પર્યન્તપઞ્ચાશિકા · અધ્યાય 1

શ્રી ગણપતયે નમઃ ।
આદ્યન્તાન્તર્ગતાનન્તશક્તિવિશ્રાન્તિનિર્ભરામ્ ।
અનુચ્ચાર્યામ્ અહં વાચમ્ અધીયે હૃદયં વિભોઃ

સ એવ ભૈરવો દેવસ્ સર્વે દેવાશ્ ચ યન્મયાઃ ।
સૈવાસૌ ભૈરવી સત્તાસત્તાપિ ચ યન્મયી

તદ્ એવ ભૈરવં જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનમ્ અપિ યન્મયમ્ ।
સ હિ ભૈરવસિદ્ધાન્તઃ પૂર્વપક્ષો ઽપિ યન્મયઃ

ઐકધ્યમ્ અધ્વનાં ષ.ઙ્નાં યત્ર સા ભૈરવી સ્થિતિઃ ।
પર્યન્તે સર્વતન્ત્રાણામ્ અવાચ્યા પરમા ગતિઃ

સા ચિદાનન્દમાત્રાત્મમગ્નેચ્છાજ્ઞાનસત્ક્રિયા ।
હૃદયં દેવદેવસ્ય ભૈરવસ્યાવિભાગભૂઃ

ચિત્સ્વાભાવ્યાદ્ અસૌ દેવઃ સ્વાત્મના વિમૃષન્ પ્રભુઃ ।
અનાશ્રિતાદિભૂમ્યન્તા ભૂમિકાઃ પ્રતિપદ્યતે

તત્ર વાચકવાચ્યાત્મસ્પન્દયોર્ એકશઃ પ્રભોઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાભાસક્રમયોઃ ષડ્વિધાધ્વતા

ક્રમો યો દેશકાલાત્મા ભેદપ્રાણસ્ સ સંવિદામ્ ।
વિચ્છેદાદ્ એષ વિજ્ઞાતુર્ વિચિત્રાભાસતાકૃતઃ

ઉભયો તત્ર વૈ રીતિઃ શુદ્ધાશુદ્ધાત્મભેદતઃ ।
શુદ્ધિર્ બહિષ્કૃતાર્થાનાં સ્વાહન્તાયાં નિમજ્જનમ્

અશુદ્ધિર્ અપિ મગ્નાનાં નૈવં હૃદયવિશ્રમઃ ।
અત્રાન્તરે ઽપ્ય્ અનન્તાસ્ સ્યુઃ સ્થિતયસ્ તારતમ્યતઃ

ઉચિતોચિતમેયાનાં પ્રમાતૄણાં પ્રકાશને ।
સાધારણાન્યથાભાવૌ ભિદ્યેતે માતૃમેયયોઃ

અવિકલ્પસ્ફુટાભાસા સા સૃષ્ટિઃ શામ્ભવી મતા ।
અભેદેનાત્મનિર્માણે સ્વાત્મૈવ કરણીકૃતઃ

ક્રિયાજ્ઞાનાત્મચિચ્છક્તિર્ ભેદાસૂત્રણકારણાત્ ।
કલાવિદ્યાપદં પ્રાપ્ય ભેદોદ્ભેદે પુનર્ ભવેત્

પ્રમાણબુદ્ધિપ્રકરા યત્ક્રિયાયા વિકલ્પનાઃ ।
સૈવ વિચ્છિન્નવિચ્છિન્નક્રિયા જ્ઞાનોદ્યમા યદા

કર્મબુદ્ધ્યક્ષતાં પ્રાપ્તા તદાસૌ પશુર્ ઉચ્યતે ।
ઇતીચ્છયા સ ભગવાન્ ભૈરવઃ પરિમીયતે

મિતવૃત્તિસ્ સતી સા ચ શક્તિસ્ તમ્ અનુવર્તતે ।
તસ્ય વિદ્યેશસાદાખ્યશિવતાસ્ સંકુચત્સ્થિતેઃ ।
દેહપ્રાણબુદ્ધિશૂન્યપ્રમાતૃત્વમ્ ઉપાગમન્

તસ્યાસાધારણી સૃષ્ટિસ્ તત્તન્નાનાવિકલ્પના ।
શૈવસર્ગોત્થસંસ્કારસંસ્કૃતસ્ય તદાશ્રયા

પ્રમાતૈવાયમ્ એતાવત્પ્રકારો ઽવગ્રહોત્સવે ।
અવ્યગ્રો વર્તતે સ્વાત્મન્ય્ અવિકલ્પે ચિદાત્મકે

વત્સ પશ્ય ત્વમ્ એવૈતત્ અદ્વયત્વેન સંવિદઃ ।
વિદિતં તન્મયં વિશ્વમ્ અન્યત્ તુચ્છમ્ અસદ્ યતઃ

કિમ્ ઉપાયમ્ ઇદં તત્ત્વં યતો ઽન્યન્ નૈવ સમ્ભવિ ।
અનન્યોપાયમ્ એતત્ તદાત્મોપાયં પ્રચક્ષતે

સંહૃત્ય સર્વતશ્ ચિન્તામ્ [અહ]મ્ ઇત્ય્ અનુશીલયન્ ।
અવિકલ્પાં સ્વસંવિત્તિં પ્રત્યક્ષાં પ્રતિપદ્યતે

અનન્તૈતાવદાકારસ્વીકારે ઽપ્ય્ એકલક્ષણામ્ ।
તાં સ્વસંવિદમ્ આવિશ્ય વિકલ્પાન્ ન વિકલ્પયેત્

ખેચર્યાદિચતુસ્સ્રોતોવાહપૂર્ણમહાહ્રદામ્ ।
વ્યોમેશ્વરીમ્ આત્મચિતિં વિગાહ્ય બ્રોડયેજ્ જડમ્

સર્ગસ્થાપનસંહારનિગ્રહાનુગ્રહક્રમાત્ ।
પઞ્ચકૃત્યાનિ કુર્વાણઃ શિવો ઽહમ્ ઇતિ વિશ્વસેત્

ક્ષેપજ્ઞાનપ્રસંખ્યા[નગ]તિનાદક્રમેણ વા ।
ગુરુવક્ત્રેણ તાન્ય્ આત્મન્ય્ આકલય્ય કૃતી ભવેત્

વિકલ્પયિત્વા વિશ્વાત્મા ભૈરવો ઽહં મમૈવ તાઃ ।
વિશ્વભઙ્ગ્યો યથા વહ્નેર્ જ્વાલાભઙ્ગ્યઃ પ્રભા રવેઃ

એકો ઽહં માતૃવિજ્ઞાનમાનમેયપ્રકારવાન્ ।
શુદ્ધબોધાદિરૂપેણ ખેચર્યાદિચતુર્દશઃ

મેદામેદપ્રકારેણ બન્ધમોક્ષૌ વિભાવયન્ ।
ભૈરવો ઽસ્મીતિ વિસ્રમ્ભાત્ સ્વાચ્છન્દ્યં પરમં વ્રજેત્

અન્તઃકારબહિષ્કારાવ્ અકાલક્રમમ્ આત્મનઃ ।
અપરાધીનમ્ આધત્સે યત્ ત્વં પ્રાભવનિર્ભરઃ

અનુત્તરવિસર્ગાત્મવિશ્રમોદયયામલમ્ ।
સંઘટ્ટશ્ શિવશક્ત્યોસ્ તદન્તરે ચાન્યશક્તયઃ

આનન્દેચ્છેશનોન્મેષા ઊનતા ચેશનેચ્છયોઃ ।
અસ્ફુટસ્ફુટભેદેન વેદ્યોલ્લાસસ્ તયોર્ વિદઃ

આનન્દાનુત્તરાભ્યાં ચ સન્ધીભાવો ઽથ વેદના ।
વેદ્યાનાં પ્રાણભૂતેતિ પૂર્ણં તદ્ ભૈરવં વપુઃ

વેદ્યોલ્લાસો ઽયમ્ ઇચ્છાયામ્ ઈશને ચૈકતઃ સ્થિતઃ ।
સ્થૂલત્વેન પૃથિવ્યાદિભૂતપઞ્ચકતામ્ ઇયાત્

સૂક્ષ્મત્વેન ચ ગન્ધાદિપઞ્ચતન્માત્રતાં તતઃ ।
કરણત્વેન સંસ્પર્શાદ્ ઇન્દ્રિયાણાં દ્વિપઞ્ચતામ્

વેદ્યતાયાઃ છાદનેન વેત્તૃતોદ્ભાસનક્રમે ।
મનો ઽહંબુદ્ધિતાં એષામ્ અવિભાગે પ્રધાનતામ્ ।
પુરુષત્વં ચ સંકોચવિકાસૌ યદપેક્ષયા

અભૂવન્ન્ ઇષ્યસંયોગાદ્ દ્વિરૂપાદ્ ઉભયાત્મનઃ ।
ઇચ્છાસ્વરૂપાદ્ ઉન્મેષાદ્ અન્યથાનુત્તરાયુતાત્

ચતસ્રશ્ શક્ત્યો ઽન્તઃસ્થાઃ પુંસો ઽસ્યાન્તશ્ ચ ધારિકાઃ ।
ચિદ્વ્યોમ્નો જડભૂમેશ્ ચ માયામય્યસ્ ત્રિશઙ્કુવત્

ઇચ્છાશક્તેસ્ ત્રિરૂપાયાસ્ તિસ્રો ઽન્યાશ્ શક્ત્યો ઽભવન્ ।
વિસર્ગો ઽયમ્ અથાત્યર્થં સ્ફુટો ઽભૂત્ સૃજ્યવિસ્તરાત્

એતત્ સૃષ્ટ્વાત્મશક્તીનામ્ ઇતરેતરમિશ્રાત્ ।
ભવેત્ ક્ષોભાન્તરં નાસ્માદ્ વિસર્ગાદ્ બાહ્યતો ભવેત્

ઇયત્સર્વં સદ્ ઇચ્છાદિદ્વારાનુત્તરભૈરવે ।
વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય મુહુસ્ તત એવ વિસૃજ્યતે

અન્તર્નિલીનાનન્તાર્થસ્વાત્મામર્શશ્ ચિતિઃ પરા ।
એકવારવહાદ્ યેયં મન્ત્રી વાક્ શુદ્ધકર્તૃતા

ત્રિવહં ત્રિપથં ત્રિસ્થં કાલં સા કર્ષતિ સ્વતઃ ।
બહિસ્ તતશ્ ચાત્મનીતિ શ્રીપરા કાલકર્ષિણી

ભેદિતાન્તઃકૃતાખ.ઙ્દભાવાવેક્ષા પરાપરા ।
કર્તૃતા સૈવ પશ્યન્તી તસ્યૈવેશદશાશ્રયા ॥ 43
મધ્યમા સક્રમા સ્થૂલા અન્તઃકરણવર્તિની ।
વિકલ્પનાભિન્નવાચ્યા પ્રાણવૃત્તિવિભેદિતા

સ્વવાસનાતાદવસ્થ્યાદ્ દશયોઃ પૂર્વયોર્ અપિ ।
માયામાતુર્ મિતત્વં સ્યાત્ પશ્યન્ત્યાશ્ ચ ક્રમો હ્ય્ અણુઃ

તયોર્ આવિશ્ય દશયોઃ ક્રમાચ્ છાન્તવિકલ્પયોઃ ।
ધન્યસ્ સ્વસંવિદ્વિસ્તારં સાશ્ચર્યમ્ અનુપશ્યતિ

સા સ્થાનકરણાઘાતપુંવ્યાપારાત્મિકા સતી ।
વૈખરી વૃત્તયો યસ્યાસ્તા ઇમાઃ શ્રુતિગોચરાઃ

આભિઃ પરસ્પરં જ્ઞાનસંક્રાન્ત્યાત્મા સ લૌકિકઃ ।
વ્યવહારો ઽથ શાસ્ત્રીયો નાનાસંકોચસંકટઃ

ઇતિ વાગ્વ્યાપ્તિવિદ્વાંસમ્ એતદ્વર્ગાધિદેવતાઃ ।
માહેશ્વરીમુખા દેવ્યો જાગરે ઽપિ ન ભુઞ્જતે

ઉપાયેનાગ્રહઃ કાર્ય ઉપેયા ભૈરવીસ્થિતિઃ ।
યાસૌ સ્વસંવિત્ તામ્ એવ સર્વોપાયાં સમાવિશેત્

આદ્યન્તાન્તર્ગતાનન્તવાચ્યવાચકનિર્ભરમ્ ।
રહસ્યં મન્ત્રમુદ્રાણાં પ્રપદ્યે ઽનુત્તરં મહઃ

શમ્ભોર્ અભિન્નહૃદયા જયન્તિ ગુરવઃ પુરા ।
નિર્વ્યુત્થાનસમાધાનપ્રાપ્તપર્યન્તસંપદઃ