Prasannapada · અધ્યાય 25

ઇહ વિદ્યમાન એવ દેવદત્તો ધનોપાદાનં કુરુતે નાવિદ્યમાનો વન્ધ્યાતનયઃ । એવં યદિ તાવત્પુદ્ગલો દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વં વ્યવસ્થિતો ન સ્યાત્, નાસૌ દર્શનાદિકસ્યોપાદાનમકરિષ્યત્ । તસ્માદસ્તિ અસૌ ધનાત્પ્રાગેવ સ્થિતદેવદત્તવત્ દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વં પુદ્ગલો યો ઽસ્ય ઉપાદાનં કરિષ્યતીતિ

ઉચ્યતે-
દર્શનશ્રવણાદિભ્યો વેદનાદિભ્ય એવ ચ ।
યઃ પ્રાગ્વ્યવસ્થિતો ભાવઃ કેન પ્રજ્ઞપ્યતે ઽથ સઃ

યૌ ઽસૌ પુદ્ગલો દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વમસ્તીતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, સ કેન પ્રજ્ઞપ્યતામ્? પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તેર્હિ દર્શનાદિકં કારણમ્ । સ યદિ તેભ્યઃ પ્રાગ્વ્યવસ્થિતો ઽસ્તીતિ કલ્પ્યતે, તદા દર્શનનિરપેક્ષઃ સ્યાદ્ ઘટાદિવ પટઃ । યશ્ચ સ્વકારણનિરપેક્ષઃ સ નિર્હેતુકો ધનાદિનિરપેક્ષઃ ધનિકવન્નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ

કિં ચાન્યત્-
વિનાપિ દર્શનાદીનિ યદિ ચાસૌ વ્યવસ્થિતઃ ।
અમૂન્યપિ ભવિષ્યન્તિ વિના તેન ન સંશયઃ

યદિ મન્યસે- દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વં પુદ્ગલો નામાસ્તિ, સ દર્શનાદિકમુપાદાનમુપાદત્તે ઇતિ । નન્વેવં સતિ નિરસ્તસંશયમમૂન્યપિ દર્શનાદીનિ વિના પુદ્ગલેન ભવિષ્યન્તિ । તથાહિ દેવદત્તો ધનસંબન્ધાત્પૂર્વં ધનવ્યતિરિક્તો વ્યવસ્થિતઃ સન્ અર્થાન્તરભૂતમેવ પૃથક્સિદ્ધં ધનમુપાદત્તે । એવમુપાદાતુરપિ સ્વાત્મવ્યતિરેકેણાર્થાન્તરભૂતં દર્શનાદિકમુપાદાનં સ્યાત્

ન તુ સંભવતીત્યાહ-
અજ્યતે કેનચિત્કશ્ચિત્ કિંચિત્કેનચિદજ્યતે ।
કુતઃ કિંચિદ્વિના કશ્ચિત્ કિંચિત્કંચિદ્વિના કુતઃ

ઇહ બીજાખ્યેન કારણેન કિંચિત્કાર્યમભિવ્યજ્યતે ઽઙ્કુરાખ્યમ્, તેન ચ કાર્યેણ કિંચિત્ કારણમભિવ્યજ્યતે બીજાખ્યમ્- અસ્યેદં કારણમિદમસ્ય કાર્યમિતિ । એવં યદિ કેનચિદ્દર્શનાદિકેનોપાદાનેન કશ્ચિદાત્મસ્વભાવો ઽભિવ્યજ્યતે અસ્યાયમુપાદાતેતિ, કેનચિચ્ચાત્મના કિંચિદુપાદાનં દર્શનાદિકમભિવ્યજ્યતે ઇદમસ્યોપાદાનમિતિ, તદાનીં સ્યાત્પરસ્પરાપેક્ષયોરુપાદાનોપાદાત્રોઃ સિદ્ધિઃ યદા તુ ઉપાદાતારં વિના પૃથક્ સિદ્ધં દર્શનાદિકમભ્યુપગમ્યતે, તદા તન્નિરાશ્રયમસદેવ તસ્માન્નાસ્ત્યુભયોરપિ સિદ્ધિઃ, ઇતિ ન યુક્તમેતત્- દર્શનાદિભ્યઃ પૃથગવસ્થિત ઉપાદાતેતિ

અત્રાહ- યદુક્તં દર્શનશ્રવણાદિભ્ય ઇત્યાદિ, અત્રોચ્યતે । યદિ સર્વેભ્યો દર્શનાદિભ્ય પ્રાગવસ્થિત ઇત્યભ્યુપગતં સ્યાત્, સ્યાદેષ દોષઃ । યદા તુ-
સર્વેભ્યો દર્શનાદિભ્યઃ કશ્ચિત્પૂર્વો ન વિદ્યતે ।
કિં તર્હિ એકૈકસ્માત્પૂર્વો વિદ્યતે । યદા ચૈવમ્, તદા-
અજ્યતે દર્શનાદીનામન્યેન પુનરન્યદા

યદા દર્શનેન દ્રષ્ટેત્યભિવ્યજ્યતે, ન તદા શ્રવણાદીન્યુપાદાય પ્રજ્ઞપ્યતે, તતશ્ચ પૂર્વોક્તદોષાનવસર ઇતિ

ઉચ્યતે । એતદપિ ન યુક્તં દર્શનાદિરહિતસ્ય નિરુપાદાનસ્ય નિર્હેતુકસ્ય નિરઞ્જનસ્યાસ્તિત્વાસંભવાત્ ।
સર્વેભ્યો દર્શનાદિભ્યો યદિ પૂર્વો ન વિદ્યતે ।
ઇતિ પરિકલ્પ્યતે, એવમપિ-
એકૈકસ્માત્કથં પૂર્વો દર્શનાદેઃ સ વિદ્યતે

યો હિ સર્વેભ્યઃ પૂર્વો ન ભવતિ, સ એકૈકસ્માદપિ ન ભવતિ । તદ્યથા સર્વેભ્યો વૃક્ષેભ્ય પ્રાગ્ વનં નાસ્તિ, તદા એકૈકસ્માદપિ નાસ્તિ । સર્વાસાં ચ સિકતાનાં તૈલજનનાભાવે સતિ એકૈકસ્યા અપિ સિકતાયાસ્તૈલં નાસ્તિ । અપિ ચ । યો હ્યેકૈકસ્માત્પૂર્વો ભવતિ, નનુ સ સર્વેભ્યો ઽપિ પૂર્વં એવેત્યભ્યુપગતં ભવતિ । એકૈકવ્યતિરેકેણ સર્વસ્યાભાવાત્ । તસ્માન્ન યુક્તમેકૈકસ્માત્પૂર્વો વિદ્યત ઇતિ

ઇતશ્ચ ન યુક્તમ્- યસ્માત્-
દ્રષ્ટા સ એવ સ શ્રોતા સ એવ યદિ વેદકઃ ।
તદા-
એકૈકસ્માદ્ભવેત્પૂર્વં
ન ચ યુક્તં વક્તું સ એવ દ્રષ્ટા સ એવ શ્રોતેતિ । યદિ સ્યાત્, તદા દર્શનક્રિયારહિતસ્યાપિ શ્રોતુર્દ્રષ્ટ્ટત્વં સ્યાત્, શ્રવણક્રિયારહિતસ્યાપિ દ્રષ્ટુઃ શ્રોતૃત્વં સ્યાત્ । ન ચૈવં દૃષ્ટં યદ્દર્શનક્રિયારહિતો ઽપિ દ્રષ્ટા સ્યાત્, શ્રવણક્રિયારહિતશ્ચ શ્રોતેતિ । અત એવાહ-
એવં ચૈતન્ન યુજ્યતે

ઇતિ । પ્રતિક્રિયં ચ કારકભેદાત્કુત એતદેવં ભવિષ્યતીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ- એવં ચૈતન્ન યુજ્યત ઇતિ ॥
આચાર્યબુદ્ધપાલિતસ્તુ વ્યાચષ્ટે- એકત્વે હિ આત્મનઃ ઇન્દ્રિયાન્તરગમનપ્રસઙ્ગઃ પુરુષસ્ય સ્યાત્, વાતાયનાન્તરોપગમનવદિતિ । અસ્ય આચાર્યભાવવિવેકો દૂષણમાહ- સર્વગતસ્યાત્મનો નેન્દ્રિયાન્તરગમનમસ્તીત્યયુક્તઃ પ્રસઙ્ગદોષ ઇતિ । તદેતદયુક્તં સ્વયૂથ્યપરિકલ્પિતપુદ્ગલવાદનિરાસસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્, તસ્ય ચ સર્વગતત્વાપ્રતિજ્ઞાનાત્ । તસ્માદ્ યુક્ત એવ પ્રસઙ્ગદોષ

અથાપિ યથોક્તદોષપરિજિહીર્ષયા-
દ્રષ્ટાન્ય એવ શ્રોતાન્યો વેદકો ઽન્યઃ પુનર્યદિ ।
પરિકલ્પ્યતે, તદપિ ન યુક્તમ્ । એવં હીષ્યમાણે-
સતિ સ્યાદ્ દ્રષ્ટરિ શ્રોતા બહુત્વં ચાત્મનાં ભવેત્

તદ્યથા ગોરન્યો ઽશ્વઃ ન હિ ગવિ સતિ ન ભવતિ યૌગપદ્યેન, એવં યદિ દ્રષ્ટુરન્યઃ શ્રોતા સ્યાત્, સદ્રષ્ટર્યપિ સતિ સ્યાદ્યૌગપદ્યેન । ન ચૈવમિષ્યતે ઇતિ નાસ્ત્યન્યત્વમ્ । અપિ ચ । એવં સતિ બહવ એવાત્માનઃ પ્રાપ્નુવન્તિ દ્રષ્ટ્ટશ્રોતૃવેદકાદીનાં પૃથક્ પૃથક્ સિદ્ધયુપગમાત્ । તસ્માદેકૈકસ્માદપિ દર્શનાદેઃ પૂર્વં નાસ્તિ પુદ્ગલો નામ કશ્ચિત્

અત્રાહ- વિદ્યત એવ પૂર્વં સ સર્વેભ્યો દર્શનાદિભ્ય આત્મા । અથ મતમ્- યદ્યસ્તિ, કેન પ્રજ્ઞપ્યતે સ ઇતિ યદુચ્યતે, ઇહ દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વં નામરૂપાવસ્થાયાં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ સન્તિ યતઃ ક્રમાન્નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમિતિ દર્શનશ્રવણાદીન્યુત્પદ્યન્તે । તસ્માદ્દર્શનાદિભ્યઃ પૂર્વં ચતુર્મહાભૂતોપાદાનમેવાસ્તીતિ । એવમપિ-
દર્શનશ્રવણાદીનિ વેદનાદીનિ ચાપ્યથ ।
ભવન્તિ યેભ્યસ્તેષ્વેષ ભૂતેષ્વપિ ન વિદ્યતે

યેભ્યો મહાભૂતેભ્યો દર્શનાદિકમુત્પદ્યતે, તેષ્વપિ મહાભૂતોપાદાનનિમિત્તકો ઽપ્યેષ ન યુજ્યતે પૂર્વેણૈવ હેતુનેત્યભિપ્રાયઃ । તત્ર યથા પૂર્વમુક્તમ્-
કુતઃ કિંચિદ્વિના કશ્ચિત્કિંચિત્કંચિદ્વિના કુતઃ ।
ઇતિ, ઇહાપિ તથૈવ વક્તવ્યમ્ । મહાભૂતોપાદાનાદ્યશ્ચાત્મા પૂર્વં સિદ્ધઃ સ્યાત્, સ મહાભૂતાન્યુપાદાય સ્યાત્ । ન ચૈવમ્, નિર્હેતુકત્વાત્ । યશ્ચ નાસ્તિ, સ કથં મહાભૂતાન્યુપાદાસ્યતિ? ઇતિ દર્શનોપાદાનવદ્ભૂતોપાદાને ઽપિ દૂષણમુક્તમેવેતિ ન પુનરુચ્યતે

અત્રાહ- યદ્યપ્યેવમાત્મા પ્રતિષિદ્ધઃ, તથાપિ દર્શનાદિકમસ્તિ, અપ્રતિષેધાત્ । ન ચ અનાત્મસ્વભાવાનાં ઘટાદીનાં દર્શનાદિસંબન્ધો ઽસ્તિ । તસ્માત્સંબન્ધી વિદ્યત એવાત્મેતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદાત્મા યદિ દર્શનાદીન્યેવ સ્યુઃ । ન તુ સન્તિ । યસ્ય દર્શનાદીન્યુપાદાનં સ યદા નાસ્તીતિ ( પ્પ્_84 ) પ્રતિપાદિતમ્, તદા તસ્મિન્નાત્મનિ ઉપાદાતરિ અસતિ, કુતો દર્શનાદીનામુપાદાનભૂતાનામસ્તિત્વમિત્યાહ-
દર્શનશ્રવણાદીનિ વેદનાદીનિ ચાપ્યથ ।
ન વિદ્યતે ચેદ્યસ્ય સ ન વિદ્યન્ત ઇમાન્યપિ

યસ્ય દર્શનાદીનિ પરિકલ્પ્યન્તે સ યદા નાસ્તીત્યુક્તમ્, નનુ તદૈવ દર્શનાદિકમપિ નાસ્તીતિ સ્પષ્ટમાદર્શિતં ભવતિ । તતશ્ચ દર્શનાદ્યભાવાન્નાસ્ત્યેવાત્મેતિ

અત્રાહ- કિં ખલુ ભવતો નિશ્ચિતમેતન્નાસ્ત્યેવાત્મેતિ? કેન એતદુક્તમ્? નનુ ચ અનન્તરમેવોક્તં દર્શનાદ્યભાવાદાત્માપિ નાસ્તીતિ । ઉક્તમેતદેસ્માભિઃ । ન તુ અસ્યાર્થો ભવતા સમ્યગ્નિશ્ચિતઃ । યતો ભાવરૂપ આત્મેતિ પરિકલ્પિતઃ, સ સ્વભાવતો ન વિદ્યતે, તસ્ય ચ મયા સ્વભાવાભિનિવેશનિવર્તકમેવ વચનમુક્તમસદ્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષેણ, ન તુ અસ્ય અભાવઃ પરિકલ્પિતઃ । દ્વયં હ્યેતત્ પરિત્યાજ્યં યશ્ચ ભાવેષ્વભિનિવેશઃ, યશ્ચ અભાવેષુ અભિનિવેશ ઇતિ । યથોક્તમાર્યદેવેન-
યસ્તવાત્મા મમાનાત્મા તેનાત્માનિયમાન્ન સઃ ।
નન્વનિત્યેષુ ભાવેષુ કલ્પના નામ જાયતે ॥
ઇતિ

એતદેવ પ્રતિપાદયન્નાહ-
પ્રાક્ ચ યો દર્શનાદિભ્યઃ સાંપ્રતં ચોર્ધ્વમેવ ચ ।
ન વિદ્યતે ઽસ્તિ નાસ્તીતિ નિવૃત્તાસ્તત્ર કલ્પનાઃ