પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 2.6

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં દ્વિતીયપરિચ્છેદે પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાનુવાચ
અતલાદ્યા સપ્તલોકાઃ બિલે સ્વર્ગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
મેરોરધસ્તાત્તે સર્વે પ્રાયશો જ્ઞાનિ સઙ્કુલાઃ

એષામુપરિ ભૂલોકઃ સર્વલોકતમો મતઃ ।
તસ્મિન્ હિ ભારતે વર્ષે બર્હિષ્મત્તાખ્યપત્તને

શતરૂપાપતિઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વાયંભુવો ઽભવત્ ।
દેવદાસાનેકકોટિસેવિતાઙ્ઘ્રિસરોરુહઃ

શશાસ મેદિનીમ્ એતાં પ્રજાડ્યોરસવત્સદા ।
દેવહૂતિસ્તુ તત્પુત્રી ક્વચિદ્ધર્મ્યગતા ભવત્

તાં દૃષ્ટ્વા સંગનોભૂમૌ ગન્ધર્વાધીશ્વરો ઽપતત્(ભવત્) ।
રૂપયૌવનસમ્પન્નાં તામારોપ્ય રથે સ્વયમ્

ભાર્યયા સહ તત્રાગાત્ સરસ્વત્યાં તટં પ્રતિ ।
તત્ર બિન્દુસરસ્તીરે તપતઃ કર્દમસ્યતામ્

પુણ્યાશ્રમં પ્રદત્વાત્તુ મનુઃ કૃછ્રાત્ સ્વકં પુરમ્ ।
ગતે રાજનિ સા દેવી વસ્ત્રાભરણસઞ્ચયમ્

નદ્યાં પ્રાસ્ય વિરક્તસ્ય ચીર્ણવેણાજિનામ્બરા ।
વ્રતક્ષામાપર્યચરત્પતિં ભક્ત્યા જટાધરા

ઇત્થં તયા સેવિતાઙ્ઘ્રી રાજપુત્રીમભાષત ।
હિતં વદેતિ સા દેવી(વવ્રે) તં તુ યોગપ્રભાવતઃ

સંયોજનાયામુમુદ્યદ્રવિરક્ત(ત્ન)પ્રભાન્વિતમ્ ।
સર્વોપસ્કરણોપેતં પક્ષિવૃક્ષજલા(સમા)કુલમ્

સૌવર્ણં કાલગમતં સુગન્ધિ સુમનોહરમ્ ।
સ્વયં તદાહૃદે સ્નાત્વા બભૌ સર્વમનોહરઃ

સાપિ શ્રીરિવ સૌન્દર્યવસ્ત્રાભરણભૂષણૈઃ ।
તુષ્ટ્વા સ સતયા સાર્ધં રેમેબ્દશતકં ઋષિઃ

મેર્વાદિષુ ચરન્ દિવ્યવિમાનસ્થઃ સમુક્તવત્ ।
સુશબ્દસ્પર્શસુરસરૂપગન્ધમનોહરઃ

નિન્યે કાલં ક્ષણમિવ કુસુમાકરવાયુભિઃ ।
ઇત્યેનં(રત્યેત)બિન્દુસરસસ્તીર આસન્નવાઙ્ગનાઃ

તત્પુત્રિકાનાં નામાનિ શ્રુણુ મે વદતઃ સદા ।
કલાનસૂયા શ્રદ્ધા ચ હવિર્ભૂશ્ચ ગતિઃ ક્રિયા

અરુન્ધતી ચ ચિત્તિશ્ચ ખ્યાતિઃ કર્દમપુત્રિકાઃ ।
કલાં મરીચયે પ્રાદાદનુસૂયામથા ત્રયી

શ્રદ્ધામઙ્ગિરસે પ્રાદાત્ પુલસ્ત્યાય હવિર્ભુવમ્(ભુવિ) ।
પુલહાય ગતિં પ્રાદાત્ ક્રતવે સક્રિયાં સુતામ્

અરુન્ધતીં વસિષ્ઠાય ચિત્તિં ચ ભૃગવેર્પયત્ ।
અથર્વણાય ચ ખ્યાતિં દત્વા હૃષ્ટો બભૂવ હ

તતઃ શતાબ્દં ચિક્રીડ્ય તતોસ્યાં કપિલં વ્યધાત્ ।
સ કર્દમ તપોયોગાત્ સાક્ષાન્નારાયણો ભવત્

ત્યક્ત્વા વિમાનં ભાર્યાં ચ કર્દમસ્તપસે યયૌ ।
ઔત્પત્તિબ્રહ્મચારી તુ તસ્મિન્ બિન્દુસરસ્તટે

સ્વમાત્રે કપિલસ્તત્વમુક્ત્વામુક્તિં દદૌ મુનિઃ ।
તત્તત્વં કપિલોપાખ્યં કર્મગ્રન્થિનિકૃન્તનમ્

મરીચેઃ કશ્યપો જજ્ઞે ઇહ વૈવસ્વતાન્તરે ।
પુનર્જાતસ્ય દક્ષસ્ય ત્રયોદશસુતાસુ સઃ

કશ્યપાય પ્રદત્તાસુ દિત્યાદિત્યાદિકાસુ ચ ।
પૂર્વોક્તાસ્તનયા આસન્ પૂર્વમન્વન્તરેષુ સઃ

કશ્યપો નામ ભેદેષુ મરીચેસ્તનયો ભવત્ ।
અન્યસ્યામપિ ભાર્યાયાં દક્ષજાઃ ષષ્ઠિકન્યકાઃ

પ્રતિમન્વન્તેરેષ્વાસુઃ કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
દત્તાસ્યાસુર્નામભેદેન તા જાતાઃ સુરાસુરાઃ

પૂર્વોક્તા નામભેદેન સ્વસ્વવ્યાપારસાધકાઃ ।
અસ્મિન્ કશ્યપનામાસીદ્ભાર્યાપુત્રાદયોધુના

પ્રોક્તવ્યાપારનામાનઃ પૂર્વવદ્ભાવિ કાલકે ।
સ તાત્વિક ઋષિપ્રોક્તપુષ્કરાચ્ચ શતાવરાઃ

અજાસ્ય દક્ષતનયાઃ પૂર્વમન્વન્તરેષુ ચ ।
સપ્તવિંશતિ સંખ્યાકાઃ ઇન્દોર્ભાર્યા બભૂવિરે

અશ્વિન્યાદ્યાસ્તારકાસ્તે કાલચક્રપ્રવર્તકાઃ ।
સરોહિણ્યાં પક્ષપાતાદન્યાસુ વિપરીતદૃક્

દક્ષશાપાદસન્તાનાઃ સર્વમન્વન્તરેષ્વપિ ।
ભૂતાઙ્ગિરકૃશાશ્વેભ્યો દ્વે દ્વે દત્તે ચ ભાનુજાઃ

ભાનુનાં નક્ષત્રાણાં મનુજઃ--------- ।
દત્તાશ્ચતશ્રો દક્ષાય દશધર્માય તાસુ વૈ

બભૂવુસ્તનયાઃ પ્રાયો જ્ઞાનભક્ત્યાદિમાનિનઃ ।
અત્રિનેત્રોદ્ભવશ્ચન્દ્રઃ સર્વમન્વન્તરેષ્વપિ

વૃક્ષાણામૌષધીનાં ચ નક્ષત્રાણાં ચ વલ્લભઃ ।
નિશાકરો હિમકરસ્તપહૃત્ સુખદઃસદા(કૃત્સદા)

(નિરાશકરો ?)
અમૃતાંશોસદન્નેશો હ્યબ્દિજઃ શ્રીસહોદરઃ ।
એધમાન કલાનાથઃ શશાઙ્કો લોકબાન્ધવઃ

અનસૂયાસુતાવત્રે દત્તદૂર્વાસસાવુભૌ ।
યોગપ્રવર્તકો યોગાદ્બ્રહ્મણ્યૌ બ્રહ્મચારિણૌ

દત્તો નારાયણઃસાક્ષાત્ દૂર્વાસાઃ શઙ્કરાંશકઃ ।
સંચણ્ડકોપઃ પૃથયા પૂજિતો મનુમાદિશત્

તેનૈવ કર્ણધર્માદીન્ ત્રીનસૂત સુપૂજિતા ।
સોમ્બરીષાદલ્પશિષ્ટદ્વાદશ્યાં ભોજનેર્થિતઃ

ઓમિત્યુક્ત્વા તુ કાલિન્દ્યાં મગ્નો નાગાચ્ચિરં નૃપઃ ।
વિપ્રાજ્ઞયામ્ભસા ચક્રે પારણં સાધનેચ્છયા

તજ્ઞાત્વાથાદિશત્કૃત્યં રાજ્ઞે સોપ્યસ્મરધરિમ્ ।
પૂર્વમાપ્તં હરેશ્ચક્રં કૃત્યાં હત્વા વિભીષયત્

સ ઋષિઃ સર્વલોકેશૈઃ વિષ્ણુના ચ નિરાકૃતઃ ।
અમ્બરીશં પ્રાપ્ય તેન મોચિતો ભોજિતોભ્યગાત્

સ દૂર્વાસાઃ રામકૃષ્ણૌ પ્રાપ્ય કૃષ્ણામયાચત ।
સદ્યોન્નં દીયતામહ્યમ્ ઇતિ તૈસ્તુષ્ટ આવ્રજત્

શ્રદ્ધયામઙ્ગિરાઃ પ્રાપ ગુરુમગ્નિમુચથ્યકમ્ ।
સંવર્તકાગ્નિતનયાઃ પ્રાગુક્તાશ્ચ ગુરોરભૂત્

ભૂમાવુચથ્યભાર્યાયામ્ અન્તર્વર્તિરિરંસતઃ ।
ગર્ભસ્થદીર્ઘતપસઃ પાદાચ્છન્નેભગે ભુવિ

પતિતાદ્રેતસો જાતો મુનિઃ પરમધાર્મિકઃ ।
ભરદ્વાજો મરુદ્ભિઃ સ પાલિતોભૂત્ પુરા કિલ

વૈવસ્વતેન્તરે ચન્દ્રવંશે ભરતનામકે ।
નિઃસન્તાને સતિ તદા મરુતસ્તસ્ય તં દદુઃ

સ ઉદૂસત્પ્રચુતુત્વન્તુમુત્થાપ્ય ચ વિસૃજ્યતાન્ ।
પુનસ્તપોચરદ્ધીર્ઘકાલં ભરતવંશજે

શન્તનૌ શ્યાશિતજગદ્ગઙ્ગાયાં ચરતસ્તપઃ ।
ભરદ્વાજસ્કન્નમૂર્વશી દર્શનાદનુ

રેતો દધાર દ્રોણી(ણે) સઃ તસ્માદ્રોણો ભવદ્ગુરુઃ ।
તસ્માત્ કૃપી શઙ્કરાંશમશ્વત્થામા સમાપ હિ

બૃહસ્પતેસ્તુ તારાભ્યાં કચ આસીત્ સુતઃ પુરા ।
વૈવસ્વતેન્તરે સોભૂચ્છુક્રશિષ્યઃ તપોનિધિઃ

નિષિદ્ધા તેન સા વિદ્યા નસ્યાત્ત ઇતિ શાસયત્ ।
કામાતુરાપતિર્માસ્તુ તાનિ વેત્ય(ત્થ ?) શપન્મુનિઃ

મૃતસઞ્જીવિનીમાપ તેનયાતાસ્તતઃ ક્વચિત્ ।
દેવયાનીં ગુરુસુતાં વને તદ્યોગમૈચ્છત

સહ વિધ્ય(દ્ય ?)સ્તુ શિષ્યેતો ભર્તાતેસ્તુ દ્વિજેતરઃ ।
ઇત્યાહાતો કવિપ્રોક્તશિષ્યેષ્વપ્યધિકં ભવેત્

દેવયા(ધા)ની હૃદે પુત્ર્યારાજ્ઞાવેદષયઘર્ષણઃ । ।
નિક્ષિપ્તા શુક્રશિષ્યસ્ય તયામ્બુક્રીડનેતરા

સ્વવસ્ત્રધારણાદાત્મક્ષિપ્તયા દુઃખિતાભવત્ ।
હ્રદે ઽવ સદ્દેવયાની રાજકન્યાહૃતામ્બરા

ગતાયાં રાજનન્દિન્યાં પુરતઃ સમુપાગતઃ ।
યયાતિશ્ચન્દ્રવંશોત્થો મૃગયાર્થં તદાચરત્

તાં વિવસ્ત્રાં સમુધૃત્ય સ્વોત્તરીયં દદૌ નૃપઃ ।
તં ધૃત્વા સા ગૃહં પ્રાપરાજાગાત્ સ્વપુરં તદા

તદર્થં કુપિતં શુક્રં રાજાનત્વા પ્રસાદ્ય ચ ।
ગુરોઃ સુતાયૈ સ્વસુતાં દાસીત્વે ઽકલ્પયન્નૃપઃ

શુક્રો યયાતિ નૃપતેઃ કન્યાં સ્વાં પ્રદદૌ મુદા ।
દાસ્યા શર્મિષ્ટયા યુક્તાં દાસી રાજ્ઞે ભવેત્ સતી

યદુઃસુતો દેવયાન્યાં તદ્વંશઃ કૃતવીર્યજઃ ।
અર્જુનો યો દશગ્રીવં નિગૃહ્ય પુનરાપ તત્

હૃતો દત્તાવિતોબાહુસહસ્રયુગપિ સ્ફુટમ્ ।
તદ્વંશજાપ્સરસુતાદ્વસુદેવાદભૂધરિઃ