રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.34

રામસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા મુનિવેષધરં ચ તમ્
સમીક્ષ્ય સહ ભાર્યાભી રાજા વિગતચેતનઃ ॥

નૈનં દુઃખેન સંતપ્તઃ પ્રત્યવૈક્ષત રાઘવમ્
ન ચૈનમ્ અભિસમ્પ્રેક્ષ્ય પ્રત્યભાષત દુર્મનાઃ ॥

સ મુહૂર્તમ્ ઇવાસંજ્ઞો દુઃખિતશ્ ચ મહીપતિઃ
વિલલાપ મહાબાહૂ રામમ્ એવાનુચિન્તયન્ ॥

મન્યે ખલુ મયા પૂર્વં વિવત્સા બહવઃ કૃતાઃ
પ્રાણિનો હિંસિતા વાપિ તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

ન ત્વ્ એવાનાગતે કાલે દેહાચ્ ચ્યવતિ જીવિતમ્
કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનસ્ય મૃત્યુર્ મમ ન વિદ્યતે ॥

યો ઽહં પાવકસંકાશં પશ્યામિ પુરતઃ સ્થિતમ્
વિહાય વસને સૂક્ષ્મે તાપસાચ્છાદમ્ આત્મજમ્ ॥

એકસ્યાઃ ખલુ કૈકેય્યાઃ કૃતે ઽયં ક્લિશ્યતે જનઃ
સ્વાર્થે પ્રયતમાનાયાઃ સંશ્રિત્ય નિકૃતિં ત્વ્ ઇમામ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પેણ પિહિતેન્દ્રિયઃ
રામેતિ સકૃદ્ એવોક્ત્વા વ્યાહર્તું ન શશાક હ ॥

સંજ્ઞાં તુ પ્રતિલભ્યૈવ મુહૂર્તાત્ સ મહીપતિઃ
નેત્રાભ્યામ્ અશ્રુપૂર્ણાભ્યાં સુમન્ત્રમ્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

ઔપવાહ્યં રથં યુક્ત્વા ત્વમ્ આયાહિ હયોત્તમૈઃ
પ્રાપયૈનં મહાભાગમ્ ઇતો જનપદાત્ પરમ્ ॥

એવં મન્યે ગુણવતાં ગુણાનાં ફલમ્ ઉચ્યતે
પિત્રા માત્રા ચ યત્ સાધુર્ વીરો નિર્વાસ્યતે વનમ્ ॥

રાજ્ઞો વચનમ્ આજ્ઞાય સુમન્ત્રઃ શીઘ્રવિક્રમઃ
યોજયિત્વાયયૌ તત્ર રથમ્ અશ્વૈર્ અલંકૃતમ્ ॥

તં રથં રાજપુત્રાય સૂતઃ કનકભૂષિતમ્
આચચક્ષે ઽઞ્જલિં કૃત્વા યુક્તં પરમવાજિભિઃ ॥

રાજા સત્વરમ્ આહૂય વ્યાપૃતં વિત્તસંચયે
ઉવાચ દેશકાલજ્ઞો નિશ્ચિતં સર્વતઃ શુચિ ॥

વાસાંસિ ચ મહાર્હાણિ ભૂષણાનિ વરાણિ ચ
વર્ષાણ્ય્ એતાનિ સંખ્યાય વૈદેહ્યાઃ ક્ષિપ્રમ્ આનય ॥

નરેન્દ્રેણૈવમ્ ઉક્તસ્ તુ ગત્વા કોશગૃહં તતઃ
પ્રાયચ્છત્ સર્વમ્ આહૃત્ય સીતાયૈ ક્ષિપ્રમ્ એવ તત્ ॥

સા સુજાતા સુજાતાનિ વૈદેહી પ્રસ્થિતા વનમ્
ભૂષયામાસ ગાત્રાણિ તૈર્ વિચિત્રૈર્ વિભૂષણૈઃ ॥

વ્યરાજયત વૈદેહી વેશ્મ તત્ સુવિભૂષિતા
ઉદ્યતો ઽંશુમતઃ કાલે ખં પ્રભેવ વિવસ્વતઃ ॥

તાં ભુજાભ્યાં પરિષ્વજ્ય શ્વશ્રૂર્ વચનમ્ અબ્રવીત્
અનાચરન્તીં કૃપણં મૂર્ધ્ન્ય્ ઉપાઘ્રાય મૈથિલીમ્ ॥

અસત્યઃ સર્વલોકે ઽસ્મિન્ સતતં સત્કૃતાઃ પ્રિયૈઃ
ભર્તારં નાનુમન્યન્તે વિનિપાતગતં સ્ત્રિયઃ ॥

સ ત્વયા નાવમન્તવ્યઃ પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો મમ
તવ દૈવતમ્ અસ્ત્વ્ એષ નિર્ધનઃ સધનો ઽપિ વા ॥

વિજ્ઞાય વચનં સીતા તસ્યા ધર્માર્થસંહિતમ્
કૃતાઞ્જલિર્ ઉવાચેદં શ્વશ્રૂમ્ અભિમુખે સ્થિતા ॥

કરિષ્યે સર્વમ્ એવાહમ્ આર્યા યદ્ અનુશાસ્તિ મામ્
અભિજ્ઞાસ્મિ યથા ભર્તુર્ વર્તિતવ્યં શ્રુતં ચ મે ॥

ન મામ્ અસજ્જનેનાર્યા સમાનયિતુમ્ અર્હતિ
ધર્માદ્ વિચલિતું નાહમ્ અલં ચન્દ્રાદ્ ઇવ પ્રભા ॥

નાતન્ત્રી વાદ્યતે વીણા નાચક્રો વર્તતે રથઃ
નાપતિઃ સુખમ્ એધતે યા સ્યાદ્ અપિ શતાત્મજા ॥

મિતં દદાતિ હિ પિતા મિતં માતા મિતં સુતઃ
અમિતસ્ય હિ દાતારં ભર્તારં કા ન પૂજયેત્ ॥

સાહમ્ એવંગતા શ્રેષ્ઠા શ્રુતધર્મપરાવરા
આર્યે કિમ્ અવમન્યેયં સ્ત્રીણાં ભર્તા હિ દૈવતમ્ ॥

સીતાયા વચનં શ્રુત્વા કૌસલ્યા હૃદયંગમમ્
શુદ્ધસત્ત્વા મુમોચાશ્રુ સહસા દુઃખહર્ષજમ્ ॥

તાં પ્રાઞ્જલિર્ અભિક્રમ્ય માતૃમધ્યે ઽતિસત્કૃતામ્
રામઃ પરમધર્મજ્ઞો માતરં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

અમ્બ મા દુઃખિતા ભૂસ્ ત્વં પશ્ય ત્વં પિતરં મમ
ક્ષયો હિ વનવાસસ્ય ક્ષિપ્રમ્ એવ ભવિષ્યતિ ॥

સુપ્તાયાસ્ તે ગમિષ્યન્તિ નવવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
સા સમગ્રમ્ ઇહ પ્રાપ્તં માં દ્રક્ષ્યસિ સુહૃદ્વૃતમ્ ॥

એતાવદ્ અભિનીતાર્થમ્ ઉક્ત્વા સ જનનીં વચઃ
ત્રયઃ શતશતાર્ધા હિ દદર્શાવેક્ષ્ય માતરઃ ॥

તાશ્ ચાપિ સ તથૈવાર્તા માતૄન્ દશરથાત્મજઃ
ધર્મયુક્તમ્ ઇદં વાક્યં નિજગાદ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

સંવાસાત્ પરુષં કિંચિદ્ અજ્ઞાનાદ્ વાપિ યત્ કૃતમ્
તન્ મે સમનુજાનીત સર્વાશ્ ચામન્ત્રયામિ વઃ ॥

જજ્ઞે ઽથ તાસાં સંનાદઃ ક્રૌઞ્ચીનામ્ ઇવ નિઃસ્વનઃ
માનવેન્દ્રસ્ય ભાર્યાણામ્ એવં વદતિ રાઘવે ॥

મુરજપણવમેઘઘોષવદ્ દશરથવેશ્મ બભૂવ યત્ પુરા
વિલપિતપરિદેવનાકુલં વ્યસનગતં તદ્ અભૂત્ સુદુઃખિતમ્ ॥