Prasannapada · અધ્યાય 13

લક્ષણાત્પૂર્વમલક્ષણો ભાવો નાસ્તીત્યુક્તમ્ । તતશ્ચ અસતિ અસંવિદ્યમાને અલક્ષણે લક્ષણરહિતે ભાવે કુહ ઇદાનીં લક્ષણંપ્રવર્તતામિતિ નાસ્તિ લક્ષણપ્રવૃત્તિઃ

અપિ ચ । ઇદં લક્ષણં પ્રવર્તમાનં સલક્ષણે વા પ્રવર્તેત અલક્ષણે વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યત ઇત્યાહ-
નાલક્ષણે લક્ષણસ્ય પ્રવૃત્તિર્ન સલક્ષણે ।
સલક્ષણાલક્ષણાભ્યાં નાપ્યન્યત્ર પ્રવર્તતે

તત્ર અલક્ષણે ખરવિષાણવન્ન લક્ષણપ્રવૃત્તિઃ । સલક્ષણે ઽપિ ભાવે ન લક્ષણપ્રવૃત્તિરૂપપદ્યતે પ્રયોજનાભાવાત્ । કિં હિ લક્ષણવતઃ પ્રસિદ્ધસ્ય ભાવસ્ય પુનર્લક્ષણકૃત્યં સ્યાત્? ઇત્યનવસ્થા અતિપ્રસઙ્ગશ્ચૈવં સ્યાત્ । ન હ્યસૌ કદાચિન્ન સલક્ષણઃ સ્યાદિતિ સદૈવ લક્ષણપ્રવૃત્તિઃ પ્રસજ્યેત । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । તસ્માત્સલક્ષણે ઽપિ ભાવે ન લક્ષણપ્રવૃત્તિપરુપદ્યતે પ્રયોજનાભાવાત્ । તત્રૈવં સ્યાત્- સલક્ષણાલક્ષણાભ્યામન્યત્ર પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ । ઉચ્યતે-
સલક્ષણાલક્ષણાભ્યાં નાપ્યન્યત્ર પ્રવર્તતે ।
કિં કારણમ્? અસદ્ભાવાત્ । યદિ સલક્ષણો નાલક્ષણઃ, અથાલક્ષણો ન સલક્ષણઃ । અતઃ સલક્ષણશ્ચ અલક્ષણશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમેતત્ । ન ચ વિપ્રતિષિદ્ધં સંભવતિ । તસ્માદસંભવાદેવ સલક્ષણે ચાલક્ષણે ચ લક્ષણપ્રવૃત્તિર્નોપપદ્યતે ઇતિ

અથાપિ સ્યાત્- યદ્યપિ ન લક્ષણપ્રવૃત્તિઃ, તથાપિ લક્ષ્યમસ્તીતિ એતદપિ નાસ્તિ । યસ્માત્-
લક્ષણાસંપ્રવૃત્તૌ ચ ન લક્ષ્યમુપપદ્યતે ।
યદા લક્ષણપ્રવૃત્તિરેવ નાસ્તિ તદા કથં લક્ષ્યં સ્યાત્? નૈવ સંભવતીત્યભિપ્રાયઃ ।
અત્રાહ- લક્ષણપ્રવૃત્તિસ્ત્વયા નિષિદ્ધા ન તુ લક્ષણમ્, તતશ્ચ વિદ્યતે લક્ષ્યમ્, લક્ષણ સદ્ભાવાત્ । ઉચ્યતે-
લક્ષ્યસ્યાનુપપત્તૌ ચ લક્ષણસ્યાપ્યસંભવઃ

લક્ષણાસંપ્રવૃત્તૌ ચ ન લક્ષ્યમુપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તદા
લક્ષ્યસ્યાનુપપત્તૌ ચ લક્ષણસ્યાપ્યસંભવઃ ।
નિરાશ્રયત્વાત્

યદા ચૈવં લક્ષણં નાસ્તિ, તદા લક્ષણસદ્ભાવાદ્વિદ્યતે લક્ષ્યમિતિ યદુક્તં તન્ન યતશ્ચૈતદેવમ્-
તસ્માન્ન વિદ્યતે લક્ષ્યં લક્ષણં નૈવ વિદ્યતે ।
ઇતિ નિગમનમ્ ॥
અત્રાહ- યદ્યાપિ લક્ષ્યલક્ષણે ન સ્તઃ, તથા (પ્યા)કાશમસ્તિ, ભાવરૂપં ચ ભવદાકાશ લક્ષ્યં લક્ષણં વા સ્યાત્ । તસ્માલ્લક્ષ્યલક્ષણે અપિ ષ્ટ ઇતિ । એતદપ્યયુક્તમિત્યાહ-
લક્ષ્યલક્ષણનિર્મુક્તો નૈવ ભાવો ઽપિ વિદ્યતે

લક્ષ્યલક્ષણે યથા ન સ્તઃ, તથોક્તં પ્રાક્ । યદા અનયોરભાવઃ, તદા લક્ષ્યલક્ષણરહિતત્વાદાકાશકુસુમવન્નાસ્ત્યાકાશમ્

યદ્યાકાશં ભાવો ન ભવતિ, અભાવસ્તર્હિ અસ્તુ? એતદપિ નાસ્તિ । યસ્માત્-
અવિદ્યમાને ભાવે ચ કસ્યાભાવો ભવિષ્યતિ ।
યદા આકાશં ભાવો ન ભવતિ, તદા ભાવસ્યાસત્ત્વે કસ્યાભાવઃ કલ્પ્યતામ્? વક્ષ્યતિ હિ-
ભાવસ્ય ચેદપ્રસિદ્ધિરભાવો નૈવ સિધ્યતિ ।
ભાવસ્ય હ્યન્યથાભાવમભાવં બ્રુવતે જનાઃ ॥ ઇતિ ।
તસ્માદ્ ભાવાભાવાદભાવો ઽપ્યાકાશં ન સંભવતિ । રૂપાભાવશ્ચાકાશમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । યદ્યપિ રૂપં સ્યાત્તદા રૂપાભાવ આકાશમિતિ સ્યાત્ । યદા ચ યથોક્તેન ન્યાયેન રૂપમેવ નાસ્તિ, તદા કસ્યાભાવ આકાશં સ્યાત્?
અત્રાહ- વિદ્યેતે એવ ભાવાભાવૌ, તત્પરીક્ષકસદ્ભાવાત્ । અસ્તિ ચ ભવાન્ ભાવાભાવયોઃ પરીક્ષકઃ, ય એવાહ-
અવિદ્યમાને ભાવે ચ કસ્યાભાવો ભવિષ્યતિ ।
ઇતિ । તસ્માદ્ ભવતો ભાવાભાવપરીક્ષકસ્ય સદ્ભાવાત્ પરીક્ષ્યાવપિ ભાવાભાવૌ વિદ્યેતે ઇતિ । ઉચ્યતે । એતદપ્યયુક્તમ્ । યસ્માત્-
ભાવાભાવવિધર્મા ચ ભાવાભાવમવૈતિ કઃ

સ્યાતાં ભાવાભાવૌ યદિ, તદા તયોઃ પરીક્ષકો ભાવો વ સ્યાદભાવો વા । યદિ ભાવ ઇષ્યતે, તસ્ય
લક્ષ્યલક્ષણનિર્મુક્તો નૈવ ભાવો ઽપિ વિદ્યતે ।
ઇત્યુક્તં દૂષણમ્ । અથ અભાવઃ,
અવિદ્યમાને ભાવે ચ કસ્યાભાવો ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યત્રોક્તમેતદ્દુષણમ્ । ન ચ ભાવાભાવવિસદૃશધર્મા કશ્ચિત્ તૃતીયઃ પદાર્થો ઽસ્તિ, યો ઽનયોરવગમક ઇતિ નાસ્તિ ભાવાભાવયોઃ પરીક્ષકઃ । અત એવોક્તં ભગવતા-
ભાવાનભાવાનિતિ યઃ પ્રજાનતિ સ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે ।
યઃ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે સ આનિમિત્તં ભજતે સમાધિમ્ ॥ ઇતિ ।
તથા-
યો ઽપિ ચ ચિન્તયિ શૂન્યકધર્માન્ સો ઽપિ કુમાર્ગપપન્નકુ બલઃ ।
અક્ષર કીર્તિત શૂન્યક ધર્માઃ તે ચ અનક્ષર અક્ષર ઉક્તાઃ ॥
શાન્ત પશાન્ત ય ચિન્તયિ ધર્માન્ સો ઽપિ ચ ચિન્ત ન જાતુ ન ભૂતઃ ।
ચિત્તવિતર્કણ સર્વિ પપઞ્ચાઃ સૂક્ષ્મ અચિન્તિય બુધ્યથ ધર્માન્ ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ

ઇદાનીં પ્રતિપાદિતમર્થં નિગમયન્નાહ-
તસ્માન્ન ભાવો નાભાવો ન લક્ષ્યં નાપિ લક્ષણમ્ ।
આકાશમ્
ઇતિ । યથા ચાકાશમ્, એવમ્-
આકાશસમા ધાતવઃ પઞ્ચ યે પરે

પૃથિવ્યાદિધાતવો યે પઞ્ચ પરે ઽવશિષ્યન્તે, તે ઽપિ આકાશવદ્ ભાવાભાવલક્ષ્યલક્ષણપરિકલ્પસ્વરૂપરહિતાઃ પરિજ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ

તદેવં પદાર્થાનાં સ્વભાવે વ્યવસ્થિતે અવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનતયા અનાદિસંસારાભ્યસ્તતયા ભાવાભાવાદિવિપરીતદર્શના નિર્વાણાનુગામ્યવિપરીતનૈઃસ્વભાવ્યદર્શનસન્માર્ગપરિભ્રષ્ટાઃ
અસ્તિત્વં યે તુ પશ્યન્તિ નાસ્તિત્વં ચાલ્પબુદ્ધયઃ ।
ભાવાનાં તે ન પશ્યન્તિ દ્રષ્ટવ્યોપશમં શિવમ્

દ્રષ્ટવ્યોપશમં શિવલક્ષણં સર્વકલ્પનાજાલરહિતં જ્ઞાનજ્ઞેયનિવૃત્તિસ્વભાવં શિવં પરમાર્થસ્વભાવમ્ । પરમાર્થમજરમમરમપ્રપઞ્ચં નિર્વાણં શૂન્યતાસ્વભાવં તે ન પશ્યન્તિ મન્દબુદ્ધિતયા અસ્તિત્વં નાસ્તિત્વં ચાભિનિવિષ્ટાઃ સન્ત ઇતિ । યથોક્તમાર્યરત્નાવલ્યામ્-
નાસ્તિકો દુર્ગતિં યાતિ સુગતિં યાત્યનાસ્તિકઃ ।
યથાભૂતપરિજ્ઞાનાન્મોક્ષમદ્વયનિશ્રિતઃ ॥ ઇતિ ॥
આર્યસમાધિરાજે ચોક્તં ભગવતા-
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ઉમે ઽપિ અન્તા શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ ઇમે ઽપિ અન્તા ।
તસ્માદુમે અન્ત વિવર્જયિત્વા મધ્યે ઽપિ સ્થાનં ન કરોતિ પણ્ડિતઃ ॥
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ વિવાદ એષઃ શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ અયં વિવાદઃ ।
વિવાદપ્રાપ્ત્યા ન દુખં પ્રશામ્યતે અવિવાદપ્રાપ્ત્યા ચ દુઃખં નિરુધ્યતે ॥ ઇતિ ।
તસ્માદસંભવ એવ યત્સાંસારિકેણ માર્ગેણ નિર્વાણમધિગમ્યત ઇતિ