Prasannapada · અધ્યાય 2

તત્ર ઽન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યામ્ઽ; ઇત્યાદિ વક્ષ્યમાણં શાસ્ત્રમ્ । તસ્ય કાનિ સંબન્ધાભિધાનપ્રયોજનાનિ ઇતિ પ્રશ્ને, મધ્યમકાવતારવિહિતવિધિના અદ્વયજ્ઞાનાલંકૃતં મહાકરુણોપાયપુરઃસરં પ્રથમચિત્તોત્પાદં તથાગતજ્ઞાનોત્પત્તિહેતુમાદિં કૃત્વા યાવદાચાર્યનાગાર્જુનસ્ય વિદિતાવિપરીતપ્રજ્ઞાપારમિતાનીતેઃ કરુણયા પરાવબોધાર્થં શાસ્ત્રપ્રણયનમ્, ઇત્યેષ તાવચ્છાસ્ત્રસ્ય સંબન્ધઃ-
યચ્છાસ્તિ વઃ ક્લેશરિપૂનશેષાન્સંત્રાયતે દુર્ગતિતો ભવાચ્ચ ।
તચ્છાસનાત્ત્રાણગુણાચ્ચ શાસ્ત્રમેતદ્વયં ચાન્યમતેષુ નાસ્તિ ॥
ઇતિ । સ્વયમેવ ચાચાર્યો વક્ષ્યમાણસકલશાસ્ત્રાભિધેયાર્થ સપ્રયોજનમુપદર્શયન્, તદવિપરીતસંપ્રકાશત્વેન માહાત્મ્યમુદ્ભાવ્ય તત્સ્વભાવાવ્યતિરેકવર્તિને પરમગુરવે તથાગતાય શાસ્ત્રપ્રણયનનિમિત્તકં પ્રણામં કર્તુકામ આહ-
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્ ॥
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્
ઇત્યાદિ । તદત્રાનિરોધાદ્યષ્ટવિશેષણવિશિષ્ટઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શાસ્ત્રાભિધેયાર્થઃ । સર્વપ્રપઞ્ચોપશમશિવલક્ષણં નિર્વાણં શાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનં નિર્દિષ્ટમ્ ।
તં વન્દે વદતાં વરમ્ ।
ઇત્યનેન પ્રણામઃ । ઇત્યેષ તાવચ્છોકદ્વયસ્ય સમુદાયાર્થઃ ॥
અવયવાર્થસ્તુ વિભજ્યતે । તત્ર નિરુદ્ધિર્નિરોધઃ । ક્ષણભઙ્ગો નિરોધ ઇત્યુચ્યતે । ઉત્પાદનમુત્પાદઃ । આત્મભાવોન્મજ્જનમિત્યર્થઃ । ઉચ્છિત્તિરુચ્છેદઃ । પ્રબન્ધવિચ્છિત્તિરિત્યર્થઃ । શાશ્વતો નિત્યઃ । સર્વકાલે સ્થાણુરિત્યર્થઃ । એકશ્ચાસાવર્થશ્ચેત્યેકાર્થો ઽભિન્નાર્થઃ । ન પૃથગિત્યર્થઃ । નાનાર્થો ભિન્નાર્થઃ । પૃથગિત્યર્થઃ । આગતિરાગમઃ, વિપ્રકૃષ્ટદેશાવસ્થિતાનાં સંનિકૃષ્ટદેશાગમનમ્ । નિર્ગતિર્નિર્ગમઃ, સંનિકૃષ્ટદેશાવસ્થિતાનાં વિપ્રકૃષ્ટદેશગમનમ્ । એતિર્ગત્યર્થઃ, પ્રતિઃ પ્રાપ્ત્યર્થઃ । ઉપસર્ગવશેન ધાત્વર્થવિપરિણામાત્-
ઉપસર્ગેણ ધાત્વર્થો બલાદન્યત્ર નીયતે ।
ગઙ્ગાસલિલમાધુર્યં સાગરેણ યથામ્ભસા ॥
પ્રતીત્યશબ્દો ઽત્ર લ્યબન્તઃ પ્રાપ્તાવપેક્ષાયાં વર્તતે । સમુત્પૂર્વઃ પદિઃ પ્રાદુર્ભાવાર્થ ઇતિ સમુત્પાદશબ્દઃ પ્રાદુર્ભાવે વર્તતે । તતશ્ચ હેતુપ્રત્યયાપેક્ષો ભાવાનામુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ ॥
અપરે તુ બ્રુવતે- ઇતિર્ગમનં વિનાશઃ । ઇતૌ સાધવ ઇત્યાઃ । પ્રતિર્વીપ્સાર્થઃ । ઇત્યેવં તદ્ધિતાન્તમિત્યશબ્દં વ્યુત્પાદ્ય પ્રતિ પ્રતિ ઇત્યાનાં વિનાશિનાં સમુત્પાદ ઇતિ વર્ણયન્તિ । તેષાં "પ્રતીત્યસમુત્પાદં વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ", "યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મ પશ્યતિ" ઇત્યેવમાદૌ વિષયે વીપ્સાર્થસ્ય સંભવાત્ સમાસસદ્ભાવાચ્ચ સ્યાજ્જ્યાયસી વ્યુત્પત્તિઃ । ઇહ તુ "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચ ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્" ઇત્યેવમાદૌ વિષયે સાક્ષાદઙ્ગીકૃતાર્થવિશેષે ચક્ષુઃ પ્રતીત્યેતિ પ્રતીત્યશબ્દ એકચક્ષુરિન્દ્રિયહેતુકાયામપ્યેકવિજ્ઞાનોત્પત્તાવભીષ્ટાયાં કુતો વીપ્સાર્થતા? પ્રાપ્ત્યર્થસ્ત્વનઙ્ગીકૃતાર્થવિશેષે ઽપિ પ્રતીત્યશબ્દે સંભવતિ- પ્રાપ્ય સંભવઃ, પ્રતીત્ય સમુત્પાદ ઇતિ । અઙ્ગીકૃતાર્થવિશેષે ઽપિ સંભવતિ- ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય, ચક્ષુઃ પ્રાપ્ય, ચક્ષૂ રૂપં ચાપેક્ષ્યેતિ વ્યાખ્યાનાત્ । તદ્ધિતાન્તે ચેત્યશબ્દે "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચ ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્" ઇત્યત્ર પ્રતીત્યશબ્દસ્યાવ્યયત્વાભાવાત્ સમાસાસદ્ભાવાચ્ચ વિભક્તિશ્રુતૌ સત્યાં ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનં રૂપાણિ ચ ઇતિ નિપાતઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમ્ । ઇત્યવ્યયસ્યૈવ લ્યબન્તસ્ય વ્યુત્પત્તિરભ્યુપેયા ।
યસ્તુ- "વીપ્સાર્થત્વાત્પ્રત્યુપસર્ગસ્ય, એતેઃ પ્રાપ્ત્યર્થત્વાત્, સમુત્પાદશબ્દસ્ય ચ સંભવાર્થ ત્વાત્, તાંસ્તાન્ પ્રત્યયાન્ પ્રતીત્ય સમુત્પાદઃ પ્રાપ્ય સંભવ ઇત્યેકે । પ્રતિ પ્રતિ વિનાશિનામુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યન્યે"- ઇતિ પરવ્યાખ્યાનમનૂદ્ય દૂષણમભિધત્તે, તસ્ય પરપક્ષાનુવાદાકૌશલત્વમેવ તાવત્સંભાવ્યતે । કિં કારણમ્? યો હિ પ્રાપ્ત્યર્થં પ્રતીત્યશબ્દં વ્યાચષ્ટે, નાસૌ પ્રતિં વીપ્સાર્થં વ્યાચષ્ટે, નાપ્યેતિં પ્રાપ્ત્યર્થમ્, કિં તર્હિ પ્રતિં પ્રાપ્ત્યર્થમ્, સમુદિતં ચ પ્રતીત્યશબ્દં પ્રાપ્તાવેવ વર્ણયતિ ॥
તેન ઇદાનીં પ્રાપ્ય સંભવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યેવં વ્યુત્પાદિતેન પ્રતીત્યસમુત્પાદશબ્દેન યદિ નિરવશેષસંભવિપદાર્થપરામર્શો વિવક્ષિતઃ, તદા તાં તાં હેતુપ્રત્યયસામગ્રીં પ્રાપ્ય સંભવ પ્રતીત્ય સમુત્પાદ ઇતિ વીપ્સાસંબન્ધઃ ક્રિયતે । અથ વિશેષપરામર્શઃ, તદા ચક્ષુઃ પ્રાપ્ય રૂપાણિ ચેતિ ન વીપ્સાયાઃ સંબન્ધ ઇતિ ॥ એવં તાવદનુવાદાકૌશલમાચાર્યસ્ય ॥
એતદ્વા અયુક્તમ્ । કિં ચ । અયુક્તમેતત્ "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચ ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્" ઇતિ, અત્રાર્થદ્વયાસંભવાત્ ઇતિ યદુક્તં દૂષણમ્, તદપિ નોપપદ્યતે । કિં કારણમ્? કથમનેનૈવ તત્પ્રાપ્તેઃ સંભવ ઇતિ યુક્ત્યનુપાદાનેન પ્રતિજ્ઞામાત્રત્વાત્ । અથાયમભિપ્રાયઃ સ્યાત્ અરૂપિત્વાદ્વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુષા પ્રાપ્તિર્નાસ્તિ, રૂપિણામેવ તત્પ્રાપ્તિદર્શનાદિતિ, એતદપિ ન યુક્તમ્, ઽપ્રાપ્તફલો ઽયં ભિક્ષુઃઽ; ઇત્યત્રાપિ પ્રાપ્ત્યભ્યુપગમાત્ । પ્રાપ્યશબ્દસ્ય ચ અપેક્ષ્યશબ્દપર્યાયત્વાત્ ।
પ્રાપ્ત્યર્થસ્યૈવ આચાર્યાર્યનાગાર્જુનેન પ્રતીત્યશબ્દસ્ય
તત્તત્પ્રાપ્ય યદુત્પન્નં નોત્પન્નં તત્સ્વભાવતઃ ।
ઇત્યભ્યુપગમાત્ । તતો દૂષણમપિ નોપપદ્યતે ઇત્યપરે ॥
યચ્ચાપિ સ્વમતં વ્યવસ્થાપિતમ્- "કિં તર્હિ, અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે, ઇતિ ઇદંપ્રત્યયતાર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થ ઇતિ", તદપિ નોપપદ્યતે, પ્રતીત્યસમુત્પાદશબ્દયોઃ પ્રત્યેકમર્થવિશેષાનભિધાનાત્, તદ્વ્યુત્પાદસ્ય ચ વિવક્ષિતત્વાત્ ॥
અથાપિ રૂઢિશબ્દં પ્રતીત્યસમુત્પાદશબ્દમભ્યુપેત્ય અરણ્યેતિલકાદિવદેવમુચ્યતે, તદપિ નોપપન્નમ્, અવયવાર્થાનુગતસ્યૈવ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય આચાર્યેણ
તત્તત્પ્રાપ્ય યદુત્પન્નં નોત્પન્નં તત્સ્વભાવતઃ ।
ઇત્યભ્યુપગમાત્ । અથ
અસ્મિન્સતીદં ભવતિ હ્રસ્વે દીર્ઘં યથા સતિ ।
ઇતિ વ્યાખ્યાયમાનેન નનુ તદેવાભ્યુપગતં ભવતિ, હ્રસ્વં પ્રતીત્ય, હ્રસ્વં પ્રાપ્ય, હ્રસ્વમપેક્ષ્ય દીર્ઘં ભવતીતિ । તતશ્ચ યદેવ દૂષ્યતે તદેવાભ્યુપગમ્યતે ઇતિ ન યુજ્યતે । ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન ॥
તદેવં હેતુપ્રત્યયાપેક્ષં ભાવાનામુત્પાદં પરિદીપયતા ભગવતા અહેત્વેકહેતુવિષમહેતુસંભૂતત્વં સ્વપરોભયકૃતત્વં ચ ભાવાનાં નિષિદ્ધં ભવતિ, તન્નિષેધાચ્ચ સાંવૃતાનાં પદાર્થાનાં યથાવસ્થિતં સાંવૃતં સ્વરૂપમુદ્ભાવિતં ભવતિ । સ એવેદાનીં સાંવૃતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સ્વભાવેનાનુત્પન્નત્વાદ્ આર્યજ્ઞાનાપેક્ષયા નાસ્મિન્નિરોધો વિદ્યતે યાવન્નાસ્મિન્નિર્ગમો વિદ્યતે ઇત્યનિરોધાદિભિરષ્ટાભિર્વિશે ષણૈર્વિશિષ્યતે । યથા ચ નિરોધાદયો ન સન્તિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય તથા સકલશાસ્ત્રેણ પ્રતિપાદયિષ્યતિ ॥

અનન્તવિશેષણસંભવે ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય અષ્ટાનામેવોપાદાનમેષાં પ્રાધાન્યેન વિવાદાઙ્ગભૂતત્વાત્ । યથાવસ્થિતપ્રતીત્યસમુત્પાદદર્શને સતિ આર્યાણામભિધેયાદિલક્ષણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય સર્વથોપરમાત્, પ્રપઞ્ચાનામુપશમો ઽસ્મિન્નિતિ સ એવ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રપઃચોપશમ ઇત્યુચ્યતે । ચિત્તચૈત્તાનાં ચ તસ્મિન્નપ્રવૃત્તૌ જ્ઃઆનજ્ઃએયવ્યવહારનિવૃત્તૌ જાતિજરામરણાદિનિરવશેષોપદ્રવરહિતત્વાત્ શિવઃ । યથાભિહિતવિશેષણસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય દેશનાક્રિયયા ઈપ્સિતતમત્વાત્ કર્મણા નિર્દેશઃ ॥
અનિરોધમનુત્પાદમનુચ્છેદમશાશ્વતમ્ ।
અનેકાર્થમનાનાર્થમનાગમમનિર્ગમમ્

યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવમ્ ।
દેશયામાસ સંબુદ્ધસ્તં વન્દે વદતાં વરમ્

યથોપવર્ણિતપ્રતીત્યસમુત્પાદાવગમાચ્ચ તથાગતસ્યૈવૈકસ્યાવિપરીતાર્થવાદિત્વં પશ્યન્ સર્વપરપ્રવાદાંશ્ચ બાલપ્રલાપાનિવાવેત્ય અતીવ પ્રસાદાનુગત આચાર્યો ભૂયો ભગવન્તં વિશેષયતિ- વદતાં વરમિતિ ॥
અત્ર ચ નિરોધસ્ય પૂર્વં પ્રતિવેધઃ ઉત્પાદનિરોધયોઃ પૌર્વાપર્યાવસ્થાયાઃ સિદ્ધયભાવં દ્યોતયિતુમ્ । વક્ષ્યતિ હિ-
પૂર્વં જાતિર્યદિ ભવેજ્જરામરણમુત્તરમ્ ।
નિર્જરામરણા જાતિર્ભવેજ્જાયેત ચામૃતઃ ॥
ઇતિ । તસ્માન્નાયં નિયમો યત્ પૂર્વમુત્પાદેન ભવિતવ્યં પશ્ચાન્નિરોધેનેતિ ॥
ઇદાનીમનિરોધાદિવિશિષ્ટપ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રતિપિપાદયિષયા ઉત્પાદપ્રતિષેધેન નિરોધાદિ પ્રતિષેધસૌકર્ય મન્યમાન આચાર્યઃ પ્રથમમેવોત્પાદપ્રતિવેધમારભતે । ઉત્પાદો હિ પરૈઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ સ્વતો વા પરિકલ્પ્યેત, પરતઃ, ઉભયતઃ, અહેતુતો વા પરિકલ્પ્યેત । સર્વથા ચ નોપપદ્યત ઇતિ નિશ્ચિત્યાહ-
ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ ક્વચન કેચન

તત્ર જાત્વિતિ કદાચિદિત્યર્થઃ । ક્વચનશબ્દ આધારવચનઃ ક્વચિચ્છબ્દપર્યાયઃ કેચનશબ્દ આધેયવચનઃ કેચિચ્છબ્દપર્યાયઃ । તતશ્ચૈવં સંબન્ધઃ- નૈવ સ્વત ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ, ક્વચન, કેચન । એવં પ્રતિજ્ઞાત્રયમપિ યોજ્યમ્ ॥
નનુ ચ- નૈવ સ્વત ઉત્પન્ના ઇત્યવધાર્યમાણે પરત ઉત્પન્ના ઇત્યનિષ્ટં પ્રાપ્નોતિ । ન પ્રાપ્નોતિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્, પરતો ઽપ્યુત્પાદસ્ય પ્રતિષેત્સ્યમાનત્વાત્ । યયા ચોપપત્ત્યા સ્વત ઉત્પાદો ન સંભવતિ, સા-
તસ્માદ્ધિ તસ્ય ભવને ન ગુણો ઽસ્તિ કશ્ચિજ્-
જાતસ્ય જન્મ પુનરેવ ચ નૈવ યુક્તમ્ ।
ઇત્યાદિના મધ્યમકાવતારાદિદ્વારેણાવસેયા ॥
આચાર્યબુદ્ધપાલિતસ્ત્વાહ- ન સ્વત ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, તદુત્પાદવૈયર્થ્યાત્, અતિપ્રસઙ્ગદોષાચ્ચ । ન હિ સ્વાત્મના વિદ્યમાનાનાં પદાર્થાનાં પુનરુત્પાદે પ્રયોજનમસ્તિ । અથ સન્નપિ જાયેત, ન કદાચિન્ન જાયેત ઇતિ ॥
અત્રૈકે દૂષણમાહુઃ- તદયુક્તમ્, હેતુદૃષ્ટાન્તાનભિધાનાત્પરોક્તદોષાપરિહારાચ્ચ । પ્રસઙ્ગ વાક્યત્વાચ્ચ પ્રકૃતાર્થવિપર્યયેણ વિપરીતાર્થસાધ્યતદ્ધર્મવ્યક્તૌ પરસ્માદુત્પન્નાભાવાજન્મસાફલ્યાત્ જન્મનિરો(બો?)ધાચ્ચેતિ કૃતાન્તવિરોધઃ સ્યાત્ ॥
સર્વમેતદ્દૂષણમયુજ્યમાનં વયં પશ્યામઃ । કથં કૃત્વા? તત્ર યત્તાવદુક્તં હેતુદૃષ્ટાન્તાનભિધાનાદિતિ, તદયુક્તમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માત્પરઃ સ્વત ઉત્પત્તિમભ્યુપગચ્છન્, પૃચ્છયતે- સ્વત ઇતિ હેતુત્વેન તદેવ ચોત્પદ્યતે ઇતિ? ન ચ વિદ્યમાનસ્ય પુનરુત્પત્તૌ પ્રયોજનં પશ્યામઃ, અનવસ્થાં ચ પશ્યામઃ । ન ચ ત્વયા ઉત્પન્નસ્ય પુનરુત્પાદ ઇષ્યતે ઽનવસ્થા ચાપ્યનિષ્ટેતિ । તસ્માન્નિરુપપત્તિક એવ ત્વદ્વાદઃ સ્વાભ્યુપગમવિરોધશ્ચેતિ । કિમિતિ ચોદિતે પરોનાભ્યુપૈતિ યતો હેતુદૃષ્ટાન્તોપાદાનસાફલ્યં સ્યાત્? અથ સ્વાભ્યુપગમવિરોધચોદનયાપિ પરો ન નિવર્તતે, તદા નિર્લજ્જતયા હેતુદૃષ્ટાન્તાભ્યામપિ નૈવ નિવર્તેત । ન ચોન્મત્તકેન સહાસ્માકં વિવાદ ઇતિ । તસ્માત્સર્વથા પ્રિયાનુમાનતામેવાત્મનઃ આચાર્યઃ પ્રકટયતિ અસ્થાને ઽપ્યનુમાનં પ્રવેશયન્ । ન ચ માધ્યમિકસ્ય સતઃ સ્વતન્ત્રમનુમાનં કર્તું યુક્તં પક્ષાન્તરાભ્યુપગમાભાવાત્ । તથોક્તમાર્યદેવેન-
સદસત્સદસચ્ચેતિ યસ્ય પક્ષો ન વિદ્યતે ।
ઉપાલમ્ભશ્ચિરેણાપિ તસ્ય વક્તું ન શક્યતે ॥
વિગ્રહવ્યાવર્તન્યાં ચોક્તમ્-
યદિ કાચન પ્રતિજ્ઞા સ્યાન્મે તત એવ મે ભવેદ્દોષઃ ।
નાસ્તિ ચ મમ પ્રતિજ્ઞા તસ્માન્નૈવાસ્તિ મે દોષઃ ॥
યદિ કિંચિદુપલમેયં પ્રવર્તયેયં નિવર્તયેયં વા ।
પ્રત્યક્ષાદિભિરર્થૈસ્તદભાવાન્મે ઽનુપાલમ્ભઃ ॥
ઇતિ । યદા ચૈવં સ્વતન્ત્રાનુમાનાનભિધાયિત્વં માધ્યમિકસ્ય, તદા કુતઃ "નાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ સ્વત ઉત્પન્નાનિ" ઇતિ સ્વતન્ત્રા પ્રતિજ્ઞા યસ્યાં સાંખ્યાઃ પ્રત્યવસ્થાપ્યન્તે । કો ઽર્ય પ્રતિજ્ઞાર્થઃ કિં કાર્યાત્મકત્વાત્સ્વત ઉત કારણાત્મકત્વાદિતિ । કિં ચાતઃ? કાર્યાત્મકાચ્ચેત્ સિદ્ધ સાધનમ્, કારણાત્મકાચ્ચેત્ વિરુદ્ધાર્થતા, કારણાત્મના વિદ્યમાનસ્યૈવ સર્વસ્યોત્પત્તિમત ઉત્પાદાદિતિ । કુતો ઽસ્માકં વિદ્યમાનત્વાદિતિ હેતુર્યસ્ય સિદ્ધસાધનં વિરુદ્ધાર્થતા વા સ્યાત્, યસ્ય સિદ્ધસાધનસ્ય યસ્યાશ્ચ વિરુદ્ધાર્થતાયાઃ પરિહારાર્થં યત્નં કરિષ્યામઃ । તસ્માત્પરોક્તદોષાપ્રસઙ્ગાદેવ તત્પરિહારઃ આચાર્યબુદ્ધપાલિતેન ન વર્ણનીયઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- માધ્યમિકાનાં પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાનામસિદ્ધેઃ સ્વતન્ત્રાનુમાનાનભિધાયિત્વાત્ સ્વત ઉત્પત્તિપ્રતિષેધપ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનં મા ભૂદુભયસિદ્ધેન વાનુમાનેન પરપ્રતિજ્ઞાનિરાકરણમ્ । પરપ્રતિજ્ઞાયાસ્તુ સ્વત એવાનુમાનવિરોધચોદનયા સ્વત એવ પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તદોષરહિતૈઃ પક્ષાદિભિર્ભવિતવ્યમ્ । તતશ્ચ તદનભિધાનાત્ તદ્દોષાપરિહારાચ્ચ સ એવ દોષ ઇતિ । ઉચ્યતે । નૈતદેવમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માદ્ યો હિ યમર્થં પ્રતિજાનીતે, તેન સ્વનિશ્ચયવદન્યેષાં નિશ્ચયોત્પાદનેચ્છયા યયા ઉપપત્ત્યા અસાવર્થો ઽધિગતઃ સૈવોપપત્તિઃ પરસ્મૈ ઉપદેષ્ટવ્યા । તસ્માદેષ તાવન્ન્યાયઃ- યત્પરેણૈવ સ્વાભ્યુપગતપ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમુપાદેયમ્ । ન ચાયં (ચાનેન?) પરં પ્રતિ । હેતુદૃષ્ટાન્તાસંભવાત્ પ્રતિજ્ઞાનુસારતયૈવ કેવલં સ્વપ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમુપાદત્ત ઇતિ નિરુપપત્તિકપક્ષાભ્યુપગમાત્ સ્વાત્માનમેવાયં કેવલં વિસંવાદયન્ ન શક્નોતિ પરેષાં નિશ્ચયમાધાતુમિતિ । ઇદમેવાસ્ય સ્પષ્ટતરં દૂષણં યદુત સ્વપ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનાસામર્થ્યમિતિ કિમત્રાનુમાનબાધોદ્ભાવનયા પ્રયોજનમ્? અથાપ્યવશ્યં સ્વતો ઽનુમાનવિરોધદોષ ઉદ્ભાવનીયઃ, સો ઽપ્યુદ્ભાવિત એવાચાર્યબુદ્ધપાલિતેન । કથમિતિ ચેત્, ન સ્વત ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, તદુત્પાદવૈયર્થ્યાદિતિ વચનાત્, અત્ર હિ તદિત્યનેન સ્વાત્મના વિદ્યમાનસ્ય પરામર્શઃ । કસ્માદિતિ ચેત્, તથા હિ તસ્ય સંગ્રહેણોક્તવાક્યસ્યૈતદ્વિવરણવાક્યમ્, ન હિ સ્વાત્મના વિદ્યમાનાનાં પુનરુત્પાદે પ્રયોજનમિતિ । અનેન ચ વાક્યેન સાધ્યસાધનધર્માનુગતસ્ય પરપ્રસિદ્ધસ્ય સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્યોપાદાનમ્ । તત્ર સ્વાત્મના વિદ્યમાનસ્યેત્યનેન હેતુપરામર્શઃ । ઉત્પાદવયર્થ્યાદિત્યનેન સાધ્યધર્મપરામર્શઃ ॥ તત્ર યથા- અનિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાત્ । કૃતકત્વમનિત્યં ( પ્પ્_7 ) દૃષ્ટં યથા ઘટઃ । તથા ચ કૃતકઃ શબ્દઃ । તસ્માત્કૃતકત્વાદનિત્ય ઇતિ કૃતકત્વમત્ર ઉપનયાભિવ્યક્તો હેતુઃ । એવમિહાપિ- ન સ્વત ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, સ્વાત્મના વિદ્યમાનાનાં પુનરુત્પાદવૈયર્થ્યાત્ । ઇહ હિ સ્વાત્મના વિદ્યમાનં પુરો ઽવસ્થિતં ઘટાદિકં પુનરુત્પાદાનપેક્ષં દૃષ્ટમ્, તથા ચ મૃત્પિણ્ડાદ્યવસ્થાયામપિ યદિ સ્વાત્મના વિદ્યમાનં ઘટાદિકમિતિ મન્યસે, તદાપિ તસ્ય સ્વાત્મના વિદ્યમાનસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદ ઇતિ । એવં સ્વાત્મના વિદ્યમાનત્વેન ઉપનયાભિવ્યક્તેન પુનરુત્પાદપ્રતિષેધાવ્યભિચારિણા હેતુના સ્વત એવ સાંખ્યસ્યાનુમાનવિરોધોદ્ભાવનમનુષ્ઠિતમેવેતિ । તત્કિમુચ્યતે તદયુક્તં હેતુદૃષ્ટાન્તાનભિધાનાદિતિ?
ન ચ કેવલં હેતુદૃષ્ટાન્તાનભિધાનં ન સંભવતિ, પરોક્તદોષાપરિહારદોષો ન સંભવતિ । કથં કૃત્વા? સાંખ્યા હિ નૈવ અભિવ્યક્તરૂપસ્ય પુરો ઽવસ્થિતસ્ય ઘટસ્ય પુનરભિવ્યક્તિમિચ્છન્તિ । તસ્યૈવ ચ ઇહ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનમ્, સિદ્ધરૂપત્વાત્ । અનભિવ્યક્તરૂપસ્ય ચ શક્તિરૂપાપન્નસ્ય ઉત્પત્તિપ્રતિષેધવિશિષ્ટસાધ્યત્વાત્ કુતઃ સિદ્ધસાધનપક્ષદોષાશઙ્કા, કુતો વા હેતોર્વિરુદ્ધાર્થતાશઙ્કેતિ । તસ્માત્સ્વતો ઽનુમાનવિરોધચોદનાયામપિ યથોપવર્ણિતદોષાભાવાત્પરોક્તદોષાપરિહારાસંભવ એવ । ઇત્યસંબદ્ધમેવૈતદ્દૂષણમિતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥
ઘટાદિકમિત્યાદિશબ્દેન નિરવશેષોત્પિત્સુપદાર્થસંગ્રહસ્ય વિવક્ષિતત્વાદનૈકાન્તિકતાપિ પૈટાદિભિર્નૈવ સંભવતિ ॥
અથવા । અયમન્યઃ પ્રયોગમાર્ગઃ- પુરુષવ્યતિરિક્તાઃ પદાર્થાઃ સ્વત ઉત્પત્તિવાદિનઃ । તત એવ ન સ્વત ઉત્પદ્યન્તે । સ્વાત્મના વિદ્યમાનત્વાત્ । પુરુષવત્ । ઇતીદમુદાહરણમુદાહાર્યમ્ ॥

યદ્યપિ ચ અભિવ્યક્તિવાદિન ઉત્પાદપ્રતિષેધો ન બાધકઃ, તથાપિ અભિવ્યક્તાવુત્પાદશબ્દં નિપાત્ય પૂર્વં પશ્ચાચ્ચ અનુપલબ્ધ્યુપલબ્ધિસાધર્મ્યેણ ઉત્પાદશબ્દેનાભિવ્યક્તેરેવાભિધાનાદયં પ્રતિષેધો ન અબાધકઃ ॥
કથં પુનરયં યથોક્તાર્થાભિધાનં વિના વ્યસ્તવિચારો લભ્યત ઇતિ ચેત્, તદુચ્યતે । અથ વાક્યાનિ કૃતાનિ, તાનિ મહાર્થત્વાદ્યથોદિતમર્થં સંગૃહ્ય પ્રવૃત્તાનિ । તાનિ ચ વ્યાખ્યાયમાનાનિ યથોક્તમર્થાત્માનં પ્રસૂયન્ત ઇતિ નાત્ર કિંચિદનુપાત્તં સંભાવ્યતે ॥
પ્રસઙ્ગવિપરીતેન ચાર્થેન પરસ્યૈવ સંબન્ધો નાસ્માકમ્ । સ્વપ્રતિજ્ઞાયા અભાવાત્ । તતશ્ચ સિદ્ધાન્તવિરોધાસંભવઃ । પરસ્ય ચ યાવદ્બહવો દોષાઃ પ્રસઙ્ગવિપરીતાપત્ત્યા આપદ્યન્તે, તાવદસ્માભિરભીષ્યત એવેતિ । કુતો નુ ખલુ અવિપરીતાચાર્યનાગાર્જુનમતાનુસારિણઃ આચાર્યબુદ્ધપાલિતસ્ય સાવકાશવચનાભિધાયિત્વમ્, યતો ઽસ્ય પરો ઽવકાશં લભેત? નિઃસ્વભાવભાવવાદિના સસ્વભાવભાવવાદિનઃ પ્રસઙ્ગે આપ(પા?)દ્યમાને કુતઃ પ્રસઙ્ગવિપરીતાર્થપ્રસઙ્ગિતા? ન હિ શબ્દાઃ દાણ્ડપાશિકા ઇવ વક્તારમસ્વતન્ત્રયન્તિ, કિં તર્હિ સત્યાં શક્તૌ વક્તુર્વિવક્ષામનુવિધીયન્તે । તતશ્ચ ( પ્પ્_8) પરપ્રતિજ્ઞાપ્રતિષેધમાત્રફલત્વાત્પ્રસઙ્ગાપાદનસ્ય નાસ્તિ પ્રસઙ્ગવિપરીતાર્થાપત્તિઃ । તથા ચ આચાર્યો ભૂયસા પ્રસઙ્ગાપત્તિમુખેનૈવ પરપક્ષં નિરાકરોતિ સ્મ । તદ્યથા-
નાકાશં વિદ્યતે કિંચિત્પૂર્વમાકાશલક્ષણાત્ ।
અલક્ષણં પ્રસજ્યેત સ્યાત્પૂર્વં યદિ લક્ષણાત્ ॥
રૂપકારણનિર્મુક્તે રૂપે રૂપં પ્રસજ્યતે ।
આહેતુકં ન ચાસ્ત્યર્થઃ કશ્ચિદાહેતુકઃ ક્વચિત્ ॥
ભાવસ્તાવન્ન નિર્વાણં જરામરણલક્ષણમ્ ।
પ્રસજ્યેતાસ્તિ ભાવો હિ ન જરામરણં વિના ॥
ઇત્યાદિના । અથ અર્થવાક્યત્વાદાચાર્યવાક્યાનાં મહાર્થત્વે સતિ અનેકપ્રયોનિષ્પત્તિહેતુત્વં પરિકલ્પ્યતે, આચાર્યબુદ્ધપાલિતવ્યાખ્યાનાન્યપિ કિમિતિ ન તથૈવ પરિકલ્પ્યન્તે?
અથ સ્યાત્- વૃત્તિકારાણામેષ ન્યાયઃ, યત્પ્રયોગવાક્યવિસ્તરાભિધાનં કર્તવ્યમિતિ, એતદપિ નાસ્તિ, વિગ્રહવ્યાવર્તન્યા વૃત્તિં કુર્વતાપ્યાચાર્યેણ પ્રયોગવાક્યાનભિધાનાત્ ॥
અપિ ચ । આત્મનસ્તર્કશાસ્ત્રાતિકૌશલમાત્રમાવિશ્ચિકીર્ષયા અઙ્ગીકૃતમધ્યમકદર્શનસ્યાપિ યત્સ્વતન્ત્રપ્રયોગવાક્યાભિધાનં તદતિતરામનેકદોષસમુદાયાસ્પદમસ્ય તાર્કિકસ્યોપલક્ષ્યતે । કથં કૃત્વા? તત્ર યત્તાવદેવમુક્તમ્- અત્ર પ્રયોગવાક્યં ભવતિ- ન પરમાર્થતઃ આધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ સ્વત ઉત્પન્નાનિ, વિદ્યમાનત્વાત્, ચૈતન્યવદિતિ । કિમર્થ પુનરત્ર પરમાર્થત ઇતિ વિશેષણમુપાદીયતે? લોકસંવૃત્યાભ્યુપગતસ્ય ઉત્પાદસ્ય અપ્રતિષિધ્યમાનત્વાત્, પ્રતિષેધે ચ અભ્યુપેતબાધાપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્, નૈતદ્યુક્તમ્ । સંવૃત્યાપિ સ્વત ઉત્પત્ત્યનભ્યુપગમાત્ । યથોક્તં સૂત્રે-
"સ ચાયં બીજહેતુકો ઽઙ્કુર ઉત્પદ્યમાનો ન સ્વયંકૃતો ન પરકૃતો નોભયકૃતો નાપ્યહેતુસમુત્પન્નો નિશ્વરકાલાણુપ્રકૃતિસ્વભાવસંભૂતઃ" ઇતિ ।
તથા-
બીજસ્ય સતો યથાઙ્કુરો ન ચ યો બીજુ સ ચૈવ અઙ્કુરો ।
ન ચ અન્યુ તતો ન ચૈવ તદેવમનુચ્છેદઅશાશ્વતધર્મતા ॥
ઇહાપિ વક્ષ્યતિ-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ ન હિ તાવત્તદેવ તત્ ।
ન ચાન્યદપિ તત્તસ્માન્નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્ ॥
ઇતિ ॥
પરમતાપેક્ષં વિશેષણમિતિ ચેત્, તદયુક્તમ્ । સંવૃત્યાપિ તદીયવ્યવસ્થાનભ્યુપગમાત્ । સત્યદ્વયાવિપરીતદર્શનપરિભ્રષ્ટા એવ હિ તીર્થિકા યાવદુભયથાપિ નિષિધ્યન્તે તાવદ્ ગુણ એવ સંભાવ્યત ઇતિ । એવં પરમતાપેક્ષમપિ વિશેષણાભિધાનં ન યુજ્યતે ॥
ન ચાપિ લોકઃ સ્વતૌત્પત્તિં પ્રતિપન્નઃ, યતસ્તદપેક્ષયાપિ વિશેષણસાફલ્યં સ્યાત્ । લોકો હિ સ્વતઃ પરત ઇત્યેવમાદિકં વિચારમનવતાર્ય કારણાત્કાર્યમુત્પદ્યતે ઇત્યેતાવન્માત્રં પ્રતિપન્નઃ । એવમાચાર્યો ઽપિ વ્યવસ્થાપયામાસ । ઇતિ સર્વથા વિશેષણવૈફલ્યમેવ નિશ્ચીયતે ॥
અપિ ચ । યદિ સંવૃત્યા ઉત્પત્તિપ્રતિષેધનિરાચિકીર્ષુણા વિશેષણમેતદુપાદીયતે, તદા સ્વતો ઽસિદ્ધાધારે પક્ષદોષઃ, આશ્રયાસિદ્ધૌ વા હેતુદોષઃ સ્યાત્ । પરમાર્થતઃ સ્વતશ્ચક્ષુરાદ્યાયતનાનામનભ્યુપગમાત્ । સંવૃત્યા ચક્ષુરાદિસદ્ભાવાદદોષ ઇતિ ચેત્, પરમાર્થત ઇત્યેતત્તર્હિ કસ્ય વિશેષણમ્? સાંવૃતાનાં ચક્ષુરાદીનાં પરમાર્થત ઉત્પત્તિપ્રતિષેધાદ્ ઉત્પત્તિપ્રતિષેધવિશેષણે પરમાર્થગ્રહણમિતિ ચેત્, એવં તર્હિ એવમેવ વક્તવ્યં સ્યાત્- સાંવૃતાનાં ચક્ષુરાદીનાં પરમાર્થતો નાસ્ત્યુત્પત્તિરિતિ । ન ચૈવમુચ્યતે । ઉચ્યમાને ઽપિ પરૈર્વસ્તુસતામેવ ચક્ષુરાદીનામભ્યુપગમાત્, પ્રજ્ઞપ્તિસતામનભ્યુપગમાત્ પરતો ઽસિદ્ધાધારઃ પક્ષદોષઃ સ્યાદિતિ ન યુક્તમેતત્ ॥
અથ સ્યાત્- યથા અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ ધર્મધર્મિસામાન્યમેવ ગૃહ્યતે ન વિશેષઃ, વિશેષગ્રહણે હિ સતિ અનુમાનાનુમેયવ્યવહારાભાવઃ સ્યાત્ । તથા હિ- યદિ ચાતુર્મહાભૌતિકઃ શબ્દો ગૃહ્યતે, સ પરસ્યાસિદ્ધઃ । અથાકાશગુણો ગૃહ્યતે, સ બૌદ્ધસ્ય સ્વતો ઽસિદ્ધઃ । તથા વૈશેષિકસ્ય શબ્દાનિત્યતાં પ્રતિજાનાનસ્ય યદિ કાર્યઃ શબ્દો ગૃહ્યતે, સ પરતો ઽસિદ્ધઃ । અથ વ્યઙ્ગયઃ, સ સ્વતો ઽસિદ્ધઃ । એવં યથાસંભવં વિનાશો ઽપિ યદિ સહેતુકઃ, સ બૌદ્ધસ્ય સ્વતો ઽસિદ્ધઃ । અથ નિર્હેતુકઃ, સ પરસ્યાસિદ્ધ ઇતિ । તસ્માદ્ યથાત્ર ધર્મધર્મિસામાન્યમાત્રમેવ ગૃહ્યતે, એવમિહાપિ ધર્મિમાત્રમુત્સૃષ્ટવિશેષણં ગ્રહીષ્યત ઇતિ ચેત્, નૈતદેવમ્ । યસ્માદ્ યદૈવોત્પાદપ્રતિષેધો ઽત્ર સાધ્યધર્મો ઽભિપ્રેતઃ, તદૈવ ધર્મિણસ્તદાધારસ્ય વિપર્યાસમાત્રાસાદિતાત્મભાવસ્ય પ્રચ્યુતિઃ સ્વયમેવાનેનાઙ્ગીકૃતા । ભિન્નૌ હિ વિપર્યાસાવિપર્યાસૌ । તદ્યદા વિપર્યાસેન અસત્સત્ત્વેન ગૃહ્યતે, તૈમિરિકેણેવ કેશાદિ, તદા કુતઃ સદ્ભૂતપદાર્થલેશસ્યાપ્યુપલબ્ધિઃ? યદા ચ અવિપર્યાસાદભૂતં નાધ્યારોપિતં વિતૈમિરિકેણેવ કેશાદિ, તદા કુતો ઽસદ્ભૂતપદાર્થલેશસ્યાપ્યુપલબ્ધિઃ, યેન તદાનીં સંવૃતિઃ સ્યાત્? અત એવોક્તમાચાર્યપાદૈઃ-
યદિ કિંચિદુપલમેયં પ્રવર્તયેયં નિવર્તયેયં વા ।
પ્રત્યક્ષાદિભિરર્થૈસ્તદભાવાન્મે ઽનુપાલમ્ભઃ ॥ ઇતિ ॥
યતશ્ચૈવં ભિન્નૌ વિપર્યાસાવિપર્યાસૌ, અતો વિદુષામવિપરીતાવસ્થાયાં વિપરીતસ્યાસંભવાત્કુતઃ સાંવૃતં ચક્ષુઃ યસ્ય ધર્મિત્વં સ્યાત્? ઇતિ ન વ્યાવર્તતે ઽસિદ્ધાધારે પક્ષદોષઃ, આશ્રયાસિદ્ધો વા હેતુદોષઃ । ઇત્યપરિહાર એવાયમ્ ॥
નિદર્શનસ્યાપિ નાસ્તિ સામ્યમ્ । તત્ર હિ શબ્દસામાન્યમનિત્યતાસામાન્યં ચ અવિવક્ષિતવિશેષં દ્વયોરપિ સંવિદ્યતે । ન ત્વેવં ચક્ષુઃ સામાન્યં શૂન્યતાશૂન્યતાવાદિભ્યાં સંવૃત્યા અઙ્ગીકૃતં નાપિ પરમાર્થતઃ । ઇતિ નાસ્તિ નિદર્શનસ્ય સામ્યમ્ ॥
યશ્ચાયમસિદ્ધાધારપક્ષદોષોદ્ભાવને વિધિઃ, એષ એવ સત્ત્વાદિત્યસ્ય હેતોરસિદ્ધાર્થતોદ્ભાવને ઽપિ યોજ્યઃ ॥

ઇત્થં ચૈતદેવમ્, યત્સ્વયમષ્યનેનાયં યથોક્તો ઽર્થો ઽભ્યુપગતસ્તાર્કિકેણ । સન્ત્યેવાધ્યાત્મિકાયતનોત્પાદકા હેત્વાદયઃ, તથા તથાગતેન નિર્દેશાત્ । યદ્ધિ યથા તથાગતેનાસ્તિ નિર્દિષ્ટં તત્તથા, તદ્યથા શાન્તં નિર્વાણમિતિ ॥
અસ્ય પરોપક્ષિપ્તસ્ય સાધનસ્યેદં દૂષણમભિહિતમનેન- કો હિ ભવતામભિપ્રેતો ઽત્ર હેત્વર્થઃ? સંવૃત્યા તથા તથાગતેન નિર્દેશાત્, ઉત પરમાર્થત ઇતિ? સંવૃત્યા ચેત્, સ્વતો હેતોરસિદ્ધાર્થતા । પરમાર્થતશ્ચેત્,
ન સન્નાસન્ન સદસદ્ધર્મો નિર્વર્તતે યદા ।
સદસદુભયાત્મકકાર્યપ્રત્યયત્વનિરાકરણાત્, તદા-
કથં નિર્વર્તકો હેતુરેવં સતિ હિ યુજ્યતે ॥
નૈવાસૌ નિર્વર્તકો હેતુરિતિ વાક્યાર્થઃ । તતશ્ચ પરમાર્થતો નિર્વર્ત્યનિર્વર્તકત્વાસિદ્ધેઃ અસિદ્ધાર્થતા વિરુદ્ધાર્થતા વા હેતોરિતિ ॥
યતશ્ચૈવં સ્વયમેવામુના ન્યાયેન હેતોરસિદ્ધિરઙ્ગીકૃતાનેન, તસ્માત્સર્વેષ્વેવાનુમાનેષુ વસ્તુ ધર્મોપન્યસ્તહેતુકેષુ સ્વત એવં હેત્વાદીનામસિદ્ધત્વાત્ સર્વાણ્યેવ સાધનાનિ વ્યાહન્યન્તે । તદ્યથા- ન પરમાર્થતઃ પરેભ્યસ્તત્પ્રત્યયેભ્યઃ આધ્યાત્મિકાયતનજન્મ, પરત્વાત્, તદ્યથા પટસ્ય । અથવા- ન પરે પરમાર્થેન વિવક્ષિતાઃ ચક્ષુરાદ્યાધ્યાત્મિકાયતનનિર્વર્તકાઃ પ્રત્યયા ઇતિ પ્રતીયન્તે, પરત્વાત્, તદ્યથા તન્ત્વાદય ઇતિ । પરત્વાદિકમત્ર સ્વત એવાસિદ્ધમ્ ॥
યથા ચાનેન- ઉત્પન્ના એવ આધ્યાત્મિકા ભાવાઃ, તદ્વિષયિવિશિષ્ટવ્યવહારકરણાત્- ઇત્યસ્ય પરાભિહિતસ્ય હેતોરસિદ્ધાર્થતામુદ્ભાવયિષુણા ઇદમુક્તમ્, અથ સમાહિતસ્ય યોગિનઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુષા ભાવયાથાત્મ્યં પશ્યતઃ ઉત્પાદગત્યાદયઃ સન્તિ પરમાર્થત ઇતિ સાધ્યતે, તદા તદ્વિષયિવિશિષ્ટવ્યવહારકરણાદિતિ હેતોરસિદ્ધાર્થતા, ગતેરપ્યુત્પાદનિષેધાદેવ નિષેધાદિતિ । એવં સ્વકૃતસાધને ઽપિ પરમાર્થતો ઽગતં નૈવ ગમ્યતે, અધ્વત્વાત્, ગતાધ્વવદિતિ અધ્વત્વહેતોઃ સ્વત એવાસિદ્ધાર્થતા યોજ્યા ॥
ન પરમાર્થતઃ સભાગં ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતિ, ચક્ષુરિન્દ્રિયત્વાત્, તદ્યથા તત્સભાગમ્ । તથા- ન ચક્ષુઃ પ્રેક્ષતે રૂપમ્, ભૌતિકત્વાત્, રૂપવત્ । ખરસ્વભાવા ન મહી, ભૂતત્વાત્, તદ્યથાનિર્લઃ, ઇત્યાદિષુ હેત્વાદ્યસિદ્ધિઃ સ્વત એવ યોજ્યા ॥
સત્ત્વાદિતિ ચાયં હેતુઃ પરતો ઽનૈકાન્તિકઃ । કિં સત્ત્વાત્ ચૈતન્યવન્નાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ સ્વત ઉત્પદ્યન્તામ્, ઉતાહો ઘટાદિવત્ સ્વત ઉત્પદ્યન્તામિતિ ઘટાદીનાં સાધ્યસમત્વાન્નાનૈકાન્તિકતેતિ ચેત્, નૈતદેવમ્, તથાનભિધાનાત્ ॥
નનુ ચ યથા પરકીયેષ્વનુમાનેષુ દૂષણમુક્તમ્, એવં સ્વાનુમાનેષ્વપિ યથોક્તદૂષણપ્રસઙ્ગે સતિ સ એવ અસિદ્ધાધારાસિદ્ધહેત્વાદિદોષઃ પ્રાપ્નોતિ, તતશ્ચ યઃ ઉભયોર્દોષઃ, ન તેનૈકશ્ચોદ્યો ભવતીતિ સર્વમેતદ્દૂષણમયુક્તં જાયત ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્વતન્ત્રમનુમાનં બ્રુવતામયં દોષો જાયતે । ન વયં સ્વતન્ત્રમનુમાનં પ્રયુઞ્જ્મમહે પરપ્રતિજ્ઞાનિષેધફલત્વાદસ્મદનુમાનાનામ્ । તથા હિ- પરઃ ચક્ષુઃ પશ્યતીતિ પ્રતિપન્નઃ । સ તત્પ્રસિદ્ધેનૈવાનુમાનેન નિરાક્રિયતે- ચક્ષુષઃ સ્વાત્માદર્શનધર્મમિચ્છસિ, પરદર્શનધર્માવિનાભાવિત્વં ચાઙ્ગીકૃતમ્, તસ્માદ્ યત્ર યત્ર સ્વાત્માદર્શનં તત્ર તત્ર પરદર્શનમપિ નાસ્તિ, તદ્યથા ઘટે, અસ્તિ ચ ચક્ષુષઃ સ્વાત્માદર્શનમ્, તસ્માત્ પરદર્શનમપ્યસ્ય નૈવાસ્તિ । તતશ્ચ સ્વાત્માદર્શનવિરુદ્ધં નીલાદિપરદર્શનં સ્વપ્રસિદ્ધેનૈવાનુમાનેન વિરુધ્યત ઇતિ એતાવન્માત્રમસ્મદનૂમાનૈરુદ્ભાવ્યત ઇતિ કુતો ઽસ્મત્પક્ષે યથોક્તદોષાવતારઃ, યતઃ સમાનદોષતા સ્યાત્?
કિં પુનઃ- અન્યતરપ્રસિદ્ધેનાપ્યનુમાનેનાસ્ત્યનુમાનબાધા । અસ્તિ, સા ચ સ્વપ્રસિદ્ધેનૈવ હેતુના, ન પરપ્રસિદ્ધેન, લોકત એવં દૃષ્ટત્વાત્ । કદાચિદ્ધિ લોકે અર્થિપ્રત્યર્થિભ્યાં પ્રમાણીકૃતસ્ય સાક્ષિણો વચનેન જયો ભવતિ પરાજયો વા, કદાચિત્ સ્વવચનેન । પરવચનેન તુ ન જયો નાપિ પરાજયઃ । યથા ચ લોકે, તથા ન્યાયે ઽપિ । લૌકિકસ્યૈવ વ્યવહારસ્ય ન્યાયશાસ્ત્રે પ્રસ્તુતત્વાત્ । અત એવ કૈશ્ચિદુક્તમ્- ન પરતઃ પ્રસિદ્ધિબલાદનુમાનબાધા, પરપ્રસિદ્ધેરેવ નિરાચિકીર્ષિતત્વાદિતિ । યસ્તુ મન્યતે- ય એવ ઉભયનિશ્ચિતવાદી, સ પ્રમાણં દૂષણં વા, નાન્યતરપ્રસિદ્ધસંદિગ્ધવાચી ઇતિ, તેનાપિ લૌકિકીં વ્યવસ્થામનુરુધ્યમાનેન અનુમાને યથોક્ત એવ ન્યાયો ઽભ્યુપેયઃ ॥
તથા હિ નોભયપ્રસિદ્ધેન વા આગમેન બાધા, કિં તર્હિ સ્વપ્રસિદ્ધેનાપિ ॥
સ્વાર્થાનુમાને તુ સર્વત્ર સ્વપ્રસિદ્ધિરેવ ગરીયસી, નોભયપ્રસિદ્ધિઃ । અત એવ તર્કલક્ષણાભિધાનં નિષ્પ્રયોજનમ્, યથાસ્વપ્રસિદ્ધયા ઉપપત્ત્યા બુદ્ધૈસ્તદનભિજ્ઞવિનેયજનાનુગ્રહાત્ । ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન । પ્રકૃતમેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
પરતો ઽપિ નોત્પદ્યન્તે ભાવાઃ । પરાભાવાદેવ એતચ્ચ-
ન હિ સ્વભાવો ભાવાનાં પ્રત્યયાદિષુ વિદ્યતે ।
ઇત્યત્ર પ્રતિપાદયિષ્યતિ । તતશ્ચ પરાભાવાદેવ નાપિ પરત ઉત્પદ્યન્તે । અપિ ચ-
અન્યત્પ્રતીત્ય યદિ નામ પરો ઽભવિષ્ય-
જ્જાયેત તર્હિ બહુલઃ શિખિનો ઽન્ધકારઃ ।
સર્વસ્ય જન્મ ચ ભવેત્ખલુ સર્વતશ્ચ
તુલ્યં પરત્વમખિલે ઽજનકે ઽપિ યસ્માત્ ॥
ઇત્યાદિના [મધ્યમકાવતારાત્] પરત ઉત્પત્તિપ્રતિષેધો ઽવસેયઃ ॥
આચાર્યબુદ્ધપાલિતસ્તુ વ્યાચષ્ટે- ન પરત ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, સર્વતઃ સર્વસંભવપ્રસઙ્ગાત્ આચાર્યભાવવિવેકો દૂષણમાહ- તદત્ર પ્રસઙ્ગવાક્યત્વાત્ સાધ્યસાધનવિપર્યયં કૃત્વા, સ્વતઃ ઉભયતઃ અહેતુતો વા ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, કુતશ્ચિત્કસ્યચિદુત્પત્તેઃ, ઇતિ પ્રાક્પક્ષવિરોધઃ । અન્યથા સર્વતઃ સર્વસંભવપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યસ્ય સાધનદૂષણાનન્તઃપાતિત્વાદસંગતાર્થમેતત્ [ઇતિ] । એતદપ્યસંગતાર્થમ્ । પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતત્વાદ્ દૂષણાન્તઃપાતિત્વાચ્ચ પરપ્રતિજ્ઞાતાર્થદૂષણેનેતિ યત્કિંચિદેતદિતિ ન પુનર્યત્ન આસ્થીયતે ॥
દ્વાભ્યામપિ નોપજાયન્તે ભાવાઃ, ઉભયપક્ષાભિહિતદોષપ્રસઙ્ગાત્ પ્રત્યેકમુત્પાદાસામર્થ્યાચ્ચ । વક્ષ્યતિ હિ-
સ્યાદુભાભ્યાં કૃતં દુઃખં સ્યાદેકૈકકૃતં યદિ । ઇતિ ॥
અહેતુતો ઽપિ નોત્પદ્યન્તે-
હેતાવસતિ કાર્યં ચ કારણં ચ ન વિદ્યતે ।
ઇતિ વક્ષ્યમાણદોષપ્રસઙ્ગાત્,
ગૃહ્યેત નૈવ ચ જગદ્યદિ હેતુશૂન્યં
સ્યાદ્યદ્વદેવ ગગનોત્પલવર્ણગન્ધૌ ॥
ઇત્યાદિદોષપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
આચાર્યબુદ્ધપાલિતસ્ત્વાહ- અહેતુતો નોત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, સદા ચ સર્વતશ્ચ સર્વસંભવપ્રસઙ્ગાત્ । અત્રાચાર્યભાવવિવેકો દૂષણમાહ- અત્રાપિ પ્રસઙ્ગવાક્યત્વાત્ યદિ વિપરીતસાધ્યસાધનવ્યક્તિવાક્યાર્થ ઇષ્યતે, તદા એતદુક્તં ભવતિ- હેતુત ઉત્પદ્યન્તે ભાવાઃ, કદાચિત્ કુતશ્ચિત્ કસ્યચિદુત્પત્તેઃ, આરમ્ભસાફલ્યાચ્ચ । સેયં વ્યાખ્યા ન યુક્તા પ્રાગુક્તદોષાદિતિ । તદેતદયુક્તમ્, પૂર્વોદિતપરિહારાદિત્યપરે ॥
યચ્ચાપિ ઈશ્વરાદીનામુપસંગ્રહાર્થમ્, તદાપિ ન યુક્તમ્ । ઈશ્વરાદીનાં સ્વપરોભયપક્ષેષુ યથાભ્યુપગમમન્તર્ભાવાદિતિ ॥
તસ્માત્ પ્રસાધિતમેતન્નાસ્ત્યુત્પાદ ઇતિ । ઉત્પાદાસંભવાચ્ચ સિદ્ધો ઽનુત્પાદાદિવિશિષ્ટ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ ॥

અત્રાહ- યદ્યેવમનુત્પાદાદિવિશિષ્ટઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો વ્યવસ્થિતો ભવદ્ભિઃ, યત્તર્હિ ભગવતોક્તમ્- અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા અવિદ્યાનિરોધાત્સંસ્કારનિરોધ ઇતિ, તથા-
અનિત્યાશ્ચ તે (બત?) સંસ્કારા ઉત્પાદવ્યયધર્મિણઃ ।
ઉત્પદ્ય હિ નિરુધ્યન્તે તેષાં વ્યુપશમઃ સુખઃ ॥
તથા- ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા, એકો ધર્મઃ સત્ત્વસ્થિતયે યદુત ચત્વાર આહારાઃ, દ્વૌ ધર્મૌ લોકં પાલયતો હ્રીશ્ચાપત્રાપ્યં ચેત્યાદિ, તથા- પરલોકાદિહાગમનમિહલોકાચ્ચ પરલોકગમનમિતિ, એવં નિરોધાદિવિશિષ્ટઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દેશિતો ભગવતા, સ કથં ન નિ (વિ?) રુધ્યત ઇતિ? યત એવં નિરોધાદયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યોપલભ્યન્તે, અત એવેદં મધ્યમકશાસ્ત્રં પ્રણીતમાચાર્યેણ નેયનીતાર્થસૂત્રાન્તવિભાગોપદર્શનાર્થમ્ । તત્ર ય એતે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યોત્પાદાદય ઉક્તાઃ, ન તે વિગતાવિદ્યાતિમિરાનાસ્રવવિષયસ્વભાવાપેક્ષયા, કિં તર્હિ અવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનજ્ઞાનવિષયાપેક્ષયા ॥
તત્ત્વદર્શનાપેક્ષયા તૂક્તં ભગવતા- એતદ્ધિ ભિક્ષવઃ પરમં સત્યં યદુત અમોષધર્મ નિર્વાણમ્, સર્વસંસ્કારાશ્ચ મૃષા મોષધર્માણઃ ઇતિ । તથા- નાસ્ત્યત્ર તથતા વા અવિતથતા વા । મોષધર્મક મપ્યેતત્, પ્રલોપધર્મકમપ્યેતત્, મૃષાપ્યેતત્, માયેયં બાલલાપિની ઇતિ । તથા-
ફેનપિણ્ડોપમં રૂપં વેદના બુદ્બુદોપમા ।
મરીચિસદૃશી સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કદલીનિભાઃ ।
માયોપમં ચ વિજ્ઞાનમુક્તમાદિત્યબન્ધુના ॥ ઇતિ ॥
એવં ધર્માન્ વીક્ષમાણો ભિક્ષુરારબ્ધવીર્યવાન્ ।
દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ સંપ્રજાનન્ પ્રતિસ્મૃતઃ ।
પ્રતિવિધ્યેત્પદં શાન્તં સંસ્કારોપશમં શિવમ્ ॥ ઇતિ ॥
નિરાત્મકત્વાચ્ચ ધર્માણામિત્યાદિ ॥
યસ્યૈવં દેશનાભિપ્રાયાનભિજ્ઞતયા સંદેહઃ સ્યાત્- કા હ્યત્ર દેશના તત્ત્વાર્થા, કા નુ ખલુ આભિપ્રાયિકીતિ, યશ્ચાપિ મન્દબુદ્ધિતયા નેયાર્થાં દેશનાં નીતાર્થામવગચ્છતિ, તયોરુભયોરપિ વિનેયજનયોઃ આચાર્યો યુક્ત્યાગમાભ્યાં સંશયમિથ્યાજ્ઞાનાપાકરણાર્થં શાસ્ત્રમિદમારબ્ધવાન્ ॥
તત્ર ઽન સ્વતઃઽ; ઇત્યાદિના યુક્તિરુપવર્ણિતા ॥
તન્મૃષા મોષધર્મ યદ્ભગવાનિત્યભાષત ।
સર્વે ચ મોષધર્માણઃ સંસ્કારાસ્તેન તે મૃષા ॥
પૂર્વા પ્રજ્ઞાયતે કોટિર્નેત્યુવાચ મહામુનિઃ ।
સંસારો ઽનવરાગ્રો હિ નાસ્ત્યાદિર્નાપિ પશ્ચિમમ્ ॥
કાત્યાયનાવવાદે ચ અસ્તિ નાસ્તીતિ ચોભયમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધં ભગવતા ભાવાભાવવિભાવિના ॥
ઇત્યાદિના આગમો વર્ણિતઃ ॥
ઉક્તં ચ આર્યાક્ષયમતિસૂત્રે-
કતમે સૂત્રાન્તા નેયાર્થાઃ કતમે નીતાર્થાઃ? યે સૂત્રાન્તા માર્ગવતારાય નિર્દિષ્ટાઃ, ઇમ ઉચ્યન્તેઃ નેયાર્થાઃ । યે સૂત્રાન્તાઃ ફલાવતારાય નિર્દિષ્ટાઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે નેયાર્થાઃ । યાવદ્ યે સૂત્રાન્તાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાજાતાનુત્પાદાભાવનિરાત્મનિઃ સત્ત્વનિર્જીવનિઃ પુદ્ગલાસ્વામિકવિમોક્ષમુખા નિર્દિષ્ટાઃ ત ઉચ્યન્તે નીતાર્થાઃ । ઇયમુચ્યતે ભદન્ત શારદ્વતીપુત્ર નીતાર્થસૂત્રાન્તપ્રતિશરણતા, ન નેયાર્થસૂત્રાન્તપ્રતિશરણતા ઇતિ ॥
તથા ચ આર્યસમાધિરાજસૂત્રે-
નીતાર્થસૂત્રાન્તવિશેષ જાનતિ યથોપદિષ્ટા સુગતેન શૂન્યતા ।
યસ્મિન્ પુનઃ પુદ્ગલસત્ત્વપૂરુષા નેયાર્થતો જાનતિ સર્વધર્માન્ ॥
તસ્માદુત્પાદાદિદેશનાં મૃષાર્થાં પ્રતિપાદયિતું પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુદર્શનમારબ્ધવાનાચાર્યઃ ॥
નનુ ચ- ઉત્પાદાદીનામભાવે સતિ યદિ સર્વધર્માણાં મૃષાત્વપ્રતિપાદનાર્થમિદમારબ્ધવાનાચાર્યઃ નન્વેવં સતિ યન્મૃષા ન તદસ્તીતિ ન સન્ત્યકુશલાનિ કર્માણિ, તદભાવાન્ન સન્તિ દુર્ગતયઃ, ન સન્તિ કુશલાનિ કર્માણિ, તદભાવાન્ન સન્તિ સુગતયઃ, સુગતિદુર્ગત્યસંભવાચ્ચ નાસ્તિ સંસારઃ, ઇતિ સર્વારમ્ભવૈયર્થ્યમેવ સ્થાત્ । ઉચ્યતે । સંવૃતિસત્યવ્યપેક્ષયા લોકસ્ય ઇદંસત્યાભિનિવેશસ્ય પ્રતિપક્ષભાવેન મૃષાર્થતા ભાવાનાં પ્રતિપાદ્યતે ઽસ્માભિઃ । નૈવ ત્વાર્યાઃ કૃતકાર્યાઃ કિંચિદુપલભન્તે યન્મૃષા અમૃષા વા સ્યાદિતિ । અપિ ચ । યેન હિ સર્વધર્માણાં મૃષાત્વં પરિજ્ઞાતં કિં તસ્ય કર્માણિ સન્તિ, સંસારો વા અસ્તિ? ન ચાપ્યસૌ કસ્યચિદ્ધર્મસ્સ્ય અસ્તિત્વં નાસ્તિત્વં વોપલભતે । યથોક્તં ભગવતા આર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
ચિત્તં હિ કાશ્યપ પરિગવેષ્યમાણં ન લભ્યતે । યન્ન લભ્યતે તન્નોપલભ્યતે । યન્નોપલભ્યતે તન્નૈવ અતીતં ન અનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ । યન્નૈવાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્, તસ્ય નાસ્તિ સ્વભાવઃ । યસ્ય નાસ્તિ સ્વભાવઃ, તસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદઃ । યસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદઃ, તસ્ય નાસ્તિ નિરોધઃ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
યસ્તુ વિપર્યાસાનુગમાન્મૃષાત્વં નાવગચ્છતિ, પ્રતીત્ય ભાવાના સ્વભાવમભિનિવિશતે, સ ધર્મેષ્વિદંસત્યાભિનિવેશાદભિનિવિષ્ટઃ સન્ કર્માણ્યપિ કરોતિ, સંસારે ઽપિ સંસરતિ, વિપર્યાસાવસ્થિતત્વાન્ન ભવ્યો નિર્વાણમધિગન્તુમ્ ॥
કિં પુનઃ- મૃષાસ્વભાવા અપિ પદાર્થાઃ સંક્લેશવ્યવદાનનિબન્ધનં ભવન્તિ । તદ્યથા માયાયુવતિસ્તત્સ્વભાવાનભિજ્ઞાનામ્, તથાગતનિર્મિતશ્ચ ઉપચિતકુશલમૂલાનામ્ । ઉક્તં હિ દૃઢાધ્યાશયપરિપૃચ્છાસૂત્રે-
તદ્યથા કુલપુત્ર માયાકારનાટકે પ્રત્યુપસ્થિતે માયાકારનિર્મિતાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા કશ્ચિદ્રાગપરીતચિત્તાઃ પર્ષચ્છારદ્યભયેન ઉત્થાયાસનાદપક્રામેત્, સો ઽપક્રમ્ય તામેવ સ્ત્રિયમશુભતો મનસિકુર્યાત્, અનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતો મનસિકુર્યાત્ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
વિનયે ચ-
યન્ત્રકારકારિતા યન્ત્રયુવતિઃ સદ્ભૂતયુવતિશૂન્યા સદ્ભૂતયુવતિરૂપેણ પ્રતિભાસતે, તસ્ય ચ ચિત્રકારસ્ય કામરાગાસ્પદીભૂતા । તથા મૃષાસ્વભાવા અપિ ભાવા બાલાનાં સંક્લેશવ્યવદાનનિબન્ધનં ભવન્તિ ॥
તથા આર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
અથ ખલુ તાનિ પઞ્ચમાત્રાણિ ભિક્ષુશતાનિ ભગવતો ધર્મદેશનામનવતરન્ત્યનવગાહમાનાન્યનધિમુચ્યમાનાનિ ઉત્થાયાસનેભ્યઃ પ્રક્રાન્તાનિ । અથ ભગવાન્ [તસ્યાં વેલાયાં] યેન માર્ગેણૈતે ભિક્ષવો ગચ્છન્તિ સ્મ, તસ્મિન્ માર્ગે દ્વૌ ભિક્ષૂ નિર્મિમીતે સ્મ ॥

અથ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાનિ યેન [માર્ગેણ] તૌ દ્વૌ ભિક્ષૂ [નિર્મિતકૌ] તેનોપસંક્રામન્તિ સ્મ । ઉપસંક્રમ્ય તાવવોચન્- કુત્રાયુષ્મન્તૌ ગમિષ્યથઃ? નિર્મિતકાવવોચતામ્- ગમિષ્યાવ આવામરણ્યાયતનેષુ, તત્ર ધ્યાનસુખસ્પર્શવિહારૈર્વિહરિષ્યાવઃ । યં હિ ભગવાન્ ધર્મં દેશયતિ, તમાવાં નાવતરાવો નાવગાહાવહે નાધિમુચ્યામહે ઉત્ત્રસ્યાવઃ સંત્રાસમાપદ્યાવહે । અથ તાનિ પઞ્ચ ભિક્ષુશતાન્યેતદવોચન્- વયમપ્યાયુષ્મન્તો ભગવતો ધર્મદેશનાં નાવતરામો નાવગાહામહે નાધિમુચ્યામહે ઉત્ત્રસ્યામઃ સંત્રસ્યામઃ સંત્રાસમાપદ્યામહે । તેન વયમરણ્યાયતનેષુ ધ્યાનસુખસ્પર્શવિહારૈર્વિહરિષ્યામઃ । નિર્મિતકાવવોચતામ્- તેન હિ આયુષ્મન્તઃ સંગાસ્યામો ન વિવદિષ્યામઃ । અવિવાદપરમા હિ શ્રમણસ્ય ધર્માઃ । કસ્યાયુષ્મન્તઃ પ્રહાણાય પ્રતિપન્નાઃ? તાન્યવોચન્- રાગદ્વેષમોહાનાં પ્રહાણાય વયં પ્રતિપન્નાઃ । નિર્મિતકાવવોચતામ્- કિં પુનરાયુષ્મતાં સંવિદ્યન્તે રાગદ્વેષમોહા યાન્ ક્ષપયિષ્યથ? તાન્યવોચન્- ન તે ઽધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમન્તરેણોપલભ્યન્તે, નાપિ તે ઽપરિકલ્પિતા ઉત્પદ્યન્તે । નિર્મિતકાવવોચતામ્- તેન હિ આયુષ્મન્તો મા કલ્પયત, [મા વિકલ્પયત] । યદા ચાયુષ્મન્તો ન કલ્પયિષ્યથ ન વિકલ્પયિષ્યથ, તદા ન રંક્ષ્યથ ન વિરંક્ષ્યથ । યશ્ચ ન રક્તો ન વિરક્તઃ, સ શાન્ત ઇત્યુચ્યતે । શીલમાયુષ્મન્તો ન સંસરતિ ન પરિનિર્વાતિ । સમાધિઃ પ્રજ્ઞા વિમુક્તિર્વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમાયુષ્મન્તો ( પ્પ્_16 ) ન સંસરતિ ન પરિનિર્વાતિ । એભિશ્ચાયુષ્મન્તો ધર્મૈર્નિર્વાણં સૂચ્યતે । એતે ચ ધર્માઃ શૂન્યાઃ પ્રકૃતિવિવિક્તાઃ । પ્રજહીતૈતામાયુષ્મન્તઃ સંજ્ઞાં યદુત પરિનિર્વાણમિતિ । મા ચ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞા કાર્ષ્ટ, મા ચ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞાં પરિજ્ઞાસિષ્ટ । યો હિ સંજ્ઞાયાં સંજ્ઞાં પરિજાનાતિ, સંજ્ઞા બન્ધનમેવાસ્ય તદ્ભવતિ । સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિમાયુષ્મન્તઃ સમાપદ્યધ્વમ્ । સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નસ્ય ભિક્ષોર્નાસ્ત્યુત્તરીકરણીયમિતિ વદાવઃ ॥
અથ તેષાં પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનામનુપાદાયાશ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાન્યભૂવન્ । તાનિ વિમુક્તચિત્તાનિ યેન ભગવાંસ્તેનોપસંક્રાન્તાનિ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્યૈકાન્તે ન્યસીદન્ ।
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિસ્તાન્ । ભિક્ષૂનેતદવોચત્- કુત્રાયુષ્મન્તો ગતાઃ કુતો વાગતાઃ તે ઽવોચન્- ન ક્વચિદ્ગમનાય ન કુતશ્ચિદાગમનાય ભદન્ત સુભૂતે ભગવતા ધર્મો દેશિતઃ આહ- કો નામાયુષ્મતાં શાસ્તા? આહુઃ- યો નોત્પન્નો ન પરિનિર્વાસ્યતિ । આહ- કથં યુષ્માભિર્ધર્મઃ શ્રુતઃ? આહુઃ- ન બન્ધનાય ન મોક્ષાય । આહ- કેન યૂયં વિનીતાઃ? આહુઃ- યસ્ય ન કાયો ન ચિત્તમ્ । આહ- કથં યૂયં પ્રયુક્તાઃ? આહુઃ- નાવિદ્યાપ્રહાણાય ન વિદ્યોત્પાદનાય । આહ- કસ્ય યૂયં શ્રાવકાઃ? આહુઃ- યેન ન પ્રાપ્તં નાભિસંબુદ્ધમ્ । આહ- કે યુષ્માકં સબ્રહ્મચારિણઃ? આહુઃ- યે ત્રૈધાતુકે નોપવિચરન્તિ । આહ- કિયચ્ચિરેણાયુષ્મન્તઃ પરિનિર્વાસ્યન્તિ આહુઃ- યદા તથાગતનિર્મિતાઃ પરિનિર્વાસ્યન્તિ । આહ- કૃતં યુષ્માભિઃ કરણીયમ્? આહુઃ- અહં કારમમકારપરિજ્ઞાનતઃ । આહ- ક્ષીણા યુષ્માકં ક્લેશાઃ? આહુઃ- અત્યન્તક્ષયાત્સર્વધર્માણામ્ । આહ- ધર્ષિતો યુષ્માભિર્મારઃ? આહુઃ- સ્કન્ધમારાનુપલમ્ભાત્ । આહ- ધર્ષિતો યુષ્માભિર્મારઃ? આહુઃ- સ્કન્ધમારાનુપલમ્ભાત્ । આહ- પરિચરિતો યુષ્માભિઃ શાસ્તા? આહુઃ- ન કાયેન ન વાચા ન મનસા । આહ- વિશોધિતા યુષ્માભિર્દક્ષિણીયભૂમિઃ? આહુઃ- અગ્રાહતો ઽપ્રતિગ્રાહતઃ । આહ- ઉત્તીર્ણો યુષ્માભિઃ સંસારઃ? આહુઃ- અનુચ્છેદતો ઽશાશ્વતતઃ । આહ- પ્રતિપન્ના યુષ્માભિર્દક્ષિણીયભૂમિઃ? આહુઃ- સર્વગ્રાહવિનિર્મુક્તિતઃ । આહ- કિંગામિન આયુષ્મન્તઃ? આહુઃ- યંગામિનસ્તથાગતનિર્મિતાઃ । ઇતિ હ્યાયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ પરિપૃચ્છતસ્તેષાં ભિક્ષૂણાં પ્રતિવિસર્જયતાં તસ્યાં પર્ષદિ અષ્ટાનાં ભિક્ષુશતાનામનુપાદાયાશ્રવેભ્યશ્ચિત્તાનિ વિમુક્તાનિ, દ્વાત્રિંશતશ્ચ પ્રાણિસહસ્રાણાં વિરજો વિગતમલં ધર્મચક્ષુર્વિશુદ્ધમ્ । ઇતિ ॥
ઇત્યેવં મૃષાસ્વભાવાભ્યાં તથાગતનિર્મિતાભ્યાં ભિક્ષુભ્યાં પઞ્ચાનાં ભિક્ષુશતાનાં વ્યવદાનનિબન્ધનં કૃતમિતિ ॥
ઉક્તં ચ આર્યવજ્રમણ્ડાયાં ધારણ્યામ્-
તદ્યથા મઞ્જુશ્રીઃ કાણ્ડં ચ પ્રતીત્ય મથનીં ચ પ્રતીત્ય પુરુષસ્ય હસ્તવ્યાયામં ચ પ્રતીત્ય ધૂમઃ પ્રાદુર્ભવતીતિ અગ્નિરભિનિર્વર્તતે । સ ચાગ્નિસંતાપો ન કાણ્ડસંનિશ્રિતો ન મથનીસંનિશ્રિતો ન પુરુષહસ્તવ્યાયામસંનિશ્રિતઃ । એવમેવ મઞ્જુશ્રીઃ અસદ્વિપર્યાસમોહિતસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય ઉત્પદ્યતે રાગપરિદાહો દ્વેષપરિદાહો મોહપરિદાહઃ । સ ચ પરિદાહો નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમન્તરેણ સ્થિતઃ ॥
અપિ તુ મઞ્જુશ્રીઃ યદુચ્યતે મોહ ઇતિ, તત્કેન કારણેનોચ્યતે મોહ ઇતિ? અત્યન્તમુક્તો હિ મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્મૈર્મોહસ્તેનોચ્યતે મોહ ઇતિ । તથા નરકમુખા મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્મા ઇદં ધારણીપદમ્ । ( પ્પ્_17 ) આહ- કથં ભગવન્નિદં ધારણીપદમ્? આહ- નરકા મઞ્જુશ્રીઃ બાલપૃગ્થજનૈરસદ્વિપર્યાસવિઠપિતાઃ સ્વવિકલ્પસંભૂતાઃ । આહ- કુત્ર ભગવન્નરકાઃ સમવસરન્તિ? ભગવાનાહ- આકાશસમવસરણા મઞ્જુશ્રીઃ નરકાઃ । તત્કિં મન્યસે મઞ્જુશ્રીઃ સ્વવિકલ્પસંભૂતા નરકા ઉત સ્વભાવસંભૂતાઃ? આહ- સ્વવિકલ્પેનૈવ ભગવન્ સર્વબાલપૃથગ્જનાં નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકં સંજાનન્તિ । તે ચ અસત્સમારોપેણ દુઃખાં વેદનાં વેદયન્તિ દુઃખમનુભવન્તિ ત્રિષ્વપ્યપાયેષુ ॥
યથા ચાહં ભગવન્ નરકાન્ પશ્યામિ તથા નારકં દુઃખમ્ । તદ્યથા ભગવન્ કશ્ચિદેવ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્તરગતો નરકગતમાત્માનં સંજાનીતે । સ તત્ર ક્વથિતાયાં સંપ્રજ્વલિતાયામનેકપૌરુષાયાં લોહકુમ્ભ્યાં પ્રક્ષિપ્તમાત્માનં સંજાન્ōષ્યાત્ । સ તત્ર ખરાં કટુકાં ત્ōષ્વ્રાં દુઃખાં વેદનાં વેદયેત્ । સ તત્ર માનસં પરિદાહં સંજાન્ōષ્યાત્ ઉત્ત્રસેત્ સંત્રાસમાપદ્યેત । સ તત્ર પ્રતિબુદ્ધઃ સમાનઃ- અહો દુઃખમ્, અહો દુઃખમ્, ઇતિ ક્રન્દેત્ શોચેત્ પરિદેવેત્ । અથ તસ્ય મિત્રજ્ઞાતિ સાલોહિતાઃ પરિપૃચ્છેયુઃ- કેન તત્તે દુઃખમિતિ । સ તાન્ મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતાનેવં વદેત્- નૈરયિકં દુઃખમનુભૂતમ્ । સ તાનાક્રોશેત્ પરિભાષેત્- અહં ચ નામ નૈરયિકં દુઃખમનુભવામિ । યૂયં ચ મે ઉત્તરિ પરિપૃચ્છથ કેનૈતત્તવ દુઃખમિતિ । અથ તે મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતાસ્તં પુરુષમેવં વદેયુઃ- મા ભૈર્મોઃ પુરુષ । સુપ્તો હિ ત્વમ્ । ન ત્વમિતો ગૃહાત્ ક્વચિન્નિર્ગતઃ । તસ્ય પુનરપિ સ્મૃતિ રુત્પદ્યતે- સુપ્તો ઽહમભૂવમ્ । વિતથમેતન્મયા પરિકલ્પિતમિતિ । સ પુનરપિ સૌમનસ્યં પ્રતિલભતે ॥

તદ્યથા ભગવન્ સ પુરુષો ઽસત્સમારોપેણ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્તરગતો નરકગતમાત્માનં સંજાનીયાત્, એવમેવ ભગવન્ સર્વબાલપૃથગ્જના અસદ્ભાગપર્યવનદ્ધાઃ સ્ત્રીનિમિત્તં કલ્પયન્તિ । તે સ્ત્રીનિમિત્તં કલ્પયિત્વા તાભિઃ સાર્ધં રમમાણમાત્માનં સંજાનન્તિ । તસ્ય બાલપૃથજનસ્યૈવં ભવતિ- અહં પુરુષઃ, ઇયં સ્ત્રી, મમૈષા સ્ત્રી । તસ્ય તેન ચ્છન્દરાગપર્યવસ્થિતેન ચિત્તેન ભોગપર્યેષ્ટિં ચિત્તં ક્રામયન્તિ । સ તતોનિદાનં કલહવિગ્રહવિવાદં સંજનયતિ । તસ્ય પ્રદુષ્ટેન્દ્રિયસ્ય વૈરં સંજાયતે । સ તેન સંજ્ઞાવિપર્યાસેન કાલગતઃ સમાનો બહૂનિ કલ્પસહસ્રાણિ નરકેષુ દુઃખાં વેદનાં વેદયમાનમાત્માનં સંજાનાતિ ॥
તદ્યથા ભગવન્ તસ્ય પુરુષસ્ય મિત્રજ્ઞાતિસાલોહિતા એવં વદન્તિ- મા ભૈઃ, મા ભૈઃ, ભો પુરુષ । સુપ્તો હિ ત્વમ્ । ન ત્વમિતો ગૃહ્યત્ કુતશ્ચિન્નિર્ગતઃ ઇતિ । એવમેવ બુદ્ધા ભગવન્તશ્ચતુર્વિપર્યાસવિપર્યસ્તાનાં સત્ત્વાનામેવં ધર્મં દેશયન્તિ- નાત્ર સ્ત્રી ન પુરુષો ન સત્ત્વો ન જીવો ન પુરુષો ન પુદ્ગલઃ । વિતથા ઇમે સર્વધર્માઃ । અસન્ત ઇમે સર્વધર્માઃ । વિઠપિતા ઇમે સર્વધર્માઃ । માયોપમા ઇમે સર્વધર્માઃ । સ્વપ્નોપમા ઇમે સર્વધર્માઃ । નિર્મિતોપમા ઇમે સર્વધર્માઃ । ઉદકચન્દ્રોપમા ઇમે સર્વધર્માઃ । ઇતિ વિસ્તરઃ । તે ઇમાં તથાગતસ્ય ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા વિગતરાગાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્તિ । વિગતમોહાન્ સર્વધર્માન્ પશ્યન્તિ અસ્વભાવાનનાવરણાન્ । તે આકાશસ્થિતેન ચેતસા કાલં કુર્વન્તિ । તે કાલગતાઃ સમાના નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાન્તિ । એવમહં ભગવન્ નરકાન્ પશ્યામિ । ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ આર્યોપાલિપરિપૃચ્છાયામ્-
ભય દર્શિત નૈરયિકં મે સત્ત્વસહસ્ર સવેજિત નૈકે ।
ન ચ વિદ્યતિ કશ્ચિહ સત્ત્વ યો ચ્યુતુ ગચ્છતિ ઘોરમપાયમ્ ॥
ન ચ કારકુ કારણ સન્તિ યેહિ કૃતા અસિતોમરશસ્ત્રાઃ ।
કલ્પવશેન તુ પશ્યતિ તત્ર કાયિ પતન્તિ અપાયિત શસ્ત્રાઃ ॥
ચિત્રમનોરમ સજ્જિતપુષ્પાઃ સ્વર્ણવિમાન જલન્તિ મનોજ્ઞાઃ ।
તેષ્વપિ કારકુ નાસ્તિહ કશ્ચિ તે ઽપિ ચ સ્થાપિત કલ્પવશેન ॥
કલ્પવશેન વિકલ્પિતુ લોકઃ સંજ્ઞગહેણ વિકલ્પિતુ બાલઃ ।
સો ચ ગહો અગહો અસભૂતો માયમરીચિસમા હિ વિકલ્પાઃ ॥
તદેવમેતે ઽસ્વભાવા ભાવાઃ સ્વવિપર્યાસવિઠપિતા બાલાનાં સંક્લેશહેતવો ભવન્તિ સંસારે ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
યથા ચ મૃષાસ્વભાવાનાં પદાર્થાનાં સંક્લેશવ્યવદાનહેતુત્વં તથા મધ્યમકાવતારાદ્વિસ્તરેણાવસેયમ્ ॥
અત્રાહ- યદિ સ્વતઃ પરતઃ ઉભયતો ઽહેતુતશ્ચ નાસ્તિ ભાવાનામુત્પાદઃ, તત્ર કથમવિદ્યા પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્યુક્તં ભગવતા? ઉચ્યતે । સંવૃતિરેવ ન તત્ત્વમ્ ॥
કિં સંવૃતેર્વ્યવસ્થાનં વક્તવ્યમ્? ઇદંપ્રત્યયતામાત્રેણ સંવૃતેઃ સિદ્ધિરભ્યુપગમ્યતે । ન તુ પક્ષચતુષ્ટયાભ્યુપગમેન સસ્વભાવવાદપ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય ચાયુક્તત્વાત્ । ઇદંપ્રત્યયતામાત્રાભ્યુપગમે હિ સતિ હેતુફલયોરન્યોન્યાપેક્ષત્વાન્નાસ્તિ સ્વાભાવિકી સિદ્ધિરિતિ નાસ્તિ સસ્વભાવવાદઃ । અત એવોક્તમ્-
સ્વયં કૃતં પરકૃતં દ્વાભ્યાં કૃતમહેતુકમ્ ।
તાર્કિકૈરિષ્યતે દુઃખં ત્વયા તૂક્તં પ્રતીત્યજમ્ ॥
ઇહાપિ વક્ષ્યતિ-
પ્રતીત્ય કારકઃ કર્મ તં પ્રતીત્ય ચ કારકમ્ ।
કર્મ પ્રવર્તતે નાન્યત્પશ્યામઃ સિદ્ધિકારણમ્ ॥ ઇતિ ॥
ભગવતાપ્યેતાવન્માત્રમેવોક્તમ્-
તત્રાયં ધર્મસંકેતો યદુતાસ્મિન્ સતીદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે, યદુત અવિદ્યા પ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમિત્યાદિ ॥
અત્ર કેચિત્પરિચોદયન્તિ- અનુત્પન્ના ભાવા ઇતિ કિમયં પ્રમાણજો નિશ્ચય ઉતાપ્રમાણજઃ? તત્ર યદિ પ્રમાણજ ઇષ્યતે, તદેદં વક્તવ્યમ્- કતિ પ્રમાણાનિ કિંલક્ષણાનિ કિંવિષયાણિ, કિં સ્વત ઉત્પન્નાનિ કિં પરત ઉભયતો ઽહેતુતો વેતિ । અથાપ્રમાણજઃ, સ ન યુક્તઃ, પ્રમાણાધીનત્વાત્પ્રમેયાધિગમસ્ય । અનધિગતો હ્યર્થો ન વિના પ્રમાણૈરધિગન્તું શક્યત ઇતિ પ્રમાણાભાવાદર્થાધિગમાભાવે સતિ કુતો ઽયં સમ્યગ્નિશ્ચય ઇતિ ન યુક્તમેતદનિષ્પન્ના ભાવા ઇતિ । યતો વાયં નિશ્ચયો ભવતો ઽનુત્પન્ના ભાવા ઇતિ ભવિષ્યતિ, તત એવ મમાપિ સર્વભાવાઃ સન્તીતિ । યથા ચાયં તે નિશ્ચયઃ- અનુત્પન્નાઃ સર્વધર્મા ઇતિ, તથૈવ મમાપિ સર્વભાવોત્પત્તિર્ભવિષ્યતિ । અથ તે નાસ્તિ નિશ્ચયો ઽનુત્પન્નાઃ સર્વભાવા ઇતિ, તદા સ્વયમનિશ્ચિતસ્ય પરપ્રત્યાયનાસંભવાચ્છાસ્ત્રારમ્ભવૈયર્થ્યમેવેતિ સન્ત્યપ્રતિષિદ્ધાઃ સર્વભાવા ઇતિ ॥
ઉચ્યતે । યદિ કશ્ચિન્નિશ્ચયો નામાસ્માકં સ્યાત્, સ પ્રમાણજો વા સ્યાદપ્રમાણજો વા । ન ત્વસ્તિ । કિં કારણમ્? ઇહાનિશ્ચયસંભવે સતિ સ્યાત્તત્પ્રતિપક્ષસ્તદપેક્ષો નિશ્ચયઃ । યદા ત્વનિશ્ચય એવ તાવદસ્માકં નાસ્તિ, તદા કુતસ્તદ્વિરુદ્ધાવિરુદ્ધો નિશ્ચયઃ સ્યાત્ સંબન્ધ્યન્તરનિરપેક્ષત્વાત્, ખરવિષાણસ્ય હ્રસ્વદીર્ઘતાવત્ । યદા ચૈવં નિશ્ચયસ્યાભાવઃ, તદા કસ્ય પ્રસિદ્ધયર્થં પ્રમાણાનિ પરિકલ્પયિષ્યામઃ? કુતો વૈષાં સંખ્યા લક્ષણં વિષયો વા ભવિષ્યતિ- સ્વતઃ પરત ઉભયતો ઽહેતુતો વા સમુત્પત્તિરિતિ સર્વમેતન્ન વક્તવ્યમસ્માભિઃ ॥
યદ્યેવં નિશ્ચયો નાસ્તિ સર્વતઃ, કથં પુનરિદં નિશ્ચિતરૂપં વાક્યમુપલભ્યતે ભવતામ્- ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતો ભાવા ભવન્તીતિ? ઉચ્યતે । નિશ્ચિતમિદં વાક્યં લોકસ્ય સ્વપ્રસિદ્ધયૈવોપપત્ત્યા, નાર્યાણામ્ । કિં ખલુ આર્યાણામુપપત્તિર્નાસ્તિ? કેનૈતદુક્તમસ્તિ વા નાસ્તિ વેતિ । પરમાર્થો હ્યાર્યાણાં તૂષ્ણીંભાવઃ । તતઃ કુતસ્તત્ર પ્રપઞ્ચસંભવો યદુપપત્તિરનુપપત્તિર્વા સ્યાત્?
યદિ હ્યાર્યા ઉપપત્તિં ન વર્ણયન્તિ, કેન ખલ્વિદાનીં પરમાર્થં લોકં બોધયિષ્યન્તિ? ન ખલ્વાર્યા લોકસંવ્યવહારેણોપપત્તિં વર્ણયન્તિ, કિં તુ લોકત એવ યા પ્રસિદ્ધોપપત્તિઃ, તાં પરાવબોધાર્થમભ્યુપેત્ય તયૈવ લોકં બોધયન્તિ । યથૈવ હિ વિદ્યમાનામપિ શરીરાશુચિતાં વિપર્યાસાનુગતા રાગિણો નોપલભન્તે, શુભાકારં ચાભૂતમધ્યારોપ્ય પરિક્લિશ્યન્તે, તેષાં વૈરાગ્યાર્થં તથાગતનિર્મિતો ( પ્પ્_20 ) દેવો વા શુભસંજ્ઞયા પ્રાક્ પ્રચ્છાદિતાન્ કાયદોષાનુપવર્ણયેત્- સન્ત્યસ્મિન્ કાયે કેશા ઇત્યાદિના । તે ચ તસ્યાઃ શુભસંજ્ઞાયા વિમુક્તા વૈરાગ્યમાસાદયેયુઃ । એવમિહાપ્યાર્યૈઃ સર્વથાપ્યનુપલભ્યમાનાત્મકં ભાવાનામવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનતયા વિપરીતં સ્વભાવમધ્યારોપ્ય ક્વચિચ્ચ કંચિદ્વિશેષમતિતરાં પરિક્લિશ્યન્તિ પૃથગ્જનાઃ । તાનિદાનીમાર્યાઃ તત્પ્રસિદ્ધયૈવોપપત્ત્યા પરિબોધયન્તિ । યથા વિદ્યમાનસ્ય ઘટસ્ય ન મૃદાદિભ્ય ઉત્પાદ ઇત્યભ્યુપેતમ્, એવમુત્પાદાત્પૂર્વં વિદ્યમાનસ્ય વિદ્યમાનત્વાન્નાસ્ત્યુત્પાદ ઇત્યવસીયતામ્ । યથા ચ પરભૂતેભ્યો જ્વાલાઙ્ગારાદિભ્યો ઽઙ્કુરસ્યોત્પત્તિર્નાસ્તિ ઇતિ અભ્યુપેતમ્, એવં વિવક્ષિતેભ્યો ઽપિ બીજાદિભ્યો નાસ્તીત્યવસીયતામ્ ॥

અથાપિ સ્યાત્- અનુભવ એષો ઽસ્માકમિતિ, એતદપ્યુક્તમ્ । યસ્માદનુભવ એષ મૃષા, અનુભવત્વાત્, તૈમિરિકદ્વિચન્દ્રાદ્યનુભવવદિતિ । તતશ્ચાનુભવસ્યાપિ સાધ્યસમત્વાત્તેન પ્રત્યવસ્થાનં ન યુક્તમિતિ । તસ્માદનુત્પન્ના ભાવા ઇત્યેવં તાવદ્વિપરીતસ્વરૂપાધ્યારોપપ્રતિપક્ષેણ પ્રથમપ્રકરણારમ્ભઃ । ઇદાનીં ક્વચિદ્યઃ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽધ્યારોપિતઃ, તદ્વિશેષાપાકરણાર્થં શેષપ્રકરણારમ્ભઃ, ગન્તૃગન્તવ્યગમનાદિકો ઽપિ નિરવશેષો વિશેષો નાસ્તિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યેતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્ ॥
અથ સ્યાત્- એષ એવ પ્રમાણપ્રેમેયવ્યવહારો લૌકિકો ઽસ્માભિઃ શાસ્ત્રેણાનુવર્ણિત ઇતિ, તદનુવર્ણનસ્ય તર્હિ ફલં વાચ્યમ્ । કુતાર્કિકૈઃ સ નાશિતો વિપરીતલક્ષણાભિધાનેન, તસ્યાસ્માભિઃ સમ્યગ્લક્ષણમુક્તમિતિ ચેત્, એતદપ્યયુક્તમ્ । યદિ હિ કુતાર્કિકૈર્વિપરીતલક્ષણપ્રણયનાત્કૃતં લક્ષ્યવૈપરીત્યં લોકસ્ય સ્યાત્, તદર્થં પ્રયત્નસાફલ્યં સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમ્ । ઇતિ વ્યર્થ એવાર્ય પ્રયત્ન ઇતિ ॥
અપિ ચ । યદિ પ્રમાણાધીનઃ પ્રમેયાધિગમઃ, તાનિ પ્રમાણાનિ કેન પરિચ્છિદ્યન્ત ઇત્યાદિના વિગ્રહવ્યાવર્તન્યાં વિહિતો દોષઃ । તદપરિહારાત્ સમ્યગ્લક્ષણદ્યોતકત્વમપિ નાસ્તિ ॥
કિં ચ । યદિ સ્વસામાન્યલક્ષણદ્વયાનુરોધેન પ્રમાણદ્વયમુક્તં યસ્ય તલ્લક્ષણદ્વયમ્, કિં તલ્લક્ષ્યમસ્તિ અથ નાસ્તિ? યદ્યસ્તિ, તદા તદપરં પ્રમેયમસ્તીતિ કથં પ્રમાણદ્વયમ્? અથ નાસ્તિ લક્ષ્યમ્, તદા લક્ષણમપિ નિરાશ્રયં નાસ્તીતિ કથં પ્રમાણદ્વયમ્? વક્ષ્યતિ હિ-
લક્ષણાસંપ્રવૃત્તૌ ચ ન લક્ષ્યમુપપદ્યતે ।
લક્ષ્યસ્યાનુપપત્તૌ ચ લક્ષણસ્યાપ્યસંભવઃ ॥ ઇતિ ॥
અથ સ્યાત્- ન લક્ષ્યતે ઽનેનેતિ લક્ષણમ્, કિં તર્હિ ઽકૃત્યલ્યુટો બહુલમ્ઽ; ઇતિ કર્મણિ લ્યુટં કૃત્વા લક્ષ્યતે તદિતિ લક્ષણમ્ । એવમપિ તેનૈતસ્ય લક્ષ્યમાણત્વાસંભવાદ્યેનૈતલ્લક્ષ્યતે, તસ્ય કરણસ્ય કર્મણો ઽર્થાન્તરત્વાત્ સ એવ દોષઃ ॥
અથ સ્યાત્- જ્ઞાનસ્ય કરણત્વાત્તસ્ય ચ સ્વલક્ષણાન્તર્ભાવાદયમદોષ ઇતિ, ઉચ્યતે । ઇહ ભાવાનામન્યાસાધારણમાત્મીયં યત્સ્વરૂપં તત્સ્વલક્ષણમ્, તદ્યથા પૃથિવ્યાઃ કાઠિન્યં વેદનાયા વિષયાનુભવો વિજ્ઞાનસ્ય વિષયપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ । તેન હિ તલ્લક્ષ્યત ઇતિ કૃત્વા પ્રસિદ્ધાનુગતાં ચ ( પ્પ્_21 ) વ્યુત્પત્તિમવધૂય કર્મસાધનમભ્યુપગચ્છતિ । વિજ્ઞાનસ્ય ચ કરણભાવં પ્રતિપદ્યમાનેનેત્યુક્તં ભવતિ સ્વલક્ષણસ્યૈવ કર્મતા સ્વલક્ષણાન્તરસ્ય કરણભાવશ્ચેતિ । તત્ર યદિ વિજ્ઞાનસ્વલક્ષણં કરણમ્, તસ્ય વ્યતિરિક્તેન કર્મણા ભવિતવ્યમિતિ સ એવ દોષઃ ॥
અથ સ્યાત્- યત્પૃથિવ્યાદિગતં કાઠિન્યાદિકં વિજ્ઞાનગમ્યં તત્તસ્ય કર્માસ્ત્યેવ, તચ્ચ સ્વલક્ષણાવ્યતિરિક્તમિતિ । એવં તર્હિ વિજ્ઞાનસ્વલક્ષણસ્ય કર્મત્વાભાવાત્પ્રમેયત્વં ન સ્યાત્, કર્મરૂપસ્યૈવ સ્વલક્ષણસ્ય પ્રમેયત્વાત્ । તતશ્ચ દ્વિવિધં પ્રમેયં સ્વલક્ષણં સામાન્યલક્ષણં ચ ઇત્યેતદ્વિશેષ્ય વક્તવ્યમ્- કિંચિત્સ્વલક્ષણં પ્રમેયં યલ્લક્ષ્યત ઇત્યેવં વ્યપદિશ્યતે, કિંચિદપ્રમેયં યલ્લક્ષ્યતે ઽનેનેતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ । અથ તદપિ કર્મસાધનં તદા તસ્યાન્યેન કરણેન ભવિતવ્યમ્ । જ્ઞાનાન્તરસ્ય કરણભાવપરિકલ્પનાયામનવસ્થાદોષશ્ચાપદ્યતે ॥
અથ મન્યસે- સ્વસંવિત્તિરસ્તિ, તતસ્તયા સ્વસંવિત્યા ગ્રહણાત્કર્મતાયા સત્યામસ્ત્યેવ પ્રમેયાન્તર્ભાવ ઇતિ, ઉચ્યતે । વિસ્તરેણ મધ્યમકાવતારે સ્વસંવિત્તિનિષેધાત્ સ્વલક્ષણં સ્વલક્ષણાન્તરેણ લક્ષ્યતે, તદપિ સ્વસંવિત્ત્યા ઇતિ ન યુજ્યતે । અપિ ચ । તદપિ નામ જ્ઞાનં સ્વલક્ષણવ્યતિરેકેણાસિદ્ધેરસંભવાલ્લક્ષ્યાભાવે નિરાશ્રયલક્ષણપ્રવૃત્ત્યસંભવાત્ સર્વથા નાસ્તીતિ કુતઃ સ્વસંવિત્તિઃ? તથા ચોક્તમાર્યરત્નચૂડપરિપૃચ્છાયામ્-
સ ચિત્તમસમનુપશ્યન્ ચિત્તધારાં પર્યેષતે કુતશ્ચિત્તસ્યોત્પત્તિરિતિ । તસ્યૈવં ભવતિ- આલમ્બને સતિ ચિત્તમુત્પદ્યતે । તત્કિમન્યદાલમ્બનમન્યચ્ચિત્તમ્, અથ યદેવાલમ્બનં તદેવ ચિત્તમ્? યદિ તાવદન્યદાલમ્બનમન્યચ્ચિત્તમ્, તદા દ્વિચિત્તતા ભવિષ્યતિ । અથ યદેવાલમ્બનં તદેવ ચિત્તમ્, તત્કથં ચિત્તેન ચિત્તં સમનુપશ્યતિ? ન ચ ચિત્તં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । તદ્યથાપિ નામ તયૈવાસિધારયા સૈવાસિધારા ન શક્યતે છેત્તુમ્, ન તેનૈવાઙ્ગુલ્યગ્રેણ તદેવાઙ્ગુલ્યગ્રં શક્યતે સ્પ્રષ્ટુમ્, એવમેવ ન તેનૈવ ચિત્તેન તદેવ ચિત્તં શક્યં દ્રષ્ટુમ્ । તસ્યૈવં યોનિશઃ પ્રયુક્તસ્ય યા ચિત્તસ્યાનવસ્થાનતા અનુચ્છેદાશાશ્વતતા ન કૂટસ્થતા નાહેતુકી ન પ્રત્યયવિરુદ્ધા ન તતો નાન્યતો ન સૈવ નાન્યા । તાં ચિત્તધારાં ચિત્તલતાં ચિત્તધર્મતાં ચિત્તાનવસ્થિતતાં ચિત્તાપ્રચારતાં ચિત્તાદૃશ્યતાં ચિત્તસ્વલક્ષણતાં તથા જાનાતિ તથા પશ્યતિ યથા તથતાં ન ચ નિરોધયતિ । તાં ચ ચિત્તવિવેકતાં તથા પ્રજાનાતિ તથા પશ્યતિ । ઇયં કુલપુત્ર [બોધિસત્ત્વસ્ય] ચિત્તે ચિત્તાનુપશ્યના સ્મૃત્યુપસ્થાનમિતિ ॥
તદેવં નાસ્તિ સ્વસંવિત્તિઃ । તદભાવાત્ કિં કેન લક્ષ્યતે?
કિં ચ । ભેદેન વા તલ્લક્ષણં લક્ષ્યાત્સ્યાદભેદેન વા? તત્ર યદિ તાવદ્ ભેદેન, તદા લક્ષ્યાદ્ ભિન્નત્વાદલક્ષણવલ્લક્ષણમપિ ન લક્ષણમ્ । લક્ષણાચ્ચ ભિન્નત્વાદલક્ષ્યવલ્લક્ષ્યમપિ ન લક્ષ્યમ્ । તથા લક્ષ્યાદ્ભિન્નત્વાલ્લક્ષણસ્ય લક્ષણનિરપેક્ષં લક્ષ્યં સ્યાત્ । તતશ્ચ ન તલ્લક્ષ્યં લક્ષણનિરપેક્ષત્વાત્ ખપુષ્પવત્ । અથાભિન્ને લક્ષ્યલક્ષણે, તદા લક્ષણાદવ્યતિરિક્તત્ત્વાલ્લક્ષણસ્વાત્મવદ્વિહીયતે ( પ્પ્_22 ) લક્ષ્યસ્ય લક્ષ્યતા । લક્ષ્યાચ્ચાવ્યતિરિક્તત્વાલ્લક્ષ્યસ્વાત્મવલ્લક્ષણમપિ ન લક્ષણસ્વભાવમ્ । યથા ચોક્તમ્-
લક્ષ્યાલ્લક્ષણમન્યચ્ચેત્સ્યાત્તલ્લક્ષ્યમલક્ષણમ્ ।
તયોરભાવો ઽનન્યત્વે વિસ્પષ્ટં કથિતં ત્વયા ॥ ઇતિ ॥
ન ચ વિના તત્ત્વાન્યત્વેન લક્ષ્યલક્ષણસિદ્ધૌ અન્યા ગતિરસ્તિ । તથા ચ વક્ષ્યતિ-
એકીભાવેન વા સિદ્ધિર્નાનાભાવેન વા યયોઃ ।
ન વિદ્યતે, તયોઃ સિદ્ધિઃ કથં નુ ખલુ વિદ્યતે ॥ ઇતિ ॥
અથવોચ્યતે- અવાચ્યતયા સિદ્ધિર્ભવિષ્યતીતિ ચેત્, નૈતદેવમ્ । અવાચ્યતા હિ નામ પરસ્પરવિભાગપરિજ્ઞાનાભાવે સતિ ભવતિ । યત્ર ચ વિભાગપરિજ્ઞાનં નાસ્તિ, તત્ર ઇદં લક્ષણમ્, ઇદં લક્ષ્યમ્, ઇતિ વિશેષતઃ પરિચ્છેદાસંભવે સતિ દ્વયોરપ્યભાવ એવેતિ । તસ્માદવાચ્યતયાપિ નાસ્તિ સિદ્ધિઃ ॥
અપિ ચ । યદિ જ્ઞાનં કરણં વિષયસ્ય પરિચ્છેદે, કઃ કર્તા? ન ચ કર્તારમન્તરેણાસ્તિ કરણાદીનાં સંભવઃ છિદિક્રિયાયામિવ । અથ ચિત્તસ્ય તત્ર કર્તૃત્વં પરિકલ્પ્યતે, તદપિ ન યુક્તમ્, યસ્માદર્થમાત્રદર્શનં ચિત્તસ્ય વ્યાપારઃ, અર્થવિશેષદર્શનં ચૈતસાનામ્,
તત્રાર્થદૃષ્ટિર્વિજ્ઞાનં તદ્વિશેષે તુ ચૈતસાઃ ।

ઇત્યભ્યુપગમાત્ । એકસ્યાં હિ પ્રધાનક્રિયાયાં સાધ્યાયાં યથાસ્વં ગુણક્રિયાનિર્વૃત્તિદ્વારેણાઙ્ગીભાવોપગમાત્ । કરણાદીનાં કરણાદિત્વમ્ । ન ચેહ જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોરેકા પ્રધાનક્રિયા, કિં તર્હિ, અર્થમાત્રપરિચ્છિત્તિર્વિજ્ઞાનસ્ય પ્રધાનક્રિયા, જ્ઞાનસ્ય તુ અર્થવિશેષપરિચ્છેદ ઇતિ નાસ્તિ જ્ઞાનસ્ય કરણત્વં નાપિ ચિત્તસ્ય કર્તૃત્વમ્ । તતશ્ચ સ એવ દોષઃ ॥
અથ સ્યાત્- અનાત્માનઃ સર્વધર્મા ઇત્યાગમાત્ કર્તુઃ સર્વથાભાવાત્ કર્તારમન્તરેણાપિ વિદ્યત એવ ક્રિયાદિવ્યવહાર ઇતિ, એતદપિ નાસ્તિ । આગમસ્ય સમ્યગર્થાનવધારણાત્ । એતદેવોક્તં મધ્યમકાવતારે ॥
અથાપિ સ્યાત્- યથા શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમ્, રાહોઃ શિરઃ, ઇતિ શરીરશિરોવ્યતિરિક્તવિશેષણાસંભવે ઽપિ વિશેષણવિશેષ્યભાવો ઽસ્તિ, એવં પૃથિવ્યાઃ સ્વલક્ષણમિતિ સ્વલક્ષણવ્યતિરિક્તપૃથિવ્યસંભવે ઽપિ ભવિષ્યતીતિ, નૈતદેવમ્ । અતુલ્યત્વાત્ । શરીરશિરઃશબ્દયોહિ બુદ્ધયાદિપાણ્યાદિવત્સહભાવિપદાર્થાન્તરસાપેક્ષતાપ્રવૃત્તૌ શરીરશિરઃ શબ્દમાત્રાલમ્બનો બુદ્ધયુપજનનઃ સહચારિપદાર્થાન્તરસાકાઙ્ક્ષ એવ વર્તતે, કસ્ય શરીરમ્, કસ્ય શિર ઇતિ । ઇતરો ઽપિ વિશેષણાન્તરઃ સંબન્ધનિરાચિકીર્ષયા । શિલાપુત્રકરાહુવિશેષણધ્વનિના લૌકિકસંકેતાનુવિધાયિના પ્રતિકર્તુઃ કાઙ્ક્ષામપહન્તીતિ યુક્તમ્ । ઇહ તુ કાઠિન્યાદિવ્યતિરિક્તપૃથિવ્યાદ્યસંભવે સતિ ન યુક્તો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ । ( પ્પ્_23 ) તીર્થિકૈર્વ્યતિરિક્તલક્ષ્યાભ્યુપગમાત્તદનુરોધેન વિશેષણાભિધાનમદુષ્ટમિતિ ચેત્, નૈતદેવમ્ । ન હિ તીર્થિકપરિકલ્પિતા યુક્તિવિધુરાઃ પદાર્થાઃ સ્વસમયે ઽભ્યુપગન્તું ન્યાય્યાઃ, પ્રમાણાન્તરાદેરપ્યભ્યુગમપ્રસઙ્ગાત્ । અપિ ચ । પુદ્ગલાદિપ્રજ્ઞપ્તિવત્ સશરીરોપાદાનસ્ય શિલાપુત્રકસ્યોપાદાતુર્લૌકિકવ્યવહારાઙ્ગભૂતસ્ય વિશેષણસ્યાવિચારપ્રસિદ્ધસ્ય સદ્ભાવાત્, શિરૌપાદાનસ્ય ચ રાહોરુપાદાતુઃ સદ્ભાવાદયુક્તમેતન્નિદર્શનમ્ । શરીરશિરોવ્યતિરિક્તસ્યાર્થાન્તરસ્યાસિદ્ધેસ્તન્માત્રસ્યોપલમ્ભાત્ સિદ્ધમેવ નિદર્શનમિતિ ચેત્, નૈતદેવમ્ । લૌકિકે વ્યવહારે ઇત્થં વિચારાપ્રવૃત્તેરવિચારતશ્ચ લૌકિકપદાર્થાનામસ્તિત્વાત્ । યથૈવ હિ રૂપાદિવ્યતિરેકેણ વિચાર્યમાણ આત્મા ન સંભવતિ, અપિ ચ લોકસંવૃત્યા સ્કન્ધાનુપાદાય અસ્યાસ્તિત્વમ્, એવં રાહુશિલાપુત્રકયોરપીતિ નાસ્તિ નિદર્શનસિદ્ધિઃ ॥
એવં પૃથિવ્યાદીનાં યદ્યપિ કાઠિન્યાદિવ્યતિરિક્તં વિચાર્યમાણં લક્ષ્યં નાસ્તિ, લક્ષ્યવ્યતિરેકેણ ચ લક્ષણં નિરાશ્રયમ્, તથાપિ સંવૃતિરેવેતિ પરસ્પરાપેક્ષયા તયોઃ સિદ્ધયા સિદ્ધિં વ્યવસ્થાપયાંબભૂવુરાચાર્યાઃ । અવશ્યં ચૈતદેવમભ્યુપેયમ્ । અન્યથા હિ સંવૃતિરુપપત્ત્યા ન વિયુજ્યેત, તદેવ તત્ત્વમેવ સ્યાન્ન સંવૃતિઃ । ન ચ ઉપપત્ત્યા વિચાર્યમાણાનાં શિલાપુત્રકાદીમેવાસંભવઃ, કિં તર્હિ વક્ષ્યમાણયા યુક્ત્યા રૂપવેદનાદીનામપિ નાસ્તિ સંભવ ઇતિ તેષામપિ સંવૃત્યા શિલાપુત્રકાદિવન્નાસ્તિત્વમાસ્થેયં સ્યાત્ । ન ચૈતદેવમિત્યસદેતત્ ॥
અથ સ્યાત્- કિમનયા સૂક્ષ્મેક્ષિકયા? નૈવ હિ વયં સર્વપ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારં સત્યમિત્યાચક્ષ્મહે, કિં તુ લોકપ્રસિદ્ધિરેષા અમુના ન્યાયેન વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ । ઉચ્યતે । વયમપ્યેવં બ્રૂમઃ- કિમનયા સૂક્ષ્મેક્ષિકયા લૌકિકવ્યવહારે ઽવતારિક(ત?)યા? તિષ્ઠતુ તાવદેષા વિપર્યાસમાત્રાસાદિતાત્મભાવસત્તાકા સંવૃતિઃ મુમુક્ષૂણાં મોક્ષાવાહકકુશલમૂલોપચયહેતુઃ, યાવન્ન તત્ત્વાધિગમ ઇતિ । ભવાંસ્તુ એતાં સંવૃતિપરમાર્થસત્યવિભાગદુર્વિદગ્ધબુદ્ધિતયા ક્વચિદુપપત્તિમવતાર્ય અન્યાયતો નાશયતિ । સો ઽહં સંવૃતિસત્યવ્યવસ્થાવૈચક્ષણ્યાલ્લૌકિક એવ પક્ષે સ્થિત્વા સંવૃત્યેકદેશનિરાકરણોપક્ષિપ્તોપપત્ત્યન્તરમુપપત્ત્યન્તરેણ વિનિવર્તયન્ લોકવૃદ્ધ ઇવ લોકચારાત્પરિભ્રશ્યમાનં ભવન્તમેવ નિવર્તયામિ ન તુ સંવૃતિમ્ । તસ્માદ્ યદિ લૌકિકો વ્યવહારઃ, તદા અવશ્યં લક્ષણવલ્લક્ષ્યેણાપિ ભવિતવ્યમ્ । તતશ્ચ સ એવ દોષઃ । અથ પરમાર્થઃ, તદા લક્ષ્યાભાવાલ્લક્ષણદ્વયમપિ નાસ્તીતિ કુતઃ પ્રમાણદ્વયમ્?
અથ શબ્દાનામેવં ક્રિયાકારકસંબન્ધપૂર્વિકા વ્યુત્પત્તિર્નાઙ્ગીક્રિયતે, તદિદમતિકષ્ટમ્ । તૈરેવ ક્રિયાકારકસંબન્ધપ્રવૃત્તૈઃ શબ્દૈર્ભવાન્ વ્યવહરતિ, શબ્દાર્થં ક્રિયાકરણાદિકં ચ નેચ્છતીતિ અહો વત ઇચ્છામાત્રપ્રતિબદ્ધપ્રવૃત્તિતો (વૃત્તિઃ?) ભવતઃ ।
યદા ચૈવં પ્રમેયદ્વયમવ્યવસ્થિતં તદા સ્વસામાન્યલક્ષણાવિષયત્વેન આગમાદીનાં પ્રમાણાન્તરત્વમ્ । કિં ચ ઘટઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યેવમાદિકસ્ય લૌકિકવ્યવહારસ્યાસંગ્રહાદનાર્યવ્યવહારાભ્યુપગમાચ્ચ અવ્યાપિતા લક્ષણસ્યેતિ ન યુક્તમેતત્ ॥
અથ સ્યાત્- ઘટોપાદાનનીલાદયઃ પ્રત્યક્ષાઃ પ્રત્યક્ષપ્રમાણપરિચ્છેદ્યત્વાત્ । તતશ્ચ યથૈવ કારણે કાર્યોપચારં કૃત્વા બુદ્ધાનાં સુખ ઉત્પાદ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, એવં પ્રત્યક્ષનીલાદિનિમિત્તકો ઽપિ ઘટઃ કાર્યે કારણોપચારં કૃત્વા પ્રત્યક્ષ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । નૈવંવિષયે ઉપચારો યુક્તઃ । ઉત્પાદો હિ લોકે સુખવ્યતિરેકેણોપલબ્ધઃ, સ ચ સંસ્કૃતલક્ષણસ્વભાવત્વાદનેકદુષ્કરશતહેતુત્વાદસુખ એવ, સ સુખ ઇતિ વ્યપદિશ્યમાનઃ અસંબદ્ધ એવેત્યેવંવિષયે યુક્ત ઉપચારઃ । ઘટઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યત્ર તુ- ન હિ ઘટો નામ કશ્ચિદ્યો ઽપ્રત્યક્ષઃ પૃથગુપલબ્ધો યસ્યોપચારાત્પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ । નીલાદિવ્યતિરિક્તસ્ય ઘટસ્યાભાવાદૌપચારિકં પ્રત્યક્ષત્વમિતિ ચેત્, એવમપિ સુતરામુપચારો ન યુક્તઃ, ઉપચર્યમાણસ્યાશ્રયસ્યાભાવાત્ । ન હિ ખરવિષાણે તૈક્ષ્ણ્યમુપચર્યતે । અપિ ચ । લોકવ્યવહારાઙ્ગભૂતો ઘટો યદિ નીલાદિવ્યતિરિક્તો નાસ્તીતિ કૃત્વા તસ્યૌપચારિકં પ્રત્યક્ષત્વં પરિકલ્પ્યતે, નન્વેવં સતિ પૃથિવ્યાદિવ્યતિરેકેણ નીલાદિકમપિ નાસ્તીતિ નીલાદેરસ્યૌપચારિકં પ્રત્યક્ષત્વં કલ્પ્યતામ્ । યથોક્તમ્-
રૂપાદિવ્યતિરેકેણ યથા કુમ્ભો ન વિદ્યતે ।
વાય્વાદિવ્યતિરેકેણ તથા રૂપં ન વિદ્યતે ॥ ઇતિ ।
તસ્માદેવમાદિકસ્ય લોકવ્યવહારસ્ય લક્ષણેનાસંગ્રહાદવ્યાપિતૈવ લક્ષણસ્યેતિ । તત્ત્વવિદપેક્ષયા હિ-
પ્રત્યક્ષત્વં ઘટાદીનાં નીલાદીનાં ચ નેષ્યતે ।
લોકસંવૃત્યા ત્વભ્યુપગન્તવ્યમેવ પ્રત્યક્ષત્વં ઘટાદીનામ્ । યથોક્તં શતકે-
સર્વ એવ ઘટો ઽદૃષ્ટો રૂપે દૃષ્ટે હિ જાયતે ।
બ્રૂયાત્કસ્તત્ત્વવિન્નામ ઘટઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યપિ ॥
એતેનૈવ વિચારેણ સુગન્ધિ મધુરં મૃદુ ।
પ્રતિષેધયિતવ્યાનિ સર્વાણ્યુત્તમબુદ્ધિના ॥ ઇતિ ।
અપિ ચ । અપરોક્ષાર્થવાચિત્વાત્પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય સાક્ષાદભિમુખો ઽર્થઃ પ્રત્યક્ષઃ, પ્રતિગતમક્ષમસ્મિન્નિતિ કૃત્વા ઘટનીલાદીનામપરોક્ષાણાં પ્રત્યક્ષત્વં સિદ્ધં ભવતિ । તત્પરિચ્છેદકસ્ય જ્ઞાનસ્ય તૃણતુષાગ્નિવત્ પ્રત્યક્ષકારણત્વાત્ પ્રત્યક્ષત્વં વ્યપદિશ્યતે । યસ્તુ અક્ષમક્ષં પ્રતિ વર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષશબ્દં વ્યુત્પાદયતિ, તસ્ય જ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયાવિષયત્વાદ્ વિષયવિષયત્વાચ્ચ ન યુક્તા વ્યુત્પત્તિઃ । પ્રતિવિષયં તુ સ્યાત્ પ્રત્યર્થમિતિ વા ॥

અથ સ્યાત્- યથા ઉભયાધીનાયામપિ વિજ્ઞાનપ્રવૃતૌ આશ્રયસ્ય પટુમન્દતાનુવિધાનાદ્ વિજ્ઞાનાનાં તદ્વિકારવિકારિત્વાદાશ્રયેણૈવવ્યપદેશો ભવતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિતિ, એવં યદ્યપિ અર્થમર્થ પ્રતિ વર્તતે, તથાપિ અક્ષમક્ષમાશ્રિત્ય વર્તમાનં વિજ્ઞાનમાશ્રયેણ વ્યપદેશાત્ પ્રત્યક્ષમિતિ ભવિષ્યતિ । દૃષ્ટો હિ અસાધારણેન વ્યપદેશો ભેરીશબ્દો યવાઙ્કુર ઇતિ । નૈતત્પૂર્વેણ તુલ્યમ્ । તત્ર હિ વિષયેણ ( પ્પ્_25 ) વિજ્ઞાને વ્યપદિશ્યમાને રૂપવિજ્ઞાનમિત્યેવમાદિના વિજ્ઞાનષટ્કસ્ય ભેદો નોપદર્શિતઃ સ્યાત્, મનોવિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનૈઃ સહૈકવિષયપ્રવૃત્તત્વાત્ । તથા હિ નીલાદિવિજ્ઞાનષટ્કે વિજ્ઞાનમિત્યુક્તે સાકાઙ્ક્ષ એવ પ્રત્યયાજ્જાયતે કિમેતદ્રૂપીન્દ્રિયજં વિજ્ઞાનમાહોસ્વિન્માનસમિતિ । આશ્રયેણ તુ વ્યપદેશે મનોવિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનવિષયે પ્રવૃત્તિસંભવે ઽપિ પરસ્પરભેદઃ સિદ્ધો ભવતિ । ઇહ તુ પ્રમાણલક્ષણવિવક્ષયા કલ્પનાપોઢમાત્રસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાભ્યુપગમે સતિ વિકલ્પાદેવ તદ્વિશેષત્વાભિમતત્વાદસાધારણકારણેન વ્યપદેશે સતિ ન કિંચિત્ પ્રયોજનમુપલક્ષ્યતે । પ્રમેયપરતન્ત્રાયાં ચ પ્રમાણસંખ્યાપ્રવૃત્તૌ પ્રમેયાકારાનુકારિતામાત્રતયા ચ સમાસાદિતાત્મભાવસત્તાકયોઃ પ્રમાણયોઃ સ્વરૂપસ્ય વ્યવસ્થાપનાન્નેન્દ્રિયેણ વ્યપદેશઃ કિંચિદુપકરોતીતિ સર્વથા વિષયેણૈવ વ્યપદેશો ન્યાય્યઃ ॥
લોકે પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાદ્વિવક્ષિતે ઽર્થે પ્રત્યર્થશબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદાશ્રયેણૈવ વ્યુત્પત્તિરાશ્રીયત ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે । અસ્ત્યયં પ્રત્યક્ષશબ્દો લોકે પ્રસિદ્ધઃ । સ તુ યથા લોકે, તથા અસ્માભિરુચ્યત એવ । યથાસ્થિતલૌકિકપદાર્થતિરસ્કારેણ તુ તદ્વયુત્પાદે ક્રિયમાણે પ્રસિદ્ધશબ્દતિરસ્કારઃ પ્રસિદ્ધઃ સ્યાત્, તતશ્ચ પ્રત્યક્ષમિત્યેવં ન સ્યાત્ । એકસ્ય ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય એકેન્દ્રિયક્ષણાશ્રયસ્ય પ્રત્યક્ષત્વં ન સ્યાદ્ વીપ્સાર્થાભાવાત્, એકૈકસ્ય ચ પ્રત્યક્ષત્વાભાવે બહૂનામપિ ન સ્યાત્ ॥
કલ્પનાપોઢસ્યૈવ ચ જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાભ્યુપગમાત્, તેન ચ લોકસ્ય સંવ્યવહારાભાવાત્, લૌકિકસ્ય ચ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારસ્ય વ્યાખ્યાતુમિષ્ટત્વાદ્ વ્યર્થૈવ પ્રત્યક્ષપ્રમાણકલ્પના સંજાયતે । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસામઙ્ગી નીલં જાનાતિ નો તુ નીલમિતિ ચાગમસ્ય પ્રત્યક્ષલક્ષણાભિધાનાર્થસ્યાપ્રસ્તુતત્વાત્, પઞ્ચાનામિન્દ્રિયવિજ્ઞાનાનાં જડત્વપ્રતિપાદકત્વાચ્ચ નાગમાદપિ કલ્પનાપોઢસ્યૈવ વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમિતિ ન યુક્તમેતત્ । તસ્માલ્લોકે યદિ લક્ષ્યં યદિ વા સ્વલક્ષણં સામાન્યલક્ષણં વા, સર્વમેવ સાક્ષાદુપલભ્યમાનત્વાદપરોક્ષમ્, અતઃ પ્રત્યક્ષં વ્યવસ્થાપ્યતે તદ્વિષયેણ જ્ઞાનેન સહ । દ્વિચન્દ્રાદીનાં તુ અતૈમિરિકજ્ઞાનાપેક્ષયા અપ્રત્યક્ષત્વમ્, તૈમિરિકાદ્યપેક્ષયા તુ પ્રત્યક્ષત્વમેવ ॥
પરોક્ષવિષયં તુ જ્ઞાનં સાધ્યાવ્યભિચારિલિઙ્ગોત્પન્નમનુમાનમ્ ॥
સાક્ષાદતીન્દ્રિયાર્થવિદામાપ્તાનાં યદ્વચનં સ આગમઃ ॥
સાદૃશ્યાદનનુભૂતાર્થધિગમ ઉપમાનં ગૌરિવ ગવય ઇતિ યથા ॥
તદેવં પ્રમાણચતુષ્ટયાલ્લોકસ્યાર્થાધિગમો વ્યવસ્થાપ્યતે ॥
તાનિ ચ પરસ્પરાપેક્ષયા સિધ્યન્તિ- સત્સુ પ્રમાણેષુ પ્રમેયાર્થાઃ, સત્સુ પ્રમેયેષ્વર્થેષુ પ્રમાણાનિ । નો તુ ખલુ સ્વાભાવિકી પ્રમાણપ્રમેયયોઃ સિદ્ધિરિતિ । તસ્માલ્લૌકિકમેવાસ્તુ યથાદૃષ્ટમિત્યલં પ્રસઙ્ગેન । પ્રસ્તુતમેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ । લૌકિક એવ દર્શને સ્થિત્વા બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મદેશના

અત્રાહુઃ સ્વયૂથ્યાઃ- યદિદમુક્તં ન સ્વત ઉત્પદ્યન્તે ભાવા ઇતિ, તદ્યુક્તમ્, સ્વત ઉત્પત્તિવૈયર્થ્યાત્ । યચ્ચોક્તં ન દ્વાભ્યામિતિ, તદપિ યુક્તમ્, એકાંશવૈકલ્યાત્ । અહેતુપક્ષસ્તુ ( પ્પ્_26 ) એકાન્તનિકૃષ્ટ ઇતિ તત્પ્રતિષેધો ઽપિ યુક્તઃ। યત્તુ ખલ્વિદમુચ્યતે નાપિ પરત ઇતિ, તદયુક્તમ્ યસ્માત્પરભૂતા એવ ભગવતા ભાવાનામુત્પાદકા નિર્દિષ્ટાઃ ।
ચત્વારઃ પ્રત્યયા હેતુશ્ચાલમ્બનમનન્તરમ્ ।
તથૈવાધિપતેયં ચ પ્રત્યયો નાસ્તિ પઞ્ચમઃ

તત્ર નિર્વર્તકો હેતુરિતિ લક્ષણાત્, યો હિ યસ્ય નિર્વર્તકો બીજભાવેનાવસ્થિતઃ, સ તસ્ય હેતુ પ્રત્યયઃ । ઉત્પદ્યમાનો ધર્મો યેનાલમ્બનેનોત્પદ્યતે, સ તસ્યાલમ્બનપ્રત્યયઃ । કારણસ્યાનન્તરો નિરોધઃ કાર્યસ્યોત્પત્તિપ્રત્યયઃ, તદ્યથા બીજસ્યાનન્તરો નિરોધો ઽઙ્કુરસ્યોત્પાદપ્રત્યયઃ । યસ્મિન્ સતિ યદ્ભવતિ તત્તસ્યાધિપતેયમિતિ । ત એતે ચત્વારઃ પ્રત્યયાઃ । યે ચાન્યે પુરોજાતસહજાતપશ્ચાજ્જાતાદયઃ, તે એતેષ્વેવ અન્તર્ભૂતાઃ । ઈશ્વરાદયસ્તુ પ્રત્યયા એવ ન સંભવન્તીતિ, અત એવાવધારયતિ- પ્રત્યયો નાસ્તિ પઞ્ચમ ઇતિ । તસ્માદેભ્યઃ પરભૂતેભ્યો ભાવાનામુત્પત્તિરસ્તિ પરત ઉત્પત્તિરિતિ

અત્રોચ્યતે- નૈવ હિ ભાવાનાં પરભૂતેભ્યઃ પ્રત્યયેભ્ય ઉત્પત્તિરિતિ । યસ્માત્-
ન હિ સ્વભાવો ભાવાનાં પ્રત્યયાદિષુ વિદ્યતે ।
અવિદ્યમાને સ્વભાવે પરભાવો ન વિદ્યતે

ઇતિ । યદિ હિ હેત્વાદિષુ પરભુતેષુ પ્રત્યયેષુ સમસ્તેષુ વ્યસ્તેષુ વ્યસ્તસમસ્તેષુ હેતુપ્રત્યય સામગ્યા અન્યત્ર વા ક્વચિદ્ ભાવાનાં કાર્યાણામુત્પાદાત્પૂર્વં સત્ત્વં સ્યાત્, સ્યાત્તેભ્ય ઉત્પાદઃ । ન ચૈવં યદુત્પાદાત્પૂર્વં સંભવઃ સ્યાત્ । યદિ સ્યાત્, ગૃહ્યેત ચ, ઉત્પાદવૈયર્થ્યં ચ સ્યાત્ । તસ્માન્નં ચાસ્તિ ભાવાનાં પ્રત્યયાદિષુ સ્વભાવઃ । અવિદ્યમાને ચ સ્વભાવે નાસ્તિ પરભાવઃ । ભવનં ભાવ ઉત્પાદઃ, પરેભ્ય ઉત્પાદઃ પરભાવઃ, સ ન વિદ્યતે । તસ્માદયુક્તમેતત્ પરભૂતેભ્યો ભાવાના મુત્પત્તિરિતિ ॥
અથવા ભાવાનાં કાર્યાણામઙ્કુરાદીનાં વીજાદિષુ પ્રત્યયેષુ સત્સ્વવિકૃતરૂપેષુ નાસ્તિ સ્વભાવો નિર્હેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
તત્કિમપેક્ષં પરત્વં પ્રત્યયાદીનામ્? વિદ્યમાનયોરેવ હિ મૈત્રોપગ્રાહકયોઃ પરસ્પરાપેક્ષં પરત્વમ્? ન ચૈવં બીજાઙ્કુરયોર્યૌગપદ્યમ્ । તસ્માદવિદ્યમાને સ્વભાવે કાર્યાણાં પરભાવઃ પરત્વં બીજાદીનાં નાસ્તીતિ પરવ્યપદેશાભાવાદેવ ન પરત ઉત્પાદ ઇતિ । તસ્માદાગમાભિપ્રાયાનભિજ્ઞતૈવ પરસ્ય । ન હિ તથાગતા યુક્તિવિરુદ્ધં વાક્યમુદાહરન્તિ । આગમસ્ય ચાભિપ્રાયઃ પ્રાગેવોપવર્ણિતઃ

તદેવં પ્રત્યયેભ્ય ઉત્પાદવાદિનિ પ્રતિષિદ્ધે ક્રિયાત ઉત્પાદવાદી મન્યતે- ન ચક્ષૂરૂપાદયઃ પ્રત્યયાઃ સાક્ષાદ્વિજ્ઞાનં જનયન્તિ । વિજ્ઞાનજનિક્રિયાનિષ્પાદકત્વાત્તુ પ્રત્યયા ઉચ્યન્તે । સા ચ ક્રિયા વિજ્ઞાનં જનયતિ । તસ્માત્પ્રત્યયવતી વિજ્ઞાનજનિક્રિયા વિજ્ઞાનજનિકા, ન પ્રત્યયાઃ । યથા પચિક્રિયા ઓદનસ્યેતિ । ઉચ્યતે-
ક્રિયા ન પ્રત્યયવતી
યદિ ક્રિયા કાચિત્ સ્યાત્, સા ચક્ષુરાદિભિઃ પ્રત્યયૈઃ પ્રત્યયવતી વિજ્ઞાનં જનયેત્ । ન ( પ્પ્_27 ) ત્વસ્તિ । કથં કૃત્વા? ઇહ ક્રિયેયમિષ્યમાણા જાતે વા વિજ્ઞાને ઇષ્યતે, અજાતે વા જાયમાને વા? તત્ર જાતે ન યુક્તા । ક્રિયા હિ ભાવનિષ્પાદિકા । ભાવશ્ચેન્નિષ્પન્નઃ, કિમસ્ય ક્રિયયા?
જાતસ્ય જન્મ પુનરેવ ચ નૈવ યુક્તમ્ ।
ઇત્યાદિના ચ મધ્યમકાવતારે પ્રતિપાદિતમેતત્ । અજાતે ઽપિ ન યુક્તા,
કર્ત્રા વિના જનિરિયં ન ચ યુક્તરૂપા ।
ઇત્યાદિવચનાત્ । જાયમાને ઽપિ ભાવે ક્રિયા ન સંભવતિ, જાતાજાતવ્યતિરેકેણ જાયમાનાભાવાત્ । યથોક્તમ્-
જાયમાનાર્થજાતત્વાજ્જાયમાનો ન જાયતે ।
અથ વા જાયમાનત્વં સર્વસ્યૈવ પ્રસજ્યતે ॥ ઇતિ ।
યતશ્ચૈવં ત્રિષુ કાલેષુ જનિક્રિયાયા અસંભવઃ, તસ્માન્નાસ્તિ સા । અત એવાહ- ક્રિયા ન પ્રત્યયવતી ઇતિ ।
વિશેષણં નાસ્તિ વિના વિશેષમ્ ।
ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિતમેતન્મધ્યમકાવતારે । ન હિ વન્ધ્યાપુત્રો ગોમાનિત્યુચ્યતે ॥
યદ્યેવમ્, અપ્રત્યયવતી તર્હિ ભવિષ્યતીતિ, એતદપ્યયુક્તમિત્યાહ-
નાપ્રત્યયવતી ક્રિયા ।
યદા પ્રત્યયવતી નાસ્તિ, તદા કથમપ્રત્યયવતી નિર્હેતુકા સ્યાત્? ન હિ તન્તુમયઃ પટો ન યુક્ત ઇતિ વીરણમયો ઽભ્યુપગમ્યતે । તસ્માત્ક્રિયા ન ભાવજનિકા ॥
અત્રાહ- યદ્યેવં ક્રિયાયા અસંભવઃ, પ્રત્યયાસ્તર્હિ જનકા ભવિષ્યન્તિ ભાવાનામિતિ । ઉચ્યતે-
પ્રત્યયા નાક્રિયાવન્તઃ
યદા ક્રિયા નાસ્તિ, તદા ક્રિયારહિતા અક્રિયાવન્તો નિર્હેતુકાઃ પ્રત્યયાઃ કથં જનકાઃ? અથ ક્રિયાવન્ત એવ જનકા ઇતિ, ઉચ્યતે-
ક્રિયાવન્તશ્ચ સન્ત્યુત

નેતિ પ્રકૃતેનાભિસંબન્ધઃ । ઉતશબ્દો ઽવધારણે । તત્ર ક્રિયાયા અભાવ ઉક્તઃ, કથં ક્રિયાવત્ત્વં પ્રત્યયાનામિતિ? યથા ચ વિજ્ઞાનજનિક્રિયોક્તા, એવં પરિક્રિયાદયો ઽપિ ભાવા ઉક્તા વેદિતવ્યા ઇતિ નાસ્તિ ક્રિયાતો ઽપિ સમુત્પત્તિર્ભાવાનામિતિ ભવત્યુત્પાદાભિધાનમર્થશૂન્યમ્

અત્રાહ- કિં ન એતેન ક્રિયાવન્તઃ પ્રત્યયા ઇત્યાદિવિચારેણ? યસ્માચ્ચક્ષુરાદીન્ પ્રતીત્ય પ્રત્યયાન્ વિજ્ઞાનાદયો ભાવા જાયન્તે, તસ્માચ્ચક્ષુરાદીનાં પ્રત્યયત્વં તેભ્યશ્ચોત્પાદો વિજ્ઞાનાદીનામિતિ । એતદપ્યયુક્તમિત્યાહ-
ઉત્પદ્યતે પ્રતીત્યેમાનિતીમે પ્રત્યયાઃ કિલ ।
યાવન્નોત્પદ્યત ઇમે તાવન્નાપ્રત્યયાઃ કથમ્

યદિ ચક્ષુરાદીન્ પ્રત્યયાન્ પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇતિ અસ્ય ઇમે પ્રત્યયા ઉચ્યન્તે, નનુ યાવત્તદ્વિજ્ઞાનાખ્યં કાર્યં નોત્પદ્યતે તાવદિમે ચક્ષુરાદયઃ કથં નાપ્રત્યયાઃ? અપ્રત્યયા એવેત્યભિપ્રાયઃ ન ચાપ્રત્યયેભ્ય ઉત્પત્તિઃ સિકતાભ્ય ઇવ તૈલસ્ય ।
અથ મતમ્- પૂર્વમપ્રત્યયાઃ સન્તઃ કિંચિદન્યં પ્રત્યયમપેક્ષ્ય પ્રત્યયત્વં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ, એતદપ્યયુક્તમ્ । યત્ તત્ પ્રત્યયાન્તરમપ્રત્યયસ્ય તસ્ય પ્રત્યયત્વેન કલ્પ્યતે, તદપિ પ્રત્યયત્વે સતિ અસ્ય પ્રત્યયો ભવતિ । તત્રાપ્યેષૈવ ચિન્તનેતિ ન યુક્તમેતત્

કિં ચ । ઇહ ઇમે ચક્ષુરાદયો વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયાઃ કલ્પ્યમાનાઃ સતો વા અસ્ય કલ્પ્યેરન્, અસતો વા? સર્વથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
નૈવાસતો નૈવ સતઃ પ્રત્યયો ઽર્થસ્ય યુજ્યતે ।
કસ્માદિત્યાહ-
અસતઃ પ્રત્યયઃ કસ્ય સતશ્ચ પ્રત્યયેન કિમ્

અસતો હ્યર્થસ્ય અવિદ્યમાનસ્ય કથં પ્રત્યયઃ સ્યાત્? ભવિષ્યતા વ્યપદેશો ભવિષ્યતીતિ ચેત્, નૈવમ્-
ભવિષ્યતા ચેદ્વયપદેશ ઇષ્ટઃ
શક્તિં વિના નાસ્તિ હિ ભાવિતાસ્ય ।
ઇત્યાદિનોક્તદોષત્વાત્ । સતો ઽપિ વિદ્યમાનસ્ય લબ્ધજન્મનો નિષ્ફલૈવ પ્રત્યયકલ્પના ॥
એવં સમસ્તાનાં પ્રત્યયાનાં કાર્યોત્પાદનાસામર્થ્યેન અપ્રત્યયત્વમુદ્ભાવ્ય અતઃ પરં વ્યસ્તાનામપ્રત્યયત્વં પ્રતિપાદ્યતે ॥
અત્રાહ- યદ્યપ્યેવં પ્રત્યયાનામસંભવઃ, તથાપિ અસ્ત્યેવ લક્ષણોપદેશાત્પ્રત્યયપ્રસિદ્ધિઃ । તત્ર નિર્વર્તકો હેતુરિતિ લક્ષણમુચ્યતે હેતુપ્રત્યયસ્ય । ન ચાવિદ્યમાનસ્ય લક્ષણોપદેશો યુક્તો બન્ધ્યાસુતસ્યેવેતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ધેતુપ્રત્યયો યદિ તસ્ય લક્ષણં સ્યાત્ । યસ્માત્-
ન સન્નાસન્ન સદસન્ ધર્મો નિર્વર્તતે યદા ।
કથં નિર્વર્તકો હેતુરેવં સતિ હિ યુજ્યતે

તત્ર નિર્વર્તક ઉત્પાદકઃ । યદિ નિર્વર્ત્યો ધર્મો નિર્વર્તેત, તમુત્પાદકો હેતુરુત્પાદયેત્ । ન તુ નિર્વર્તતે, સદસદુભયરૂપસ્ય નિર્વર્ત્યસ્યાભાવાત્ । તત્ર સન્ન નિર્વર્તતે વિદ્યમાનત્વાત્ । અસન્નપિ, અવિદ્યમાનત્વાત્ । સદસન્નપિ, પરસ્પરવિરુદ્ધસ્યૈકાર્થસ્યાભાવાત્, ઉભયપક્ષાભિહિતદોષત્વાચ્ચ । યત એવં કાર્યસ્યોત્પત્તિર્નાસ્તિ, હેતુપ્રત્યયો ઽપ્યતો નાસ્તિ । તતશ્ચ યદુક્તં લક્ષણસંભવાદ્વિદ્યતે હેતુપ્રત્યય ઇતિ, તદેવં સતિ ન યુજ્યતે

ઇદાનીમાલમ્બનપ્રત્યયનિષેધાર્થમાહ-
અનાલમ્બન એવાયં સન્ ધર્મ ઉપદિશ્યતે ।
અથાનાલમ્બને ધર્મે કુત આલમ્બનં પુનઃ

ઇહ સાલમ્બનધર્માઃ કતમે? સર્વચિત્તચૈત્તા ઇત્યાગમાત્ । ચિત્તચૈત્તા યેનાલમ્બનેનોત્પદ્યન્તે યથાયોગં રૂપાદિના, સ તેષામાલમ્બનપ્રત્યયઃ । અયં ચ વિદ્યમાનાનાં વા પરિકલ્પ્યેત અવિદ્યમાનાનાં વા । તત્ર વિદ્યમાનાનાં નાર્થસ્તદાલમ્બનપ્રત્યયેન । ધર્મસ્ય હિ ઉત્પત્ત્યર્થમાલમ્બનં પરિકલ્પ્યતે, સ ચાલમ્બનાત્પૂર્વં વિદ્યમાન એવેતિ । અથૈવમનાલમ્બને ધર્મે સ્વાત્મના પ્રસિદ્ધે કિમસ્ય આલમ્બનયોગેન પરિકલ્પિતેન, ઇત્યનાલમ્બન એવાયં સન્ વિદ્યમાનો ધર્મઃ ચિત્તાદિકઃ કેવલં સાલમ્બન ઇત્યુચ્યતે ભવદ્ભિઃ સ્વમનીષિકયા, ન ત્વસ્ય આલમ્બનેન કશ્ચિત્સંબન્ધો ઽસ્તિ । અથાવિદ્યમાનસ્યાલમ્બનં પરિકલ્પ્યતે, તદપિ ન યુક્તમ્, અનાલમ્બન એવાયમિત્યાદિ । અવિદ્યમાનસ્ય હિ નાસ્તિ આલમ્બનેન યોગઃ ॥
અનાલમ્બન એવાયં સન્ ધર્મ ઉપદિશ્યતે ।
ભવદ્ભિઃ સાલમ્બન ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
અથાનાલમ્બને ધર્મે કુત આલમ્બનં પુનઃ ॥
અથ શબ્દઃ પ્રશ્ને । કુત ઇતિ હેતૌ । તેનાયમર્થઃ- અથૈવમનાલમ્બને ધર્મે ઽસતિ અવિદ્યમાને ભૂયઃ કુત આલમ્બનમ્? આલમ્બનકાભાવાદાલમ્બનસ્યાપ્યભાવ ઇત્યભિપ્રાયઃ । કથં તર્હિ સાલમ્બનાશ્ચિત્તચૈત્તાઃ? સાંવૃતમેતલ્લક્ષણં ન પારમાર્થિકમિત્યદોષઃ

ઇદાનીં સમનન્તરપ્રત્યયનિષેધાર્થમાહ-
અનુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નિરોધો નોપપદ્યતે ।
નાનન્તરમતો યુક્તં નિરુદ્ધે પ્રત્યયશ્ચ કઃ

તત્ર પશ્ચિમે શ્લોકસ્યાર્ધે પાદવ્યત્યયો દ્રષ્ટવ્યઃ, ચશબ્દશ્ચ ભિન્નક્રમો નિરુદ્ધે ચેતિ । તેનૈવં પાઠઃ- નિરુદ્ધે ચ પ્રત્યયઃ કઃ? નાનન્તરમતો યુક્તમ્ ઇતિ । શ્લોકબન્ધાર્થં ત્વેવમુક્તમ્ ॥
તત્ર કારણસ્યાનન્તરો નિરોધઃ કાર્યસ્યોત્પાદપ્રત્યયઃ સમનન્તરપ્રત્યયલક્ષણમ્ । અત્ર વિચાર્યતે- અનુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ કાર્યભૂતેષ્વઙ્કુરાદિષુ નિરોધો નોપપદ્યતે કારણસ્ય બીજાદેઃ । યદૈતદેવમ્, તદા કારણસ્ય નિરોધાભાવાદઙ્કુરસ્ય કઃ સમનન્તરપ્રત્યયઃ? અથાનુત્પન્ને ઽપિ કાર્યે બીજનિરોધ ઇષ્યતે, એવં સતિ નિરુદ્ધ બીજે અભાવીભૂતે અઙ્કુરસ્ય કઃ પ્રત્યયઃ? કો વા બીજનિરોધસ્ય પ્રત્યય ઇતિ । ઉભયમેતદહેતુકમિત્યાહ- નિરુદ્ધે ચ કઃ પ્રત્યય ઇતિ । ચશબ્દો ઽનુત્પન્નશબ્દાપેક્ષઃ । તેન અનુત્પન્ને ચાઙ્કુરે બીજાદીનાં નિરોધે ઇષ્યમાણે ઽપ્યુભયમેતદહેતુકમપદ્યત ઇતિ નાનન્તરમતો યુક્તમ્ । અથ વા । ન સ્વતો નાપિ પરત ઇત્યાદિના ઉત્પાદો નિષિદ્ધઃ, તમભિસંધાયાહ-
અનુત્પન્નેષુ ધર્મેષુ નિરોધો નોપપદ્યતે ।
નાનન્તરમતો યુક્તમ્ ઇતિ ।
અપિ ચ ।
નિરુદ્ધે પ્રત્યયશ્ચ કઃ ॥
ઇત્યત્ર પૂર્વકમેવ વ્યાખ્યાનમ્

ઇદાનીમધિપતિપ્રત્યયસ્વરૂપનિષેધાર્થમાહ- બીજાદીનાં
ભાવાનાં નિઃસ્વભાવાનાં ન સત્તા વિદ્યતે યતઃ ।
સતીદમસ્મિન્ ભવતીત્યેતન્નૈવોપપદ્યતે

ઇહ યસ્મિન્ સતિ યદ્ભવતિ, તત્તસ્ય આધિપતેયમિત્યધિપતિપ્રત્યયલક્ષણમ્ । ભાવાનાં ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્ સ્વભાવાભાવે કુતસ્તદ યદસ્મિન્નિતિ કારણત્વેન વ્યપદિશ્યતે, કુતસ્તદ્ યદિદમિતિ કાર્યત્વેન? તસ્માન્નાસ્તિ લક્ષણતો ઽપિ પ્રત્યયસિદ્ધિઃ

અત્રાહ- તન્ત્વાદિભ્યઃ પટાદિકમુપલભ્ય પટાદેસ્તન્ત્વાદયઃ પ્રત્યયા ઇતિ । ઉચ્યતે પટાદિફલપ્રવૃત્તિરેવ સ્વરૂપતો નાસ્તિ, કુતઃ પ્રત્યયાનાં પ્રત્યયત્વં સેત્સ્યતિ? યથા ચ પટાદિફલપ્રવૃત્તિરસતી, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચ વ્યસ્તસમસ્તેષુ પ્રત્યયેષ્વસ્તિ તત્ફલમ્ ।
પ્રત્યયેભ્યઃ કથં તચ્ચ ભવેન્ન પ્રત્યયેષુ યત્

તત્ર વ્યસ્તેષુ તન્તુતુરીવેમતસરશલાકાદિષુ પ્રત્યયેષુ પટો નાસ્તિ, તત્રાનુપલભ્યમાનત્વાત્ કારણબહુત્વાચ્ચ કાર્યબહુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સમુદિતેષ્વપિ તન્ત્વાદિષુ નાસ્તિ પટઃ, પ્રત્યેકમવયવેષ્વવિદ્યમાનત્વાત્, એકસ્ય કાર્યસ્ય ખણ્ડશ ઉત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માત્ફલાભાવાન્ન સન્તિ પ્રત્યયાઃ સ્વભાવત ઇતિ

અથાસદપિ તત્તેભ્યઃ પ્રત્યયેભ્યઃ પ્રવર્તતે ।
ઇત્યભિપ્રાયઃ સ્યાત્-
અપ્રત્યયેભ્યો ઽપિ કસ્માત્ફલં નાભિપ્રવર્તતે

અપ્રત્યયેષ્વપિ નાસ્તિ ફલમિતિ । અપ્રત્યયેભ્યો ઽપિ વીરણાદિભ્યઃ કસ્માન્નાભિપ્રવર્તતે પટ ઇતિ નાસ્તિ ફલપ્રવૃત્તિઃ સ્વરૂપતઃ

અત્રાહ- યદિ અન્યત્ ફલં સ્યાદન્યે ચ પ્રત્યયાઃ, તદા કિં પ્રત્યયેષુ ફલમસ્તિ નાસ્તીતિ ચિન્તા સ્યાત્ । નાસ્તિ તુ વ્યતિરિક્તં ફલમ્, કિં તર્હિ પ્રત્યયમયમેવેતિ? ઉચ્યતે-
ફલં ચ પ્રત્યયમયં પ્રત્યયાશ્ચાસ્વયંમયાઃ ।
ફલમસ્વમયેભ્યો યત્તત્પ્રત્યયમયં કથમ્

યદિ પ્રત્યયમયં પ્રત્યયવિકારઃ ફલમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે, તદયુક્તમ્ । યસ્માત્તે ઽપિ પ્રત્યયા અસ્વયંમયા અપ્રત્યયસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ । તન્તુમયો હિ પટ ઇત્યુચ્યતે । સ્યાત્ પટો યદિ તન્તવ એવ ( પ્પ્_31 ) સ્વભાવસિદ્ધાઃ સ્યુઃ । તે હિ અંશુમયા અંશુવિકારા ન સ્વભાવસિદ્ધાઃ । તતશ્ચ તેભ્યો ઽસ્વયંમયેભ્યો ઽસ્વભાવેભ્યો યત્ફલં પટાખ્યમ્, તત્કથં તન્તુમયં ભવિષ્યતિ? યથોક્તમ્-
પટઃ કારણતઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધં કારણમન્યતઃ ।
સિદ્ધિર્યસ્ય સ્વતો નાસ્તો તદન્યજ્જનયેત્કથમ્ ॥ ઇતિ

તસ્માન્ન પ્રત્યયમયં
ફલં સંવિદ્યતે । અપ્રત્યયમયં તર્હિ અસ્તુ-
નાપ્રત્યયમયં ફલમ્ ।
સંવિદ્યતે
ઇતિ તન્તુમયો યદા પટો નાસ્તિ, તદા કથં વીરણમયઃ સ્યા?
અત્રાહ- મા ભૂત્ફલમ્, પ્રત્યયાપ્રત્યયનિયમસ્તુ વિદ્યતે । તથા ચ ભવાન્ બ્રવીતિ- યદિ અસત્ ફલં પ્રત્યયેભ્યઃ પ્રવર્તતે, અપ્રત્યયેભ્યો ઽપિ કસ્માન્નાભિપ્રવર્તતે ઇતિ । ન ચાસતિ ફલે પટકટાખ્યે તન્તુવીરણાનાં પ્રત્યયાનાં પ્રત્યયત્વં યુક્તમ્, અતઃ ફલમપ્યસ્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાત્ફલં યદિ પ્રત્યયાપ્રત્યયા એવ સ્યુઃ । સતિ હિ ફલે ઇમે ઽસ્ય પ્રત્યયા ઇમે ઽપ્રત્યયા ઇતિ સ્યાત્ । તચ્ચ વિચાર્યમાણં નાસ્તીતિ-
ફલાભાવાત્પ્રત્યયાપ્રત્યયાઃ કુતઃ

પ્રત્યયાશ્ચ અપ્રત્યયાશ્ચેતિ સમાસઃ ॥ તસ્માન્નાસ્તિ ભાવાનાં સ્વભાવતઃ સમુત્પત્તિરિતિ । યથોક્તમાર્યરત્નાકરસૂત્રે-
શૂન્યવિદ્ય ન હિ વિદ્યતે ક્વચિ અન્તરીક્ષિ શકુનસ્ય વા પદમ્ ।
યો ન વિદ્યતિ સભાવતઃ ક્વચિ સો ન જાતુ પરહેતુ ભેષ્યતિ ॥
યસ્ય નૈવ હિ સભાવુ લભ્યતિ સો ઽસ્વભાવુ પરપચ્ચયઃ કથમ્ ।
અસ્વભાવુ પરુ કિં જનીષ્યતિ એષ હેતુ સુગતેન દેશિતઃ ॥
સર્વ ધર્મ અચલા દૃઢં સ્થિતા નિર્વિકાર નિરુપદ્રવાઃ શિવાઃ ।
અન્તરીક્ષપથતુલ્ય ઽજાનકા તત્ર મુહ્યતિ જગં અજાનકમ્ ॥
શૈલપર્વત યથા અકમ્પિયા એવં ધર્મ અવિકમ્પિયાઃ સદા ।
નો ચ્યવતિ ન પિ ચોપપદ્યયુ એવં ધર્મત જિનેન દેશિતા ॥ ઇત્યાદિ ।
તથા-
યો ન પિ જાયતિ ના ચુપપદ્યી નો ચ્યવતે ન પિ જીર્યતિ ધર્મઃ ।
તં જિનુ દેશયતી નરસિંહઃ તત્ર નિવેશયિ સત્ત્વશતાનિ ।
યસ્ય સભાવુ ન વિદ્યતિ કશ્ચિ નો પરભાવતુ કેનચિ લબ્ધઃ ।
નાન્તરતો ન પિ બાહિરતો વા લભ્યતિ તત્ર નિવેશયિ નાથઃ ॥
શાન્ત ગતી કથિતા સુગતેન નો ચ ગતિ ઉપલભ્યતિ કાચિ ।
તત્ર ચ વોહરસી ગતિમુક્તો મુક્તકુ મોચયમી બહુસત્ત્વાન્ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ