રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.69

તથૈવ ક્રોશતસ્ તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ
કૌસલ્યા શબ્દમ્ આજ્ઞાય સુમિત્રામ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

આગતઃ ક્રૂરકાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતઃ સુતઃ
તમ્ અહં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ભરતં દીર્ઘદર્શિનમ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સુમિત્રાં સા વિવર્ણા મલિનામ્બરા
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર વેપમાના વિચેતના ॥

સ તુ રામાનુજશ્ ચાપિ શત્રુઘ્નસહિતસ્ તદા
પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્ ॥

તતઃ શત્રુઘ્નભરતૌ કૌસલ્યાં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતૌ
પર્યષ્વજેતાં દુઃખાર્તાં પતિતાં નષ્ટચેતનામ્ ॥

ભરતં પ્રત્યુવાચેદં કૌસલ્યા ભૃશદુઃખિતા
ઇદં તે રાજ્યકામસ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તમ્ અકણ્ટકમ્
સમ્પ્રાપ્તં બત કૈકેય્યા શીઘ્રં ક્રૂરેણ કર્મણા ॥

પ્રસ્થાપ્ય ચીરવસનં પુત્રં મે વનવાસિનમ્
કૈકેયી કં ગુણં તત્ર પશ્યતિ ક્રૂરદર્શિની ॥

ક્ષિપ્રં મામ્ અપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમ્ અર્હતિ
હિરણ્યનાભો યત્રાસ્તે સુતો મે સુમહાયશાઃ ॥

અથ વા સ્વયમ્ એવાહં સુમિત્રાનુચરા સુખમ્
અગ્નિહોત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ ॥

કામં વા સ્વયમ્ એવાદ્ય તત્ર માં નેતુમ્ અર્હસિ
યત્રાસૌ પુરુષવ્યાઘ્રસ્ તપ્યતે મે તપઃ સુતઃ ॥

ઇદં હિ તવ વિસ્તીર્ણં ધનધાન્યસમાચિતમ્
હસ્ત્યશ્વરથસમ્પૂર્ણં રાજ્યં નિર્યાતિતં તયા ॥

એવં વિલપમાનાં તાં ભરતઃ પ્રાઞ્જલિસ્ તદા
કૌસલ્યાં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્ બહુભિર્ આવૃતામ્ ॥

આર્યે કસ્માદ્ અજાનન્તં ગર્હસે મામ્ અકિલ્બિષમ્
વિપુલાં ચ મમ પ્રીતિં સ્થિરાં જાનાસિ રાઘવે ॥

કૃતા શાસ્ત્રાનુગા બુદ્ધિર્ મા ભૂત્ તસ્ય કદાચન
સત્યસંધઃ સતાં શ્રેષ્ઠો યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

પ્રૈષ્યં પાપીયસાં યાતુ સૂર્યં ચ પ્રતિ મેહતુ
હન્તુ પાદેન ગાં સુપ્તાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

કારયિત્વા મહત્ કર્મ ભર્તા ભૃત્યમ્ અનર્થકમ્
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્ તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુત્રવત્
તતસ્ તુ દ્રુહ્યતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

બલિષડ્ભાગમ્ ઉદ્ધૃત્ય નૃપસ્યારક્ષતઃ પ્રજાઃ
અધર્મો યો ઽસ્ય સો ઽસ્યાસ્તુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

સંશ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યઃ સત્ત્રે વૈ યજ્ઞદક્ષિણામ્
તાં વિપ્રલપતાં પાપં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

હસ્ત્યશ્વરથસમ્બાધે યુદ્ધે શસ્ત્રસમાકુલે
મા સ્મ કાર્ષીત્ સતાં ધર્મં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

ઉપદિષ્ટં સુસૂક્ષ્માર્થં શાસ્ત્રં યત્નેન ધીમતા
સ નાશયતુ દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

પાયસં કૃસરં છાગં વૃથા સો ઽશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ
ગુરૂંશ્ ચાપ્ય્ અવજાનાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

પુત્રૈર્ દારૈશ્ ચ ભૃત્યૈશ્ ચ સ્વગૃહે પરિવારિતઃ
સ એકો મૃષ્ટમ્ અશ્નાતુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

રાજસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાં વધે યત્ પાપમ્ ઉચ્યતે
ભૃત્યત્યાગે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥

ઉભે સંધ્યે શયાનસ્ય યત્ પાપં પરિકલ્પ્યતે
તચ્ ચ પાપં ભવેત્ તસ્ય યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

યદ્ અગ્નિદાયકે પાપં યત્ પાપં ગુરુતલ્પગે
મિત્રદ્રોહે ચ યત્ પાપં તત્ પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥

દેવતાનાં પિતૄણાં ચ માતાપિત્રોસ્ તથૈવ ચ
મા સ્મ કાર્ષીત્ સ શુશ્રૂષાં યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

સતાં લોકાત્ સતાં કીર્ત્યાઃ સજ્જુષ્ટાત્ કર્મણસ્ તથા
ભ્રશ્યતુ ક્ષિપ્રમ્ અદ્યૈવ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥

વિહીનાં પતિપુત્રાભ્યાં કૌસલ્યાં પાર્થિવાત્મજઃ
એવમ્ આશ્વાસયન્ન્ એવ દુઃખાર્તો નિપપાત હ ॥

તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈઃ શપમાનમ્ અચેતનમ્
ભરતં શોકસંતપ્તં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

મમ દુઃખમ્ ઇદં પુત્ર ભૂયઃ સમુપજાયતે
શપથૈઃ શપમાનો હિ પ્રાણાન્ ઉપરુણત્સિ મે ॥

દિષ્ટ્યા ન ચલિતો ધર્માદ્ આત્મા તે સહલક્ષ્મણઃ
વત્સ સત્યપ્રતિજ્ઞો મે સતાં લોકાન્ અવાપ્સ્યસિ ॥

એવં વિલપમાનસ્ય દુઃખાર્તસ્ય મહાત્મનઃ
મોહાચ્ ચ શોકસંરોધાદ્ બભૂવ લુલિતં મનઃ ॥

લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય પ્રનષ્ટબુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ
મુહુર્ મુહુર્ નિઃશ્વસતશ્ ચ દીર્ઘં સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ ॥