રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.85

કૃતબુદ્ધિં નિવાસાય તથૈવ સ મુનિસ્ તદા
ભરતં કૈકયીપુત્રમ્ આતિથ્યેન ન્યમન્ત્રયત્ ॥

અબ્રવીદ્ ભરતસ્ ત્વ્ એનં નન્વ્ ઇદં ભવતા કૃતમ્
પાદ્યમ્ અર્ઘ્યં તથાતિથ્યં વને યદ્ ઉપપદ્યતે ॥

અથોવાચ ભરદ્વાજો ભરતં પ્રહસન્ન્ ઇવ
જાને ત્વાં પ્રીતિસંયુક્તં તુષ્યેસ્ ત્વં યેન કેનચિત્ ॥

સેનાયાસ્ તુ તવૈતસ્યાઃ કર્તુમ્ ઇચ્છામિ ભોજનમ્
મમ પ્રીતિર્ યથારૂપા ત્વમ્ અર્હો મનુજર્ષભ ॥

કિમર્થં ચાપિ નિક્ષિપ્ય દૂરે બલમ્ ઇહાગતઃ
કસ્માન્ નેહોપયાતો ઽસિ સબલઃ પુરુષર્ષભ ॥

ભરતઃ પ્રત્યુવાચેદં પ્રાઞ્જલિસ્ તં તપોધનમ્
સસૈન્યો નોપયાતો ઽસ્મિ ભગવન્ ભગવદ્ભયાત્ ॥

વાજિમુખ્યા મનુષ્યાશ્ ચ મત્તાશ્ ચ વરવારણાઃ
પ્રચ્છાદ્ય મહતીં ભૂમિં ભગવન્ન્ અનુયાન્તિ મામ્ ॥

તે વૃક્ષાન્ ઉદકં ભૂમિમ્ આશ્રમેષૂટજાંસ્ તથા
ન હિંસ્યુર્ ઇતિ તેનાહમ્ એક એવાગતસ્ તતઃ ॥

આનીયતામ્ ઇતઃ સેનેત્ય્ આજ્ઞપ્તઃ પરમર્ષિણા
તથા તુ ચક્રે ભરતઃ સેનાયાઃ સમુપાગમમ્ ॥

અગ્નિશાલાં પ્રવિશ્યાથ પીત્વાપઃ પરિમૃજ્ય ચ
આતિથ્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્ વિશ્વકર્માણમ્ આહ્વયત્ ॥

આહ્વયે વિશ્વકર્માણમ્ અહં ત્વષ્ટારમ્ એવ ચ
આતિથ્યં કર્તુમ્ ઇચ્છામિ તત્ર મે સંવિધીયતામ્ ॥

પ્રાક્સ્રોતસશ્ ચ યા નદ્યઃ પ્રત્યક્સ્રોતસ એવ ચ
પૃથિવ્યામ્ અન્તરિક્ષે ચ સમાયાન્ત્વ્ અદ્ય સર્વશઃ ॥

અન્યાઃ સ્રવન્તુ મૈરેયં સુરામ્ અન્યાઃ સુનિષ્ઠિતામ્
અપરાશ્ ચોદકં શીતમ્ ઇક્ષુકાણ્ડરસોપમમ્ ॥

આહ્વયે દેવગન્ધર્વાન્ વિશ્વાવસુહહાહુહૂન્
તથૈવાપ્સરસો દેવીર્ ગન્ધર્વીશ્ ચાપિ સર્વશઃ ॥

ઘૃતાચીમ્ અથ વિશ્વાચીં મિશ્રકેશીમ્ અલમ્બુસામ્
શક્રં યાશ્ ચોપતિષ્ઠન્તિ બ્રહ્માણં યાશ્ ચ ભામિનીઃ
સર્વાસ્ તુમ્બુરુણા સાર્ધમ્ આહ્વયે સપરિચ્છદાઃ ॥

વનં કુરુષુ યદ્ દિવ્યં વાસો ભૂષણપત્ત્રવત્
દિવ્યનારીફલં શશ્વત્ તત્ કૌબેરમ્ ઇહૈવ તુ ॥

ઇહ મે ભગવાન્ સોમો વિધત્તામ્ અન્નમ્ ઉત્તમમ્
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ ચોષ્યં ચ લેહ્યં ચ વિવિધં બહુ ॥

વિચિત્રાણિ ચ માલ્યાનિ પાદપપ્રચ્યુતાનિ ચ
સુરાદીનિ ચ પેયાનિ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

એવં સમાધિના યુક્તસ્ તેજસાપ્રતિમેન ચ
શિક્ષાસ્વરસમાયુક્તં તપસા ચાબ્રવીન્ મુનિઃ ॥

મનસા ધ્યાયતસ્ તસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્ય કૃતાઞ્જલેઃ
આજગ્મુસ્ તાનિ સર્વાણિ દૈવતાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥

મલયં દર્દુરં ચૈવ તતઃ સ્વેદનુદો ઽનિલઃ
ઉપસ્પૃશ્ય વવૌ યુક્ત્યા સુપ્રિયાત્મા સુખઃ શિવઃ ॥

તતો ઽભ્યવર્તન્ત ઘના દિવ્યાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ
દેવદુન્દુભિઘોષશ્ ચ દિક્ષુ સર્વાસુ શુશ્રુવે ॥

પ્રવવુશ્ ચોત્તમા વાતા નનૃતુશ્ ચાપ્સરોગણાઃ
પ્રજગુર્ દેવગન્ધર્વા વીણાઃ પ્રમુમુચુઃ સ્વરાન્ ॥

સ શબ્દો દ્યાં ચ ભૂમિં ચ પ્રાણિનાં શ્રવણાનિ ચ
વિવેશોચ્ચારિતઃ શ્લક્ષ્ણઃ સમો લયગુણાન્વિતઃ ॥

તસ્મિન્ન્ ઉપરતે શબ્દે દિવ્યે શ્રોત્રસુખે નૃણામ્
દદર્શ ભારતં સૈન્યં વિધાનં વિશ્વકર્મણઃ ॥

બભૂવ હિ સમા ભૂમિઃ સમન્તાત્ પઞ્ચયોજનમ્
શાદ્વલૈર્ બહુભિશ્ છન્ના નીલવૈડૂર્યસંનિભૈઃ ॥

તસ્મિન્ બિલ્વાઃ કપિત્થાશ્ ચ પનસા બીજપૂરકાઃ
આમલક્યો બભૂવુશ્ ચ ચૂતાશ્ ચ ફલભૂષણાઃ ॥

ઉત્તરેભ્યઃ કુરુભ્યશ્ ચ વનં દિવ્યોપભોગવત્
આજગામ નદી દિવ્યા તીરજૈર્ બહુભિર્ વૃતા ॥

ચતુઃશાલાનિ શુભ્રાણિ શાલાશ્ ચ ગજવાજિનામ્
હર્મ્યપ્રાસાદસંઘાતાસ્ તોરણાનિ શુભાનિ ચ ॥

સિતમેઘનિભં ચાપિ રાજવેશ્મ સુતોરણમ્
શુક્લમાલ્યકૃતાકારં દિવ્યગન્ધસમુક્ષિતમ્ ॥

ચતુરસ્રમ્ અસંબાધં શયનાસનયાનવત્
દિવ્યૈઃ સર્વરસૈર્ યુક્તં દિવ્યભોજનવસ્ત્રવત્ ॥

ઉપકલ્પિતસર્વાન્નં ધૌતનિર્મલભાજનમ્
કૢપ્તસર્વાસનં શ્રીમત્ સ્વાસ્તીર્ણશયનોત્તમમ્ ॥

પ્રવિવેશ મહાબાહુર્ અનુજ્ઞાતો મહર્ષિણા
વેશ્મ તદ્ રત્નસમ્પૂર્ણં ભરતઃ કૈકયીસુતઃ ॥

અનુજગ્મુશ્ ચ તં સર્વે મન્ત્રિણઃ સપુરોહિતાઃ
બભૂવુશ્ ચ મુદા યુક્તાસ્ તં દૃષ્ટ્વા વેશ્મસંવિધિમ્ ॥

તત્ર રાજાસનં દિવ્યં વ્યજનં છત્ત્રમ્ એવ ચ
ભરતો મન્ત્રિભિઃ સાર્ધમ્ અભ્યવર્તત રાજવત્ ॥

આસનં પૂજયામાસ રામાયાભિપ્રણમ્ય ચ
વાલવ્યજનમ્ આદાય ન્યષીદત્ સચિવાસને ॥

આનુપૂર્વ્યાન્ નિષેદુશ્ ચ સર્વે મન્ત્રિપુરોહિતાઃ
તતઃ સેનાપતિઃ પશ્ચાત્ પ્રશાસ્તા ચ નિષેદતુઃ ॥

તતસ્ તત્ર મુહૂર્તેન નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ
ઉપાતિષ્ઠન્ત ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥

તાસામ્ ઉભયતઃ કૂલં પાણ્ડુમૃત્તિકલેપનાઃ
રમ્યાશ્ ચાવસથા દિવ્યા બ્રહ્મણસ્ તુ પ્રસાદજાઃ ॥

તેનૈવ ચ મુહૂર્તેન દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા બ્રહ્મણા પ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

સુવર્ણમણિમુક્તેન પ્રવાલેન ચ શોભિતાઃ
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રાઃ કુબેરપ્રહિતાઃ સ્ત્રિયઃ ॥

યાભિર્ ગૃહીતઃ પુરુષઃ સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે
આગુર્ વિંશતિસાહસ્રા નન્દનાદ્ અપ્સરોગણાઃ ॥

નારદસ્ તુમ્બુરુર્ ગોપઃ પર્વતઃ સૂર્યવર્ચસઃ
એતે ગન્ધર્વરાજાનો ભરતસ્યાગ્રતો જગુઃ ॥

અલમ્બુસા મિશ્રકેશી પુણ્ડરીકાથ વામના
ઉપાનૃત્યંસ્ તુ ભરતં ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥

યાનિ માલ્યાનિ દેવેષુ યાનિ ચૈત્રરથે વને
પ્રયાગે તાન્ય્ અદૃશ્યન્ત ભરદ્વાજસ્ય શાસનાત્ ॥

બિલ્વા માર્દઙ્ગિકા આસઞ્ શમ્યાગ્રાહા વિભીતકાઃ
અશ્વત્થા નર્તકાશ્ ચાસન્ ભરદ્વાજસ્ય તેજસા ॥

તતઃ સરલતાલાશ્ ચ તિલકા નક્તમાલકાઃ
પ્રહૃષ્ટાસ્ તત્ર સંપેતુઃ કુબ્જા ભૂત્વાથ વામનાઃ ॥

શિંશપામલકી જમ્બૂર્ યાશ્ ચાન્યાઃ કાનને લતાઃ
પ્રમદાવિગ્રહં કૃત્વા ભરદ્વાજાશ્રમે ઽવસન્ ॥

સુરાં સુરાપાઃ પિબત પાયસં ચ બુભુક્ષિતાઃ
માંસાનિ ચ સુમેધ્યાનિ ભક્ષ્યન્તાં યાવદ્ ઇચ્છથ ॥

ઉત્સાદ્ય સ્નાપયન્તિ સ્મ નદીતીરેષુ વલ્ગુષુ
અપ્ય્ એકમ્ એકં પુરુષં પ્રમદાઃ સપ્ત ચાષ્ટ ચ ॥

સંવહન્ત્યઃ સમાપેતુર્ નાર્યો રુચિરલોચનાઃ
પરિમૃજ્ય તથા ન્યાયં પાયયન્તિ વરાઙ્ગનાઃ ॥

હયાન્ ગજાન્ ખરાન્ ઉષ્ટ્રાંસ્ તથૈવ સુરભેઃ સુતાન્
ઇક્ષૂંશ્ ચ મધુજાલાંશ્ ચ ભોજયન્તિ સ્મ વાહનાન્
ઇક્ષ્વાકુવરયોધાનાં ચોદયન્તો મહાબલાઃ ॥

નાશ્વબન્ધો ઽશ્વમ્ આજાનાન્ ન ગજં કુઞ્જરગ્રહઃ
મત્તપ્રમત્તમુદિતા ચમૂઃ સા તત્ર સંબભૌ ॥

તર્પિતાઃ સર્વકામૈસ્ તે રક્તચન્દનરૂષિતાઃ
અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ સૈન્યા વાચમ્ ઉદૈરયન્ ॥

નૈવાયોધ્યાં ગમિષ્યામો ન ગમિષ્યામ દણ્ડકાન્
કુશલં ભરતસ્યાસ્તુ રામસ્યાસ્તુ તથા સુખમ્ ॥

ઇતિ પાદાતયોધાશ્ ચ હસ્ત્યશ્વારોહબન્ધકાઃ
અનાથાસ્ તં વિધિં લબ્ધ્વા વાચમ્ એતામ્ ઉદૈરયન્ ॥

સમ્પ્રહૃષ્ટા વિનેદુસ્ તે નરાસ્ તત્ર સહસ્રશઃ
ભરતસ્યાનુયાતારઃ સ્વર્ગો ઽયમ્ ઇતિ ચાબ્રુવન્ ॥

તતો ભુક્તવતાં તેષાં તદ્ અન્નમ્ અમૃતોપમમ્
દિવ્યાન્ ઉદ્વીક્ષ્ય ભક્ષ્યાંસ્ તાન્ અભવદ્ ભક્ષણે મતિઃ ॥

પ્રેષ્યાશ્ ચેટ્યશ્ ચ વધ્વશ્ ચ બલસ્થાશ્ ચાપિ સર્વશઃ
બભૂવુસ્ તે ભૃશં તૃપ્તાઃ સર્વે ચાહતવાસસઃ ॥

કુઞ્જરાશ્ ચ ખરોષ્ટ્રશ્ ચ ગોઽશ્વાશ્ ચ મૃગપક્ષિણઃ
બભૂવુઃ સુભૃતાસ્ તત્ર નાન્યો હ્ય્ અન્યમ્ અકલ્પયત્ ॥

નાશુક્લવાસાસ્ તત્રાસીત્ ક્ષુધિતો મલિનો ઽપિ વા
રજસા ધ્વસ્તકેશો વા નરઃ કશ્ચિદ્ અદૃશ્યત ॥

આજૈશ્ ચાપિ ચ વારાહૈર્ નિષ્ઠાનવરસંચયૈઃ
ફલનિર્યૂહસંસિદ્ધૈઃ સૂપૈર્ ગન્ધરસાન્વિતૈઃ ॥

પુષ્પધ્વજવતીઃ પૂર્ણાઃ શુક્લસ્યાન્નસ્ય ચાભિતઃ
દદૃશુર્ વિસ્મિતાસ્ તત્ર નરા લૌહીઃ સહસ્રશઃ ॥

બભૂવુર્ વનપાર્શ્વેષુ કૂપાઃ પાયસકર્દમાઃ
તાશ્ ચ કામદુઘા ગાવો દ્રુમાશ્ ચાસન્ મધુશ્ચ્યુતઃ ॥

વાપ્યો મૈરેયપૂર્ણાશ્ ચ મૃષ્ટમાંસચયૈર્ વૃતાઃ
પ્રતપ્તપિઠરૈશ્ ચાપિ માર્ગમાયૂરકૌક્કુટૈઃ ॥

પાત્રીણાં ચ સહસ્રાણિ શાતકુમ્ભમયાનિ ચ
સ્થાલ્યઃ કુમ્ભ્યઃ કરમ્ભ્યશ્ ચ દધિપૂર્ણાઃ સુસંસ્કૃતાઃ
યૌવનસ્થસ્ય ગૌરસ્ય કપિત્થસ્ય સુગન્ધિનઃ ॥

હ્રદાઃ પૂર્ણા રસાલસ્ય દધ્નઃ શ્વેતસ્ય ચાપરે
બભૂવુઃ પાયસસ્યાન્તે શર્કરાયાશ્ ચ સંચયાઃ ॥

કલ્કાંશ્ ચૂર્ણકષાયાંશ્ ચ સ્નાનાનિ વિવિધાનિ ચ
દદૃશુર્ ભાજનસ્થાનિ તીર્થેષુ સરિતાં નરાઃ ॥

શુક્લાન્ અંશુમતશ્ ચાપિ દન્તધાવનસંચયાન્
શુક્લાંશ્ ચન્દનકલ્કાંશ્ ચ સમુદ્ગેષ્વ્ અવતિષ્ઠતઃ ॥

દર્પણાન્ પરિમૃષ્ટાંશ્ ચ વાસસાં ચાપિ સંચયાન્
પાદુકોપાનહાં ચૈવ યુગ્માન્ યત્ર સહસ્રશઃ ॥

આઞ્જનીઃ કઙ્કતાન્ કૂર્ચાંશ્ છત્ત્રાણિ ચ ધનૂંષિ ચ
મર્મત્રાણાનિ ચિત્રાણિ શયનાન્ય્ આસનાનિ ચ ॥

પ્રતિપાનહ્રદાન્ પૂર્ણાન્ ખરોષ્ટ્રગજવાજિનામ્
અવગાહ્ય સુતીર્થાંશ્ ચ હ્રદાન્ સોત્પલપુષ્કરાન્ ॥

નીલવૈડૂર્યવર્ણાંશ્ ચ મૃદૂન્ યવસસંચયાન્
નિર્વાપાર્થં પશૂનાં તે દદૃશુસ્ તત્ર સર્વશઃ ॥

વ્યસ્મયન્ત મનુષ્યાસ્ તે સ્વપ્નકલ્પં તદ્ અદ્ભુતમ્
દૃષ્ટ્વાતિથ્યં કૃતં તાદૃગ્ ભરતસ્ય મહર્ષિણા ॥

ઇત્ય્ એવં રમમાણાનાં દેવાનામ્ ઇવ નન્દને
ભરદ્વાજાશ્રમે રમ્યે સા રાત્રિર્ વ્યત્યવર્તત ॥

પ્રતિજગ્મુશ્ ચ તા નદ્યો ગન્ધર્વાશ્ ચ યથાગતમ્
ભરદ્વાજમ્ અનુજ્ઞાપ્ય તાશ્ ચ સર્વા વરાઙ્ગનાઃ ॥

તથૈવ મત્તા મદિરોત્કટા નરાસ્ તથૈવ દિવ્યાગુરુચન્દનોક્ષિતાઃ
તથૈવ દિવ્યા વિવિધાઃ સ્રગુત્તમાઃ પૃથક્પ્રકીર્ણા મનુજૈઃ પ્રમર્દિતાઃ ॥