Prasannapada · અધ્યાય 22

સદ્ભૂતં નામ કર્મ ક્રિયાયુક્તમ્ । તસ્યેદાનીં ક્રિયાનિબન્ધનલબ્ધકર્મવ્યપદેશસ્ય અપરા ક્રિયા નાસ્તિ યયા કર્મ ક્રિયેતેતિ । એવં તાવત્સદ્ભૂતસ્ય કર્મણઃ ક્રિયા નાસ્તિ । યદા નાસ્તિ પરા ક્રિયા, તદા કારકસ્તત્સદ્ભૂતં કર્મ નૈવ કરોતિ । યદા ચ ન કરોતિ કર્મણો દ્વિતીયક્રિયાભાવાત્, તદા ( પ્પ્_76 ) અકર્મક એવ અવિદ્યમાનકર્મક એવ તસ્ય કર્મણઃ કારકઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદ્યક્તમ્ । ન હિ અકૃતાનન્તર્યકર્મણઃ આનન્તર્યકર્મકારકત્વં દૃષ્ટમિતિ

એવં સદ્ભૂતઃ કારકઃ સદ્ભૂતં કર્મ ન કરોતિ ઇતિ સંસાધ્ય ઇદાનીં યથા અસદ્ભૂતમપિ કર્મ અસદ્ભૂતઃ કારકો ન કરોતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
કરોતિ યદ્યસદ્ભૂતો ઽસદ્ભૂતં કર્મ કારકઃ ।
અહેતુકં ભવેત્કર્મ કર્તા ચાહેતુકો ભવેત્

અસદ્ભૂતઃ કારકો યઃ ક્રિયારહિતઃ । ક્રિયા ચ કારકવ્યપદેશે હેતુરિતિ ક્રિયારહિત કારકો ઽપિ નિર્હેતુકઃ સ્યાત્ । કર્માપ્યસદ્ભૂતં નિર્હેતુકં સ્યાત્

સતિ ચ અહેતુકવાદાભ્યુપગમે કાર્યં ચ કારણં ચ સર્વમપોદિતં સ્યાદિત્યાહ-
હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ન વિદ્યતે ।
સત્યેવ હિ હેતોરભ્યુપગમે હેતુના યન્નિષ્પાદ્યતે તત્ કાર્યમ્, તસ્ય ચ યો નિષ્પાદકઃ તત્કારણમિતિ યુજ્યતે । તદ્યથા ઘટસ્ય મૃદ્ હેતુઃ, ઘટઃ કાર્યમ્, તસ્ય ચ ચક્રાદયઃ સહકારિકારણમ્ । અહેતુકવાદાભ્યુપગમે તુ હેત્વનપેક્ષત્વાન્મણ્ડૂકજટાશિરોમણિમયઘટવન્ન સ્યાદયં ઘટઃ । અસતિ ઘટે કુતસ્તત્કારણમિતિ । એવમ્-
હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ન વિદ્યતે ।
તતશ્ચ-
તદભાવે ક્રિયા કર્તા કરણં ચ ન વિદ્યતે

તદભાવે કાર્યકારણભાવે, કિં કુર્વાણસ્ય ક્રિયા સંભવેત્, કસ્યાં વા ક્રિયાયાં કુમ્ભકારસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યાત્કર્તૃત્વં સ્યાત્? ન ચાપિ મૃદાં તાદાત્મ્યપ્રવૃત્ત્યા સાધકતમત્વેન કરણત્વં યુજ્યત ઇતિ એવં તાવત્-
તદભાવે ક્રિયા કર્તા કરણં ચ ન વિદ્યતે ॥
તતશ્ચ-
ધર્માધર્મૌ ન વિદ્યેતે ક્રિયાદીનામસંભવે ।
ઇહ યદા દેવદત્તઃ પ્રાણાતિપાતવિરતિક્રિયાસ્વાતન્ત્ર્યાત્કર્તા સન્ સ્વતન્ત્રકાર્યેણ કરણભૂતેન પ્રાણાતિપાતવિરતિક્રિયાં કરોતિ, તદાસ્ય ધર્મ ઉપજાયતે । એવં દશસ્વપિ કુશલેષુ કર્મપથેષુ કુશલક્રિયાનિષ્પાદ્યેષુ રત્નત્રયમાતાપિતૃતદન્યપૂજ્યપૂજાદિલક્ષણેષુ ચ કુશલધર્મપ્રારમ્ભેષુ યોજ્યમ્ । એવમધર્મે ઽપિ પ્રાણાતિપાતાદિલક્ષણે કુશલવિપર્યયેણ ક્રિયાકર્તૃકરણાનામભાવે સતિ કર્મણામભાવપ્રસઙ્ગ ઉદ્ભાવનીયઃ ॥
યદા ચૈવં ધર્માધર્મૌ ન સંભવતઃ, તદા તત્ફલમપિ નાસ્ત્યેવેતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ધર્મે ચાસત્યધર્મે ચ ફલં તજ્જં ન વિદ્યતે

ધર્માધર્મજનિતમિષ્ટાનિષ્ટફલં સુગતિદુર્ગત્યોર્ધર્માધર્મયોરભાવે સતિ ન સ્યાત્

તતશ્ચ-
ફલે ઽસતિ ન મોક્ષાય ન સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ।
માર્ગઃ
યદિ હિ ફલમિષ્ટાનિષ્ટં સ્યાત, સ્યાલ્લૌકિકસ્ય માર્ગસ્ય ધ્યાનારૂપ્યસમાધિસમાપત્તિલક્ષણં સ્વર્ગઃ, તદાનીં તદર્થં લૌકિકમાર્ગભાવના જ્યાયસી સ્યાત્, કુગતિગમનકર્મપથવિરતિસાફલ્યં ચ સ્યાત્ । યદિ ચ મોક્ષલક્ષણં નિર્વાણં ફલં સ્યાત્, તદર્થ લોકોત્તરાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગભાવનાસાફલ્યં સ્યાત્ । યદા તુ ફલં નાસ્તિ, તદા-
ફલે ઽસતિ ન મોક્ષાય ન સ્વર્ગાયોપપદ્યતે ।
માર્ગઃ ।
કિં ચ । એવં ફલાભાવે સતિ-
સર્વક્રિયાણાં ચ નૈરર્થક્યં પ્રસજ્યતે

યા અપિ હ્યેતાઃ કૃષિવાણિજ્યબલ (ભૃતિ?) ગતાદિકાઃ ક્રિયાઃ ફલાર્થ પ્રારભ્યન્તે, તા અપિ સર્વાઃ ફલાભાવે સતિ નોપપદ્યન્ત ઇતિ । એવં સર્વક્રિયાણાં નૈરર્થક્યં પ્રસજ્યતે ભવતામ્ । ન ચાસાં નૈરર્થક્યમ્ । તસ્માન્નિરવશેષદોષવિષવૃક્ષાકરભૂતો ઽયં સ્વર્ગાપવર્ગાપવાદી નરકાદિમહાપાયપ્રપાતવર્તનહેતુઃ દૃષ્ટાદૃષ્ટહેતુપદાર્થવિરોધીતિ કૃત્વા, સદ્ધિઃ અસદ્ભૂતઃ કારકો ઽસદ્ભૂતં કર્મ કરોતીતિ પક્ષો નિકૃષ્ટ એવેતિ ત્યાજ્યઃ

તદેવં પ્રતિજ્ઞાદ્વયં સંસાધ્ય ઇદાનીમુભયરૂપઃ કારકઃ, ઉભયરૂપમપિ કર્મ ન કરોતીત્યાહ-
કારકઃ સદસદ્ભૂતઃ સદસત્કુરુતે ન તત્ ।
તત્ર યદેતદસદ્ભૂતં કર્મ ક્રિયાયુક્તમક્રિયાયુક્તં ચ, તત્ સદસદ્ભૂતઃ કારકો ન કરોતીતિ । યસ્માત્-
પરસ્પરવિરુદ્ધં હિ સચ્ચાસચ્ચૈકતઃ કુતઃ

એકઃ પદાર્થઃ એકસ્મિન્ કાલે ક્રિયાયુક્તશ્ચાક્રિયાયુક્તશ્ચેતિ ન યુજ્યત એવૈતત્ । તતશ્ચ સદસદ્ભૂતો ઽપિ કારકઃ સદસદ્ભૂતં કર્મ ન કરોતિ, અવિદ્યમાનત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ

એવં સમે પક્ષે દૂષણમુદ્ભાવ્ય વિષમપક્ષસ્યાપિ નિરાચિકીર્ષયા આહ-
સતા ચ ક્રિયતે નાસન્નાસતા ક્રિયતે ચ સત્ ।
કર્ત્રા
સતા સદ્ભૂતેન તાવત્કર્ત્રા ક્રિયાયુક્તેન અસદ્ભૂતમસદક્રિયાયુક્તં કર્મ ન ક્રિયતે । યસ્માત્-
સર્વે પ્રસજ્યન્તે દોષાસ્તત્ર ત એવ હિ

સદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ કર્મ ચ સ્યાદકર્તૃકમ્ ।
ઇત્યેવં તાવત્ સદ્ભૂતઃ કારકઃ કર્મ ન કરોતિ, નાપ્યસદ્ભૂતં કર્મ ક્રિયતે । અસદ્ભૂતં હિ કર્મ અહેતુકં ભવેત્ । તતશ્ચ-
હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ન વિદ્યતે ॥
ઇત્યાદિના સર્વં દૂષણમાપદ્યતે । તસ્માત્પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિર્દૂષિતત્વાદસ્ય વિષમપક્ષસ્ય ન પુનર્હેતોરુપાદાનમનુષ્ઠીયતે । યથા ચૈતત્ સતા કર્ત્રા અસત્કર્મ ન ક્રિયતે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્, એવમસતા કર્ત્રા અક્રિયાયુક્તેન સત્કર્મ ન ક્રિયતે ઇતિ વ્યાખ્યેયમુક્તપથાનુસારેણ

એવં તાવદ્વિષમપક્ષે એકૈકપદપરામર્શેન દૂષણમભિધાય ઇદાનીમેકૈકસ્ય પદસ્ય પદદ્વય પરામર્શેન દૂષણાભિધાનમાહ-
નાસદ્ભૂતં ન સદ્ભૂતઃ સદસદ્ભૂતમેવ વા ।
કરોતિ કારકઃ કર્મ પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

સ કારકઃ સદ્ભૂતઃ અસદ્ભૂતં કર્મ સદસદ્ભૂતમેવ વા ન કરોતીતિ । કથમિત્યાહ- પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિરિતિ । તત્ર ઽસદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિઽ; ઇત્યાદિના સદ્ભૂતઃ કારકો ન કરોતિ । અસદ્ભૂતમપિ કર્મ ન ક્રિયતે ઽઅહેતુકં ભવેત્કર્મઽ; ઽહેતાવસતિ કાર્યં ચઽ; ઇત્યાદિના વિહિતદોષાત્ । સદસદ્ભૂતમપિ કર્મ ન ક્રિયતે-
પરસ્પરવિરુદ્ધં હિ સચ્ચાસચ્ચૈકતઃ કુતઃ
ઇતિ વચનાત્ । એવં તાવત્સદ્ભૂતઃ કારકો ઽસદ્ભૂતં સદસદ્ભુતં ચ કર્મ ન કરોતિ

ઇદાનીમસદ્ભૂતો ઽપિ કારકઃ સદ્ભૂતં કર્મ સદસદ્ભૂતં ચ કર્મ ન કરોતીત્યાહ-
નાસદ્ભૂતો ઽપિ સદ્ભૂતં સદસદ્ભૂતમેવ વા ।
કરોતિ કારકઃ કર્મ પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

અસદ્ભૂતઃ કારકો નિર્હેતુકો ભવેત્ । ઽહેતાવસતિ કાર્યં ચઽ; ઇત્યાદિના ઉક્તદોષાદસદ્ભૂતઃ કારકો ન કરોતિ ।
સદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ કર્તા ચ સ્યાદકર્મકઃ ।
ઇતિ પ્રસઙ્ગાત્ સદ્ભૂતં કર્મ ન ક્રિયતે । સદસદ્ભૂતમપિ કર્મ ન ક્રિયતે,
પરસ્પરવિરુદ્ધં હિ સચ્ચાસચ્ચૈકતઃ કુતઃ ।
ઇતિ વચનાત્

ઇદાનીં સદસદ્ભૂતો ઽપિ કારકઃ એકૈક એવોભયરૂપઃ સન્ યથા સદ્ભૂતમસદ્ભૂતં ચ ભિન્નસંકેતં કર્મ ન કરોતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
કરોતિ સદસદ્ભૂતો ન સન્નાસચ્ચ કારકઃ ।
કર્મ તત્તુ વિજાનીયાત્પૂર્વોક્તૈરેવ હેતુભિઃ

પરસ્પરવિરુદ્ધં હિ સચ્ચાસચ્ચૈકતઃ કુતઃ ।
ઇતિ વચનાત્સદસદ્ભૂતઃ કારકો ન કરોતિ ।
સદ્ભૂતસ્ય ક્રિયા નાસ્તિ કર્તા ચ સ્યાદકર્મકઃ ।
ઇતિ પ્રસઙ્ગાત્સદ્ભૂતં કર્મ ન ક્રિયતે । અસદ્ભૂતમપિ કર્મ અહેતુકં ઽહેતાવસતિ કાર્ય ચઽ; ઇત્યાદિનોક્તદોષાન્ન ક્રિયતે । યતશ્ચૈવં સમપક્ષેષુ વિષમપક્ષેષુ ચ કર્તુઃ કર્મણશ્ચ સર્વથા સિદ્ધિરયુક્તા, તસ્માદ્યદુક્તં વિદ્યન્ત એવ વિજ્ઞાનાદયઃ સંસ્કૃતા ધર્માઃ સંસ્કૃતસ્વભાવાઃ તદ્ધેતુકકર્મકારકસદ્ભાવાદિતિ, તદયુક્તમ્ ॥
અત્રાહ- કિમવધારિતમેતદ્ભવતા ન સન્તિ ભાવા ઇતિ? ન હિ । ભવતસ્તુ સસ્વભાવવાદિનઃ સ્વભાવસ્ય ભાવાનાં વૈધુર્યાત્સર્વભાવાપવાદઃ સંભાવ્યતે । વયં તુ પ્રતીત્યોત્પન્નત્વાત્સર્વભાવાનાં સ્વભાવમેવનોપલભામહે, તત્કસ્યાપવાદં કરિષ્યામઃ? યથોક્તમાર્યરત્નાવલ્યામ્-
મરીચિ તોયમિત્યેતદિતિ મત્વાગતો ઽત્ર સન્ ।
યદિ નાસ્તીતિ તત્તોયં ગૃહ્ણીયાન્મૂઢ એવ સઃ ॥
મરીચિપ્રતિમં લોકમેવમસ્તીતિ ગૃહ્ણતઃ ।
નાસ્તીતિ ચાપિ મોહો ઽયં સતિ મોહે ન મુચ્યતે ॥
અજ્ઞાનકલ્પિતં પૂર્વં પશ્ચાત્તત્વાર્થનિર્ણયે ।
યદા ન લભતે ભાવમેવાભાવસ્તદા કુહ ॥ ઇતિ

તદેવં નિઃસ્વભાવાનાં સર્વભાવાનાં કુતો યથોક્તપ્રકારસિદ્ધિઃ? તસ્માલ્લૌકિકં વિપર્યાસમભ્યુપેત્ય સાંવૃતાનાં પદાર્થાનાં મરીચિકાજલકલ્પાનામિદંપ્રત્યયતામાત્રાભ્યુપગમેનૈવ પ્રસિદ્ધિર્નાન્યેનેત્યાહ-
પ્રતીત્ય કારકઃ કર્મ તં પ્રતીત્ય ચ કારકમ્ ।
કર્મ પ્રવર્તતે, નાન્યત્પશ્યામઃ સિદ્ધિકારણમ્

ઇહ અકુર્વાણસ્ય કર્મનિરપેક્ષસ્ય કારકત્વાભાવાત્ કર્માપેક્ષ્ય કારકસ્ય કારકત્વં ભવતિ । કારકેણ ચાક્રિયમાણસ્ય કસ્યચિત્કર્મત્વાભાવાત્ ક્રિયમાણસ્યૈવ કર્મવ્યપદેશાત્, તં કારકં પ્રતીત્ય કર્મ પ્રવર્તતે ઇત્યેવં કર્મકારકયોઃ પરસ્પરાપેક્ષિકીં સિદ્ધિં મુક્ત્વા નાન્યત્સિદ્ધિકારણં પશ્યામઃ

યથા ચ કર્મકારકયોઃ પરસ્પરાપેક્ષિકી સિદ્ધિઃ, એવમન્યેષામપિ ભાવાનામિત્યતિદિશન્નાહ-
એવં વિદ્યાદુપાદાનં વ્યુત્સર્ગાદિતિ કર્મણઃ ।
કર્તુશ્ચ
એવમિત્યનેન અનન્તરાં કર્મકારકપ્રજ્ઞપ્તિં દર્શયતિ । ઉપાત્તિરુપાદાનમ્ । અનેન ચોપાત્તિક્રિયામાહ । સા ચ સ્વસાધનં કર્તારમુપાદાતારં કર્મ ચોપાદાનં સંનિધાપયતિ । તયોશ્ચ ઉપાદેયોપાદાત્રોઃ પરસ્પરાપેક્ષયોઃ કર્મકારકવદેવ સિદ્ધિર્ન સ્વાભાવિકી । કસ્માત્પુનઃ સ્વાભાવિકી ન ભવતિ ઇત્યાહ- વ્યુત્સર્ગાદિતિ કર્મણઃ, કર્તુશ્ચેતિ । ઇતિશબ્દો હેતુપરામર્શી । વ્યુત્સર્ગો વ્યુદાસઃ । તતશ્ચ અયમર્થ ઉપપદ્યતે- યૈરેવ હેતુભિઃ કર્મણશ્ચ વ્યુત્સર્ગો ઽસ્માભિરુક્તઃ, તૈરેવ હેતુભિઃ ઉપાદાતા ઉપાદેયં ચ પ્રતિષિદ્ધં વેદિતવ્યમ્ । ન ચ કેવલમનયોરન્યોન્યાપેક્ષિકી સિદ્ધિઃ કતુર્શ્ચ કર્મણશ્ચ પ્રતિષેધેનાવસેયા, અપિ ચ
કર્મકર્તૃભ્યાં શેષાન્ ભાવાન્ વિભાવયેત્

પ્રાજ્ઞ ઇતિ વાક્યશેષઃ । કર્મકારકોપાદેયોપાદાતૃવ્યતિરિક્તા યે ઽન્યે ભાવા જન્યજનકગન્તૃગમનદ્રષ્ટવ્યદર્શનલક્ષ્યલક્ષણોત્પાદ્યોત્પાદકાઃ, તથા અવયવાવયવિગુણગુણિપ્રમાણપ્રમેયાદયો નિરવશેષા ભાવાઃ, તેષાં કર્તૃકર્મવિચારેણ સ્વભાવતો ઽસ્તિત્વં પ્રતિષિધ્ય પરસ્પરાપેક્ષિકીમેવ સિદ્ધિ પ્રાજ્ઞો નિર્મુમુક્ષુર્જાતિજરામરણાદિબન્ધનેભ્યો મોક્ષાય વિભાવયેત્ ॥
એષાં ચ વિસ્તરેણ વિચારો મધ્યમકાવતારાદિભ્યો ઽવસેયઃ ॥
નનુ ચ શેષાન્ ભાવાન્ વિભાવયેદિત્યનેનૈવ ઉપાદાનોપાદાન્નોરધિગતત્વાદુપાદાનોપાદાનં પુનરયુક્તમ્ । સત્યમેતત્ । તથાપિ તત્ત્વવિચારે પ્રાધાન્યજ્ઞાપનાર્થમુપાદાનોપાદાત્રોભેદેનોપાદાનમ્, તથા હિ ઉત્તરેષુ પ્રકરણેષુ ભૂયસા અનયોરેવ વિચારો ભવિષ્યતીતિ । અત એવોક્તં ભગવતા આર્યોપાલિપરિપૃચ્છાયામ્-
ભય દર્શિત નૈરયિકં મે સત્ત્વસહસ્ર સવેજિત નૈકે ।
ન ચ વિદ્યતિ કશ્ચિહ સત્ત્વ યો ચ્યુતુ ગચ્છતિ ઘોરમપાયમ્ ॥
ન ચ કારકુ કારણં સન્તિ યેહિ કૃતા અસિતોમરશસ્ત્રાઃ ।
કલ્પવશેન તુ પશ્યતિ તત્ર કાયિ પતન્તિ અપાયિત શસ્ત્રાઃ ॥
ચિત્રમનોરમ સજ્જિતપુષ્પાઃ સ્વર્ણવિમાન જલન્તિ મનોજ્ઞાઃ ।
તેષ્વપિ કારકુ નાસ્તિહ કશ્ચિ તે ઽપિ ચ સ્થાપિત કલ્પવશેન ॥
કલ્પવશેન વિકલ્પિતુ લોકઃ સંજ્ઞગહેણ વિકલ્પિતુ બાલઃ ।
સો ચ ગહો અગહો અસભૂતો માયમરીચિસમા હિ વિકલ્પાઃ ॥ ઇતિ