ફલદીપિકા · અધ્યાય p16

દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ગ્રહ ભેદ
તામ્રં સ્વર્ણં પિતૃશુભફલં ચાત્મસૌખ્યપ્રતાપં
ધૈર્યં શૌર્યં સમિતિવિજયં રાજસેવં પ્રકાશમ્ ।
શૌવં કાર્યં વનગિરિગતિં હોમકાર્યપ્રવૃત્તિં
દેવસ્થાનં કથયતુ બુધસ્તૈક્ષ્ણ્યમુત્સાહમર્કાત્

માતુઃ સ્વસ્તિ મનઃપ્રસાદમુદધિસ્નાનં સિતં ચામરં
છત્રં સુવ્યજનં ફલાનિ મૃદુલં પુષ્પાણિ સસ્યં કૃષિમ્ ।
કીર્તિં મૌક્તિકકાંસ્યરૌપ્યમધુરક્ષીરાદિવસ્ત્રામ્બુગો-
યોષાપ્તિં સુખભોજનં તનુસુખં રૂપં વદેચ્ચન્દ્રતઃ

સત્ત્વં ભૂફલનં સહોદરગુણં ક્રૌર્યં રણં સાહસં
વિદ્વેષં ચ મહાનસાગ્નિકજ્ઞાત્યસ્ત્રચોરાન્રિપૂન્ ।
ઉત્સાહં પરકામિનીરતિમસત્યોક્તિં મહોજાદ્વદે-
દ્વીર્યં ચિત્તસમુન્નતિં ચ કલુષં સેનાધિપત્યં ક્ષતમ્

પાન્ડિત્યં સુવચઃ કલાતિપુણતાં વિદ્વત્સ્તુતિં માતુલં
વાક્ચાતુર્યમુપાસનાદિપટુતાં વિદ્યાસુ યુક્તિં મતિમ્ ।
યજ્ઞં વૈષ્ણવકર્મ સત્યવચનં શુક્તિં વિહારસ્થલં
શિલ્પં બાન્ધવયૌવરાજ્યસુહૃદસ્તદ્ભાગિનેયં બુધાત્

જ્ઞાનં સદ્ગુણમાત્મજં ચ સચિવં સ્વાવારમાચાર્યકં
માહાત્મ્યં શ્રુતિશાસ્ત્રધીસ્મૃતિમતિં સર્વોન્નાર્તં સદ્ગતિમ્ ।
દેવબ્રાહ્મણભક્તિમધ્વરતપઃશ્રદ્ધાશ્ચ કોશસ્થલં
વૈદુષ્યં વિજિતેન્દ્રિયં ધવસુખં સંમાનમીડ્યાદ્દયામ્

સંપદ્વાહનવસ્ત્રભૂષણનિધિદ્રવ્યાણિ તૌર્યત્રિકં
ભાર્યસૌખ્યસુગન્ધપુષ્પમદનવ્યાપારશય્યાલયાણ્ ।
શ્રીમત્ત્વં કવિતાસુખં બહુવધૂસઙ્ગં વિલાસં મદં
સાચિવ્યં સરસોક્તિમાહ ભૃગુજાદ્વાહકર્મોત્સવમ્

આયુષ્યં મરણં ભયં પતિતતાં દુઃખાવમાનામયાન્
દારિદ્રયં ભૃતકાપવાદકલુષાણ્યાશૌચનિન્દ્યાપદઃ ।
સ્થૈર્યં નીચજનાશ્રયં ચ મહિષં તન્દ્રીમૃણં ચાયસં
દાસત્વં કૃષિસાધનં રવિસુતાત્કારાગૃહં બન્ધનં

પિત્તાસ્થિસારોઽલ્પકચશ્ચ રક્તશ્યામાકૃતિઃ સ્યાન્મધુપિઙ્ગલાક્ષઃ ।
કૌસુભ્ભવાસાશ્ચતુરસ્રદેહઃ શૂરઃ પ્રચણ્ડઃ પૃથુબાહુરર્કઃ

સ્થૂલો યુવા ચ સ્થવિરઃ સિતઃ કાન્તેક્ષણશ્ચાસિતસૂક્ષ્મમૂર્ધજઃ ।
રક્તૈકસારો મૃદુવાક્ સિતાંશુકો ગૌરઃ શશી વાતકફાત્મકો મૃદુઃ

મધ્યે કૃશઃ કુઞ્ચિતદીપ્તકેશઃ ક્રૂરેક્ષણઃ પૈત્તિક ઉગ્રબુદ્ધિઃ ।
રક્તામ્બરો રક્તતનુર્મહીજશ્ચણ્ડોઽત્યુદારસ્તરુણોઽતિમજ્જઃ

દૂર્વલતાશ્યામતનુસ્ત્રિધાતુમિશ્રઃ સિરાવાન્મધુરોક્તિયુક્તઃ ।
રક્તાયતાક્ષો હરિતંશુકસ્ત્વક્સારો બુધો હાસ્યરુચિઃ સમઙ્ગઃ

પીતદ્યુતિઃ પિઙ્ગકચેક્ષણઃ સ્યાત્ પીનોન્નતોરાશ્ચ બૃહચ્છરીરઃ ।
કફાત્મકઃ શ્રેષ્ઠમતિઃ સુરેડ્યઃ સિંહાબ્જનાદશ્ચ વસુપ્રધાનઃ

ચિત્રામ્બરાકુઞ્ચિતકૃષ્ણકેશઃ સ્થૂલાઙ્ગદેશ્ચ કફાનિલાત્મા ।
દૂર્વઙ્કુરાભઃ કમનો વિશાલનેત્રો ભૃગુઃ સાધિતશુક્લવૃદ્ધિઃ

પઙ્ગુનિમ્નવિલોચનઃ કૃશતનુદરીર્ઘઃ સીરાલોઅઽલસઃ
કૃષ્ણાઙ્ગઃ પવનાત્મકોઽતિપિશુનઃ સ્નાય્વાત્મકો નિર્ઘૃણઃ ।
મૂર્ખઃ સ્થૂલનખદ્વિજઃ પરુષરોમાઙ્ગોઽશુચિસ્તામસો
રૌદ્રઃ ક્રોધપરો જરાપરિણતઃ કૃષ્ણામ્બરો ભાસ્કરિઃ

શૌવં ધામ બહિઃપ્રકાશકમરુદ્દેશો રવેઃ પૂર્વદિક્
દુર્ગાસ્થનચધૂલૌષધિમધુસ્થાનં વિધોર્વાયુદિક્ ।
ચોરમ્લિચ્છકૃશાનુયુદ્ધભુવિ દિગ્યામ્યા કુજસ્યોદિતા
વિદ્વદ્વિષ્ણુસભાવિહારગણકસ્થાનાન્યુદીચીં વિદુઃ

કોશાશ્વત્થસુરદ્વિજાતિનિલયસ્ત્વૈશાનદિગ્ગીષ્પતે-
વેર્શ્યાવીથ્યવરોઘનૃત્તશયનસ્થાનં ભૃગિરગ્નિદિક્ ।
નીચશ્રેણ્યશુચિસ્થલં વરુણદિક્છાસ્તુઃ શનેરાલયો
વલ્મીકાહિતમોબિલાન્યહિશિખિસ્થાનાનિ દિગ્રક્ષસઃ

શૈવો ભિષઙ્નૃપતિરધ્વરકૃત્પ્રધાની
વ્યાધ્રો મૃગો દિનપતેઃ કિલ ચક્રવાકઃ
શાસ્તાઙ્ગનારજકર્કષકતોયગાઃ સ્યુ-
રિન્દોઃ શશશ્ચ હરિણશ્ચ બકશ્ચકોરઃ

ભૌમો મહાનસગતાયુધભૃત્સુવર્ણ-
કારાજકુક્કુટશિવાકપિગૃધ્રચોરાઃ ।
ગોપજ્ઞશિલ્પગણકોત્ત મવિષ્ણુદાસા-
સ્તાર્ક્ષ્યઃ કિકી દિવીશુકૌ શશિજો બડાલઃ

દૈવજ્ઞમન્ત્રિગુરુવિપ્રયતીશમુખ્યાઃ
પારાવતઃ સુરગુરોસ્તુરગશ્ચ હંસઃ ।
ગાની ધની વિટવણિઙ્નટતન્તુવાય-
વેશ્યામયૂરમહિષાશ્ચ ભૃગોઃ શુકો ગૌઃ

તૈલક્રયી ભૃતકનીચકિરાતકાય-
સ્કારાશ્ચ દન્તિકરટાશ્ચ પિકાઃ શનેઃ સ્યુઃ ।
બૌદ્ધહિતુણ્ડિકખરાજવૃકોષ્ટ્રસર્પ-
ધ્વાન્તાદયો મશકમત્કુણકૃમ્યુલૂકાઃ

સૌમ્યઃ સમોઽર્કજસિતાવહિતૌ ખરાંશો-
રિન્દોહિતૌ રવિબુધાવપરે સમાઃ સ્યુઃ ।
ભૌમસ્ય મન્દભૃગુજૌ તુ સમૌ રિપુર્જ્ઞઃ
સૌમ્યસ્ય શીતગુરરિઃ સુહૃદૌ સિતાર્કૌ

સૂરેદ્વિષૌ કવિબુધૌ રવિજઃ સમઃ સ્યા-
ન્મધ્યૌ કવેર્ગુરુકુજૌ સુહૃદૌ શનિજ્ઞૌ ।
જીવઃ સમઃ સિતવિદૌ રવિજસ્ય મિત્રે
જ્ઞેયા અનુક્તખચરાસ્તુ તદન્યથા સ્યુઃ

આન્યોન્યં ત્રિસુખસ્વખાન્ત્યભવગાસ્તત્કાલમિત્રાણ્યમી
ટન્નૈસર્ગિકમપ્યવેક્ષ્ય કથયેત્તસ્યાતિમિત્રાહિતાન્ ।
શૌર્યાજ્ઞે રવિજો ગુરુર્ગુરુસુતૌ ભૌમશ્ચતુર્થાશ્ટમૌ
પુર્ણં પશ્યતિ સપ્તમં ચ સકલાસ્તેષ્વંધ્રિવૃદ્ધ્યા ક્રમાત્

સૂર્યાદેરયનં ક્ષણો દિનમૃતુર્માસશ્ચ પક્ષઃ શર-
દ્વિપ્રૌ શુક્રગુરૂ રવિક્ષિતિસુતૌ ચન્દ્રો બુધોઽન્ત્યઃ શનિઃ ।
પ્રાહુઃ સત્ત્વરજસ્તમાંસિ શશિગુર્વર્કાઃ કવિજ્ઞૌ પરે
ગ્રીષ્માદર્કકુજૌ શશી શશિસુતો જીવઃ શનિર્ભાર્ગવઃ

તાતામ્બે રવિભાર્ગવૌ દિવિ નિશિ પ્રાભાકરીન્દૂ સ્મૃતૌ
તદ્વ્યસ્તેન પિતૃવ્યમાતૃભગિનીસંજ્ઞૌ તદા તત્ક્રમાત્ ।
વામાક્ષિન્દુરિનોઽન્યદક્ષિ કથિતો ભૌમઃ કનિષ્ઠાનુજો
જીવો જ્યેષ્ઠસહોદરઃ શશિસુતો દત્તાત્મજઃ સમ્જ્ઞિતઃ

દેહો દેહી હિમરુચિરિનસ્ત્વિન્દ્રિયાષ્યારપૂર્વા
આદિત્યદ્વિડ્ગુલિકશિખિનસ્તસ્ય પીડાકરાઃ સ્યુઃ ।
ગન્ધઃ સૌમ્યો ભૃગુજશશિનૌ દ્વૌ રસૌ સૂર્યભૌમૌ
રૂપૌ શબ્દો ગુરુરથ પરે સ્પર્શસંજ્ઞાઃ પ્રદિષ્ટાઃ

ક્ષીણેન્દ્વર્કકુજાહિકેતુરવિજાઃ પાપાઃ સપાપશ્ચ વિત્
ક્લીવાઃ કેતુબુધાર્કજાઃ શશિતમઃશુક્રાઃ સ્ત્રિયોઽન્યે નરાઃ ।
રુદ્રામ્બાગુહવિષ્ણુધાતૃકમલાકાલાહ્યજા દેવતાઃ
સૂર્યાદગ્નિજલાગ્નિભૂમિખપયોવાય્વાત્મકાઃ સ્યુર્ગ્રહાઃ

ગોધૂમં તણ્ડુલં વૈ તિલચણકકુલુત્થાઢકશ્યામમુદ્ગા
નિષ્પાવા માષ અર્કેન્દ્વસિતગુરુશિખિક્રૂરવિદ્ભૃગ્વહીનામ્ ।
ભોગીનાર્ક્યારજીવજ્ઞશશિશિખિસિતેષ્વમ્બરાખ્યં કલિઙ્ગં
સૌરાષ્ટ્રાવન્તિસિન્ધૂન્સુમગધયવનાન્પર્વતાન્કીકટાંશ્ચ

માણિક્યં તરણેઃ સુધાર્યમમલં મુક્તાફલં શીતગો-
ર્માહેયસ્ય ચ વિદ્રુમં મરકતં સૌમ્યસ્ય ગારુત્મતમ્ ।
દેવેડ્યસ્ય ચ પુષ્પરાગમસુરામાત્યસ્ય વજ્રં શને-
ર્નીલં નિર્મલમન્યયોશ્ચ ગદિતે ગોમેધવૈદૂર્યકે

તામ્રં કાંસ્યં ધાતુતામ્રં ત્રપુ સ્યાત્ સ્વર્ણં રૌપ્યં ચાયસં ભાસ્કરાદેઃ ।
વસ્ત્રં તત્તદ્વર્ણયુક્તં વિશેષાજ્જીર્ણં મન્દસ્યાગ્નિદગધં કુજસ્ય

ભાનોઃ કટુર્ભૂમિસુતસ્ય તિક્તં લાવણ્યમિન્દોરથ ચન્દ્રજસ્ય ।
મિશ્રીકૃતં યન્મધુરં ગુરોસ્તુ શુક્રસ્ય ચામ્લં ચ શનેઃ કષાયઃ

ભાસ્વગ્દીષ્પતિચન્દ્રજક્ષિતિભુવાં સ્યાદ્દક્ષિણે લાઞ્છનં
શેષાણામિતરત્ર તિગ્મકિરણાત્કટયાં શિરઃપૃષ્ઠયોઃ ।
કક્ષેઽસે વદને ચ સવિથચરણે ચિહ્નં વયાંસ્યર્કતો
નેમે નાથ તટં નખં નગ સનિ જ્ઞાનાડ્ય નગ્નાટનમ્

નીલદ્યુતિર્દીર્ઘતનુઃ કુવર્ણઃ પામી સપાષણ્ડમતઃ સહિક્કઃ ।
અસત્યવાદી કપટી ચ રાહુઃ કુષ્ઠી પરાન્નિન્દતિ બુદ્ધીનઃ

રક્તોગ્રદૃષ્ટિવિષવાગ્રદેહઃ સશસ્ત્રઃ પતિતશ્ચ કેતુઃ ।
ધૂમ્રદ્યુતિર્ધૂમપ એવ નિત્યં વ્રણાઙ્કિતાઙ્ગશ્ચ કૃશો નૃશમ્સઃ

સીસં ચ જીર્ણવસનં તમસસ્તુ કેતો-
ર્મૃદ્ભાજનં વિવિધચિત્રપટં પ્રદિષ્ટમ્ ।
મિત્રાણિ વિચ્છનિસિતાસ્તાસ્તમસોર્દ્વ્યોસ્તુ
ભૌમઃ સમો નિગદિતો રિપવશ્ચ શેષાઃ

મૂઢોઽપિ નીચરિપુગોઽષ્ટમષડ્વ્યયસ્થો
દુઃસ્થઃ સ્મૃતો ભવતિ સુસ્થ ઇતીતરઃ સ્યાત્ ।
ચન્દ્રેવ્યયાયતનુષટ્સુતકામસંસ્થે
તોયાભિવૃદ્ધિમિહ શંસતિ વૃદ્ધિકાર્યે

અન્તઃ સારસમુન્નતદ્રુરરુણો વલ્લી સિતેન્દૂ સ્મૄતૌ
ગુલ્મઃ કેતુરહિશ્ચ કણ્ટકનગૌ ભૌમાર્કજૌ કીર્તિતૌ ।
વાગીશઃ સફલોઽફલઃ શશિસુતઃ ક્ષીરપ્રસૂનદ્રુમૌ
શુકેન્દૂ વિધુરોષધિઃ શનિરસારાગશ્ચ સાલદ્રુમઃ