ફલદીપિકા · અધ્યાય p8

રોગનિર્ણય
રોગસ્ય ચિન્તામપિ રોગભાવસ્થિતૈર્ગ્રહૈર્વા વ્યયમૃત્યુસંસ્થૈઃ ।
રોગેશ્વરેણાપિ તદન્વિતૈર્વા દ્વિત્ર્યાદિસમ્વાદવશાદ્વદન્તુ

પિત્તોષ્ણજ્વરતાપદેહતપનાપસ્મારહૃત્ક્રોડજ-
વ્યાધીન્વક્તિ રવિર્દૃગાર્ત્યરિભયં ત્વગ્દોષમસ્થિસ્ત્રુતિમ્ ।
કાષ્ઠાગ્ન્યસ્ત્રવિષાતિદારતનયવ્યાપચ્ચતુષ્પાદ્ભયં
ચોરક્ષ્માપતિધર્મદેવફણભૃદ્ભૂતેશભૂતં ભયમ્

નિદ્રાલસ્યકફાતિસારપિટકાઃ શીતજ્વરં ચન્દ્રમાઃ
શૃઙ્ગયબ્જાહતિમગ્નિમાન્દ્યમરુચિં યોષિવ્દ્યથાકામિલાઃ ।
ચેતઃ શાન્તિમસૃગ્વિકારમુદકાદ્ભિતિં ચ બાલગ્રહાદ્
દુર્ગકિન્નરધર્મદેવફણભૃદ્યક્ષ્યાશ્ચ ભીતિં વદેત્

તૃષ્ણાસૃક્કોપપિત્તજ્વરમનલવિષાસ્ત્રાતિકુષ્ટાક્ષિરોગાન્
ગુલ્માપસ્મારમજ્જાવિહતિપરુષતાપામિકાદેહભઙ્ગાન્ ।
ભૂપારિસ્તેનપીડાં સહજસુતસુહૃદ્વૈરિયુદ્ધં વિધત્તે
રક્ષોગન્ધર્વઘોરગ્રહભયમવનીસૂનુરૂર્ધ્વઙ્ગરોગમ્

ભ્રાન્તિં દુર્વચનં દૃગામયગલધ્રાણોત્થરોગં જ્વરં
પિત્તશ્લેષ્મસમીરજં વિષમપિ ત્વગ્દોષપાણ્ડ્વામયાન્
દુઃસ્વપ્નં ચ વિચર્ચિકાગ્નિપતને પારુષ્યબન્ધશ્રમાન્ ।
ગન્ધર્વક્ષિતિહર્મ્યવાહિભિરપિ જ્ઞો વક્તિ પીડાં ગ્રહૈઃ

ગુલ્માન્ત્રજ્વરશોકમોહકફજાન્ શ્રોત્રાર્તિમોહામયાન્
દેવસ્થાનનિધિપ્રપીડનમહીદેવેશશાપોદ્ભવમ્ ।
રોગં કિન્નરયક્ષદેફણ ભૃદ્વિદ્યાધરાદ્યુદ્ભવં
જીવઃ સૂચયતિ સ્વયં બુધગુરૂત્કૃષ્ટાપચારોદ્ભવમ્

પાણ્ડુશ્લેષ્મમરુત્પ્રકોપનયનવ્યાપત્પ્રમેહામયાન્
ગુહ્યસ્ત્યામયમૂત્રકૃચ્છ્રમદનવ્યાપત્તિશુક્લસ્રુતિમ્ ।
દારસ્ત્રીકૃતદેહકાન્તિવિર્હતિ શોષામયં યોગિની-
યક્ષીમાતૃગણાદ્ભયં પ્રિયસુહૃદ્ભઙ્ગં સિતઃ સૂચયેત્

વાતશ્લેષ્મવિકારપાદવિહતિં ચાપત્તિતન્દ્રાશ્રમાન્
ભ્રાન્તીં કુક્ષિરુગન્તરુષ્ણભૃતકધ્વંસં ચ પાર્શ્વહતિમ્ ।
ભાર્યાપુત્રવિપત્તિમઙ્ગ્વિહર્તિં હૃત્તાપમર્કત્મજો
વૃક્ષાશ્મક્ષતિમાહ કશ્મલગણૈઃ પીડાં પિશાચાદિભિઃ

સ્વર્ભાનુહૃદી તાપકુષ્ઠવિમતિ વ્યાર્ધં વિષં કૃત્રિમં
પાદાર્તિ ચ પિશાચ પન્નગભયં ભાર્યાતનૂજાપદમ્ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિરોધશત્રુજભયં કેતુસ્તુ સંસૂચયેત્
પ્રેતોત્થં ચ ભયં વિષં ચ ગુલિકો દેહાર્તમાશૌચજમ્

મન્દારાન્વિતવીક્ષિતે વ્યયધને ચન્દ્રારુણૌ ચાક્ષિરુક્
શૌર્યાઙ્ગિરસો યમાર સહિતા દૃષ્ટા યદિ શ્રોત્રરુક્ ।
સોગ્રે પઞ્ચમભે ભવેદુદરરુગ્રન્ધ્રારિનાથાન્વિતે
તદ્વત્સપ્તમનૈધને સગુદરુક્છુક્રે ચ ગુહ્યામયઃ

ષષ્ઠેઽર્કેઽપ્યથવાષ્ટમે જ્વરભયં ભૌમે ચ કેતૌ વ્રણં
શુક્રે ગુહ્યરુજં ક્ષયં સુરગુરૌ મન્દે ચ વાતામયમ્ ।
રાહૌ ભૌમનિરીક્ષિતે ચ પિલકાં સેન્દૌ શનૌ ગુલ્મજં
ક્ષીણેન્દૌ જલભેષુ પાપસહિતે તત્સ્થેઽમ્બુરોગં ક્ષયમ્

જાતો ગચ્છતિ યેન કેન મરણં વક્ષ્યેઽથ તત્કારણં
રન્ધ્રસ્થૈસ્તદવેક્ષર્કૈર્બલવતા તસ્યોક્તરોગૈમૃતિઃ ।
રન્ધર્ક્ષોક્તરુજાથવા મૃતપતિપ્રાપ્તર્ક્ષદોષેણ વા
રન્ધ્રેશેન ખરત્રિભાગપતિના મૃત્યું વદેન્નિશ્ચિતમ્

ગ્રહેણ યુક્તે નિધને તદુક્તરોગૈર્મૃતિર્વાઽથ તદીક્ષકસ્ય
ગ્રહૈર્વીમુક્તે નિધનેઽથ તસ્ય રાશેઃ સ્વભાવોદિતદોષજાતા

અગ્ન્યુષ્ણજ્વરપિત્તશસ્ત્રજમિનશ્ચન્દ્રો વિષૂચ્યમ્બુરુ-
ગ્યક્ષ્માદિ ક્ષિતિજોઽસૃજા ચ દહનક્ષુદ્રાભિચારાયુધૈઃ ।
પાણ્ડ્વાદિ ભ્રમજં બુધો ગુરુરનાયાસેન મૃત્યું કફાત્
સ્ત્રીસઙ્ગોત્થરુજં કવિસ્તુ મરુતા વા સંનિપાતૈઃ શનિ

કુષ્ઠેન વા કૃત્રિમભક્ષણાદ્વા રાહુર્વીષાદ્વાથ મસૂરિકાદ્યૈઃ ।
કુર્યાચ્છિખી દુર્મરણં નરાણં રિપોર્વિરોધાદપિ કીટકાદ્યૈઃ

લગ્નાદષ્ટમરાશેઃ સ્વભાવદોષોદ્ભવં વદેન્મૃત્યુમ્ ।
નિધનેશસ્ય નવાંશસ્થિતરાશિનિમિત્તદોષજનિતં વા

પૈત્ત્યજ્વરોષ્ણૈર્જઠરાગ્નિનાજે
વૃષે ત્રિદોષૈર્દનાચ્ચ શસ્ત્રાત્ ।
યુગ્મે તુ કાલશ્ચસનોષ્ણશૂલૈ-
રુન્માદવાતારુચિભિઃ કુલીરે

મૃગજ્વરસ્ફોટજશત્રુજં હરૌ
સ્ત્રિયાં સ્ત્રિયાગુહ્યજા પ્રપાતનાત્ ।
તુલાધરે ધીજ્વરસંનિપાતજં
પ્લીહાલિપાણ્ડુગ્રહણીરુજાલિનિ

વૃક્ષામ્બુકાષ્ટાયુધજં હયાઙ્ગ
મૃગે તુ શૂલાચિધીભ્રમાદ્યૈઃ ।
કુમ્ભે તુ કાસજ્વરયક્ષ્મરોગૈ-
ર્જલે વિપદ્વા જલરોગતોઽન્ત્યે

પાપર્ક્ષયુક્તે નિધને સપાપે
શસ્ત્રાનલવ્યાધ્રભુજઙ્ગપીડા ।
અન્યોન્યદૃષ્ટૌ વ્દ્યશુભૌ સકેન્દ્રૌ
કોપાત્પ્રભોઃ શસ્ત્રવિષાગ્નિજૈર્વા

સૌમ્યાંશકે સૌમ્યગૃહેઽથ સૌમ્ય-
સમ્બન્ધગે વા ક્ષયભે ક્ષયેશે ।
અક્લેશજાતં મરણં નરાણાં
વ્યસ્તે તદા ક્રૂરમૃતી વદન્તિ

સ્વોચ્ચે સ્વમીત્રે સતિ સૌમ્યવર્ગે
વ્યયાધિપે ચોર્ધ્વગતી સસૌમ્યે ।
વિપર્યયેઽધોગતિમેવ કેચિત્-
ઉર્ધ્વસ્યશીર્ષોદયરાશિભેદાત્

કેલાસં રવિશીતગૂ ભૃગુસુતઃ સ્વર્ગ મહીજો મહીં
વૈકુણ્ઠં શશિજો યમો યમપુરં સદ્બ્રહ્મલોકં ગુરુઃ ।
દ્વીપાન્ ભોગિવરઃ શિખી તુ નિરયં સમ્પ્રાપયેત્ પ્રાણિનઃ
સમ્બન્ધાવ્દ્યયનાયકસ્ય કથયેત્તત્રાન્ત્યરાશ્યંશતઃ

ધર્મેશ્વરેણૈવ હિ પૂર્વજન્મ
વૃત્તં ભવિષ્યજ્જનનં સુતેશાત્ ।
તદીશજાતીં તદધિષ્ઠિતર્ક્ષ
દિશં હિ તત્રૈવ તદીશદેશમ્

સ્વોચ્ચે તદીશે સતિ દેવભૂમી
દ્વીપન્તરં નીચરિપુસ્થ્નલસ્થે ।
સ્વર્ક્ષે સુહૃદ્ભે સમભે સ્થિતે વા
સમ્પ્રાપ્નુયાદ્ભારતવર્ષમેવ

આર્યવર્તં ગીષ્પતેઃ શુયનદ્યઃ
કાવ્યેન્દ્વોશ્ચ જ્ઞસ્ય પુણ્યસ્થલાનિ ।
પઙ્ગોનીન્દ્યા મ્લેચ્છભૂસ્તીક્ષ્ણભાનોઃ
સૌલારણ્યં કીકટં ભૂમિજસ્ય

સ્થિરે સ્થિરાંશાધિગતઃ સપાપઃ
પૃષ્ઠોદયેઽધોમુખભે ચ સંસ્થઃ ।
તદીશ્વરો વૃક્ષલતાદિજન્મ
સ્યાદન્યથાજીવયુતઃ શરીરી

લગ્નેશિતુઃ સ્વોચ્ચસુહૃત્સ્વગેહાન્
તદીશ્વરો યાતિ મનુષ્યજન્મ ।
સમે મૃગાઃ સ્યુવીહગાઃ પરસ્મિન્
દ્રેક્કાણરૂપૈરપિ ચિન્તનીયમ્

તાધેકરાશૌ જનનં સ્વદેશે
તૌ તુલ્યવીર્યૌ યદિ તુલ્યજાતૌ ।
વર્ણો ગુણસ્તસ્ય ખગસ્ય તુલ્યઃ
સંજ્ઞોદિતૈરેવ વદેત્સમસ્તમ્