Prasannapada · અધ્યાય 8

તત્ર તદેવ દર્શનં સ્વાત્માનં ન પશ્યતિ સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । તતશ્ચ સ્વાત્માદર્શનાચ્છ્રોત્રાદિવન્નીલાદિકં ન પશ્યતિ । તસ્માન્નાસ્તિ દર્શનમ્

યદ્યપિ સ્વાત્માનં દર્શનં ન પશ્યતિ, તથાષ્યગ્નિવત્ પરાન્ દ્રક્ષ્યતિ । તથા હિ અગ્નિઃપરાત્માનમેવ દહતિ ન સ્વાત્માનમ્, એવં દર્શનં પરાનેવ દ્રક્ષ્યતિ ન સ્વાત્માનમિતિ । એતદત્યયુક્તમ્ । યસ્માત્-
ન પર્યાપ્તો ઽગ્નિદૃષ્ટાન્તો દર્શનસ્ય પ્રસિદ્ધયે ।
યો ઽયમગ્નિદૃષ્ટાન્તો દર્શનસ્ય પ્રસિદ્ધયે ભવતોપન્યસ્તઃ, સ ન પર્યાપ્તો નાલં ન સમર્થો ન યુજ્યત ઇત્યર્થઃ । યસ્માત્-
સદર્શનઃ સ પ્રત્યુક્તો ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

સહ દર્શનેન વર્તત ઇતિ સદર્શનઃ । યો ઽયમગ્નિદૃષ્ટાન્તો દર્શનપ્રસિદ્ધયે ભવતોપન્યસ્તઃ, સો ઽપિ સહ દર્શનેન દાર્ષ્ટાન્તિકાર્થેન પ્રત્યુક્તો દૂષિતઃ । કેન પુનરિત્યાહ- ગમ્યમાનગતાગતૈઃ । યથા ગતં ન ગમ્યતે નાગતં ન ગમ્યમાનમ્, એવમગ્નિનાપિ દગ્ધં ન દહ્યતે નાદગ્ધં દહ્યત ઇત્યાદિના સમં વાચ્યમ્ । યથા ચ ન ગતં નાગતં ન ગમ્યમાનં ગમ્યતે, એવમ્-
ન દૃષ્ટં દૃશ્યતે તાવદદૃષ્ટં નૈવ દૃશ્યતે ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટવિનિર્મુક્તં દૃશ્યમાનં ન દૃશ્યતે ॥
ઇત્યાદિ વાચ્યમ્

યથા ચ ગન્તા ન ગચ્છતિ તાવદિત્યાદ્યુક્તમ્, એવં ન દગ્ધા દહતિ તાવદિત્યાદિ વાચ્યમ્ । એવં ન દ્રષ્ટા પશ્યતિ તાવદિત્યાદિના અગ્નિદૃષ્ટાન્તેન સહ ગમ્યમાનગતાગતૈર્યસ્માત્સમં દૂષણમ્, અતો ઽગ્નિવદ્ ( પ્પ્_44 ) દર્શનસિદ્ધિરિતિ ન યુજ્યતે । તતશ્ચ સિદ્ધમેતત્- સ્વાત્મવદ્ દર્શનં પરાનપિ ન પશ્યતીતિ

યદૈવં તદા-
નાપશ્યમાનં ભવતિ યદા કિંચન દર્શનમ્ ।
દર્શનં પશ્યતીત્યેવં કથમેતત્તુ યુજ્યતે

યદા ચૈવમપશ્યન્ન કિંચિદ્દર્શનં ભવતિ, તદાનીમપશ્યતો દર્શનાત્વાયોગાત્ સ્તમ્ભાદિવત્, પશ્યતીતિ દર્શનમિતિ વ્યપદેશો ન યુજ્યતે । યદ્યપિ દર્શનશબ્દાદનન્તરં શ્લોકબન્ધાનુરોધેન દર્શન પશ્યતીતિ પાઠઃ, તથાપિ વ્યાખ્યાનકાલે પશ્યતીતિ દર્શનમિત્યેવં કથમેતત્તુ યુજ્યતે ઇતિ પઠિતવ્યમ્

કિં ચાન્યત્- ઇહ પશ્યતીતિ દર્શનમિત્યુચ્યમાને દર્શનક્રિયયા દર્શનસ્વભાવસ્ય વા ચક્ષુષઃ સંબન્ધઃ પરિકલ્પ્યેત, અદર્શનસ્વભાવસ્ય વા? ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
પશ્યતિ દર્શનં નૈવ નૈવ પશ્યત્યદર્શનમ્ ।
દર્શનસ્વભાવસ્ય તાવદ્ દૃશિક્રિયાયુક્તસ્ય ભૂયઃ પશ્યતીત્યાદિના સંબન્ધો નોપપદ્યતે દૃશિક્રિયાદ્વયપ્રસઙ્ગાત્ દર્શનદ્વયપ્રસઙ્ગાચ્ચ । અદર્શનમપિ ન પશ્યતિ દર્શનક્રિયારહિતત્વાદઙ્ગૂલ્યગ્રવદિત્યાભિપ્રાયઃ । યદા
પશ્યતિ દર્શનં નૈવ નૈવ પશ્યત્યદર્શનમ્ ।
તદા
દર્શનં પશ્યતીત્યેવં કથમેતત્તુ યુજ્યતે ॥
ઇત્યનેનૈવ સંબન્ધઃ ॥
યે તુ મન્યન્તે- નિર્વ્યાપારં હીદં ધર્મમાત્રમુત્પદ્યમાનમુત્પદ્યતે ઇતિ, નૈવ કિંચિત્, કશ્ચિદ્વિષયં પશ્યતિ ક્રિયાયા અભાવાત્, તસ્માદ્દર્શનં ન પશ્યતીતિ સિદ્ધમેતત્પ્રસાધ્યત ઇતિ । અત્રોચ્યતે । યદિ ક્રિયા વ્યવહારાઙ્ગભૂતા ન સ્યાત્, તદા ધર્મમાત્રમપિ ન સ્યાત્, ક્રિયાવિરહિતત્વાત્, ખપુષ્પવદિતિ કુતઃ ક્રિયારહિતં ધર્મમાત્રં ભવિષ્યતિ? તસ્માદ્યદિ વ્યવહારસત્યં ધર્મમાત્રવત્ ક્રિયાપ્યભ્યુપગમ્યતામ્ । અથ તત્ત્વચિન્તા, તદા ક્રિયાવદ્ ધર્મમાત્રમપિ નાસ્તીતિ ભવતાભ્યુપગમ્યતામ્ । યથોક્તં શતકે-
ક્રિયાવાન્ શાશ્વતો નાસ્તિ નાસ્તિ સર્વગતે ક્રિયા ।
નિષ્ક્રિયો નાસ્તિના તુલ્યો નૈરાત્મ્યં કિં ન તે પ્રિયમ્ ॥ ઇતિ ।
તસ્માન્નાયં વિધિર્બાધકઃ પરસ્ય, નાપ્યસ્માકં સિદ્ધસાધનદોષઃ ॥
અત્રાહ- નૈવ હિ પશ્યતીતિ દર્શનમિતિ કર્તૃસાધનમભ્યુપગમ્યતે, કિં તર્હિ પશ્યત્યનેનેતી દર્શનમિતિ કરણસાધનમ્, તતશ્ચ ઉક્તદોષાપ્રસઙ્ગઃ । યશ્ચાનેન દર્શનેન કરણભૂતેન પશ્યતિ, સ દ્રષ્ટા, એષ ચ વિદ્યતે વિજ્ઞાનમાત્મા વા, કર્તૃસદ્ભાવાચ્ચ દર્શનમપિ સિદ્ધમિતિ । ઉચ્યતે-
વ્યાખ્યાતો દર્શનેનૈવ દ્રષ્ટા ચાપ્યુપગમ્યતામ્

યથા સ્વમાત્માનં દર્શનં હીત્યાદિના દૂષણમુક્તમ્, એવં દ્રષ્ટુરપિ દર્શનવદ્દૂષણં વેદિતવ્યમ્ । તદ્યથા-
સ્વમાત્માનં નૈવ દ્રષ્ટા દર્શનેન વિપશ્યતિ ।
ન પશ્યતિ યદાત્માનં કથં દ્રક્ષ્યતિ તત્પરાન્ ॥
ઇત્યાદિ વાચ્યમ્ । તસ્માદ્દર્શનવદ્ દ્રષ્ટાપિ નાસ્તીતિ સિદ્ધમ્

અત્રાહ- વિદ્યત એવ દ્રષ્ટા તત્કર્મકરણસદ્ભાવાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ ઇતિ, ન તસ્ય કર્મકરણે વિદ્યેતે તદ્યથા વન્ધ્યાસૂનોઃ । અસ્તિ ચ દ્રષ્ટુઃ કરણં દર્શનં દ્રષ્ટવ્યં ચ કર્મ । તસ્માચ્છેત્તૃવદ્વિદ્યમાનકર્મકરણો વિદ્યત એવ દ્રષ્ટેતિ । ઉચ્યતે । નૈવ હિ દ્રષ્ટવ્યદર્શને વિદ્યેતે, તત્કુતો દ્રષ્ટા સ્યાત્? દ્રષ્ટુસાપેક્ષે હિ દ્રષ્ટવ્યદર્શને । સ ચ નિરૂત્ત્યમાણઃ-
તિરસ્કૃત્ય દ્રષ્ટા નાસ્ત્યતિરસ્કૃત્ય ચ દર્શનમ્ ।
ઇહ દ્રષ્ટા નામ યદિ કશ્ચિત્સ્યાત્, સ દર્શનસાપેક્ષો વા સ્યાન્નિરપેક્ષો વા । તત્ર યદિ દર્શનસાપેક્ષો ઽતિરસ્કૃત્ય દર્શનમિષ્યતે, તદા સિદ્ધસ્ય વા દર્શનાપેક્ષા સ્યાદસિદ્ધસ્ય વા । તત્ર સિદ્ધો દ્રષ્ટા ન હિ દર્શનમપેક્ષતે । કિં સિદ્ધસ્ય સતો દ્રષ્ટુઃ પુનર્દર્શનાપેક્ ષા કુર્યાત્? ન હિ સિદ્ધં પુનરપિ સાધ્યત ઇતિ । અથાસિદ્ધો ઽપેક્ષેત, અસિદ્ધત્વાદ્વન્ધ્યાસુતવદ્દર્શનં નાપેક્ષતે । એવં તાવદતિરસ્કૃત્ય દર્શનમપેક્ષ્ય દ્રષ્ટા નાસ્તિ । તિરસ્કૃત્યાપિ, દર્શનનિરપેક્ષત્વાત્ ઇત્યુક્તં પ્રાક્ । તદેવં તિરસ્કૃત્યાતિરસ્કૃત્ય વા દર્શનં યદા દ્રષ્ટા નાસ્તિ, તદા-
દ્રષ્ટવ્યં દર્શનં ચૈવ દ્રષ્ટર્યસતિ તે કુતઃ

દ્રષ્ટર્યસતિ નિર્હેતુકે દ્રષ્ટવ્યદર્શને ન સંભવતઃ ઇતિ કુતસ્તત્સદ્ભાવાદ્ દ્રષ્ટા પ્રસેત્સ્યતિ?
અત્રાહ- વિદ્યેતે એવ દ્રષ્ટવ્યદર્શને, તત્કાર્યસદ્ભાવાત્ । તત્ર-
પ્રતીત્ય માતાપિતરૌ યથોક્તઃ પુત્રસંભવઃ ।
ચક્ષૂરૂપે પ્રતીત્યૈવમુક્તો વિજ્ઞાનસંભવઃ

ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં દર્શનં ચ પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ત્રયાણાં સંનિપાતાત્સાસ્રવસ્પર્શઃ, સ્પર્શસહજા વેદના, તત્પ્રત્યયા તૃષ્ણેતિ । એવં ચત્વાર્યપિ ભવાઙ્ગાનિ દ્રષ્ટવ્યદર્શનહેતુકાનિ વિદ્યન્તે । તસ્માત્કાર્યસદ્ભાવાદ્ દ્રષ્ટવ્યદર્શને વિદ્યેતે ઇતિ । 7 ॥
ઉચ્યતે- સ્યાતામેતે, યદિ વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયમેવ સ્યાત્ । યસ્માત્-
દ્રષ્ટવ્યદર્શનાભાવાદ્વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયમ્ ।
નાસ્તીતિ
ઇહ દ્રષ્ટુરભાવાદ્ દ્રષ્ટવ્યદર્શને અપિ ન સ્ત ઇત્યુક્તમ્ । અતઃ કુતો વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયં વિજ્ઞાનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણાખ્યમ્? તસ્માન્ન સન્તિ વિજ્ઞાનાદીનિ ॥
અત્રાહ- સન્ત્યેવતાનિ તત્કાર્યસદ્ભાવાત્ । ઇહ તૃષ્ણાપ્રત્યયમુપાદાનમિત્યાદિના ઉપાદાનભવજાતિજરામરણાદિકં વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયાદુત્પદ્યતે, તસ્માત્સન્તિ વિજ્ઞાનાદીનિ તત્કાર્યસદ્ભાવાત્ । ( પ્પ્_46 ) ઉચ્યતે । સ્યુરુપાદાનાદીનિ યદિ વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયમેવ સ્યાત્ । યદા તુ દ્રષ્ટવ્યદર્શનાભાવાદ્વિજ્ઞાનાદિચતુષ્ટયં નૈવાસ્તિ, તદા-
ઉપાદાનાદીનિ ભવિષ્યન્તિ પુનઃ કથમ્

ન સન્ત્યુપાદાનાદીનીત્યર્થઃ

ઇદાનીં દર્શનવચ્છેષાયતનવ્યાખ્યાનાતિદેશાર્થમાહ-
વ્યાખ્યાતં શ્રવણં ઘ્રાણં રસનં સ્પર્શનં મનઃ ।
દર્શનેનૈવ જાનીયાચ્છ્રોતૃશ્રોતવ્યકાદિ ચ