રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.103

વસિષ્ઠસ્ તુ તદા રામમ્ ઉક્ત્વા રાજપુરોહિતઃ
અબ્રવીદ્ ધર્મસંયુક્તં પુનર્ એવાપરં વચઃ ॥

પુરુષસ્યેહ જાતસ્ય ભવન્તિ ગુરવસ્ ત્રયઃ
આચાર્યશ્ ચૈવ કાકુત્સ્થ પિતા માતા ચ રાઘવ ॥

પિતા હ્ય્ એનં જનયતિ પુરુષં પુરુષર્ષભ
પ્રજ્ઞાં દદાતિ ચાચાર્યસ્ તસ્માત્ સ ગુરુર્ ઉચ્યતે ॥

સ તે ઽહં પિતુર્ આચાર્યસ્ તવ ચૈવ પરંતપ
મમ ત્વં વચનં કુર્વન્ નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્ ॥

ઇમા હિ તે પરિષદઃ શ્રેણયશ્ ચ સમાગતાઃ
એષુ તાત ચરન્ ધર્મં નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્ ॥

વૃદ્ધાયા ધર્મશીલાયા માતુર્ નાર્હસ્ય્ અવર્તિતુમ્
અસ્યાસ્ તુ વચનં કુર્વન્ નાતિવર્તેઃ સતાં ગતિમ્ ॥

ભરતસ્ય વચઃ કુર્વન્ યાચમાનસ્ય રાઘવ
આત્માનં નાતિવર્તેસ્ ત્વં સત્યધર્મપરાક્રમ ॥

એવં મધુરમ્ ઉક્તસ્ તુ ગુરુણા રાઘવઃ સ્વયમ્
પ્રત્યુવાચ સમાસીનં વસિષ્ઠં પુરુષર્ષભઃ ॥

યન્ માતાપિતરૌ વૃત્તં તનયે કુરુતઃ સદા
ન સુપ્રતિકરં તત્ તુ માત્રા પિત્રા ચ યત્ કૃતમ્ ॥

યથાશક્તિ પ્રદાનેન સ્નાપનાચ્ છાદનેન ચ
નિત્યં ચ પ્રિયવાદેન તથા સંવર્ધનેન ચ ॥

સ હિ રાજા જનયિતા પિતા દશરથો મમ
આજ્ઞાતં યન્ મયા તસ્ય ન તન્ મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥

એવમ્ ઉક્તસ્ તુ રામેણ ભરતઃ પ્રત્યનન્તરમ્
ઉવાચ પરમોદારઃ સૂતં પરમદુર્મનાઃ ॥

ઇહ મે સ્થણ્ડિલે શીઘ્રં કુશાન્ આસ્તર સારથે
આર્યં પ્રત્યુપવેક્ષ્યામિ યાવન્ મે ન પ્રસીદતિ ॥

અનાહારો નિરાલોકો ધનહીનો યથા દ્વિજઃ
શેષ્યે પુરસ્તાચ્ છાલાયા યાવન્ ન પ્રતિયાસ્યતિ ॥

સ તુ રામમ્ અવેક્ષન્તં સુમન્ત્રં પ્રેક્ષ્ય દુર્મનાઃ
કુશોત્તરમ્ ઉપસ્થાપ્ય ભૂમાવ્ એવાસ્તરત્ સ્વયમ્ ॥

તમ્ ઉવાચ મહાતેજા રામો રાજર્ષિસત્તમાઃ
કિં માં ભરત કુર્વાણં તાત પ્રત્યુપવેક્ષ્યસિ ॥

બ્રાહ્મણો હ્ય્ એકપાર્શ્વેન નરાન્ રોદ્ધુમ્ ઇહાર્હતિ
ન તુ મૂર્ધાવસિક્તાનાં વિધિઃ પ્રત્યુપવેશને ॥

ઉત્તિષ્ઠ નરશાર્દૂલ હિત્વૈતદ્ દારુણં વ્રતમ્
પુરવર્યામ્ ઇતઃ ક્ષિપ્રમ્ અયોધ્યાં યાહિ રાઘવ ॥

આસીનસ્ ત્વ્ એવ ભરતઃ પૌરજાનપદં જનમ્
ઉવાચ સર્વતઃ પ્રેક્ષ્ય કિમ્ આર્યં નાનુશાસથ ॥

તે તમ્ ઊચુર્ મહાત્માનં પૌરજાનપદા જનાઃ
કાકુત્સ્થમ્ અભિજાનીમઃ સમ્યગ્ વદતિ રાઘવઃ ॥

એષો ઽપિ હિ મહાભાગઃ પિતુર્ વચસિ તિષ્ઠતિ
અત એવ ન શક્તાઃ સ્મો વ્યાવર્તયિતુમ્ અઞ્જસા ॥

તેષામ્ આજ્ઞાય વચનં રામો વચનમ્ અબ્રવીત્
એવં નિબોધ વચનં સુહૃદાં ધર્મચક્ષુષામ્ ॥

એતચ્ ચૈવોભયં શ્રુત્વા સમ્યક્ સંપશ્ય રાઘવ
ઉત્તિષ્ઠ ત્વં મહાબાહો માં ચ સ્પૃશ તથોદકમ્ ॥

અથોત્થાય જલં સ્પૃષ્ટ્વા ભરતો વાક્યમ્ અબ્રવીત્
શૃણ્વન્તુ મે પરિષદો મન્ત્રિણઃ શ્રેણયસ્ તથા ॥

ન યાચે પિતરં રાજ્યં નાનુશાસામિ માતરમ્
આર્યં પરમધર્મજ્ઞમ્ અભિજાનામિ રાઘવમ્ ॥

યદિ ત્વ્ અવશ્યં વસ્તવ્યં કર્તવ્યં ચ પિતુર્ વચઃ
અહમ્ એવ નિવત્સ્યામિ ચતુર્દશ વને સમાઃ ॥

ધર્માત્મા તસ્ય તથ્યેન ભ્રાતુર્ વાક્યેન વિસ્મિતઃ
ઉવાચ રામઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય પૌરજાનપદં જનમ્ ॥

વિક્રીતમ્ આહિતં ક્રીતં યત્ પિત્રા જીવતા મમ
ન તલ્ લોપયિતું શક્યં મયા વા ભરતેન વા ॥

ઉપધિર્ ન મયા કાર્યો વનવાસે જુગુપ્સિતઃ
યુક્તમ્ ઉક્તં ચ કૈકેય્યા પિત્રા મે સુકૃતં કૃતમ્ ॥

જાનામિ ભરતં ક્ષાન્તં ગુરુસત્કારકારિણમ્
સર્વમ્ એવાત્ર કલ્યાણં સત્યસંધે મહાત્મનિ ॥

અનેન ધર્મશીલેન વનાત્ પ્રત્યાગતઃ પુનઃ
ભ્રાત્રા સહ ભવિષ્યામિ પૃથિવ્યાઃ પતિર્ ઉત્તમઃ ॥

વૃતો રાજા હિ કૈકેય્યા મયા તદ્વચનં કૃતમ્
અનૃતાન્ મોચયાનેન પિતરં તં મહીપતિમ્ ॥