પઞ્ચતન્ત્ર · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રી-વિષ્ણુ-શર્મ-વિરચિતે પઞ્ચતન્ત્રે લબ્ધ-પ્રણાશં નામ
ચતુર્થં તન્ત્રં સમાપ્તમ્
॥4॥
પઞ્ચમં તન્ત્રમ્
અપરીક્ષિત-કારકમ્
ક્ષપણક-કથા
અથેદમ્ આરભ્યતેઽપરીક્ષિત-કારકં નામ પઞ્ચમં તન્ત્રમ્ । તસ્યાયમ્ આદિમઃ શ્લોકઃ-
કુદૃષ્ટં કુપરિજ્ઞાતં કુશ્રુતં કુપરીક્ષિતમ્ ।
તન્ નરેણ ન કર્તવ્યં નાપિતેનાત્ર યત્ કૃતમ્

તદ્ યથાનુશ્રૂયતે-અસ્તિ દાક્ષિણાત્યે જનપદે પાટલિપુત્રં નામ નગરમ્ । તત્ર મણિભદ્રો નામ શ્રેષ્ઠી પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ચ ધર્માર્થ-કામ-મોક્ષ-કર્માણિ કુર્વતો વિધિ-વશાદ્ ધન-ક્ષયઃ સઞ્જાતઃ । તતો વિભવ-ક્ષયાદ્ અપમાન-પરમ્પરયા પરં વિષાદં ગતઃ । અથાન્યદા રાત્રૌ સુપ્તિશ્ ચિન્તિતવાન્-અહો ધિગ્ ઇયં દરિદ્રતા । ઉક્તં ચ-
શીલં શૌચં ક્ષાન્તિર્ દાક્ષિણ્યં મધુરતા કુલે જન્મ ।
ન વિરાજન્તિ હિ સર્વે વિત્ત-વિહીનસ્ય પુસુષસ્ય

માનો વા દર્પો વા વિજ્ઞાનં વિભ્રમઃ સુબુદ્ધિર્ વા ।
સર્વં પ્રણશ્યતિ સમં વિત્ત-વિહીનો યદા પુરુષઃ

પ્રતિદિવસં યાતિ લયં વસન્ત-વાતાહતેવ શિશિર-શ્રીઃ ।
બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતામ્ અપિ કુટુમ્બ-ભર-ચિન્તયા સતતમ્

નશ્યતિ વિપુલમતેર્ અપિ બુદ્ધિઃ પુરુષસ્ય મન્દ-વિભવસ્ય ।
ઘૃત-લવણ-તૈલ-તણ્ડુલ-વસ્ત્રેન્ધન-ચિન્તયા સતતમ્

ગણનમ્ ઇવ નષ્ટ-તારકં
સુષ્કમ્ ઇવ સરઃ શ્મશાનમ્ ઇવ રૌદ્રમ્ ।
પ્રિય-દર્શનમ્ અપિ રૂક્ષં
ભવતિ ગૃહં ધન-વિહીનસ્ય

ન વિભાવ્યન્તે લઘવો વિત્ત-વિહીનાઃ પુરો ઽપિ નિવસન્તઃ ।
સતતં જાત-વિનષ્ટાઃ પયસામ્ ઇવ બુદ્બુદાઃ પયસિ

સુકુલં કુશલં સુજનં વિહાય કુલ-કુશલ-શીલ-વિકલેઽપિ ।
આઢ્યે કલ્પ-તરાવ્ ઇવ નિત્યં રજ્યન્તિ જન-નિવહાઃ

વિફલમ્ ઇહ પૂર્વ-સુકૃતં વિદ્યાવન્તો ઽપિ કુલ-સમુદ્ભૂતાઃ ।
યસ્ય યદા વિભવઃ સ્યાત્ તસ્ય તદા દાસતાં યાન્તિ

લઘુર્ અયમ્ આહ ન લોકઃ કામં ગર્જન્તમ્ અપિ પતિં પયસામ્ ।
સર્વમ્ અલજ્જાકરમ્ ઇહ યદ્ યત્ કુર્વન્તિ પરિપૂર્ણાઃ

એવં સમ્પ્રધાર્ય ભૂયો ઽપ્ય્ અચિન્તયત્-તદ્ અહમ્ અનશનં કૃત્વા પ્રાણાન્ ઉત્સૃજામિ । કિમ્ અનેન વ્યર્થ-જીવિત-વ્યસનેન ? એવં નિશ્ચયં કૃત્વા સુપ્તઃ । અથ તસ્ય સ્વપ્ને પદ્મનિધિઃ ક્ષપણક-રૂપો દર્શનં દત્ત્વા પ્રોવાચ-ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! મા ત્વં વૈરાગ્યં ગચ્છ । અહં પદ્મનિધિસ્ તવ પૂર્વ-પુરુષોપાર્જિતઃ । તદ્ અનેનૈવ રૂપેણ પ્રાતસ્ ત્વદ્-ગૃહમ્ આગમિષ્યામિ । તત્ ત્વયાહં લગુડ-પ્રહારેણ શિરસિ તાડનીયઃ, યેન કનક-મયો ભૂત્વાક્ષયો ભવામિ ।
અથ પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધઃ સન્ સ્વપ્નં સ્મરંશ્ ચિન્તા-ચક્રમ્ આરૂઢસ્ તિષ્ઠતિ-અહો સત્યો ઽયં સ્વપ્નઃ કિં વા અસત્યો ભવિષ્યતિ, ન જ્ઞાયતે । અથવા નૂનં મિથ્યાનેન ભાવ્યમ્ । યતો ઽહમ્ અહર્-નિશં કેવલં વિત્તમ્ એવ ચિન્તયામિ । ઉક્તં ચ-
વ્યાધિતેન સ-શોકેન ચિન્તા-ગ્રસ્તેન જન્તુના ।
કામાર્તેનાથ મત્તેન દૃષ્ટઃ સ્વપ્નો નિરર્થકઃ

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તસ્ય ભાર્યયા કશ્ચિન્ નાપિતઃ પાદ-પ્રક્ષાલનાયાહૂતઃ અત્રાન્તરે ચ યથા-નિર્દિષ્ટઃ ક્ષપણકઃ સહસા પ્રાદુર્બભૂવ । અથ સ તમ્ આલોક્ય પ્રહૃષ્ટ-મના યથાસન્ન-કાષ્ઠ-દણ્ડેન તં શિરસ્ય્ અતાડયત્ । સો ઽપિ સુવર્ણ-મયો ભૂત્વા તત્-ક્ષણાત્ ભૂમૌ નિપતિતઃ । અથ તં સ શ્રેષ્ઠી નિભૃતં સ્વ-ગૃહ-મધ્યે કૃત્વા નાપિતં સન્તોષ્ય પ્રોવાચ-તદ્ એતદ્ ધનં વસ્ત્રાણિ ચ મયા દત્તાનિ ગૃહાણ । ભદ્ર ! પુનઃ કસ્યચિન્ નાખ્યેયો ઽયં વૃત્તાન્તઃ ।
નાપિતો ઽપિ સ્વ-ગૃહં ગત્વા વ્યચિન્તયત્-નૂનમ્ એતે સર્વેઽપિ નગ્નકાઃ શિરસિ તાડિતાઃ કાઞ્ચન-મયા ભવન્તિ । તદ્ અહમ્ અપિ પ્રાતઃ પ્રભૂતાન્ આહૂય લગુડૈઃ શિરસિ હન્મિ, યેન પ્રભૂતં હાટકં મે ભવતિ । એવં ચિન્તયતો મહતા કષ્ટેન નિશાતિચક્રામ ।
અથ પ્રભાતેઽભ્યુત્થાય બૃહલ્ લગુડમ્ એકં પ્રગુણીકૃત્ય, ક્ષપણક-વિહારં ગત્વા જિનેન્દ્રસ્ય પ્રદક્ષિણ-ત્રયં વિધાય, જાનુભ્યામ્ અવનિં ગત્વા વક્ત્ર-દ્વાર-ન્યસ્તોત્તરીયાઞ્ચલસ્ તાર-સ્વરેણેમં શ્લોકમ્ અપઠત્-
જયન્તિ તે જિના યેષાં કેવલ-જ્ઞાન-શાલિનામ્ ।
આ જન્મનઃ સ્મરોત્પત્તૌ માનસેનોષરાયિતમ્

અન્યચ્ ચ-
સા જિહ્વા યા જિનં સ્તૌતિ તચ્-ચિત્તં યજ્ જિને રતમ્ ।
તૌ એવ તુ કરૌ શ્લાઘ્યૌ યૌ તત્-પૂજા-કરૌ કરૌ

તથા ચ-
ધ્યાન-વ્યાજમ્ ઉપેત્ય ચિન્તયસિ કામ્ ઉન્મીલ્ય ચક્ષુઃ ક્ષણં
પશ્યાનઙ્ગ-શરાતુરં જનમ્ ઇમં ત્રાતાપિ નો રક્ષસિ ।
મિથ્યા-કારુણિકો ઽસિ નિર્ઘૃણતરસ્ ત્વત્તઃ કુતો ઽન્યઃ પુમાન્
સેર્ષ્યં માર-વધૂભિર્ ઇત્ય્ અભિહિતો બૌદ્ધો જિનઃ પાતુ વઃ

એવં સંસ્તૂય, તતઃ પ્રધાન-ક્ષપણકણમ્ આસાદ્ય ક્ષિતિ-નિહિત-જાનુ-ચરણઃ-નમો ઽસ્તુ વન્દે ઇત્ય્ ઉચ્ચાર્ય, લબ્ધ-ધર્મ-વૃદ્ધ્ય્-આશીર્વાદઃ સુખ-માલિકાનુગ્રહ-લબ્ધ-વ્રતાદેશ ઉત્તરીય-નિબદ્ધ-ગ્રન્થિઃ સપ્રશ્રયમ્ ઇદમ્ આહ-ભગવન્ અદ્ય વિહરણ-ક્રિયા સમસ્ત-મુનિ-સમેતેનાસ્મદ્-ગૃહે કર્તવ્યા ।
તચ્ છ્રુત્વા નાપિત આહ-ભગવન્ ! વેદ્મ્ય્ અહં યુષ્મદ્-ધર્મમ્ । પરં ભવતો બહુ-શ્રાવકા આહ્વયન્તિ । સામ્પ્રતં પુનઃ પુસ્તકાચ્છાદન-યોગ્યાનિ કર્પટાનિ બહુ-મૂલ્યાનિ પ્રગુણીકૃતાનિ । તથા પુસ્તકાનાં લેખનાર્થં લેખકાનાં ચ વિત્તં સઞ્ચિતમ્ આસ્તે તત્ સર્વથા કાલોચિતં કાર્યમ્ ।
તતો નાપિતો ઽપિ સ્વ-ગૃહં ગતઃ । તત્ર ચ ગત્વા ખદિર-મયં લગુડં સજ્જીકૃત્ય કપાટ-યુગલં દ્વારિ સમાધાય સાર્ધ-પ્રહરૈક-સમયે ભૂયો ઽપિ વિહાર-દ્વારમ્ આશ્રિત્ય સર્વાન્ ભક્તિ-યુક્તાન્ અપિ પરિચિત-શ્રાવકાન્ પરિત્યજ્ય પ્રહૃષ્ટ-મનસસ્ તસ્ય પૃષ્ઠતો યયુઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
એકાકી ગૃહ-સન્ત્યક્તઃ પાણિ-પાત્રો દિગમ્બરઃ ।
સો ઽપિ સમ્બાધ્યતે લોકે તૃષ્ણયા પશ્ય કૌતુકમ્

જીર્યન્તે જીર્યતઃ કેશા દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ।
ચક્ષુઃ શ્રોત્રે ચ જીર્યેતે તૃષ્ણૈકા તરુણાયતે
તતઃ પરં ગૃહ-મધ્યે તાન્ પ્રવેશ્ય દ્વારં નિભૃતં પિધાય, લગુડ-પ્રહારૈઃ શિરસ્ય્ અતાડયત્ । તેઽપિ તાડ્યમાના એકે મૃતાઃ, અન્યે ભિન્ન-મસ્તકા ફૂત્કર્તુમ્ ઉપચક્રમિરે । અત્રાન્તરે તમ્ આક્રન્દમ્ આકર્ણ્ય કોટર-ક્ષપાલેનાભિહિતમ્-ભો ભોઃ કિમ્ અયં કોલાહલો નગર-મધ્યે ? તદ્ ગમ્યતામ્ ।
તે સ સર્વે તદાદેશકારિણસ્ તત્-સહિતા વેગાત્ તદ્-ગૃહં ગતા યાવત્ પશ્યન્તિ તાવદ્ રુધિર-પ્લાવિત-દેહાઃ પલાયમાના નગ્નકા દૃષ્ટાઃ પૃષ્ટાશ્ ચ-ભોઃ કિમ્ એતત્ ? તે પ્રોચુર્ યથાવસ્થિતં નાપિત-વૃત્તમ્ ।
તૈર્ અપિ સ નાપિતો બદ્ધો હત-શેષૈઃ સહ ધર્માધિષ્ઠાનં નીતઃ । તૈર્ નાપિતઃ પૃષ્ટઃ-ભોઃ ! કિમ્ એતત્ ભવતા કુકૃત્યમ્ અનુષ્ઠિતમ્ ?
સ આહ-કિં કરોમિ ? મયા શ્રેષ્ઠિ-મણિભદ્ર-ગૃહે દૃષ્ટ એવંવિધો વ્યતિકરઃ । સો ઽપિ સર્વં મણિપ્રભ-વૃત્તાન્તં યથા-દૃષ્ટમ્ અકથયત્ ।
તતઃ શ્રેષ્ઠિનમ્ આહૂય તે ભણિતવન્તઃ-ભોઃ શ્રેષ્ઠિન્ ! કિં ત્વયા કશ્ચિત્ ક્ષપણકો વ્યાપાદિતઃ ?
તતઃ તેનાપિ સર્વઃ ક્ષપણક-વૃત્તાન્તસ્ તેષાં નિવેદિતઃ । અથ તૈર્ અભિહિતમ્-અહો શૂલમ્ આરોપ્યતામ્ અસૌ દુષ્ટાત્મા કુપરિક્ષિતકારી નાપિતઃ । તથાનુષ્ઠિતે તૈર્ અભિહિતમ્-
કુક્કુટં કુપરિજ્ઞાતં કુશ્રુતં કુપરીક્ષિતમ્ ।
તન્ નરેણ ન કર્તવ્યં નાપિતેનાત્ર યત્ કૃતમ્

અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અપરીક્ષ્ય ન કર્તવ્યં કર્તવ્યં સુપરીક્ષિતમ્ ।
પશ્ચાદ્ ભવતિ સન્તાપો બ્રાહ્મણી નકુલં યથા

મણિભદ્ર આહ-કથમ્ એતત્ ?
તે ધર્માધિકારિણઃ પ્રોચુઃ-
કથા 1
બ્રાહ્મણી-નકુલ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને દેવશર્મા નામ બ્રાહ્મણઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ભાર્યા પ્રસૂતા સુતમ્ અજનયત્ । તસ્મિન્ન્ એવ દિને નકુલી નકુલં પ્રસૂય સૃતા । અથ સા સુત-વત્સલા દારકવત્તમ્ અપિ નકુલં સ્તન્ય-દાનાભ્યઙ્ગ-મર્દનાદિભિઃ પુપોષ, પરં તસ્ય ન વિશ્વસિતિ । અપત્ય-સ્નેહસ્ય સર્વ-સ્નેહાતિરિક્તતયા સતતમ્ એવમ્ આશઙ્કતે યત્ કદાચિદ્ એષ સ્વ-જાતિ-દોષ-વશાદ્ અસ્ય દારકસ્ય વિરુદ્ધમ્ આચરિષ્યતિ ઇતિ । ઉક્તં ચ-
કુપુત્રો ઽપિ ભવેત્ પુંસાં હૃદયાનન્દ-કારકઃ ।
દુર્વિનીતઃ કુરૂપો ઽપિ મૂર્ખો ઽપિ વ્યસની ખલઃ

એવં ચ ભાષતે લોકશ્ ચન્દનં કિલ શીતલમ્ ।
પુત્ર-ગાત્રસ્ય સંસ્પર્શશ્ ચન્દનાદ્ અતિરિચ્યતે

સૌહૃદસ્ય ન વાઞ્છન્તિ જનકસ્ય હિતસ્ય ચ ।
લોકાઃ પ્રપાલકસ્યાપિ યથા પુત્રસ્ય બન્ધનમ્

અથ સા કદાચિચ્ છય્યાયાં પુત્રં શાયયિત્વા જલ-કુમ્ભમ્ આદાય પતિમ્ ઉવાચ-બ્રાહ્મણ, જલાર્થમ્ અહં તડાગે યાસ્યામિ । ત્વયા પુત્રો ઽયં નકુલાદ્ રક્ષણીયઃ ।
અથ તસ્યાં ગતાયાં, પૃષ્ઠે બ્રાહ્મણો ઽપિ શૂન્યં ગૃહં મુક્ત્વા ભિક્ષાર્થં ક્વચિન્ નિર્ગતઃ । માતાપિ તં રુધિર-ક્લિન્ન-મુખમ્ આલોક્ય શઙ્કિત-ચિત્તા નૂનમ્ અનેન દુરાત્મના દારકો ભક્ષિતઃ ઇતિ નિશ્ચિન્ત્ય કોપાત્ તસ્યોપરિ તં જલ-કુમ્ભં ચિક્ષેપ ।
એવં સા નકુલં વ્યાપાદ્ય યાવત્ પ્રલપન્તી ગૃહે આગચ્છતિ, તાવત્ સુતસ્ તથૈવ સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ । સમીપે કૃષ્ણ-સર્પં ખણ્ડશઃ કૃતમ્ અવલોક્ય પુત્ર-વધ-શોકેનાત્મ-શિરો વક્ષઃ-સ્થલં ચ તાડિતુમ્ આરબ્ધા ।
અત્રાન્તરે બ્રાહ્મણો ગૃહીત-નિર્વાપઃ સમાયાતો યાવત્ પશ્યતિ તાવત્ પુત્ર-શોકો ઽભિતપ્તા બ્રાહ્મણી પ્રલપતિ-ભો ભો લોભાત્મન્ ! લોભાભિભૂતેન ત્વયા ન કૃતં મદ્-વચઃ । તદ્ અનુભવ સામ્પ્રતં પુત્ર-મૃત્યુ-દુઃખ-વૃક્ષ-ફલમ્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
અતિલોભો ન કર્તવ્યઃ કર્તવ્યસ્ તુ પ્રમાણતઃ ।
અતિલોભજ-દોષેણ જમ્બુકો નિધનં ગતઃ

બ્રાહ્મણ આહ-કિમ્ એતત્ ?
સા પ્રાહ-
કથા 2
લોભાવિષ્ટ-ચક્ર-ધર-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ચત્વારો બ્રાહ્મણ-પુત્રાઃ પરસ્પરં મિત્રતાં ગતા વસન્તિ સ્મ । તે ચાપિ દારિદ્ર્યોપહતાઃ પરસ્પરં મન્ત્રં ચક્રુઃ-અહો ધિગ્ ઇયં દરિદ્રતા ! ઉક્તં ચ-
વરં વનં વ્યાઘ્ર-ગજાદિ-સેવિતં
જનેન હીનં બહુ-કણ્ટકાવૃતમ્ ।
તૃણાનિ શય્યા પરિધાન-વલ્કલઃ
ન બન્ધુ-મધ્યે ધન-હીન-જીવિતમ્

તથા ચ-
સ્વામી દ્વેષ્ટિ સુસેવિતો ઽપિ સહસા પ્રોજ્ઝન્તિ સદ્-બાન્ધવાઃ
રાજન્તે ન ગુણાસ્ ત્યજન્તિ તનુજાઃ સ્ફારીભવન્ત્ય્ આપદઃ ।
ભાર્યા સાધુ સુવંશજાપિ ભજતે નો યાન્તિ મિત્રાણિ ચ
ન્યાયારોપિત-વિક્રમાણ્ય્ અપિ નૃણાં યેષાં ન હિ સ્યાદ્ ધનમ્

શૂરઃ સુરૂપઃ સુભગશ્ ચ વાગ્મી
શસ્ત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ વિદાંકરોતુ ।
અર્થં વિના નૈવ યશશ્ ચ માનં
પ્રાપ્નોતિ મર્ત્યો ઽત્ર મનુષ્ય-લોકે

તાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અવિકલાનિ તદ્ એવ નામ
સા બુદ્ધિર્ અપ્રતિહતા વચનં તદ્ એવ ।
અર્થોષ્મણા વિરહિતઃ પુરુષઃ સ એવ
બાહ્યઃ ક્ષણેન ભવતીતિ વિચિત્રમ્ એતત્

તદ્ ગચ્છામઃ કુત્રચિદ્ અર્થાય ઇતિ સમ્મન્ત્ર્ય સ્વ-દેશં પુરં ચ સ્વ-સુહૃત્-સહિતં ગૃહં ચ પરિત્યજ્ય પ્રસ્થિતાઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સત્યં પરિત્યજતિ મુઞ્ચતિ બન્ધુ-વર્ગં
શીઘ્રં વિહાય જનનીમ્ અપિ જન્મ-ભૂમિમ્ ।
સન્ત્યજ્ય ગચ્છતિ વિદેશમ્ અભીષ્ટ-લોકં
ચિન્તાકુલીકૃત-મતિઃ પુરુષો ઽત્ર લોકે

એવં ક્રમેણ ગચ્છન્તો ઽવન્તીં પ્રાપ્તાઃ । તત્ર સિપ્રાજલે કૃત-સ્નાનાઃ મહા-કાલં પ્રણમ્ય યાવન્ નિર્ગચ્છન્તિ તાવત્ ભૈરવાનન્દો નામ યોગી સંમુખો બભૂવ । તતસ્ તં બ્રાહ્મણોચિત-વિધિના સમ્ભાવ્ય તેનૈવ સહ તસ્ય મઠં જગ્મુઃ । અથ તેન પૃષ્ટાઃ-કુતો ભવન્તઃ સમાયાતાઃ ? ક્વ યાસ્યથ ? કિં પ્રયોજનમ્ ?
તતસ્ તૈર્ અભિહિતમ્-વયં સિદ્ધિ-યાત્રિકાઃ । તત્ર યાસ્યામો યત્ર ધનાપ્તિર્ મૃત્યુર્ વા ભવિષ્યતીત્ય્ એષ નિશ્ચયઃ । ઉક્તં ચ-
દુષ્પ્રાપ્યાણિ બહૂનિ ચ લભ્યન્તે વાઞ્છિતાનિ દ્રવિણાનિ ।
અવસર-તુલિતાભિર્ અલં તનુભિઃ સાહસિક-પુરુષાણામ્

તથા ચ-
પતતિ કદાચિન્ નભસઃ ખાતે પાતાલતો ઽપિ જલમ્ એતિ ।
દૈવમ્ અચિન્ત્યં બલવદ્ બલવાન્ નનુ પુરુષકારો ઽપિ

અભિમત-સિદ્ધિર્ અશેષા ભવતિ હિ પુરુષસ્ય પુરુષકારેણ ।
દૈવમ્ ઇતિ યદપિ કથયસિ પુરુષ-ગુણઃ સો ઽપ્ય્ અદૃષ્ટાખ્યઃ

ભયમ્ અતુલં ગુરુ-લોકાત્ તૃણમ્ ઇવ તુલયન્તિ સાધુ સાહસિકાઃ ।
પ્રાણાન્ અદ્ભુતમ્ એતચ્ ચાર્તિં ચરિતં હ્ય્ ઉદારાણામ્

ક્લેશસ્યાઙ્ગમ્ અદત્ત્વા સુખમ્ એવ સુખાનિ નેહ લભ્યન્તે ।
મધુભિન્ મથનાયસ્ તૈર્ આશ્લિષ્યતિ બાહુભિર્ લક્ષ્મીમ્

તસ્ય કથં ન ચલા સ્યાત્ પત્ની વિષ્ણોર્ નૃસિંહકસ્યાપિ
માસાંશ્ ચતુરો નિદ્રાં યઃ સેવતિ જલ-ગતઃ સતતમ્

દુરધિગમઃ પર-ભાગો યાવત્ પુરુષેણ સાહસં ન કૃતમ્ ।
જયતિ તુલામ્ અધિરૂઢો ભાસ્વાન્ ઇહ જલદ-પટલાનિ

તત્ કથ્યતામ્ અસ્માકં કશ્ચિત્ ધનોપાયો વિવર-પ્રવેશ-શાકિની-સાધન-શ્મશાન-સેવન-મહા-માંસ-વિક્રય-સાધક-વર્જિત-પ્રભૃતીનામ્ એકતમ ઇતિ । અદ્ભુત-શક્તિર્ ભવાન્ શ્રૂયતે । વયમ્ અપ્ય્ અતિસાહસિકાઃ । ઉક્તં ચ-
મહાન્ત એવ મહતામ્ અર્થં સાધયિતું ક્ષમાઃ ।
ઋતે સમુદ્રાદ્ અન્યઃ કો બિભર્તિ બડવાનલમ્

ભૈરવાનન્દો ઽપિ તેષાં સિદ્ધ્ય્-અર્થં બહૂપાયં સિદ્ધ-વર્તિ-ચતુષ્ટયં કૃત્વાર્પયત્ । આહ ચ-ગમ્યતાં હિમાલય-દિશિ । તત્ર સમ્પ્રાપ્તાનાં યત્ર વર્તિઃ પતિષ્યતિ, તત્ર નિધાનમ્ અસન્દિગ્ધં પ્રાપ્યસ્વ । તત્ર સ્થાનં ખનિત્વા નિધિં ગૃહીત્વા વ્યાઘુટ્યતામ્ ।
તથાનુષ્ઠિતે તેષાં ગચ્છતામ્ એકતમસ્ય હસ્તાદ્ વરિત્ર્ નિપપાત । અથાસૌ યાવત્ તં પ્રવેશં ખનતિ તાવત્ તામ્રમયી ભૂમિઃ । તતસ્ તેનાભિહિતમ્-અહો, ગૃહ્યતાં સ્વેચ્છયા તામ્રમ્ ।
અન્યે પ્રોચુઃ-ભો મૂઢ ! કિમ્ અનેન ક્રિયતે યત્ પ્રભૂતમ્ અપિ દારિદ્ર્યં ન નાશયતિ । તદ્ ઉત્તિષ્ઠ અગ્રતો ગચ્છામઃ ।
સો ઽબ્રવીત્-યાન્તુ ભવન્તઃ । નાહમ્ અગ્ર યાસ્યામિ । એવમ્ અભિધાય તામ્રં યથેચ્છયા ગૃહીત્વા પ્રથમો નિવૃત્તઃ ।
તે ત્રયો ઽપિ અગ્રે પ્રસ્થિતાઃ । અથ કિઞ્ચિન્-માત્રં ગતસ્યાગ્રેસરસ્ય વર્તિર્ નિપપાત । સો ઽપિ યાવત્ ખનિતુમ્ આરબ્ધસ્ તાવદ્ રૂપ્ય-મયી ક્ષિતિઃ । તતઃ પ્રહર્ષિતઃ પ્રાહ, યત્-ભો ભો, ગૃહ્યતાં યથેચ્છયા રૂપ્યમ્ । નાગ્રે ગન્તવ્યમ્ ।
તાવ્ ઊચતુઃ-ભોઃ પૃષ્ઠતસ્ તામ્રમયી ભૂમિઃ । અગ્રતો રૂપ્ય-મયી । તન્ નૂનમ્ અગ્રે સુવર્ણ-મયી ભવિષ્યતિ । કિં ચાનેન પ્રભૂતેનાપિ દારિદ્ર્ય-નાશો ન ભવતિ । તદ્ આવામ્ અગ્રે યાસ્યાવઃ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા દ્વાવ્ અપ્ય્ અગ્રે પ્રસ્થિતૌ । સો ઽપિ સ્વ-શક્ત્યા રૂપ્યમ્ આદાય નિવૃત્તઃ । અથ તયોર્ અપિ ગચ્છતોર્ એકસ્યાગ્રે વર્તિઃ પપાત । સો ઽપિ પ્રહૃષ્ટો યાવત્ ખનતિ, તાવત્ સુવર્ણ-ભૂમિં દૃષ્ટ્વા દ્વિતીયં પ્રાહ-ભો, ગૃહ્યતાં સ્વેચ્છયા સુવર્ણમ્ । સુવર્ણાદ્ અન્યન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઉત્તમં ભવિષ્યતિ ।
સ પ્રાહ-મૂઢ ! ન કિઞ્ચિદ્ વેત્સિ । પ્રાક્ તામ્રં, તતો રૂપ્યં, તતઃ સુવર્ણમ્ । તન્ નૂનમ્ અતઃ પરં રત્નાનિ ભવિષ્યન્તિ । યેષામ્ એકતમેનાપિ દારિદ્ર્ય-નાશો ભવતિ । તદ્ ઉત્તિષ્ઠ, અગ્રે ગચ્છાવઃ । કિમ્ અનેન ભાર-ભૂતેનાપિ પ્રભૂતેન ?
સ આહ-ગચ્છતુ ભવાન્ । અહમ્ અત્ર સ્થિતસ્ ત્વાં પ્રતિપાલયિષ્યામિ । તથાનુષ્ઠિતે સો ઽપિ ગચ્છન્ન્ એકાકી, ગ્રીષ્માર્ક-પ્રતાપ-સન્તપ્ત-તનુઃ પિપાસાકુલિતઃ સિદ્ધિ-માર્ગ-ચ્યુત ઇતશ્ ચેતશ્ ચ બભ્રામ ।
અથ ભ્રામ્યન્, સ્થલોપરિ પુરુષમ્ એકં રુધિર-પ્લાવિત-ગાત્રં ભ્રમચ્-ચક્ર-મસ્તકમ્ અપશ્યત્ । તતો દ્રુતતરં ગત્વા તમ્ અવોચત્-ભોઃ ! કો ભવાન્ ? કિમ્ એવં ચક્રેણ શિરસિ તિષ્ઠસિ ? તત્ કથય મે યદિ કુત્રચિજ્ જલમ્ અસ્તિ ।
એવં તસ્ય પ્રવદતસ્ તચ્ ચક્રં તત્-ક્ષણાત્ તસ્ય શિરસો બ્રાહ્મણ-મસ્તકે ચટિતમ્ ।
સ આહ-ભદ્ર, કિમ્ એતત્ ?
સ આહ-મમાપ્ય્ એવમ્ એતચ્ છિરસિ ચટિતમ્ ?
સ આહ-તત્ કથય, કદૈતદ્ ઉત્તરિષ્યતિ ? મહતી મે વેદના વર્તતે ।
સ આહ-યદા ત્વમ્ ઇવ કશ્ચિદ્ અધૃત-સિદ્ધ-વર્તિર્ એવમ્ આગત્ય, ત્વામ્ આલાપયિષ્યતિ તદા તસ્ય મસ્તકં ચટિષ્યતિ ।
સ આહ-કિયાન્ કાલસ્ તવૈવં સ્થિતસ્ય ?
સ આહ-સામ્પ્રતં કો રાજા ધરણી-તલે ?
સ આહ-વીણા-વાદન-પટુઃ વત્સ-રાજઃ ।
સ આહ-અહં તાવત્-કાલ-સઙ્ખ્યાં ન જાનામિ । પરં યદા રામો રાજાસીત્ તવાહં દારિદ્ર્યોપહતઃ સિદ્ધ-વર્તિમ્ આદાયાનેન પથા સમાયાતઃ । તતો મયાન્યો નરો મસ્તક-શ્રુત-ચક્રો દૃષ્ટઃ, પૃષ્ટશ્ ચ । તતશ્ ચૈતજ્ જાતમ્ ।
સ આહ-ભદ્ર ! કથં તદૈવં સ્થિતસ્ય ભોજન-જલ-પ્રાપ્તિર્ આસીત્ ?
સ આહ-ભદ્ર ! ધનદેન નિધાન-હરણ-ભયાત્ સિદ્ધાનામ્ એતચ્-ચક્ર-પતન-રૂપં ભયં દર્શિતમ્ । તેન કશ્ચિદ્ અપિ નાગચ્છતિ । યદિ કશ્ચિદ્ આયાતિ, સ ક્ષુત્-પિપાસા-નિદ્રા-રહિતો જરા-મરણ-વર્જિતઃ કેવલમ્ એવં વેદનામ્ અનુભવતિ ઇતિ । તદ્ આજ્ઞાપય માં સ્વ-ગૃહાય । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ગતઃ ।
તસ્મિંશ્ ચિરયતિ સ સુવર્ણ-સિદ્ધિસ્ તસ્યાન્વેષણ-પરસ્ તત્-પદ-પઙ્ક્ત્યા યાવત્ કિઞ્ચિદ્ વનાન્તરમ્ આગચ્છતિ તાવદ્ રુધિર-પ્લાવિત-શરીરસ્ તીક્ષ્ણ-ચક્રેણ મસ્તકે ભ્રમતા સ-વેદનઃ ક્વણન્ન્ ઉપવિષ્ઠસ્ તિષ્ઠતીતિ દદર્શ । તતઃ સમીપવર્તિના ભૂવા સર્વાર્થં પૃષ્ટઃ-ભદ્ર ! કિમ્ એતત્ ?
સ આહ-વિધિ-નિયોગઃ ।
સ આહ-કથં તત્ ? કથય કારણમ્ એતસ્ય ।
સો ઽપિ તેન પૃષ્ટઃ । સર્વં ચક્ર-વૃત્તાન્તમ્ અકથયત્ ।
તચ્ છ્રુત્વાસૌ તં વિગર્હયન્ન્ ઇદમ્ આહ-ભોઃ ! નિષિદ્ધસ્ ત્વં મયાનેકશો ન શૃણોષિ મે વાક્યમ્ । તત્ કિં ક્રિયતે ? વિદ્યાવાન્ અપિ કુલીનો ઽપિ વસ્તુતો બુદ્ધિ-રહિતો ઽસિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
વરં બુદ્ધિર્ ન સા વિદ્યા વિદ્યાયા બુદ્ધિર્ ઉત્તમા ।
બુદ્ધિ-હીનો વિનશ્યન્તિ યથા તે સિંહ-કારકાઃ

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-
કથા 3
સિંહ-કારક-મૂર્ખ-બ્રાહ્મણ-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ચત્વારો બ્રાહ્મણ-પુત્રાહ્ પરં મિત્ર-ભાવમ્ ઉપગતા વસન્તિ સ્મ । તેષાં ત્રયઃ શાસ્ત્ર-પારઙ્ગતાઃ પરન્તુ બુદ્ધિ-રહિતાઃ । એકસ્ તુ બુદ્ધિમાન્ કેવલં શાસ્ત્ર-પરાઙ્મુખઃ । અથ તૈઃ કદાચિન્ મિત્રૈર્ મન્ત્રિતમ્-કો ગુણો વિદ્યાયાઃ, યેન દેશાન્તરં ગત્વા, ભૂપતીન્ પરિતોષ્યાર્થોપાર્જનં ન ક્રિયતે । તત્ પૂર્વ-દેશં ગચ્છાવઃ ।
તથાનુષ્ઠિતે કિઞ્ચિન્ માર્ગં ગત્વા તેષાં જ્યેષ્ઠતરઃ પ્રાહ-અહો ! અસ્માકમ્ એકશ્ ચતુર્થો મૂઢઃ । કેવલં બુદ્ધિમાન્ । ન ચ રાજ-પ્રતિગ્રહો બુદ્ધ્યા લભ્યતે, વિદ્યાં વિના । તન્ નાસ્મૈ સ્વોપાર્જિતં દાસ્યામઃ । તદ્ ગચ્છતુ ગૃહમ્ ।
તતો દ્વિતીયેનાભિહિતમ્-ભોઃ સુબુદ્ધે ! ગચ્છ ત્વં સ્વ-ગૃહં, યતસ્ તે વિદ્યા નાસ્તિ ।
તતસ્ તૃતીયેનાભિહિતમ્-અહો, ન યુજ્યતે એવં કર્તુમ્ । યતો વયં બાલ્યાત્ પ્રભૃત્ય્ એકત્ર ક્રીડિતાઃ । તદ્ આગચ્છતુ મહાનુભાવો ઽસ્મદ્-ઉપાર્જિત-વિત્તસ્ય સમ-ભાગી ભવિષ્યતીતિ । ઉક્તં ચ-
કિં તયા ક્રિયતે લક્ષ્મ્યા યા વધૂર્ ઇવ કેવલા ।
યા ન વેશ્યેવ સામાન્યા પથિકૈર્ ઉપભુજ્યતે

તથા ચ-
અયં નિજઃ પરો વેતિ ગણના લઘુ-ચેતસામ્ ।
ઉદાર-ચરિતાનાં તુ વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્

તદ્ આગચ્છત્વ્ એષો ઽપીતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે તૈર્ માર્ગાશ્રિતૈર્ અટવ્યાં મૃત-સિંહસ્યાસ્થીનિ દૃષ્ટાનિ । તતશ્ ચૈકેનાભિહિતં-અહો ! અદ્ય વિદ્યા-પ્રત્યયઃ ક્રિયતે । કિઞ્ચિદ્ એતત્ સત્ત્વં મૃતં તિષ્ઠતિ । તદ્ વિદ્યા-પ્રભાવેણ જીવન-સહિતં કુર્મઃ । અહમ્ અસ્થિ-સઞ્ચયં કરોમિ ।
તતશ્ ચ તેનૌત્સુક્યાદ્ અસ્થિ-સઞ્ચયઃ કૃતઃ । દ્વિતીયેન ચર્મ-માંસ-રુધિરં સંયોજિતમ્ । તૃતીયો ઽપિ યાવજ્ જીવનં સઞ્ચારયતિ, તાવત્ સુબુદ્ધિના નિષિદ્ધઃ-ભોઃ તિષ્ઠતુ ભવાન્ । એષ સિંહો નિષ્પાદ્યતે । યદ્ય્ એનં સજીવં કરિષ્યસિ તતઃ સર્વાન્ અપિ વ્યાપાદયિષ્યતિ ।
ઇતિ તેનાભિહિતઃ સ આહ-ધિઙ્ મૂર્ખ ! નાહં વિદ્યાયા વિફલતાં કરોમિ ।
તતસ્ તેનાભિહિતં-તર્હિ પ્રતીક્ષસ્વ ક્ષણં યાવદ્ અહં વૃક્ષમ્ આરોહામિ ।
તથાનુષ્ઠિતે, યાવત્ સજીવઃ કૃતસ્ તાવત્ તે ત્રયો ઽપિ સિંહેનોત્થાય વ્યાપાદિતાઃ । સ ચ પુનર્ વૃક્ષાદ્ અવતીર્ય ગૃહં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-વરં બુદ્ધિર્ ન સા વિદ્યા ઇતિ ।
અતઃ પરમ્ ઉક્તં સ સુવર્ણસિદ્ધિના-
અપિ શાસ્ત્રેષુ કુશલા લોકાચાર-વિવર્જિતાઃ ।
સર્વે તે હાસ્યતાં યાન્તિ યથા તે મૂર્ખ-પણ્ડિતાઃ

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 4
મૂર્ખ-પણ્ડિત-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને ચત્વારો બ્રાહ્મણાઃ પરસ્પરં મિત્રત્વમ્ આપન્ના વસન્તિ સ્મ । બાલ-ભાવે તેષાં મતિર્ અજાયત-ભોઃ વેશાન્તરં ગત્વા વિદ્યાયા ઉપાર્જનં ક્રિયતે ।
અથ્:અન્યસ્મિન્ દિવસે તે બ્રાહ્મણાઃ પરસ્પરં નિશ્ચયં કૃત્વા વિદ્યોપાર્જનાર્થં કાન્યકુબ્જે ગતાઃ । તત્ર ચ વિદ્યા-મઠે ગત્વા પઠન્તિ । એવં દ્વાદશાબ્દાનિ યાવદ્ એકચિત્તતયા પઠિત્વા, વિદ્યા-કુશલાસ્ તે સર્વે સઞ્જાતાઃ ।
તતસ્ તૈશ્ ચતુર્ભિર્ મિલિત્વોક્તમ્-વયં સર્વ-વિદ્યા-પારઙ્ગતાઃ । તદ્-ઉપાધ્યાયમ્ ઉત્કલાપયિત્વા સ્વ-દેશં ગચ્છામઃ । તથૈવાનુષ્ઠીયતામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા બ્રાહ્મણાઃ ઉપાધ્યાયમ્ ઉકલાપયિત્વા અનુજ્ઞાં લબ્ધ્વા પુસ્તકાનિ નીત્વા પ્રચલિતાઃ । યાવત્ કિઞ્ચિન્-માર્ગં યાન્તિ, તાવદ્ દ્વૌ પન્થાનૌ સમાયાતૌ ઉપવિષ્ટાઃ સર્વે ।
તત્રૈકઃ પ્રોવાચ-કેન માર્ગેણ ગચ્છામઃ ?
એતસ્મિન્ સમયે તસ્મિન્ પત્તને કશ્ચિત્ વણિક્-પુત્રો મૃતઃ । તસ્ય દાહાય મહાજનો ગતો ઽભૂત્ । તતશ્ ચતૂર્ણાં મધ્યાદ્ એકેન પુસ્તકમ્ અવલોકિતમ્-મહાજનો યેન ગતઃ સ પન્થઃ ઇતિ । તન્ મહા-જન-માર્ગેણ ગચ્છામઃ ।
અથ તે પણ્ડિતા યાવન્ મહાજનમ્ એલાપકેન સહ યાન્તિ, તાવદ્ રાસભઃ કશ્ચિત્ તત્ર શ્મશાને દૃષ્ટઃ । અથ દ્વિતીયેન પુસ્તકમ્ ઉદ્ઘાટ્યાવલોકિતમ્ ।
ઉત્સવે વ્યસને પ્રાપ્તે દુર્ભિક્ષે શત્રુ-સઙ્કટે ।
રાજ-દ્વારે શ્મશાને ચ યસ્ તિષ્ઠતિ સ બાન્ધવઃ

તદ્ અહો ! અયમ્ અસ્મદીયો બાન્ધવઃ । તતઃ કશ્ચિત્ તસ્ય ગ્રીવાયાં લગતિ । કશ્ચિત્ પાદૌ પ્રક્ષાલયતિ । અથ યાવત્ તે પણ્ડિતાહ્ દિશામ્ અવલોકનં કુર્વન્તિ તાવત્ કશ્ચિદ્ દુષ્ટો દૃષ્ટઃ । તૈશ્ ચોક્તમ્-એતત્ કિમ્ ?
તાવત્ તૃતીયેન પુસ્તકમ્ ઉદ્ઘાટ્યોક્તમ્-ધર્મસ્ય ત્વરિતા ગતિઃ । તન્ નૂનમ્ એષ ધર્મસ્ તાવત્ ।
ચતુર્થેનોક્તમ્-ઇષ્ટં ધર્મેણ યોજયેત્ ।
અથ તૈશ્ ચ રાસભ ઉષ્ટ્ર-ગ્રીવાયાં બદ્ધઃ । તત્ તુ કેનચિત્ તત્-સ્વામિનો રજકસ્યાગ્રે કથિતમ્ । યાવદ્ રજકસ્ તેષાં મૂર્ખ-પણ્ડિતાનાં પ્રહાર-કરણાય સમાયાતસ્ તાવત્ તે પ્રણષ્ટાઃ ।
તતો તાવદ્ અગ્રે કિઞ્ચિત્ સ્તોકં માર્ગં યાન્તિ તાવત્ કાચિન્ નદી સમાસાદિતા । તસ્ય જલ-મધ્યે પલાશ-પત્રમ્ આયાતં દૃષ્ટ્વા પણ્ડિતેનૈકેનોક્તમ્-આગમિષ્યતિ યત્ પત્રં તસ્ અસ્માંસ્ તારયિષ્યતિ । એતત્ કથયિત્વા તત્-પત્રસ્યોપરિ પતિતો યાવન્ નદ્યા નીયતે તાવત્ તં નીયમાનમ્ અલોક્યાન્યેન પણ્ડિતેન કેશાન્તં ગૃહીત્વોક્તમ્-
સર્વ-નાશે સમુત્પન્ને અર્ધં ત્યજતિ પણ્ડિતઃ ।
અર્ધેન કુરુતે કાર્યં સર્વ-નાશો હિ દુઃસહઃ

અથ તૈશ્ ચ પશ્ચાત્ ગત્વા કશ્ચિત્ ગ્રામ આસાદિતઃ । તેઽપિ ગ્રામીણૈર્ નિમન્ત્રિતઃ પૃથગ્ ગૃહેષુ નીતાઃ । તત એકસ્ય સૂત્રિકા ઘૃતમણ્ડ-સંયુતા ભોજને દત્તા । તતો વિચિન્ત્ય પણ્ડિતેનોક્તં યત્-દીર્ઘ-સૂત્રી વિનશ્યતિ ઇતિ । એવમ્ ઉક્ત્વા ભોજનં પરિત્યજ્ય ગતઃ । તથા દ્વિતીયસ્ય ભણ્ડકા દત્તાહ્ । તેનાયુક્તં-અતિવિસ્તાર-વિસ્તીર્ણં તદ્ ભવેન્ ન ચિરાયુષમ્ । સ ભોજનં ત્યક્ત્વા ગતઃ ।
અથ તૃતીયસ્ય વાટિકા ભોજને દત્તા । તત્રાપિ તેન પણ્ડિતેનોક્તમ્-છિદ્રેષ્વ્ અનર્થા બહુલીભવન્તિ । એવં તે ત્રયો ઽપિ પણ્ડિતાઃ ક્ષુત્ક્ષામ-કણ્ઠાલોકે હાસ્યમાનાસ્ તતઃ સ્થાનાત્ સ્વ-દેશં ગતાઃ ।
અથ સુવર્ણ-સિદ્ધિર્ આહ-યત્ ત્વં લોક-વ્યવહારમ્ અજાનન્ મયા વાર્યમાણો ઽપિ ન સ્થિતઃ તત ઈદૃશીમ્ અવસ્થાતુમ્ ઉપગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અપિ શાસ્ત્રેષુ કુશલાઃ ઇતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચક્રધર આહ-અહો અકારણમ્ એતત્ । યતો હિ-
સુબુદ્ધયો વિનશ્યન્તિ દુષ્ટ-દૈવેન નાશિતાઃ ।
સ્વલ્પ-ધીર્ અપિ તસ્મિંસ્ તુ કુલે નન્દતિ સન્તતમ્

ઉક્તં ચ-
અરક્ષિતં તિષ્ઠતિ દૈવ-રક્ષિતં સુરક્ષિતં દૈવ-હતં વિનશ્યતિ ।
જીવત્ય્ અનાથો ઽપિ વને વિસર્જિતઃ કૃત-પ્રયત્નો ઽપિ ગૃહે ન જીવતિ

તથા ચ-
શતબુદ્ધિઃ શિરસ્થો ઽયં લમ્બતે ચ સહસ્ર-ધીઃ ।
એક-બુદ્ધિર્ અહં ભદ્રે ક્રીડામિ વિમલે જલે

સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 5
મત્સ્ય-મણ્ડૂક-કથા
કસ્મિંશ્ચિજ્ જલાશયે શતબુદ્ધિઃ સહસ્રબુદ્ધિશ્ ચ દ્વૌ મત્સ્યૌ નિવસતઃ સ્મ । અથ તયોર્ એકબુદ્ધિર્ નામ મણ્ડૂકો મિત્રતાં ગતઃ । એવં તે ત્રયો ઽપિ જલ-તીરે વેલાયાં સુભાષિત-ગોષ્ઠી-સુખમ્ અનુભૂય, ભૂયો ઽપિ સલિલં પ્રવિશન્તિ ।
અથ કદાચિત્ તેષાં ગોષ્ઠી-ગતાનાં તસ્મિન્ જલાશયે સમાયાતાઃ । તતઃ સલિલાશયં દૃષ્ટ્વા મિથઃ પ્રોચુઃ-અહો બહુ-મત્સ્યો ઽયં હ્રદો દૃશ્યતે, સ્વલ્પ-સલિલશ્ ચ। તત્ પ્રભાતેઽત્રાગમિષ્યામઃ । એવમ્ ઉક્ત્વા સ્વ-ગૃહં ગતાઃ ।
મત્સ્યાશ્ ચ વિષણ્ણ-વદના મિથો મન્ત્રં ચક્રુઃ । તતો મણ્ડૂક આહ-ભોઃ શતબુદ્ધે ! શ્રુતં ધીવરોક્તં ભવતા ? તત્ કિમ્ અત્ર યુજ્યતે કર્તુમ્ ? પલાયનમ્ અવષ્ટમ્ભો વા ? યત્ કર્તું યુક્તં ભવતિ તદ્ આદિશ્યતામ્ અદ્ય ।
તચ્ છ્રુત્વા સહસ્ર-બુદ્ધિઃ પ્રહસ્ય આહ-ભોઃ મિત્ર ! મા ભૈષીઃ । તયોઃ વચન-શ્રવણ-માત્રાદ્ એવ ભયં ન કાર્યમ્ । ન ભેતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
સર્પાણાં ચ ખલાનાં ચ સર્વેષાં દુષ્ટ-ચેતસામ્ ।
અભિપ્રાયા ન સિધ્યન્તિ તેનેદં વર્તતે જગત્

તાવત્ તેષામ્ આગમનમ્ અપિ ન સમ્પત્સ્યતે । ભવિષ્યતિ તર્હિ ત્વાં બુદ્ધિ-પ્રભાવેણાત્મ-સહિતં રક્ષયિષ્યામિ । યતો ઽનેકાંસલિલ-ચર્યામ્ અહં જાનામિ ।
તદ્ આકર્ણ્ય શતબુદ્ધિર્ આહ-ભોઃ યુક્તમ્ ઉક્તં ભવતા । સહસ્રબુદ્ધિર્ એવ ભવાન્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ।
બુદ્ધેર્ બુદ્ધિમતાં લોકે નાસ્ત્ય્ અગમ્યં હિ કિઞ્ચન ।
બુદ્ધ્યા યતો હતા નન્દાશ્ ચાણક્યેનાસિ-પાણયઃ

તથા-
ન યત્રાસ્તિ ગતિર્ વાયો રશ્મીનાં ચ વિવસ્વતઃ ।
તત્રાપિ પ્રવિશત્ય્ આશુ બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતાં સદા

તતો વચન-શ્રવણ-માત્રાદ્ અપિ પિતૃ-પર્યાયાગતં જન્મ-સ્થાનં ત્યક્તું ન શક્યતે । ઉક્તં ચ-
ન યત્ સ્વર્ગેઽપિ સૌખ્યં સ્યાદ્ દિવ્ય-સ્પર્શેન શોભને ।
કુસ્થાનેઽપિ ભવેત્ પુંસાં જન્મનો યત્ર સમ્ભવઃ

તન્ ન કદાચિદ્ અપિ ગન્તવ્યમ્ । અહં ત્વાં બુદ્ધિ-પ્રભાવેણ રક્ષયિષ્યામિ । મણ્ડૂક આહ-ભદ્રૌ ! મમ તાવદ્ એકૈવ બુદ્ધિઃ પલાયન-પરા । તદ્ અહમ્ અન્ય-જલાશયમ્ અદ્યૈવ સભાર્યો યાસ્યામિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા સ મણ્ડૂકો રાત્રાવ્ એવાન્ય-જલાશયં ગતઃ । ધીવરૈર્ અપિ પ્રભાતે આગત્ય, જઘન્ય-મધ્યમોત્તમ-જલચરાઃ મત્સ્ય-કૂર્મ-મણ્ડૂક-કર્કટાદયો ગૃહીતાઃ । તાવ્ અપિ શતબુદ્ધિ-સહસ્રબુદ્ધી સભાર્યૌ પલાયમાનૌ ચિરમ્ આત્માનં ગતિ-વિશેષ-વિજ્ઞાનૈઃ કુટિલ-ચારેણ રક્ષન્તૌ જાલે નિપતિતૌ, વ્યાપાદિતૌ ચ ।
અથાપરાહ્ન-સમયે પ્રહૃષ્ટાસ્ તે ધીવરાઃ સ્વ-ગૃહં પ્રતિ પ્રસ્થિતાઃ । ગુરુત્વાચ્ ચૈકેન શતબુદ્ધિઃ સ્કન્ધે કૃતઃ સહસ્રબુદ્ધિઃ પ્રલમ્બમાનો નીયતે । તતશ્ ચ વાપીકણ્ઠોપગતેન મણ્ડૂકેન તૌ તથા નીયમાનૌ દૃષ્ટ્વા અભિહિતા સ્વપત્ની-પ્રિયે ! પશ્ય પશ્ય-
શતબુદ્ધિઃ શિરઃસ્થો ઽયં લમ્બતે ચ સહસ્રધીઃ ।
એકબુદ્ધિર્ અહં ભદ્રે ક્રીડામિ વિમલે જલે

અતશ્ ચ વરં બુદ્ધિર્ ન સા વિદ્યા યદ્ ભવતોક્તં તત્રેયં મે મતિર્ યત્ ન એકાન્તેન બુદ્ધિર્ અપિ પ્રમાણમ્ ।
સુવર્ણસિદ્ધિઃ પ્રાહ-યદ્યપ્ય્ એતદ્ અસ્તિ, તથાપિ મિત્ર-વચનં ન લઙ્ઘનીયમ્ । પરં કિં ક્રિયતે ? નિવારિતો ઽપિ મયા ન સ્થિતો ઽસિ, અતિલૌલ્યાત્ વિદ્યાહઙ્કારાચ્ ચ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
સાધુ માતુલ ગીતેન મયા પ્રોક્તો ઽપિ ન સ્થિતઃ ।
અપૂર્વો ઽયં મણિર્ બદ્ધઃ સમ્પ્રાપ્તં ગીત-લક્ષણમ્

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 6
રાસભ-શૃગાલ-કથા
કસ્મિંશ્ચ્દ્ અધિષ્ઠાને ઉદ્ધતો નામ ગર્દભઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ સદૈવ રજક-ગૃહે ભારોદ્વહનં કૃત્વા રાત્રૌ સ્વેચ્છયા પર્યટતિ । તતઃ પ્રત્યૂષે બન્ધન-ભયાત્ સ્વયમ્ એવ રજક-ગૃહમ્ આયાતિ । રજકો ઽપિ તતસ્ તં બન્ધનેન નિયુનક્તિ ।
અથ તસ્ય રાત્રૌ ક્ષેત્રાણિ પર્યટતઃ કદાચિચ્ છૃગાલેન સહ મૈત્રી સઞ્જાતા સ ચ પીવરત્વાદ્ વૃત્તિ-ભઙ્ગં કૃત્વા કર્કટિકા-ક્ષેત્રે શૃગાલ-સહિતઃ પ્રવિશતિ । એવં તૌ યદૃચ્છયા ચિર્ભટિકા-ભક્ષણં કૃત્વા, પ્રત્યહં પ્રત્યૂષે સ્વ-સ્થાનં વ્રજતઃ ।
અથ કદાચિત્ તેન મદોદ્ધતેન રાસભેન ક્ષેત્ર-મધ્ય-સ્થિતેન શૃગાઓ ઽભિહિતઃ-ભોઃ ભગિની-સૂત ! પશ્ય પશ્ય । અતીવ નિર્મલા રજની । તદ્ અહં ગીતં કરિષ્યામિ । તત્ કથય કતમેન રાગેણ કરોમિ ।
સ આહ-મામ ! કિમ્ અનેન વૃથાનર્થ-પ્રચાલનેન ? યતશ્ ચૌરકર્મ-પ્રવૃત્તાવ્ આવામ્ । નિભૃતૈશ્ ચ ચૌર-જારૈર્ અત્ર સ્થાતવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
કાંસી વિવર્જયેચ્ ચૌર્યં નિદ્રાલુશ્ ચેત્ સ પુંશ્ચલીમ્ ।
જિહ્વા-લૌલ્યં ચ રુજાક્રાન્તો જીવિતં યો ઽત્ર વાઞ્છતિ

અપરં ત્વદીયં ગીતં ન મધુર-સ્વરં, શઙ્ખ-શબ્દાનુકારં દૂરાદ્ અપિ શ્રૂયતે । તદ્ અત્ર ક્ષેત્રે રક્ષા-પુરુષાઃ સુસુપ્તાઃ સન્તિ । તે ઉત્થાય વધં બન્ધનં વા કરિષ્યન્તિ । તદ્ ભક્ષય તાવદ્ અમૃતમયીશ્ ચર્ભટીઃ । મા ત્વમ્ અત્ર ગીત-વ્યાપાર-પરો ભવ ।
તચ્ છ્રુત્વા રાભસ આહ-ભોઃ વનાશ્રયત્વાત્ ત્વં ગીત-રસં ન વેત્સિ, તેનૈતદ્ બ્રવીષિ । ઉક્તં ચ-
શરજ્-જ્યોત્સ્નાહતે દૂરં તમસિ પ્રિય-સન્નિધૌ ।
ધન્યાનાં વિશતિ શ્રોત્રે ગીત-ઝઙ્કાર-જા સુધા

શૃગાલ આહ-મામ, અસ્ત્ય્ એતત્ । પરં ન વેત્સિ ત્વં ગીતમ્ । કેવલમ્ ઉન્નદસિ । તત્ કિં તેન સ્વાર્થ-ભ્રંશકેન ?
રાસભ આહ-ધિગ્ ધિઙ્ મૂર્ખ ! કિમ્ અહં ન જાનાસિ ગીતમ્ ? તદ્ યથા તસ્ય ભેદાન્ શૃણુ-
સપ્ત સ્વરાસ્ ત્રયો ગ્રામા મૂર્ચ્છતાશ્ ચૈકત્રિંશતિઃ ।
તાનાસ્ ત્વ્ એકોનપઊચાશત્ તિસ્રો માત્રા લયાસ્ ત્રયઃ

સ્થાન-ત્રયં યતીનાં ચ ષડ્-અસ્યાનિ રસા નવ ।
રાગા ષટ્-ત્રિંશતિર્ ભાવાશ્ ચત્વારિંશત્ તતઃ સ્મૃતાઃ

પઞ્ચાશીત્ય્-અધિકં હ્ય્ એતદ્ ગીતાઙ્ગાનાં શતં સ્મૃતમ્ ।
સ્વયમ્ એવ પુરા પ્રોક્તં ભરતેન શ્રુતેઃ પરમ્

નાન્યદ્ ગીતાત્ પ્રિયં લોકે દેવાનામ્ અપિ દૃશ્યતે ।
શુષ્ક-સ્નાયુ-સ્વરાહ્લાદાત્ ત્ર્ય્-અક્ષં જગ્રાહ રાવણઃ

તત્ કથં ભગિની-સુત મામ્ અનભિજ્ઞં વદન્ નિવારયતિ ?
શૃગાલ આહ-મામ ! યદ્ય્ એવં યાવદ્ વૃત્તેર્ દ્વાર-સ્થિતઃ ક્ષેત્રપાલમ્ અવલોકયામિ, ત્વં પુનઃ સ્વેચ્છયા ગીતં કુરુ ।
તથાનુષ્ઠિતે રાસભ-રટનમ્ આકર્ણ્ય ક્ષેત્રપઃ ક્રોધાત્ દન્તાન્ ધર્ષયન્ પ્રધાવિતઃ । યાવદ્ રાસભો દૃષ્ટસ્ તાવલ્ લગુડ-પ્રહારૈસ્ તથા હતો, યથા પ્રતાડિતો ભૂ-પૃષ્ઠે પતિતઃ । તતશ્ ચ સચ્-છિદ્રમ્ ઉલૂખલં તસ્ય ગલે બદ્ધ્વા ક્ષેત્રપાલઃ પ્રસુપ્તઃ । રાસભો ઽપિ સ્વજાતિ-સ્વભાવાદ્ ગત-વેદનઃ ક્ષણેનાભ્યુત્થિતઃ । ઉક્તં ચ-
સારમેયસ્ય ચાશ્વસ્ય રાસભસ્ય વિશેષતઃ ।
મુહૂર્તાત્ પરતૌ ન સ્યાત્ પ્રહાર-જનિતા વ્યથા

તત તમ્ એવોલૂખલમ્ આદાય વૃત્તિં ચૂર્ણયિત્વા પલાયિતુમ્ આરબ્ધઃ । અત્રાન્તરે શૃગાલો ઽપિ દૂરાદ્ એવ દૃષ્ટ્વા સ-સ્મિતમ્ આહ-
સાધુ માતુલ ગીતેન મયા પ્રોક્તો ઽપિ ન સ્થિતઃ ।
અપૂર્વો ઽપિ મણિર્ બદ્ધઃ સામ્પ્રતં ગીત-લક્ષણમ્

તદ્ ભવાન્ અપિ મયા વાર્યમાણો ઽપિ ન સ્થિતઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચક્રધર આહ-ભો મિત્ર ! સત્યમ્ એતત્ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યસ્ય નાસ્તિ સ્વયં પ્રજ્ઞા મિત્રોક્તં ન કરોતિ યઃ ।
સ એવ નિધનં યાતિ યથા મન્થર-કોલિકઃ

સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 7
મન્થર-કૌલિક-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને મન્થરકો નામ કૌલિકઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય કદાચિત્ પટ-કર્માણિ કુર્વતઃ સર્વ-પટ-કર્મ-કાષ્ઠાનિ ભગ્નાનિ । તતઃ સ કુઠારમ્ આદાય વને કાષ્ઠાર્થં ગતઃ । સ ચ સમુદ્ર-તટે યાવદ્ ભ્રમન્ પ્રયાતઃ તાવત્ તત્ર શિંશપા-પાદપસ્ તેન દૃષ્ટઃ । તતશ્ ચિન્તિતવાન્-મહાન્ અયં વૃક્ષો દૃશ્યતે । તદ્ અનેનૈવ કર્તિતેન પ્રભૂતાનિ પટ-કર્મોપકરણાનિ ભવિષ્યન્તિ । ઇત્ય્ અવધાર્ય તસ્યોપરિ કુઠારમ્ ઉત્ક્ષિપ્તવાન્ ।
અથ તત્ર વૃક્ષે કશ્ચિત્ વ્યન્તરઃ સમાશ્રિત્ય આસીત્ । અથ તેનાભિહિતમ્-ભોઃ ! મદ્-આશ્રયો ઽયં પાદપઃ સર્વથા રક્ષણીયઃ । યતો ઽહમ્ અત્ર મહા-સૌખ્યેન તિષ્ઠામિ । સમુદ્ર-કલ્લોલ-સ્પર્શનાચ્ છીત-વાયુનાપ્યાયિતઃ ।
કૌલિક આહ-ભોઃ ! કિમ્ અહં કરોમિ ? દારુ-સામગ્રીં વિના મે કુટુમ્બં બુભુક્ષયા પીડ્યતે । તસ્માદ્ અન્યત્ર શીઘ્રં ગમ્યતામ્ । અહમ્ એનં કર્તયિષ્યામિ ।
વ્યન્તર આહ-ભોઃ ! તુષ્ટસ્ તવાહમ્ । તત્ પ્રાર્થ્યતામ્ અભીષ્ટં કિઞ્ચિત્ । રક્ષૈમં પાદપમ્ ઇતિ ।
કૌલિક આહ-યદ્ય્ એવ તદ્ અહં સ્વ-ગૃહં ગત્વા સ્વ-મિત્રં સ્વ-ભાર્યાં ચ પૃષ્ટ્વા આગમિષ્યામિ । તતસ્ ત્વયા દેયમ્ ।
અથ તથેતિ વ્યન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાતે સ કૌલિકઃ પ્રહૃષ્ટઃ સ્વ-ગૃહં પ્રતિ નિવૃત્તો યાવદ્ અગ્રે ગચ્છતિ, તાવદ્ ગ્રામ-પ્રવેશે નિજ-સુહૃદં નાપિતમ્ અપશ્યત્ । તતઃ તસ્ય વ્યન્તર-વાક્યં નિવેદયામાસ, યત્-અહો મિત્ર ! મમ કશ્ચિત્ વ્યન્તરઃ સિદ્ધઃ । તત્ કથય, કિં પ્રાર્થયે ? અહં ત્વાં પ્રષ્ટુમ્ આગતઃ ।
નાપિત આહ-ભદ્ર ! યદ્ય્ એવં તદ્ રાજ્યં પ્રાર્થયસ્વ, યેન ત્વં રાજા ભવસિ અહં ત્વન્-મન્ત્રી । દ્વાવ્ અપીહ સુખમ્ અનુભૂય પર-લોક-સુખમ્ અનુભવાવઃ । ઉક્તં ચ-
રાજા દાન-પરો નિત્યમ્ ઇહ કીર્તિમ્ અવાપ્ય ચ ।
તત્ પ્રભાવાત્ પુનઃ સ્વર્ગં સ્પર્ધતે ત્રિદશૈઃ સહ

કૌલિક આહ-અસ્ત્ય્ એતત્ તથાપિ ગૃહિણીં પૃચ્છામિ ।
સ આહ-ભદ્ર ! શાસ્ત્ર-વિરુદ્ધમ્ એતત્ યત્ સ્ત્રિયા સહ મન્ત્રઃ । યતસ્ તાઃ સ્વલ્પ-મતયો ભવન્તિ । ઉક્તં ચ-
ભોજનાચ્છાદને દદ્યાદ્ ઋતુ-કાલે ચ સઙ્ગમમ્ ।
ભૂષણાદ્યં ચ નારીણાં ન તાભિર્ મન્ત્રયેત્ સુધીઃ

યત્ર સ્ત્રી યત્ર કિતવો બાલો યત્ર પ્રશાસિતા ।
તદ્ ગૃહં ક્ષયમ્ આયાતિ ભાર્ગવો હીદમ્ અબ્રવીત્

તાવત્ સ્યાત્ સુપ્રસન્નાસ્યસ્ તાવદ્ ગુરુ-જને રતઃ ।
પુરુષો યોષિતાં યાવન્ ન શૃણોતિ વચો રહઃ

એતાઃ સ્વાર્થ-પરા નાર્યઃ કેવલં સ્વ-સુખે રતાઃ ।
ન તાસાં વલ્લભઃ કો ઽપિ સુતો ઽપિ સ્વ-સુખં વિના

કૌલિક આહ-તથાપિ પ્રષ્ટવ્યા સા મયા । યતઃ પતિવ્રતા સા । અપરં તામ્ અપૃષ્ટ્વાહં ન કિઞ્ચિત્ કરોમિ ।
એવં તમ્ અભિધાય સત્વરં ગત્વા તામ્ ઉવાચ-પ્રિયે ! અદ્યાસ્માકં કશ્ચિદ્ વ્યન્તરઃ સિદ્ધઃ । સ વાઞ્છિતં પ્રયચ્છતિ । તદ્ અહં ત્વાં પ્રષ્ટુમ્ આગતઃ । તત્ કથય કિં પ્રાર્થયે ? એષ તાવન્ મમ મિત્રં નાપિતો વતદ્ય્ એવં યત્-રાજ્યં પ્રાર્થયસ્વ ।
સાહ-આર્યપુત્ર ! કા મતિર્ નાપિતાનામ્ ? તન્ ન કાર્યં તદ્ વચઃ । ઉક્તં ચ-
ચારણૈર્ વન્દિભિર્ નીચૈર્ નાપિતૈર્ બાલકૈર્ અપિ ।
ન મન્ત્રં મૈત્માન્ કુર્યાત્ સાર્ધં ભિક્ષુભિર્ એવ ચ

અપરં મહતી ક્લેશ-પરમ્પરૈષા રાજ્ય-સ્થિતિઃ સન્ધિ-વિગ્રહ-યાનાસન-સંશ્રય-દ્વૈધીભાવાદિભિઃ કદાચિત્ પુરુષસ્ય સુખં ન પ્રયચ્છતીતિ । યતઃ-
યદૈવ રાજ્યે ક્રિયતેઽભિષેકસ્ તદૈવ યાતિ વ્યસનેષુ બુદ્ધિઃ ।
ઘટા નૃપાણામ્ અભિષેક-કાલે સહામ્ભસૈવાપદમ્ ઉદ્ગિરન્તિ

તથા ચ-
રામસ્ય વ્રજનં વને નિવસનં પાણ્ડોઃ સુતાનાં વને
વૃષ્ણીનાં નિધનં નલસ્ય નૃપતે રાજ્યાત્ પરિભ્રંશનમ્ ।
સૌદાસં તદ્-અવસ્થમ્ અર્જુન-વધં સઞ્ચિન્ત્ય લઙ્કેશ્વરં
દૃષ્ટ્વા રાજ્ય-કૃતે વિડમ્બન-ગતં તસ્માન્ ન તદ્ વાઞ્છયેત્

યદ્-અર્થં ભ્રાતરઃ પુત્રા અપિ વાઞ્છન્તિ યે નિજાઃ ।
વધઃ રાજ્ય-કૃતાં રાજ્ઞાં તદ્ રાજ્યં દૂરતસ્ ત્યજેત્

કૌલિક આહ-સત્યમ્ ઉક્તં ભવત્યા । તત્ કથય કિં પ્રાર્થયે ?
સાહ-ત્વં તાવદ્ એકં પટં નિત્યમ્ એવ નિષ્પાદયસિ । તેન સર્વા વ્યય-શુદ્ધિઃ સમ્પદ્યતે । ઇદાનીં ત્વમ્ આત્મનો ઽન્યદ્ બાહુ-યુગલં દ્વિતીયં શિરશ્ ચ યાચસ્વ, યેન પટ-દ્વયં સમ્પાદયસિ પુરતઃ પૃષ્ઠતશ્ ચ । એકસ્ય મૂલ્યેન ગૃઃએ યથા-પૂર્વં વ્યયં સમ્પાદયિષ્યસિ, દ્વિતીયસ્ય મૂલ્યેન વિશેષ-કૃત્યાનિ કરિષ્યસિ । એવં સૌખ્યેન સ્વજાતિ-મધ્યે શ્લાઘ્યમાનસ્ય કાલો યાસ્યતિ, લોક-દ્વયસ્યોપાર્જના ચ ભવિષ્યતિ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય પ્રહૃષ્ટઃ પ્રાહ-સાધુ પતિવ્રતે ! સાધુ ! યુક્તમ્ ઉક્તં ભવત્યા । તદ્ એવં કરિષ્યામિ । એષ મે નિશ્ચયઃ ।
તતો ઽસૌ ગત્વા વ્યન્તરં પ્રાર્થયાંચક્રે-ભો, યદિ મમેપ્સિતં પ્રયચ્છસિ તત્ દેહિ મે દ્વિતીયં બાહુ-યુગલં શિરશ્ ચ ।
એવમ્ અભિહિતે તત્-ક્ષણાદ્ એવ સ દ્વિશિરાશ્ ચતુર્બાહુશ્ ચ સઞ્જાતઃ । તતો હૃષ્ટ-મના યાવદ્ ગૃહમ્ આગચ્છતિ તાવલ્-લોકૈઃ રાક્ષસો ઽયમ્ ઇતિ માન્યમાનૈર્ લગુડ-પાષાણ-પ્રહારૈસ્ તાડિતો મૃતશ્ ચ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-યસ્ય નાસ્તિ સ્વયં પ્રજ્ઞા ઇતિ ।
ચક્રધર આહ-ભોઃ ! સત્યમ્ એતત્ । સર્વો ઽપિ જનો ઽશ્રદ્દેયામ્ આશાપિશાચિકાં પ્રાપ્ય હાસ્ય-પદવીં યાતિ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે કેનાપિ-
અનાગતવતીં ચિન્તામ્ અસમ્ભાવ્યાં કરોતિ યઃ ।
સ એવ પાણ્ડુરઃ શેતે સોમ-શર્મ-પિતા યથા

સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 8
સોમ-શર્મ-પિતૃ-કથા
કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે કશ્ચિત્ સ્વભાવ-કૃપણો નામ બ્રાહ્મણઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય ભિક્ષાર્જિતૈઃ સક્તુભિર્ ભુક્ત-શેષૈઃ કલશઃ સમ્પૂરિતઃ । તં ચ ઘટં નાગદન્તેઽવલમ્બ્ય તસ્યાધસ્તાત્ ખટ્વાં નિધાય સતતમ્ એક-દૃષ્ટ્યા તમ્ અવલોકયતિ ।
અથ કદાચિદ્ રાત્રૌ સુપ્તશ્ ચિન્તયામાસ-યત્ પરિપૂર્ણો ઽયં ઘટસ્ તાવત્ સક્તુભિર્ વર્તતે । તદ્ યદિ દુર્ભિક્ષં ભવતિ, તદ્ અનેન રૂપ્યકાણાં શતમ્ ઉત્પત્સ્યતે । તતસ્ તેન મયાજાદ્ વયં ગ્રહીતવ્યમ્ । તતઃ ષાણ્-માસિકમ્ આપ્રસવ-વશાત્ તાભ્યાં યૂથં ભવિષ્યતિ । તતો ઽજાભિઃ પ્રભૂતા ગા ગ્રહીષ્યામિ । ગોભિર્ મહિષીઃ । મહિષીર્ બડવાઃ । બડવા-પ્રસવતઃ પ્રભૂતા અશ્વા ભવિષ્યન્તિ । તેષાં વિક્રયાત્ પ્રભૂતં સુવર્ણં ભવિષ્યતિ । સુવર્ણેન ચતુઃશાલં ગૃહં સમ્પત્સ્યતે ।
તતઃ કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણો મમ ગૃહમ્ આગત્ય પ્રાપ્ત-વયસ્કાં રૂપાઢ્યાં કન્યાં મહ્યં દાસ્યતિ । તત્-સકાશાટ્ પુત્રો મે ભવિષ્યતિ । તસ્યાઃઅં સોમશર્મા ઇતિ નામ કરિષ્યામિ । તતસ્ તસ્મિન્ જાનુ-ચલન-યોગ્યે સઞ્જાતેઽહં પુસ્તકં ગૃહીત્વાશ્વ-શાલાયાઃ પૃષ્ઠ-દેશે ઉપવિષ્ટસ્ તદ્-અવધારયિષ્યામિ । અત્રાન્તરે સોમશર્મા માં દૃષ્ટ્વા જનન્ય્-ઉત્સઙ્ગાજ્ જાનુ-ચલન-પરો ઽશ્વ-ખુરાસન્ન-વર્તી મત્-સમીપમ્ આગમિષ્યતિ । તતો ઽહં બ્રાહ્મણીં કોપાવિષ્ટો ઽભિધાસ્યામિ-ગૃહાણ તાવદ્ બાલકમ્ । સાપિ ગૃહ-કર્મ-વ્યગ્રતયાસ્મદ્-વચનં ન શ્રોષ્યતિ । તતો ઽહં સમુત્થાય તાં પાદ-પ્રહારેણ તાડયિષ્યામિ ।
એવં તેન ધ્યાન-સ્થિતેન તથૈવ પાદ-પ્રહારો દત્તો યથા સ ઘટો ભગ્નઃ, સ્વયં ચ સક્તુભિઃ પાણ્ડુરતાં ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-અનાગતવતીં ચિન્તામ્ ઇતિ ।
સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-એવમ્ એતત્ । કસ્ તે દોષઃ, યતઃ સર્વો ઽપિ લોભેન વિડમ્બિતો બાધ્યતે ? ઉક્તં ચ-
યો લૌલ્યાત્ કુરુતે નૈવોદર્કમ્ અવેક્ષતે ।
વિડમ્બનામ્ અવાપ્નોતિ સ યથા ચન્દ્ર-ભૂપતિઃ

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સ આહ-
કથા 9
ચન્દ્ર-ભૂપતિ-કથા
કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે ચન્દ્રો નામ ભૂપતિઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય પુત્રા વાનર-ક્રીડા-રતા વાનર-યૂથં નિત્યમ્ એવાનેક-ભોજન-ભક્ષ્યાદિભિઃ પુષ્ટિં નયન્તિ સ્મ । અથ વાનરાધિપો યઃ સ ઔશનસ-બાર્હસ્પત્ય-ચાણક્ય-મત-વિત્ તદ્-અનુષ્ઠાતા ચ તત્-સર્વાન્ અપ્ય્ અધ્યાપયતિ સ્મ ।
અથ તસ્મિન્ રાજ-ગૃહે લઘુ-કુમાર-વાહન-યોગ્યં મેષ-યૂથમ્ અસ્તિ । તન્-મધ્યાદ્ એકો જિહ્વા-લૌલ્યાદ્ અહર્-નિશં નિઃશઙ્કં મહાનસે પ્રવિશ્ય યત્ પશ્યતિ તત્ સર્વં ભક્ષયતિ । તે ચ સૂપકર્ યત્ કિઞ્ચિત્ કાષ્ઠં મૃણ્-મયં ભાજનં કાંસ્ય-પાત્રં તામ્ર-પાત્રં વા પશ્યન્તિ તેનાશુ તાડયન્તિ ।
સો ઽપિ વાનર-યૂથપસ્ તદ્ દૃષ્ટ્વા વ્યચિન્તયત્-અહો મેષ-સૂપકાર-કલહો ઽયં વાનરાણાં ક્ષયાય ભવિષ્યતિ । યતો ઽન્ન-રસાસ્વાદ-લમ્પટો ઽયં મેષો, મહા-કોપાશ્ ચ સૂપકારા યથાસન્ન-વસ્તુના પ્રહરન્તિ । તદ્ યદિ વસ્તુનો ઽભાવાત્ કદાચિદ્ ઉલ્મુકેન તાડયિષ્યન્તિ, તદોર્ણા-પ્રચુરો ઽયં મેષઃ સ્વલ્પેનાપિ વહ્નિના પ્રજ્વલયિષ્યતિ । તદ્ દહ્યમાનઃ પુનર્ અશ્વ-કુટ્યાં સમીપ-વર્તિન્યાં પ્રવેક્ષ્યતિ । સાપિ તૃણ-પ્રાચુર્યાજ્ જ્વલિષ્યતિ । તતો ઽશ્વા વહ્નિ-દાહમ્ અવાપ્સ્યન્તિ ।
શાલિહોત્રેણ પુનર્ એતદ્ ઉક્તં યત્-વાનર-વસયાશ્વાનાં વહ્નિ-દાહ-દોષઃ પ્રશામ્યતિ । તન્ નૂનમ્ એતેન ભાવ્યમ્ અત્ર નિશ્ચયઃ । એવં નિશ્ચિત્ય સર્વાન્ વાનરાન્ આહૂય રહસિ પ્રોવાચ, યત્-
મેષેણ સૂપકારાણાં કલહો યત્ર જાયતે ।
સ ભવિષ્યત્ય્ અસન્દિગ્ધં વાનરાણાં ક્ષયાવહઃ

તસ્માત્ સ્યાત્ કલહો યત્ર ગૃહે નિત્યમ્ અકારણઃ ।
તદ્-ગૃહં જીવિતં વાઞ્છન્ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

કલહાન્તાનિ હર્મ્યાણિ કુવાક્યાન્તં ચ સૌહૃદમ્ ।
કુરાજાન્તાનિ રાષ્ટ્રાણિ કુકર્માન્તં યશો નૃણામ્

તન્ ન યાવત્ સર્વેષાં સઙ્ક્ષયો ભવતિ, તાવદ્ એવૈતદ્ રાજ-ગૃહં સન્ત્યજ્ય વનં ગચ્છામઃ । અથ તત્ તસ્ય વચનમ્ અશ્રદ્ધેયં શ્રુત્વા મદોદ્ધતા વાનરાઃ પ્રહસ્ય પ્રોચુઃ-ભો ભવતો વૃદ્ધ-ભાવાદ્ બુદ્ધિ-વૈકલ્યં સઞ્જાતં, યેનૈતદ્ બ્રવીષિ । ઉક્તં ચ-
વદનં દશનૈર્ હીનં લાલા સ્રવતિ નિત્યશઃ ।
ન મતિઃ સ્ફુરતિ ક્વાપિ બાલે વૃદ્ધે વિશેષતઃ

ન વયં સ્વર્ગ-સમાનોપભોગાન્ નાના-વિધાન્ ભક્ષ્ય-વિશેષાન્ રાજ-પુત્રૈઃ સ્વ-દત્તાન્ અમૃત-કલ્પાન્ પરિત્યજ્ય તત્રાટવ્યાં કષાય-કટુ-તિક્ત-ક્ષાર-રૂક્ષ-ફલાનિ ભક્ષયિષ્યામઃ ।
તચ્ છ્રુત્વાશ્રુ-કલુષાં દૃષ્ટિં કૃત્વા સ પ્રોવાચ-રે રે મૂર્ખાઃ ! યૂયમ્ એતસ્ય સુખસ્ય પરિણામં ન જાનીથ । કિં પાક-રસાસ્વાદન-પ્રાયમ્ એતત્ સુખં પરિણામે વિષવદ્ ભવિષ્યતિ । તદ્ અહં કુલ-ક્ષયં સ્વયં નાવલોકયિષ્યામિ । સામ્પ્રતં વનં યાસ્યામિ । ઉક્તં ચ-
મિત્રં વ્યસન-સમ્પ્રાપ્તં સ્વ-સ્થાનં પર-પીડનમ્ ।
ધન્યાસ્ તે યે ન પશ્યન્તિ દેશ-ભઙ્ગં કુલ-ક્ષયમ્

એવમ્ અભિધાય સર્વાંસ્ તાન્ પરિત્યજ્ય સ યૂથાધિપો ઽટવ્યાં ગતઃ । અથ તસ્મિન્ ગતેઽન્યસ્મિન્ અહનિ સ મેષો મહાનસે પ્રવિષ્ટો, યાવત્ સૂપકારેણ નાન્યત્ કિઞ્ચિત્ સમાસાદિતં તાવદ્ અર્ધ-જ્વલિત-કાષ્ઠેન તાડ્યમાનો જાજ્વલ્યમન-શરીરઃ શબ્દાયમાનો ઽશ્વ-કુટ્યાં પ્રત્યાસન્ન-વર્તિન્યાં પ્રવિષ્ટઃ ।
તત્ર તૃણ-પ્રાચુર્ય-યુક્તાયાં ક્ષિતૌ તસ્ય પ્રલુઠતઃ સર્વત્રાપિ વહ્નિ-જ્વાલાસ્ તથા સમુત્થિતા યથા કેચિદ્ અશ્વાઃ સ્ફુટિત-લોચનાઃ પઞ્ચત્વં ગતાઃ । કેચિદ્ બન્ધનાનિ ત્રોટયિત્વા અર્ધ-દગ્ધ-શરીરા ઇતશ્ ચેતશ્ ચ હ્રેષાયમાણા ધાવમાના સર્વમ્ અપિ જન-સમૂહમ્ આકુલીચક્રુઃ ।
અત્રાન્તરે રાજા સવિષાદઃ શાલિહોત્રજ્ઞાન્ વૈદ્યાન્ આહૂય પ્રોવાચ-ભોઃ ! પ્રોચ્યતામ્ એષામ્ અશ્વાનાં કશ્ચિદ્ દાહોપશમનોપાયઃ ।
તેઽપિ શાસ્ત્રાણિ વિલોક્ય પ્રોચુઃ-દેવ ! પ્રોક્તમ્ અત્ર વિષયે ભગવતા શાલિહોત્રેણ, યત્-
કપીનાં મેદસા દોષો વહ્નિ-દાહ-સમુદ્ભવા ।
અશ્વાનાં નાશમ્ અભ્યેતિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા

તત્ ક્રિયતામ્ એતચ્ ચિકિત્સિતાં દ્રાક્, યાવદ્ એતે ન દાહ-દોષેણ વિનશ્યન્તિ ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય સમસ્ત-વાનર-વધમ્ આદિષ્ટવાન્ । કિં બહુના, સર્વેઽપિ તે વાનરા વિવિધાયુધ-લગુડ-પાષાણાદિભિર્ વ્યાપાદિતાઃ ઇતિ ।
અથ સો ઽપિ વાનર-યૂથપસ્ તં પુત્ર-પૌત્ર-ભ્રાતૃ-સુત-ભાગિનેયાદિ-સઙ્ક્ષયં જ્ઞાત્વા વિષાદમ્ ઉપગતઃ । સન્ત્યક્તાહાર-ક્રિયો વનાદ્ વનં પર્યટતિ । અચિન્તયચ્ ચ-કથમ્ અહં તસ્ય નૃપાપસદયાનૃણતા-કૃત્યેનાપકૃત્યં કરિષ્યામિ । ઉક્તં ચ-
મર્ષયેદ્ ધર્ષણાં યો ઽત્ર વંશજાં પર-નિર્મિતામ્ ।
ભયાદ્ વા યદિ વા કામાત્ સ જ્ઞેયઃ પુરુષાધમઃ

અથ તેન વૃદ્ધ-વાનરેણ કુત્રચિત્ પિપાસાકુલેન ભ્રમતા પદ્મિની-ખણ્ડ-મણ્ડિતં સરઃ સમાસાદિતમ્ । તદ્ યાવત્ સૂક્ષ્મેક્ષિકયાવલોકયતિ તાવદ્ વનચર-મનુષ્યાણાં પદ-પઙ્ક્તિ-પ્રદેશો ઽસ્તિ ન નિષ્ક્રમણમ્ । તતશ્ ચિન્તિતમ્-નૂનમ્ અત્ર આક્રાન્તે દુષ્ટ-ગ્રાહેણ ભાવ્યમ્ । તત્-પદ્મિની-નાલમ્ આદાય દૂરસ્થો ઽપિ જલં પિબામિ ।
તથાનુષ્ઠિતે તન્-મધ્યાદ્ રાક્ષસો નિષ્ક્રમ્ય રત્ન-માલા-વિભૂષિત-કણ્ઠસ્ તમ્ ઉવાચ-ભોઃ ! અત્ર યઃ સલિલે પ્રવેશં કરોતિ સ મે ભક્ષ્યઃ ઇતિ । તન્ નાસ્તિ ધૂર્તતરસ્ ત્વત્-સમો ઽન્યો યઃ પાનીયમ્ અનેન વિધિના પિબતિ । તતસ્ તુષ્ટો ઽહં, પ્રાર્થયસ્વ હૃદય-વાઞ્છિતમ્ ।
કપિર્ આહ-ભોઃ ! કિયતી મે ભક્ષણ-શક્તિઃ ?
સ આહ-શત-સહસ્રાયુત-લક્ષાણ્ય્ અપિ જલ-પ્રવિષ્ટાનિ ભક્ષયામિ । બાહ્યતઃ શૃગાલો ઽપિ માં ધર્ષયતિ ।
વાનર આહ-અસ્તિ મે કેનચિદ્ ભૂપતિના સહાત્યન્તં વૈરમ્ । યદ્ય્ એનાં રત્ન-માલાં મે પ્રયચ્છસિ, તત્ પરિવારમ્ અપિ તં ભૂપતિં વાક્ય-પ્રપઞ્ચેન લોભયિત્વાત્ર સરસિ પ્રવેશયામિ ।
સો ઽપિ શ્રદ્ધેયં વચસ્ તસ્ય શ્રુત્વા રત્ન-માલાં દત્ત્વા પ્રાહ-ભો મિત્ર ! યત્ સમુચિતં ભવતિ તત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ।
વાનરો ઽપિ રત્ન-માલા-વિભૂષિત-કણ્ઠો વૃક્ષ-પ્રાસાદેષુ પરિભ્રમન્ જનૈર્ દૃષ્ટઃ । પૃષ્ટશ્ ચ-ભો યૂથપ ! ભવાન્ ઇયન્તં કાલં કુત્ર સ્થિતઃ ? ભવતા ઈદૃગ્ રત્ન-માલા કુત્ર લબ્ધા ? દીપ્ત્યા સૂર્યમ્ અપિ તિરસ્કરોતિ ।
વાનરઃ પ્રાહ-અસ્તિ કુત્રચિદ્ અરણ્યે ગુપ્તતરં મહત્ સરો ધનદ-નિર્મિતમ્ । તત્ર સૂર્યેઽર્ધોદિતે રવિ-વારે યઃ કશ્ચિન્ નિમજ્જતિ, સ ધનદ-પ્રસાદાદ્ ઈદૃગ્-રત્ન-માલા-વિભૂષિત-કણ્ઠો નિઃસરતિ ।
અથ ભૂભુજા તદ્ આકર્ણ્ય, સ વાનરઃ સમાહૂતઃ । પૃષ્ટશ્ ચ-ભો યૂથાધિપ ! કિં સત્યમ્ એતત્ ? રત્ન-માલા-સનાથં સરો ઽસ્તિ ક્વાપિ ?
કપિર્ આહ-સ્વામિન્ ! એષ પ્રત્યક્ષતયા મત્-કણ્ઠ-સ્થિતયા રત્ન-માલયા પ્રત્યયસ્ તે । તદ્ યદિ રત્ન-માલયા પ્રયોજનં તન્ મયા સહ કમ્ અપિ પ્રેષય, યેન દર્શયામિ ।
તચ્ છ્રુત્વા નૃપતિર્ આહ-યદ્ય્ એવં તદ્ અહં સ-પરિજનઃ સ્વયમ્ એષ્યામિ, યેન પ્રભૂતા રત્ન-માલા ઉત્પદ્યતે ।
વાનર આહ-એવં ક્રિયતામ્ ।
તથાનુષ્ઠિતે ભૂપતિના સહ રત્ન-માલા-લોભેન સર્વે કલત્ર-ભૃત્યાઃ પ્રસ્થિતાઃ । વાનરો ઽપિ રાજ્ઞા દોલાધિરૂઢેન સ્વોત્સઙ્ગે આરોપિતઃ સુખેન પ્રીતિ-પૂર્વમ્ આનીયતે । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
તૃષ્ણે દેવિ નમસ્ તુભ્યં યયા વિત્તાન્વિતા અપિ ।
અકૃત્યેષુ નિયોજ્યન્તે ભ્રામન્તે દુર્ગમેષ્વ્ અપિ

તથા ચ-
ઇચ્છતિ શતી સહસ્રં સહસ્રી લક્ષમ્ ઈહતે ।
લક્ષાધિપસ્ તથા રાજ્યં રાજ્યસ્થઃ સ્વર્ગમ્ ઈહતે

જીર્યન્તે જીર્યતઃ કેશાઃ દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ।
જીર્યતશ્ ચક્ષુષી શ્રોત્રે તૃષ્ણૈકા તરુણાયતે

અથ તત્-સરઃ સમાસાદ્ય વાનરઃ પ્રત્યૂષ-સમયે રાજાનમ્ ઉવાચ-દેવ ! અત્રાર્ધોદિતે સૂર્યેઽન્તઃ-પ્રવિષ્ટાનાં સિદ્ધિર્ ભવતિ તત્ સર્વો ઽપિ જન એકદૈવ પ્રવિશતુ । ત્વયા પુનર્ મયા સહ પ્રવેષ્ટવ્યં, યેન પૂર્વ-દૃષ્ટ-સ્થાનમ્ આસાદ્ય, પ્રભૂતાસ્ તે રત્ન-માલા દર્શયામિ ।
અથ પ્રવિષ્ટાસ્ તે લોકાઃ સર્વે ભક્ષિતા રાક્ષસેન । અથ તેષુ ચિરમાણેષુ રાજા વાનરમ્ આહ-ભો યૂથાધિપ કિમ્ ઇતિ ચિરાયતે મે પરિજનઃ ?
તચ્ છ્રુત્વા વાનરઃ સત્વરં વૃક્ષમ્ આરુહ્ય રાજાનમ્ ઉવાચ-ભો દુષ્ટ-નરપતે ! રાક્ષસેનાન્તઃ-સલિલ-સ્થિતેન ભક્ષિતાસ્ તે પરિજનઃ । સાધિતં મયા કુલ-ક્ષયજં વૈરમ્, તદ્ ગમ્યતામ્ । ત્વં સ્વામીતિ મત્વા નાત્ર પ્રવેશિતઃ । ઉક્તં ચ-
કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ ધિંસિતે પ્રતિહિંસિતમ્ ।
ન તત્ર દોષં પશ્યામિ યો દુષ્ટે દુષ્ટમ્ આચરેત્

તત્ ત્વયા મમ કુલ-ક્ષયઃ કૃતઃ મયા પુનસ્ તવ ઇતિ ।
અથૈતદ્ આકર્ણ્ય રાજા કોપાવિષ્ટઃ પદાતિર્ એકાકી યથાયાત-માર્ગેણ નિષ્ક્રાન્તઃ । અથ તસ્મિન્ ભૂપતૌ ગતે રાક્ષસ-સ્પૃષ્ટો જલાન્ નિષ્ક્રમ્ય સાનન્દમ્ ઇદમ્ આહ-
હતઃ શત્રુઃ કૃતં મિત્રં રત્ન-માલા ન હારિતા ।
નાલેન પિબતા તોયં ભવતા સાધુ વાનર

અતો ઽહં બ્રવીમિ-યો લૌલ્યાત્ કુરુતે કર્મ ઇતિ ।
એવમ્ ઉક્ત્વા ભૂયો ઽપિ સ ચક્રધરમ્ આહ-ભો મિત્ર ! પ્રેષય માં, યેન સ્વ-ગૃહં ગચ્છામિ ।
ચક્રધર આહ-ભદ્ર ! આપદ્-અર્થે ધન-મિત્ર-સઙ્ગ્રહઃ ક્રિયતે । તન્ મામ્ એવંવિધં ત્યક્ત્વા ક્વ યાસ્યસિ ? ઉક્તં ચ-
યસ્ ત્યક્ત્વા સાપદં મિત્રં યાતિ નિષ્ઠુરતાં વહન્ ।
કૃતઘ્નસ્ તેન પાપેન નરકે યાત્ય્ અસંશયમ્

સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-ભોઃ, સત્યમ્ એતદ્ યદિ ગમ્ય-સ્થાને શક્તિર્ ભવતિ । એતત્ પુનર્ મનુષ્યાણામ્ અગમ્ય-સ્થાનમ્ । નાસ્તિ કસ્યાપિ ત્વામ્ ઉન્મોચયિતું શક્તિઃ અપરં યથા યથા ચક્ર-ભ્રમ-વેદનયા તવ મુખ-વિકારં પશ્યામિ તથા તથાહમ્ એતજ્ જાનામિ યત્ દ્રાગ્ ગચ્છામિ મા કશ્ચિન્ મમાપ્ય્ અનર્થો ભવેદ્ ઇતિ । યતઃ-
યાદૃશી વદન-ચ્છાયા દૃશ્યતે તવ વાનર ।
વિકાલેન ગૃહીતો ઽસિ યઃ પરૈતિ સ જીવતિ

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 10
વિકાલ-વાનર-કથા
કસ્મિંશ્ચિન્ નગરે ભદ્રસેનો નામ રાજા પ્રતિવસતિ સ્મ । તસ્ય સર્વ-લક્ષણ-સમ્પન્ના રત્નવતી નામ કન્યાસ્તિ । તાં કશ્ચિદ્ રાક્ષસો જિહીર્ષતિ । રાત્રાવ્ આગત્યોપભુઙ્ક્તે, પરં કૃત-રક્ષોપધાનાં તાં હર્તું ન શક્નોતિ । સાપિ તત્-સમયે રક્ષઃ-સાન્નિધ્યજામ્ અવસ્થામ્ અનુભવતિ કમ્પાદિભિઃ ।
એકમ્ અતિક્રામતિ કાલે કદાચિત્ સ રાક્ષસો મધ્ય-નિશાયાં ગૃહ-કોણે સ્થિતઃ । સાપિ રાજ-કન્યા સ્વ-સખીમ્ ઉવાચ-સખિ ! પશ્યૈષ વિકાલઃ સમયે નિત્યમ્ એવ માં કદર્થયતિ । અસ્તિ તસ્ય દુરાત્મનઃ પ્રતિષેધોપાયઃ કશ્ચિત્ ?
તચ્ છ્રુત્વા રાક્ષસો ઽપિ વ્યચિન્તયત્-નૂનં યથાહં તથાન્યો ઽપિ કશ્ચિદ્ વિકાલ-નામાસ્યા હરણાય નિત્યમ્ એવાગચ્છતિ । પરં સો ઽપ્ય્ એનાં હર્તું ન શક્નોતિ । તત્ તાવદ્ અશ્વ-રૂપં કૃત્વાશ્વ-મધ્ય-ગતો નિરીક્ષયામિ । કિં-રૂપઃ સ કિં-પ્રભાવશ્ ચેતિ ? એવં રાક્ષસો ઽશ્વ-રૂપં કૃત્વાશ્વાનાં મધ્યે તિષ્ઠતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે નિશીથ-સમયે રાજ-ગૃહે કશ્ચિદ્ અશ્વ-ચૌરઃ પ્રવિષ્ટઃ । સ ચ સર્વાન્ અશ્વાન્ અવલોક્ય તં રાક્ષસમ્ અશ્વતમં વિજ્ઞાયાધિરૂઢઃ ।
અત્રાન્તરે રાક્ષસશ્ ચિન્તયામાસ-નૂનમ્ એષ વિકાલ-નામા માં ચૌરં મત્વા કોપાન્ નિહન્તુમ્ આગતઃ । તત્ કિં કરોમિ ? એવં ચિન્તયન્ સો ઽપિ તેન ખલીનં મુખે નિધાય કશાઘાતેન તાડિતઃ । અથાસૌ ભય-ત્રસ્ત-મનાઃ પ્રધાવિતુમ્ આરબ્ધઃ ।
ચૌરો ઽપિ દૂરં ગત્વા ખલીનાકર્ષણેન તં સ્થિરં કર્તુમ્ આરબ્ધવાન્ । સ તુ વેગાદ્ વેગતરં ગચ્છતિ । અથ તં તથાગણિત-ખલીનાકર્ષણં મત્વા ચૌરશ્ ચિન્તયામાસ-અહો નૈવં-વિધા વાજિનો ભવન્ત્ય્ અગણિત-ખલીનાઃ । તન્ નૂનમ્ અનેનાશ્વ-રૂપેણ રાક્ષસેન ભવિતવ્યમ્ । યદ્યપિ કઞ્ચિત્ પાંસુલં ભૂમિ-દેશમ્ અવલોકયામિ તદ્ આત્માનં તત્ર પાતયામિ । નાન્યથા મે જીવિતવ્યમ્ અસ્તિ ।
એવં ચિન્તયત ઇષ્ટ-દેવતાં સ્મરતસ્ તસ્ય સો ઽશ્વો બટ-વૃક્ષસ્ય તલે નિષ્ક્રાન્તઃ । ચૌરો ઽપિ બટ-પ્રરોહમ્ આસાદ્ય તત્રૈવ વિલગ્નઃ । તતો દ્વાવ્ અપિ તૌ પૃથગ્-ભૂતૌ પરમાનન્દ-ભાજૌ જીવિત-વિષયે લબ્ધ-પ્રત્યાશૌ સમ્પન્નૌ ।
અથ તત્ર બટે કશ્ચિદ્ રાક્ષસ-સુહૃદ્ વાનરઃ સ્થિત આસીત્ । તેન રાક્ષસં ત્રસ્તમ્ આલોક્ય વ્યાહૃતમ્-ભો મિત્ર ! કિમ્ એવ અલાય્યતેઽલીક-ભયેન ? તદ્ ભક્ષ્યો ઽયં માનુષઃ ભક્ષ્યતામ્ ।
સો ઽપિ વાનર-વચો નિશમ્ય, સ્વરૂપમ્ આધાય શઙ્કિત-મનાઃ સ્ખલિત-ગતિર્ નિવૃત્તઃ । ચૌરો ઽપિ તં વાનરાહૂતં જ્ઞાત્વા કોપાત્ તસ્ય લાઙ્ગુલં લમ્બમાનં મુખે નિધાય ચર્વિતવાન્ ।
વાનરો ઽપિ તં રાક્ષસાભ્યધિકં મન્યમાનો ભયાન્ ન કિઞ્ચિદ્ ઉક્તવાન્ । કેવલં વ્યથાર્તો નિમીલિત-નયનસ્ તિષ્ઠતિ । રાક્ષસો ઽપિ તં તથા-ભૂતમ્ અવલોક્ય શ્લોકમ્ એનમ્ અપઠત્-
યાદૃશી વચન-ચ્છાયા દૃશ્યતે તવ વાનર ।
વિકાલેન ગૃહીતો ઽસિ યઃ પરૈતિ સ જીવતિ

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રણષ્ટશ્ ચ । તત્ પ્રેષય માં યેન ગૃહં ગચ્છામિ । ત્વં પુનર્ અનુભુઙ્ક્ષ્વાત્ર સ્થિત એવ લોભ-વૃક્ષ-ફલમ્ ।
ચક્રધર આહ-ભોઃ અકારણમ્ એતત્ । દૈવ-વશાત્ સમ્પદ્યતે નૃણાં શુભાશુભમ્ । ઉક્તં ચ-
દુર્ગસ્ ત્રિકૂટઃ પરિખા સમુદ્રો
રક્ષાંસિ યોધા ધનદાચ્ ચ વિત્તમ્ ।
શાસ્ત્રં ચ યસ્યોશનસા પ્રણીતં
સ રાવણો દૈવ-વશાદ્ વિપન્નઃ

તથા ચ-
અન્ધકઃ કુબ્જકશ્ ચૈવ ત્રિસ્તની રાજ-કન્યકા ।
ત્રયો ઽપ્ય્ અન્યાયતઃ સિદ્ધાઃ સંમુખે કર્મણિ સ્થિતે

સુવર્ણ-સિદ્ધિઃ પ્રાહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 11
અન્ધક-કુબ્જક-ત્રિસ્તની-કથા
અસ્ત્ય્ અત્ર ધરા-તલ ઉત્તરા-પથે મધુ-પુરં નામ નગરમ્ । તત્ર મધુસેના નામ રાજા બભૂવ । તસ્ય કદાચિદ્ વિષય-સુખમ્ અનુભવતસ્ ત્રિસ્તની કન્યા બભૂવ । અથ તાં ત્રસ્તનીં જાતાં શ્રુત્વા સ રાજા કઞ્ચુકિનઃ પ્રોવાચ, યદ્-ભોસ્ ત્યજ્યતામ્ ઇયં ત્રસ્તની ગત્વા દૂરેઽરણ્યે યથા કશ્ચિન્ ન જાનાતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા કઞ્ચુકિનઃ પ્રોચુઃ-મહારાજ જ્ઞાયતે યદ્ અનિષ્ટ-કારિણી ત્રિસ્તની કન્યા ભવતિ । તથાપિ બ્રાહ્મણમ્ આહૂય પ્રષ્ટવ્યાઃ, યેન લોક-દ્વયં ન વિરુધ્યતે, યતઃ-
યઃ સતતં પરિપૃચ્છતિ શૃણોતિ સન્ધારયત્ય્ અનિશમ્ ।
તસ્ય દિવાકર-કિરણૈર્ નલિનીવ વિવર્ધતે બુદ્ધિઃ

તથા ચ-
પૃચ્છકેન સદા ભાવ્યં પુરુષેણ વિજાનતા ।
રાક્ષસેન્દ્ર-ગૃહીતો ઽપિ પ્રશ્નાન્ મુક્તો દ્વિજઃ પુરા

રાજા આહ--કથમ્ એતત્ ?
તે પ્રોચુઃ-
કથા 12
ચણ્ડકર્મ-નામ-રાક્ષસ-કથા
દેવ ! કસ્મિંશ્ચિદ્ વનોદ્દેશે ચણ્ડકર્મા નામ રાક્ષસઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । એકદા તેન ભ્રમતાટવ્યાં કશ્ચિદ્ બ્રાહ્મણઃ સમાસાદિતઃ । તતસ્ તસ્ય સ્કન્ધમ્ આરુહ્ય પ્રોવાચ-ભો અગ્રેસરો ગમ્યતામ્ ।
બ્રાહ્મણો ઽપિ ભય-ત્રસ્ત-મનાસ્ તમ્ આદાય પ્રસ્થિતઃ । અથ તસ્ય કમલોદર-કોમલૌ પાદૌ દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણો રાક્ષસમ્ અપૃચ્છત્-ભોઃ ! કિમ્ એવં-વિધૌ તે પાદાવ્ અતિકોમલૌ ?
રાક્ષસ આહ-ભોઃ ! વ્રતમ્ અસ્તિ, નાહમ્ આર્દ્ર-પાદો ભૂમિં સ્પૃશામિ ।
તતસ્ તચ્ છ્રુત્વાત્મનો મોક્ષોપાયં ચિન્તયંસ્ તત્-સરઃ પ્રાપ્તઃ । તતો રાક્ષસેનાભિહિતં-ભોઃ ! યાવદ્ અહં સ્નાનં કૃત્વા દેવતાર્ચન-વિધિં વિધાયાગચ્છામિ તાવત્ ત્વયાતઃ સ્થાનાદ્ અન્યત્ર ન ગન્તવ્યમ્ ।
તથાનુષ્ઠિતે દિવ્જશ્ ચિન્તયામાસ-નૂનં દેવતાર્ચન-વિધેર્ ઊર્ધ્વં મામ્ એષ ભક્ષયિષ્યતિ । તદ્ દ્રુતતરં ગચ્છામિ, યેનૈષ આર્દ્ર-પાદો ન મમ પૃષ્ઠમ્ એષ્યતિ ।
તથાનુષ્ઠિતે રાક્ષસો વ્રત-ભઙ્ગ-ભયાત્ તસ્ય પૃષ્ઠં ન ગતઃ । અતો ઽહં બ્રવીમિ-પૃચ્છકેન સદા ભાવ્યમ્ ઇતિ ।
અથ તેભ્યસ્ તચ્ છ્રુત્વા-રાજા દ્વિજાન્ આહૂય પ્રોવાચ-ભો બ્રાહ્મણાઃ ! ત્રિસ્તની મે કન્યા સમુત્પન્ના, તત્ કિં તસ્યાઃ પ્રતિવિધાનમ્ અસ્તિ, ન વા ?
હીનાઙ્ગી વાધિકાઙ્ગી વા યા ભવેત્ કન્યકા નૃણામ્ ।
ભર્તુઃ સ્યાત્ સા વિનાશાય સ્વ-શીલ-નિધનાય ચ

યા પુનસ્ ત્રિસ્તની કન્યા યાતિ લોચન-ગોચરમ્ ।
પિતરં નાશત્ય્ એવ સા દ્રુતં નાત્ર સંશયઃ

તસ્માદ્ અસ્યા દર્શનં પરિહરતુ દેવઃ । તથા યદિ કશ્ચિદ્ ઉદ્વાહયતિ, તદ્ એનાં તસ્મૈ દત્ત્વા, દેશ-ત્યાગેન સ નિયોજયિતવ્યઃ ઇતિ । એવં-કૃતે લોક-દ્વયાવિરુદ્ધતા ભવતિ ।
અથ તેષાં તદ્-વચનમ્ આકર્ણ્ય સ રાજા પટહ-શબ્દેન સર્વત્ર ઘોષણામ્ આજ્ઞાપયામાસ-અહો ! ત્રિસ્તનીં રાજકન્યાં યઃ કશ્ચિદ્ ઉદ્વાહયતિ સ સુવર્ણ-લક્ષમ્ આપ્નોતિ દેશ-ત્યાગં ચ ।
એવં તસ્યામ્ આઘોષણાયાં ક્રિયમાણાયાં મહાન્ કાલો વ્યતીતઃ । ન કશ્ચિત્ તાં પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સાપિ યૌવનોન્મુખી સઞ્જાતા સુગુપ્ત-સ્થાન-સ્થિતા યત્નેન રક્ષ્યમાણા તિષ્ઠતિ ।
અત્ર તત્રૈવ નગરે કશ્ચિદ્ અન્ધસ્ તિષ્ઠતિ । તસ્ય ચ મન્થરક-નામા કુબ્જો ઽગ્રેસરો યષ્ટિ-ગ્રાહી । તાભ્યાં તં પટહ-શબ્દમ્ આકર્ણ્ય, મિથો મન્ત્રિતં-સ્પૃશ્યતેઽયં પટહઃ । યદિ કથમ્ અપિ દૈવાત્ કન્યા લભ્યતે । સુવર્ણ-પ્રાપ્તિશ્ ચ ભવતિ, તથા સુખેન સુવર્ણ-પ્રાપ્ત્યા કાલો વ્રજતિ । અથ યદિ તસ્ય દોષતો મૃત્યુર્ ભવતિ । તદા દારિદ્ર્યોપાત્તસ્યાસ્ય ક્લેશસ્ય પર્યન્તો ભવતિ । ઉક્તં ચ-
લજ્જા સ્નેહઃ સ્વર-મધુરતા બુદ્ધયો યૌવન-શ્રીઃ
કાન્તાસઙ્ગઃ સ્વજન-મમતા દુઃખ-હાનિર્ વિલાસઃ ।
ધર્મઃ શાસ્ત્રં સુર-ગુરુ-મતિઃ શૌચમ્ આચાર-ચિન્તા
પૂર્ણે સર્વે જઠર-પિઠરે પ્રાણિનાં સમ્ભવન્તિ

એવમ્ ઉક્ત્વાન્ધેન ગત્વા, સ પટહઃ સ્પૃષ્ટઃ । ઉક્તં ચ-ભોઃ ! અહં તાં કન્યામ્ ઉદ્વાહયામિ, યદિ રાજા મે પ્રયચ્છતિ ।
તતસ્ તૈ રાજ-પુરુષૈર્ ગત્વા રાજ્ઞે નિવેદિતમ્-દેવ ! અન્ધેન કેનચિત્ પટહઃ સ્પૃષ્ટઃ । તદ્ અત્ર વિષયે દેવઃ પ્રમાણમ્ ।
રાજા પ્રાહ-
અન્ધો વા વધિરો વાથ કુષ્ટી વાપ્ય્ અન્ત્યજો ઽપિ વા ।
પરિગૃહ્ણાતુ તાં કન્યાં સ-લક્ષાં સ્યાદ્ વિદેશગઃ

અથ રાજાદેશાત્ તૈ રાજ-પુરુષૈસ્ તં નદી-તીરે નીત્વા સુવર્ણ-લક્ષેણ સમં વિવાહ-વિધિના ત્રિસ્તનીં તસ્મૈ દત્ત્વા, જલ-યાને નિધાય કૈવર્તાઃ પ્રોક્તાઃ-ભો ! દેશાન્તરં નીત્વા કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાનેઽન્ધઃ સપત્નીકઃ । કુબ્જકેન સહ મોચનીયઃ ।
તથાનુષ્ઠિતે વિદેશમ્ આસાદ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને કૈવર્ત-દર્શિતે ત્રયો ઽપિ મૂલ્યેન ગૃહં પ્રાપ્તાઃ સુખેન કાલં નયન્તિ સ્મ । કેવલમ્ અન્ધઃ પર્યઙ્કે સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ, ગૃહ-વ્યાપારં મન્થરકઃ કરોતિ । એવં ગચ્છતા કાલેન ત્રિસ્તન્યા કુબ્જકેન સહ વિકૃતિઃ સમપદ્યત । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
યદિ સ્યાચ્ છ્રી-તલો વહ્નિશ્ ચન્દ્રમા દહનાત્મકઃ ।
સુસ્વાદઃ સાગરઃ સ્ત્રીણાં તત્-સતીસ્ ત્વં પ્રજાયતે

અથાન્યેદ્યુસ્ ત્રિસ્તન્યા મન્થરકો ઽભિહિતઃ-ભોઃ સુભગ ! યદ્ય્ એષો ઽન્ધઃ કથઞ્ચિત્ વ્યાપાદ્યતે, તદ્ આવયોઃ સુખેન કાલો યાતિ । તદ્ અન્વિષ્યતાં કુત્રચિદ્ વિષમ્, યેનાસ્મૈ તત્ પ્રદાય સુખિની ભવામિ ।
અન્યદા કુબ્જકેન પરિભ્રમતા મૃતઃ કૃષ્ણસર્પઃ પ્રાપ્તઃ । તં ગૃહીત્વા પ્રહૃષ્ટ-મના ગૃહમ્ અભ્યેત્ય તામ્ આહ-સુભગે ! લબ્ધો ઽયં કૃષ્ણ-સર્પઃ । તદ્ એનં ખણ્ડશઃ કૃત્વા પ્રભૂત-શુણ્ઠ્ય્-આદિભિઃ સંસ્કાર્યાસ્મૈ વિકલ-નેત્રાય મત્સ્યામિષં ભણિત્વા પ્રયચ્છ યેન દ્રાગ્ વિનશ્યતિ । યતો ઽસ્ય મત્સ્યામિષં સદા પ્રિયમ્ । એવમ્ ઉક્ત્વા મન્થરકો બહિર્ ગતઃ ।
સાપિ પ્રદીપ્તે વહ્નૌ કૃષ્ણ-સર્પં ખણ્ડશઃ કૃત્વા તક્ર-સ્થાલ્યામ્ આધાય ગૃહ-વ્યાપારાકુલા તં વિકલાક્ષં સ-પ્રશ્રયમ્ ઉવાચ-આર્ય-પુત્ર ! તવાભીષ્ટં મત્સ્ય-માંસં સમાનીતમ્ । યતસ્ ત્વં સદૈવ તત્ પૃચ્છસિ । તે ચ મત્સ્યા વહ્નૌ પાવનાય તિષ્ઠન્તિ । તદ્ યાવદ્ અહં ગૃહ-કૃત્યં કરોમિ, તાવત્ ત્વં દર્વીમ્ આદાય ક્ષણમ્ એકં તાન્ પ્રચાલય ।
સો ઽપિ તદ્ આકર્ણ્ય હૃષ્ટ-મનાઃ સૃક્કણી પરિલિહન્ દ્રુતમ્ ઉત્થાય દર્વીમ્ આદાય પ્રમથિતુમ્ આરબ્ધઃ । અથ તસ્ય મત્સ્યાન્ મથ્નતો વિષ-ગર્ભ-બાષ્પેણ સંસ્પૃષ્ટં નીલ-પટલં ચક્ષુર્ભ્યામ્ અગલત્ । અસાવ્ અપ્ય્ અન્ધસ્ તં બહુ-ગુણં મન્યમાનો વિશેષાન્ નેત્રાભ્યાં બાષ્પ-ગ્રહણમ્ અકરોત્ ।
તતો લબ્ધ-દૃષ્ટિર્ જાતો યાવત્ પશ્યતિ, તાવત્ તક્ર-મધ્યે કૃષ્ણ-સર્પ-ખણ્ડાનિ કેવલાન્ય્ એવાવલોકયતિ । તતો વ્યચિન્તયત્-અહો, કિમ્ એતત્ ? મમ મત્સ્યામિષં કથિતમ્ આસીદ્ અનયા । એતાનિ તુ કૃષ્ણ-સર્પ-ખણ્ડાનિ । તત્ તાવદ્ વિજાનામિ સમ્યક્ ત્રિસ્તન્યાશ્ ચેષ્ટિતમ્ । કિં મમ વધોપાય-ક્રમઃ કુબ્જસ્ય વા ? ઉતાહો અન્યસ્ય વા કસ્યચિત્ ? એવં વિચિન્ત્ય સ્વાકારં ગૂહયન્ન્ અન્ધવત્ કર્મ કરોતિ યથા પુરા ।
અત્રાન્તરે કુબ્જઃ સમાગત્ય નિઃશઙ્કતયાલિઙ્ગન-ચુમ્બનાદિભિસ્ ત્રિસ્તનીં સેવિતુમ્ ઉપચક્રમે । સો ઽપ્ય્ અન્ધસ્ તમ્ અવલોકયન્ન્ અપિ યાવન્ ન કિઞ્ચિચ્ છસ્ત્રં પશ્યતિ, તાવત્ કોપ-વ્યાકુલ-મનાઃ પૂર્વવચ્ છયનં ગત્વા કુબ્જં ચરણાભ્યાં સઙ્ગૃહ્ય સામર્થ્યાત્ સ્વ-મસ્તકોપરિ ભ્રામયિત્વા ત્રિસ્તનીં હૃદયે વ્યતાડયત્ ।
અથ કુબ્જ-પ્રહારેણ તસ્યાસ્ તૃતીયઃ સ્તન ઉરસિ પ્રવિષ્ટઃ । તથા બલાન્ મસ્તકોપરિ ભ્રમણેન કુબ્જઃ પ્રાઞ્જલતાં ગતઃ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-અન્ધકઃ કુબ્જકશ્ ચૈવ (84) ઇતિ ।
સુવર્ણસિદ્ધિર્ આહ-ભોઃ સત્યમ્ એતત્ । દૈવાનુકૂલતયા સર્વં કલ્યાણં સમ્પદ્યતે । તથાપિ પુરુષેણ સતાં વચનં કાર્યમ્ । પુનર્ એવમ્ એવ વર્તિતવ્યમ્ । અથ એવમ્ એવ યો વર્તતે, સ ત્વમ્ ઇવ વિનશ્યતિ । તથા ચ-
એકોદરાઃ પૃથગ્ ગ્રીવા અન્યાન્ય-ફલ-ભક્ષિણઃ ।
અસંહતા વિનશ્યન્તિ ભારુણ્ડા ઇવ પક્ષિણઃ

ચક્રધર આહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 13
ભારુણ્ડ-પક્ષિ-કથા
કસ્મિંશ્ચિત્ સરોવરે ભારુણ્ડ-નામા પક્ષી એકોદરઃ પૃથગ્-ગ્રીવઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । તેન ચ સમુદ્ર-તીરે પરિભ્રમતા કઞ્ચિત્ ફલમ્ અમૃત-કલ્પં તરઙ્ગ-ક્ષિપ્તં સમ્પ્રાપ્તમ્ । સો ઽપિ ભક્ષયન્ન્ ઇદમ્ આહ-અહો ! બહૂનિ મયામૃત-પ્રાયાણિ સમુદ્ર-કલ્લોલાહૃતાનિ ફલાનિ ભક્ષિતાનિ । પરમ્ અપૂર્વો ઽસ્યાસ્વાદઃ । તત્ કિં પારિજાત-હરિચન્દન-તરુ-સમ્ભવમ્ ? કિં વા, કિઞ્ચિદ્ અમૃત-મય-ફલમ્ ઇદમ્ અવ્યક્તેનાપિ વિધિનાપાતિતમ્ ।
એવં તસ્ય બ્રુવતો દ્વિતીય-મુખેનાભિહિતમ્-ભો, યદ્ય્ એવં તન્ મમાપિ સ્તોકં પ્રયચ્છ, યેનાહમ્ અપિ જિહ્વા-સૌખ્યમ્ અનુભવામિ ।
તતો વિહસ્ય પ્રથમ-વક્ત્રેણાભિહિતમ્-આવયોસ્ તાવદ્ એકમ્ ઉદરમ્ । એકા તૃપ્તિશ્ ચ ભવતિ । તતઃ કિં પૃથગ્ ભક્ષિતેન ? વરમ્ અનેન શેષેણ પ્રિયા તોષ્યતે ।
એવમ્ અભિધાય તેન શેષં ભારુણ્ડ્યાઃ પ્રદત્તમ્ । સાપિ તદ્ આસ્વાદ્ય પ્રહૃષ્ટતમાલિઙ્ગન-ચુમ્બન-સમ્ભાવનાદ્ય્-અનેક-ચાટુ-પરા ચ બભૂવ । દ્વિતીયં મુખં તદ્-દિનાદ્ એવ પ્રભૃતિ સોદ્વેગં સ-વિષાદં ચ તિષ્ઠતિ ।
અથાન્યેદ્યુર્ દ્વિતીય-મુખેન વિષ-ફલં પ્રાપ્તમ્ । તદ્ દૃષ્ટ્વાપરમ્ આહ-ભો નિસ્ત્રિંશ ! પુરુષાધમ ! નિરપેક્ષ ! મયા વિષ-ફલમ્ આસાદિતમ્ । તત્ તવાપમાનાદ્ ભક્ષયામિ ।
અપરેણાભિહિતમ્-મૂર્ખ ! મા મૈવં કુરુ । એવં કૃતે દ્વયોર્ અપિ વિનાશો ભવિષ્યતિ । અથૈવં વદતા તેનાપમાનેન તત્ ફલં ભક્ષિતમ્ । કિં બહુના, દ્વાવ્ અપિ વિનષ્ટૌ ।
અતો ઽહં બ્રવીમિ-એકોદરાઃ પૃથગ્-ગ્રીવાઃ (92) ઇતિ ।
ચક્રધર આહ-સત્યમ્ એતત્ । તદ્ ગચ્છ ગૃહમ્ । પરમ્ એકાકિના ન ગન્તવ્યમ્ । ઉક્તં ચ-
એકઃ સ્વાદુ ન ભુઞ્જીત એકશ્ ચાર્થાન્ ન ચિન્તયેત્ ।
એકો ન ગચ્છેદ્ અધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્

અપિ ચ-
અપિ કાપુરુષો માર્ગે દ્વિતીયઃ ક્ષેમ-કારકઃ ।
કર્કટેન દ્વિતીયેન જીવિતં પરિરક્ષિતમ્

સુવર્ણ-સિદ્ધિઃ પ્રાહ-કથમ્ એતત્ ?
સો ઽબ્રવીત્-
કથા 14
બ્રાહ્મણ-કર્કટક-કથા
કસ્મિંશ્ચિદ્ અધિષ્ઠાને બ્રહ્મદત્ત-નામા બ્રાહ્મણઃ પ્રતિવસતિ સ્મ । સ ચ પ્રયોજન-વશાદ્ ગ્રામં પ્રસ્થિતઃ સ્વ-માત્રાભિહિતઃ, યદ્-વત્સ ! કથમ્ એકાકી વ્રજસિ ? તદ્ અન્વિષ્યતાં કશ્ચિદ્ દ્વિતીયઃ સહાયઃ ।
સ આહ-અમ્બ ! મા ભૈષીઃ । નિરુપદ્રવો ઽયં માર્ગઃ । કાર્ય-વશાદ્ એકાકી ગમિષ્યામિ ।
અથ તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા સમીપસ્થ-વાપ્યાઃ સકાશાત્ કર્કટમ્ આદાય માત્રાભિહિતં-વત્સ, અવશ્યં યદિ ગન્તવ્યમ્ । તદ્ એષ કર્કટો ઽપિ સહાયો ભવતુ । તદ્ એનં ગૃહીત્વા ગચ્છ ।
સો ઽપિ માતુર્ વચનાદ્ ઉભાભ્યાં પાણિભ્યાં ન સઙ્ગૃહ્ય કર્પૂર-પુટિકા-મધ્યે નિધાય, પાત્ર-મધ્યે સંસ્થાપ્ય શીઘ્રં પ્રસ્થિતઃ ।
અથ ગચ્છન્ ગ્રીષ્મોષ્મણા સન્તપ્તઃ કઞ્ચિન્ માર્ગસ્થં વૃક્ષમ્ આસાદ્ય, તત્રૈવ પ્રસુપ્તઃ । અત્રાન્તરે વૃક્ષ-કોટરાન્ નિર્ગત્ય સર્પસ્ તત્-સમીપમ્ આગતઃ ।
સ ચાભ્યન્તર-ગતાં કર્પૂર-પુટિકામ્ અતિલૌલ્યાદ્ અભક્ષયત્ । સો ઽપિ કર્કટસ્ તત્રૈવ સ્થિતઃ સન્ સર્પ-પ્રાણાન્ અપાહરત । બ્રાહ્મણેઽપિ યાવત્ પ્રબુદ્ધઃ પશ્યતિ, તાવત્ સમીપે મૃત-કૃષ્ણ-સર્પો નિજ-પાર્શ્વે કર્પૂર-પુટિકોપરિ સ્થિતસ્ તિષ્ઠતિ । તં દૃષ્ટ્વા વ્યચિન્તયત્-કર્કટેનાયં હતઃ ઇતિ । પ્રસન્નો ભૂત્વાબ્રવીચ્ ચ-ભોઃ ! સત્યમ્ અભિહિતં મમ માત્રા યત્ પુરુષેણ કો ઽપિ સહાયઃ કાર્યઃ । નૈકાકિના ગન્તવ્યમ્ । યતો મયા શ્રદ્ધા-પૂરિત-ચેતસા તદ્-વચનમ્ અનુષ્ઠિતં તેનાહં કર્કટેન સર્વ-વ્યાપાદનાદ્ રક્ષિતઃ । અથવા સાધ્વ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે-
ક્ષીણઃ શ્રયતિ શશી રવિમ્ ઋદ્ધો વર્ધયતિ પયસાં નાથમ્ ।
અન્યે વિપદિ સહાયા ધનિનાં શ્રિયમ્ અનુભવન્ત્ય્ અન્યે

મન્ત્રે તીર્થે દ્વિજે દેવે દૈવજ્ઞે ભેષજે ગુરૌ ।
યાદૃશી ભાવના યસ્ય સિદ્ધિર્ ભવતિ તાદૃશી