પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.9

જૈમિનિરુવાચ-
ભૂય એવ ગુરો બ્રૂહિ ગઙ્ગામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
ગઙ્ગાકથામૃતં પાતું માધુર્યાત્પુનરિષ્યતે

વ્યાસ ઉવાચ-
તદપ્યહં બ્રવીમિ ત્વાં ગઙ્ગાભક્તો યતો ભવાન્ ।
તૌ પાદૌ સફલૌ નૄણાં જાહ્નવીતટગામિનૌ

ગઙ્ગાકલ્લોલનિનદશ્રાવિણૌ શ્રવણૌ ચ તૌ ।
સા જિહ્વા યા ચ જાનાતિ સ્વાદુભેદં તદંભસઃ

તે નેત્રે જાહ્નવી ચારુતરંગદર્શને ચ તે ।
તલ્લલાટમિતિ પ્રોક્તં ગઙ્ગામૃત્પુણ્ડ્રધારિ યત્

તૌ હસ્તૌ જાહ્નવી તીરે હરિ પૂજાપરાયણૌ ।
શરીરં સફલં તચ્ચ વિમલે જાહ્નવી જલે

પતિતં તદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્ ।
સ્વર્ગસ્થાઃ પિતરઃ સર્વે ગચ્છંતો જાહ્નવીતટે

સંદૃશ્ય હૃષ્ટાઃ શંસંતિ વદંત ઇતિ જૈમિને ।
તત્પુણ્યં કૃતમસ્માભિઃ સદ્ગતિપ્રાપ્તયે પુરા

ભવિષ્યત્યક્ષયં તચ્ચ યતઃ પુત્રોઽયમીદૃશઃ ।
અનેન ગાઙ્ગૈઃ સલિલૈર્વયં સંપ્રતિ તર્પિતાઃ

યાસ્યામઃ પરમં ધામ દુર્લ્લભં યત્સુરૈરપિ ।
ગઙ્ગાયાં યાનિ દ્રવ્યાણિ દાસ્યત્યસ્માકમાત્મજઃ

અસ્મભ્યં તાનિ સર્વાણિ ભવિષ્યંત્યક્ષયાણિ વૈ ।
નરકસ્થાશ્ચ પિતરઃ સર્વદુઃખસમન્વિતાઃ

વદંતીતિ સુતં દૃષ્ટ્વા ગચ્છંતં જાહ્નવીતટમ્ ।
કૃતાનિ યાનિ પાપાનિ નરકક્લેશદાનિ વૈ

યાસ્યંતિ સંક્ષયં તાનિ પુત્રસ્યાપિ પ્રસાદતઃ ।
વિમુક્તા નરકક્લેશૈર્વયં સર્વે સુદુઃસહૈઃ

અથ પુત્રપ્રસાદેન યાસ્યામઃ પરમાં ગતિમ્ ।
યાત્રાં વિધાય યો મર્ત્યો ગૃહં મોહાન્નિવર્તતે

નિરાશાઃ પિતરસ્તસ્ય યાંતિ સર્વે યથા ગતાઃ ।
આમિષં મૈથુનં ચૈવ દોલામશ્વં ગજં તથા

ઉપાનહં ચાતપત્રં ગંગાયાત્રાસુ વર્જયેત્ ।
અધ્વશ્રમોદ્ભવં દુઃખં દુષ્કરં ન હિ મન્યતે

ગૃહે પદ્મસુખં તત્ર ગઙ્ગાસ્નાને સ્મરેન્ન ચ ।
અસત્યભાષણં ચૈવ પાખંડસંગમેવ ચ

દ્વિર્ભોજનં ચ કલહં ગંગાયાત્રાસુ વર્જયેત્ ।
પરનિંદાં ચ લોભં ચ ગર્વં ચ ક્રોધમત્સરૌ

અત્યંતહાસ્યશોકં ચ ગંગાયાત્રાસુ વર્જયેત્ ।
મંચસુપ્તમિવાત્માનં ચિંતયેદ્ભૂમિશાયિનમ્

ગંગાનામ સુનામાનિ વદેદ્ગચ્છઞ્જનઃ પથિ ।
માહાત્મ્યં જાહ્નવી દેવ્યાઃ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

સુખદં મોક્ષદં ચૈવ કથયન્પથિ ગચ્છતિ ।
ગઙ્ગે દેવિ જગન્માતર્દેહિ સંદર્શનં મમ

વચોભિઃ કોમલૈરેભિઃ કુર્યાચ્છ્રમનિવારણમ્ ।
હા કથં સદનં ત્યક્તમાગતં વા કથં મયા

શ્રમૈરિતિ વદેદ્યસ્તુ સંપૂર્ણં તત્ફલં નહિ ।
ક્વ પર્યંઙ્કઃ ક્વ મે પત્ની ક્વ ચ મે ચ સુહૃદ્ગૃહમ્

સ્વપામિ પ્રાંતરે ભૂમૌ કથં વાહં સમાગતઃ ।
ધનધાન્યાદિવસ્તૂનાં કા ગતિર્વા ગૃહે મમ

કિયદ્ભિર્દિવસૈર્ભૂયો ગમિષ્યામ્યહમાલયમ્ ।
ઇતિ ચિંતાકુલા યે ચ પથિ ગચ્છંતિ માનવાઃ

ગંગાસ્નાનફલં તેષાં સંપૂર્ણં ન ભવેદ્દ્વિજ ।
ગઙ્ગે ગંતું પ્રતીતીરે યાત્રેયં વિહિતા તવ

નિર્વિઘ્નાં સિદ્ધિમાપ્નોમિ ત્વત્પ્રસાદાત્સરિદ્વરે ।
ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય યાત્રાકાલે વિશેષતઃ

હર્ષિતો નિલયાદ્ગચ્છેદ્વૈષ્ણવૈઃ સહ જૈમિને ।
નાતિવેગેન ગંતવ્યં ન તથા ચ શનૈઃ શનૈઃ

ગઙ્ગાયાત્રાસુ કર્ત્તવ્યં નાન્યત્કર્મ વિચક્ષણૈઃ ।
ગંગાતીરે પ્રયાગે તુ વાણિજ્યપ્રમુખાનિ ચ

કાર્યાણિ કુરુતે યસ્તુ તત્પુણ્યાર્દ્ધં વિનશ્યતિ ।
જન્મજન્માર્જિતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ

ગંગાદેવીપ્રસાદેન સર્વં મે યાસ્યતિ ક્ષયમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પરમપ્રીતઃ પ્રાજ્ઞો ગઙ્ગાતટં વ્રજેત્

દૃષ્ટ્વા ચ માતરં ગઙ્ગામિમં મંત્રમુદીરયેત્ ।
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્

સાક્ષાદ્બ્રહ્મસ્વરૂપાં ત્વામપશ્યમિતિ ચક્ષુષા ।
દેવિ ત્વદ્દર્શનાદેવ મહાપાતકિનો મમ

વિનષ્ટમભવત્પાપં જન્મકોટિસમુદ્ભવમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સકલં દેહં નિપાત્ય પૃથિવીતલે

પ્રણમેજ્જાહ્નવીં દેવીં ભક્તિભાવસમન્વિતઃ ।
તતઃ સ્રોતઃસમીપે ચ બદ્ધાઞ્જલિરિમં પુનઃ

પઠેન્મંત્રં ભક્તિભાવૈઃ સુપ્રીતો દ્વિજસત્તમ ।
ગંગે દેવિ જગદ્ધાત્રિ પાદાભ્યાં સલિલં તવ

સ્પૃશામીત્યપરાધં મે પ્રસન્ના ક્ષંતુમર્હસિ ।
સ્વર્ગારોહણસોપાનં ત્વદીયમુદકં શુભે

અતઃ સ્પૃશામિ પાદાભ્યાં ગંગે દેવિ નમો નમઃ ।
તતસ્તુ મસ્તકે ધૃત્વા ગાંગેયં વારિ ભક્તિતઃ

સ્નાનાર્થં પ્રવિશેત્સ્રોતઃ પ્રાજ્ઞો ગંગેતિ કીર્તયન્ ।
ત્વત્કર્દમૈરતિસ્નિગ્ધૈઃ સર્વપાપપ્રણાશનૈઃ

મયા સંલિપ્યતે ગાત્રં માતર્મે હર પાતકમ્ ।
ગઙ્ગાકર્દમલિપ્તાઙ્ગો ગઙ્ગાગઙ્ગેતિ કીર્તયન્

સર્વકલ્મષનાશિન્યાં ગઙ્ગાયાં સ્નાનમાચરેત્ ।
ભૂયઃ પૂર્વોક્તમન્ત્રેણ ગૃહીત્વા મૃત્તિકાં તતઃ

વક્ષ્યમાણેન મન્ત્રેણ ગૃહીત્વા મૃત્તિકાં પુનઃ ।
વક્ષ્યમાણેન મંત્રેણ ભક્તિતઃ સ્નાનમાચરેત્

બ્રહ્મસ્વરૂપે હે ગઙ્ગે સ્નાનમાચર્યતે મયા ।
ત્વદીયે નિર્મલે તોયે યથોક્તફલદા ભવ

તતો નિજેચ્છયા વિપ્ર ગઙ્ગાયાં લોકમાતરિ ।
સ્નાનં સમાચરેત્પ્રાજ્ઞો ગઙ્ગાનારાયણં સ્મરન્

એવં સ્નાત્વા તુ ગઙ્ગાયાં ગાત્રં વસ્ત્રેણ માર્જયેત્ ।
પરિધેયાંબરાંબૂનિ ગઙ્ગાસ્રોતસિ ન ત્યજેત્

ન દંતધાવનં કુર્યાદ્ગઙ્ગાગર્ભે વિચક્ષણઃ ।
કુર્યાચ્ચેન્મોહતઃ પુણ્યં ન ગઙ્ગાસ્નાનજં લભેત્

પ્રભાતેઽન્યત્ર તાં કૃત્વા દંતકાષ્ઠાદિકક્રિયામ્ ।
રાત્રિવાસં પરિત્યજ્ય ગઙ્ગાયાં સ્નાનમાચરેત્

બાહ્યભૂમિમગત્વા યો ગઙ્ગાયાં સ્નાનમાચરેત્ ।
ગઙ્ગાસ્નાનફલં સોઽપિ સંપૂર્ણં ચ લભેન્નહિ

સ્નાત્વા ચ ગઙ્ગામૃત્પુંડ્રં સ્થાને સ્થાને નયેદ્બુધઃ ।
તતઃ સ્થિરમનાઃ કુર્યાદ્વિધિના તર્પણાદિકમ્

ગાઙ્ગેયૈરુદકૈર્યસ્તુ કુરુતે પિતૃતર્પણમ્ ।
પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ વર્ષકોટિશતાવધિ

ગઙ્ગાયાં કુરુતે યસ્તુ પિતૃશ્રાદ્ધં દ્વિજોત્તમ ।
પિતરસ્તસ્ય તિષ્ઠંતિ સંતુષ્ટાસ્ત્રિદશાલયમ્ ૫૦

સમાપ્ય સ્નાનકર્માણિ ગઙ્ગાયાં સમુપોષિતઃ ।
દાનં દેવાર્ચનં ચૈવ જયોઽન્યાશ્ચ ક્રિયાસ્તથા ।
કૃતાસ્તુ યાસ્તુ ગઙ્ગાયાં ક્ષયસ્તાસાં ન વિદ્યતે

સમાપ્ય સ્નાનકર્માણિ ગંગાયાં સમુપોષિતઃ ।
કૃતપંચમહાયજ્ઞો ગંગાપૂજાં સમાચરેત્

ગંગાયાઃ પ્રતિમાં દેવ્યાઃ શ્રીવિષ્ણોઃ પ્રતિમાં તથા ।
નાલિકેરોદકૈર્દિવ્યૈઃ સ્નાપયેદ્ભક્તિતો બુધઃ

જાહ્નવીપ્રતિમાભાવાન્નાલિકેરોદકાનિ વૈ ।
નિક્ષિપેજ્જાહ્નવીતોયે જાહ્નવીં હૃદિ સંસ્મરન્

દિવ્યૈર્ગંધૈશ્ચ દીપૈશ્ચ ઘૃતપૂર્ણસમુજ્જ્વલૈઃ ।
ધૂપૈઃ સુવાસિતૈશ્ચૈવ નાનાપુષ્પમનોહરૈઃ

નાનાફલૈઃ સુપક્વૈશ્ચ નૈવેદ્યૈરુત્તમાસ્તથા ।
પાદ્યાર્ઘાચમનીયૈશ્ચ તાંબૂલૈઃ ખાદિરાન્વિતૈઃ

અન્યૈરપ્યુપહારૈશ્ચ વિશિષ્ટૈર્નિજભક્તિતઃ ।
સ્તવૈર્નાના ચ નૈવેદ્યૈર્ગઙ્ગાં વિષ્ણું ચ પૂજયેત્

તતઃ સંપૂજિતાં દેવીં વિષ્ણું ચ પરમેશ્વરમ્ ।
અંગપ્રદક્ષિણાં કુર્યાદ્ભક્ત્યા વારત્રયં બુધઃ

અથ સ્થિત્વા નિરાહારોઽપરેહનિ સરિદ્વરે ।
ભોક્ષ્યામિ જહ્નુતનયે શરણં મે ભવાનઘે

એવં સંકલ્પ્ય મતિમાન્કર્મણા મનસા ગિરા ।
રાત્રૌ જાગરણં કુર્યાજ્જિતનિદ્રો ઽતિહર્ષિતઃ

અશક્ત્યા ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ફલાહારો ભવેદધઃ ।
અન્નમાત્રં ન ભુંજીત ન ચ કુર્યાદ્ધિ ભોજનમ્

પ્રાતર્ગઙ્ગાં ચ વિષ્ણું ચ પુનરભ્યર્ચ્ય જૈમિને ।
વિપ્રાય દક્ષિણાં દદ્યાદ્વિભવસ્યાનુરૂપતઃ

અર્ચનં જાગરં ચૈવ યત્કૃતં પુરતસ્તવ ।
અચ્છિદ્રમસ્તુ તત્સર્વં ત્વત્પ્રસાદાત્સરિદ્વરે

ઇત્યુક્ત્વા તાં નમસ્કૃત્ય કૃતનિત્યક્રિયો દ્વિજઃ ।
તતઃ સબંધુભિઃ સાર્દ્ધં પારણં સ્વયમાચરેત્

તીર્થોપવાસમેવં યઃ કુરુતે જાહ્નવીતટે ।
તસ્ય પુણ્યફલં વત્સ વદતો મે નિશામય

જન્માંતરાર્જિતૈઃ પાપૈર્વિમુક્તો વિષ્ણુરૂપધૃક્ ।
વિષ્ણોઃ પુરં સમાસાદ્ય વિષ્ણુના સહ મોદતે

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ ।
સ્થિત્વા વિષ્ણુપુરં સર્વં સુખં ભુંક્તે સુદુર્લ્લભમ્

તતો નારાયણાદેશાદ્બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ।
બ્રહ્મલોકે સુખં ભુંક્તે દુર્લ્લભં યત્સુરૈરપિ

તાવત્કાલં બ્રહ્મલોકે સ્થિત્વા બ્રહ્મક્ષયાત્તતઃ ।
મહાદેવં તતો ગચ્છેદ્રથમારુહ્ય શોભનમ્

સુખં નાનાવિધં તત્ર ભુઙ્ક્તેઽત્યન્તસુદુર્લ્લભમ્ ।
ગાણપત્યમવાપ્નોતિ કિમન્યૈર્બહુભાષિતૈઃ

તાવત્કાલં શિવપુરે સ્થિત્વા વૈ પુણ્યવાન્નરઃ ।
ઇન્દ્રલોકં તતો ગચ્છેદ્દ્વિતીય ઇવ વાસવઃ

તેન પુણ્યાત્મના સાર્દ્ધં વસેદેકાસને તતઃ ।
તત્ર ભુક્ત્વાખિલાન્કામાન્કલ્પકોટિશતાવધિ

સૂર્યલોકં તતો ગચ્છેદ્દ્વિતીય ઇવ ચન્દ્રમાઃ ।
તત્રામૃતાનિ ભુક્ત્વા વૈ ચિરં ચન્દ્રસ્ય સન્નિધૌ

પુનરાગત્ય પૃથિવીં ચક્રવર્તી નૃપો ભવેત્ ।
પાલયિત્વા ચિરં પૃથ્વીં જિત્વા વૈ સકલાન્રિપૂન્

આયુષોંઽતે ચ ગઙ્ગાયાં સુખં મૃત્યુમવાપ્નુયાત્ ।
ભૂયઃ સ એવમારુહ્ય વિમાનં સુમહાયશાઃ

પુરં ભગવતો યાતિ દૈવતૈરપિ દુર્લ્લભમ્ ।
તત્ર ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્મન્વંતરચતુષ્ટયમ્

પરમં જ્ઞાનમાસાદ્ય દુર્લ્લભં મોક્ષમાપ્નુયાત્ ।
જાહ્નવીતીરયાત્રાયાં દૈવાદ્યસ્ય ભવેત્પથિ

પંચતા સોઽપિ પરમં ધામ ગચ્છેન્ન સંશયઃ ।
સત્યધર્મો નામ રાજા ધાર્મિકશ્ચ પ્રિયંવદઃ

ત્રેતાદ્વાપરસંધૌ ચ બભૂવ ક્ષિતિમણ્ડલે ।
વિજયા નામ મહિષી તસ્ય ભૂમિપતેરભૂત્

સુંદરી શીલયુક્તા સા પતિસેવાપરાયણા ।
સપ્તવર્ષસહસ્રાણિ ભુક્ત્વા વસુમતીમિમામ્

કદાચિત્પ્રાપ્તકાલોઽસૌ સદારઃ પંચતાં ગતઃ ।
તતો યમભટૈર્બદ્ધૌ દંપતી તૌ ભયંકરૌ

દુઃખપ્રદેન માર્ગેણ જગ્મતુર્યમમંદિરમ્ ।
તૌ દૃષ્ટ્વા ધર્મરાજોઽપિ ચિત્રગુપ્તમુવાચ હ

એતયોઃ સર્વકર્માણિ ચિત્રગુપ્ત વિચારય ।
તેનાજ્ઞપ્તશ્ચિત્રગુપ્તસ્તયોઃ કર્માણિ જૈમિને

મૂલાદ્વિચારયામાસ પ્રાહ ચેતિ કૃતાઞ્જલિ ।
ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ-
એતયોઃ સકલં કર્મ શૃણુ રાજન્વદામ્યહમ્

શુભં વાપ્યશુભં કર્મ યદેતાભ્યાં કૃતં ભુવિ ।
કિંચિદસ્યા નયોપાયં વદામિ તદહં શૃણુ

એકાદા ત્રાસિતો વ્યાઘ્રૈઃ કશ્ચિદેકો મૃગઃ પ્રભો ।
વનાજ્જીવનરક્ષાર્થમાગતોઽસ્ય સભાં પ્રતિ

તમાયાંતં સમાલોક્ય ભૂયોઽયં પ્રાપ્તકૌતુકઃ ।
જઘને સ્વયમુત્થાય ખડ્ગેન તરસા મૃગમ્

જઘાન હ મૃગં રાજા શરણાગતમપ્યમુમ્ ।
તસ્માત્સદારોભૂપોઽયં દંડનીયસ્ત્વયા પ્રભો

યાવંતિ તસ્ય રોમાણિ સંસ્થિતાનિ કલેવરે ।
મન્વંતરસહસ્રાણિ મન્વંતરશતાનિ ચ

કોટિકોટિકુલૈર્યુક્તા નારકી સ્યાન્ન સંશયઃ ।
શરણાગતરક્ષાં યઃ પ્રાણૈરપિ ધનૈરપિ

કુરુતે યો નરો જ્ઞાની તસ્ય પુણ્યં નિશામય ।
સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તો બ્રહ્મહત્યામુખૈરપિ

આયુષોઽન્તે વ્રજેન્મોક્ષં યોગિનામપિ દુર્લ્લભમ્ ।
યમાજ્ઞયા તતો દૂતૈઃ સદારોઽસૌ મહીપતિઃ

અસિપત્રવને ઘોરે સ્થાપિતોઽત્યંતદુઃખદે ।
અસિતુલ્યાનિ પત્રાણિ યતસ્તેષાં ચ શાખિનામ્

અસિપત્રવનં પ્રાહુરતસ્તદ્વૈ મનીષિણઃ ।
સ્થિત્વાસિપત્રવિપિને યુગકોટિશતાનિ ચ

સદારો નરકં ભેજે વ્યાઘ્રભક્ષ્યાહ્વયં તતઃ ।
નિરયં તં પ્રવિશતિ સર્વોપદ્રવસંયુતમ્

ભવેચ્ચ ભક્ષ્યો વ્યાઘ્રેણ વ્યાઘ્રભક્ષ્યસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
યુગકોટિસહસ્રાણિ સ્થિત્વા તત્ર સ ભૂપતિઃ

સદારોઽજનિ પાપાંતે ભેકયોનિં ગતઃ ક્ષિતૌ ।
જાતિસ્મરૌ તતસ્તૌ તુ ભેકીભેકૌ સુદુઃખિતૌ

તીરે તસ્થતુરેકસ્મિન્સતતં કીટભોજિનૌ ।
અથૈકદા તેન પથા પુણ્યાહં પ્રાપ્ય માનવાઃ

ગચ્છંતિ જાહ્નવીતીરં તાંસ્તૌ દદૃશતુર્દ્વિજ ।
ભેક ઉવાચ-
વર્ષાભ્વિ મોહાદ્યત્સર્વં પાપં કર્મ કૃતં મયા

અદ્યાપિ કર્મણા તેન દુઃખમાવાં ન મુંચતિ ।
ત્યક્ત્વા શરીરં ગંગાયાં મુક્તાઃ સ્યુઃ પાપિનોઽપિ ચ ૧૦૦

તથાપ્યેવં વિધં દુઃખમનુભૂયાવહે કથમ્ ।
ગંગાયાં ત્યક્તુમિચ્છામિ સંપ્રત્યેતત્કલેવરમ્

કા યુક્તિર્બ્રૂહિ તાં કાંતે તિતીર્ષુર્દુઃખસાગરમ્ ।
વર્ષાભ્વી તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રાહેતિ વિનયાન્વિતા

વર્ષાભ્વ્યુવાચ-
દુઃખં ન શક્યતે સોઢું સ્વામિન્નેતદ્ દ્રુતં કુરુ ।
તતસ્તૌ દંપતી વિપ્ર સ્મૃત્વા ગંગાં શુભપ્રદામ્

સહસા ચક્રતુર્યાત્રાં મરણાયોપહર્ષિતૌ ।
અથૈતૌ પથિ ગચ્છંતૌ ચિરકાલં બુભુક્ષિતૌ

અપશ્યત્પાપકૃત્ક્ષ્વેડઃ કાલસર્પો ભયંકરઃ ।
કાલસર્પ્પ ઉવાચ-
દર્દુરૌ પાપિનૌ યેથાઃ પ્રાપ્તકાલૌ યુવાં તતઃ

અથ નૂનં ભક્ષિતવ્યૌ ક્ષુધિતેન મયા યુવામ્ ।
તતસ્તાવતિસંત્રસ્તૌ દંપતી દુઃખભાગિનૌ

ઇત્યૂચતુર્વચો ભક્ત્યા કાલસર્પં પુરોગતમ્ ।
નાસ્તિ મૃત્યુભયં સર્પ સ્વલ્પમપ્યાવયોર્હૃદિ

અહમાસં પુરા રાજા સત્યધર્માહ્વયઃ ક્ષિતૌ ।
ઇયં ચ વિજયા નામ મહિષી સંસ્થિતા મમ

મયા દુરાત્મના મોહાન્નિતઃ શરણં ગતઃ ?।
તેનૈવ કર્મણા ભુક્તં ચિરં દુઃખં યમાલયે

ભોક્તું સ્વકર્મણઃ શેષં ભેકયોનૌ સ્ત્રિયા સહ ।
સોઽહં યાતોઽસ્મિ પાપેન કૃતં કર્મ ન મુંચતિ

સત્યમાવાં જિગમિષૂ પરમં ધામ પન્નગ ।
વ્રજાવો જાહ્નવીતીરં શરીરત્યાગહેતવે

ત્યજાવિવેકતાં સર્પ નરકક્લેશદાયિનીમ્ ।
આવાં સંખાદ્ય ભવતો ભવિષ્યતિ સુખં કિયત્

આવયોર્હૃદયે વિષ્ણુસ્તવાપિ હૃદયે હરિઃ ।
અતએવ ત્વયા સાર્દ્ધં શત્રુતા કા ભુજંગમ

પ્રાણિહિંસા ન કર્તવ્યા કદાપિ ચ વિચક્ષણૈઃ ।
ક્રિયતેઽપિ ચ તદ્ધિંસાં વિદધાતિ સ્વયં વિધિઃ

આયુઃ પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સંપદશ્ચ યશાંસિ ચ ।
હિંસાં દત્વા મનુષ્યાણાં હરેદ્દુષ્ટો વિધિઃ સ્વયમ્

કિં જપૈઃ કિં તપોભિર્વા કિં દાનૈઃ કિમુ ચાધ્વરૈઃ ।
હિંસેતિ વર્ણદ્વિતયં યસ્યાસ્તિ હૃદયે સદા

યઃ પ્રાણિહિંસકો મર્ત્યઃ સ એવ હરિહિંસકઃ ।
સર્વપ્રાણિશરીરસ્થો ભગવાન્કમલાપતિઃ

આત્માનં બહુધા સૃષ્ટ્વા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ ।
સંસારકૌતુકાગારે ક્રીડેચ્છિશુરિવ સ્વયમ્

શરીરિણઃ શરીરં હિ નિલયઃ પરમાત્મનઃ ।
પરમાત્મા સ્વયં વિષ્ણુરતો હિંસાં વિવર્જયેત્

પરપ્રાણવિનાશેન ચાત્મતુષ્ટિર્વિધીયતે

ક્ષણં સ્યાદાત્મનસ્તુષ્ટિરન્યસ્ય પ્રાણસંક્ષયઃ ।
ચરિત્રમેતલ્લોકાનામત્યદ્ભુતમિવ ક્ષિતૌ

આત્મતૃપ્તિં પ્રકુર્વંતિ પરં હત્વાતિયત્નતઃ ।
ધીમાન્નાત્મપરિજ્ઞાનં કદાચિત્કુરુતે નહિ

અહં વિષ્ણુરસૌવિષ્ણુરિતિ ચેતસિ ભાવયેત્ ।
પરદુઃખેન યો દુઃખી સુખી યશ્ચ પરશ્રિયા

સંસારેઽસ્મિન્સ વિજ્ઞેયઃ સાક્ષાદેવ હરિઃ સ્વયમ્ ।
ધિગસ્તુ તત્સુખં નૄણાં મોહવંચિતચેતસામ્

પરહિંસાવિધાનેન સુખં યત્સ્યાદ્ભુજંગમ ।
સુખાનિ વાપિ દુઃખાનિ દીયંતે યાનિ જંતવે

અચિરેણૈવ તાનિ સ્મ લભંતે ભુવિ માનવાઃ ।
તસ્માદ્ધિંસાં પરિત્યજ્ય ભુજંગમ સુખી ભવ

ત્વયિ પ્રસન્ને ગચ્છાવઃ પારં દુઃખમહોદધેઃ ।
સર્પ ઉવાચ-
યદા સ્યાત્પરહિંસાયાં નૂનં મે નાતિપાતકમ્

તદા કથમહો સૃષ્ટૈ વેધસા ભક્ષ્યભક્ષકૌ ।
પરહિંસા ન કર્તવ્યા સત્યમેતત્ત્વયોદિતમ્

કિંતુ સર્વેષુ ભક્ષ્યેષુ હિંસા સંભાવ્યતે નહિ ।
નારાયણો વિશ્વરૂપઃ સત્યમેતન્ન સંશયઃ

ભક્ષ્યભક્ષકસંયુક્તં સ્વયમેવ સસર્જ હ ।
સૃજતિ સ્વયમાત્માનમાત્માનં રક્ષતિ સ્વયમ્

આત્માનં સ્વયમેવાત્તિ સૃષ્ટિરેવંવિધા હરેઃ ।
શક્તોઽહં કિં યુવાં હંતું કાલરૂપી સ્વયં વિધિઃ

સંપ્રતિ પ્રેષયામાસ કાર્યેસ્મિન્માં સ્વયં હરિઃ ।
યુવાં સસર્જ યો દેવો યશ્ચ રક્ષતિ વાં સદા

કાલરૂપી સ એવાદ્ય હંતિ હેતું વિધાય મામ્ ।
વ્યાસ ઉવાચ-।
તતસ્તેન ભુજંગેન ભક્ષિતૌ તૌ ચ દંપતી

ગઙ્ગા ગંગેતિ જલ્પંતૌ મહત્યા ક્ષુધયા પથિ ।
જાહ્નવીતીરયાત્રાયાં પાદેપાદે જનાવિમૌ

અશ્વમેધાખ્ય યજ્ઞાનાં પ્રાપ્તવંતૌ મહાફલમ્ ।
તસ્માદેનૌ મહાત્માનૌ બહ્વશ્વમેધધારિણૌ

એતયોઃ સદૃશો નાસ્તિ શતક્રતુરહં યતઃ ।
નિજાધિકારેણૈવાન્યમવલંબ્ય પુરંદરઃ

અર્ઘ્યહસ્તઃ પાદચારી વૃતો દેવૈઃ સમાયયૌ ।
અથ રમ્ભોર્વશી ચૈવ સુંદર્યોઽન્યાશ્ચ હર્ષિતાઃ

અન્યોન્યં કથયામાસુર્નિજયૌવનગર્વિતાઃ ।
અયં પુણ્યાત્મનાં શ્રેષ્ઠો રસજ્ઞોઽત્યંતસુન્દરઃ

આયાતોઽમું કરિષ્યામિ સ્વવશં સેવિતૈઃ સ્વકૈઃ ।
કાચિત્કાંચિદ્વદત્યેતજ્જાનામિ સકલાં કલામ્

અતએવ ભવિષ્યામિ કાંતાહમસ્ય ભૂપતેઃ ।
કાચિત્કાંચિદિતિ બ્રૂયાત્તે શક્રોપિ વશો મમ

કિમત્ર ચિત્રં વશગો ભૂપાલોઽયં ભવિષ્યતિ

ભર્ત્તા મમાયં ચ પતિર્મમાયં સ્વામી મમાયં મમ નાથ એષઃ ।
ઇતીવ સર્વાઃ પરમપ્રમોદૈર્વદંતિ નાર્યોખિલસદ્ગુણજ્ઞાઃ

ઉચ્ચાવચં વિપ્ર નિશમ્ય તાસાં જગાદ કાચિદ્ગુણિની રસજ્ઞા ।
સૌદાસ્યકાંતાં નૃપતિઃ સ્વયં યાં ભજત્યયં કિં કલહેન નાર્યઃ

સુન્દર્ય્યસ્તાસ્તતઃ સર્વાઃ સંત્યજ્ય કલહં દ્વિજ ।
આજગ્મુર્હૃદયોત્સાહૈઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

અથ તં નૃપતિશ્રેષ્ઠ સદારં ગતકલ્મષમ્ ।
પાદ્યાદ્યૈઃ પૂજયામાસુઃ પ્રાહેતિ ચ પુરંદરઃ

રથે નિવેશયામાસ પુષ્પકે સ્ત્રીસમન્વિતમ્ ।
ભેરીમૃદંગમધુરી ડિંડિમાનકનિઃસ્વનૈઃ

કરકં કણનાદૈશ્ચ કરતાલસ્વનૈસ્તથા ।
જયશબ્દૈશ્ચ દેવાનાં નાકઃ શબ્દમયોઽભવત્

દેવાઙ્ગના ચારુહસ્ત શ્વેતચામરમારુતૈઃ ।
વીજિતઃ સરથારૂઢઃ સદારસ્ત્રિદિવં યયૌ

તતઃ શક્રઃ સ્વયં તસ્મૈ સત્યધર્માય ભૂભુજે ।
દત્તવાન્નિજાસનાર્દ્ધં શુભો વૈ ક્ષયશંકયા

શક્રેણ સહ ભૂપોઽસૌ વસન્નેકાસને સદા ।
શક્રત્વમકરોત્સ્વર્ગે કેશવસ્યાનુકંપયા ૧૫૦

યુગકોટિસહસ્રાણિ દિવિ ભુક્ત્વાખિલં સુખમ્ ।
રથમારુહ્યવૈકુંઠં યયૌ ભગવદાજ્ઞયા

તત્ર મન્વંતરં ભુક્ત્વા સર્વભોગમનોરમમ્ ।
પરમં જ્ઞાનમાસાદ્યા સદારો મોક્ષમાપ્તવાન્

જાહ્નવીતીરયાત્રાયાં શરીરં ત્યજતઃ પથિ ।
ફલમેવંવિધં વિપ્ર મયા સર્વં પ્રકીર્તિતમ્

જાહ્નવીતીરગમને મુનિભિસ્તત્વદર્શિભિઃ ।
ન કાલનિયમઃ પ્રોક્તો નારદાદ્યૈર્મહર્ષિભિઃ

યદાયદા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ગઙ્ગાયાં સ્નાનમાચરેત્ ।
તદાતદાઽક્ષયં પુણ્યં લભતે માનવો ધ્રુવમ્

ગંગા સર્વાણિ પાપાનિ નાશયંતીતિ નિશ્ચયઃ ।
કુર્યાત્પુનઃપુનઃ પાપં ન ચ ગંગા પુનાતિ તમ્

પાપબુદ્ધિં પરિત્યજ્ય ગંગાયાં લોકમાતરિ ।
સ્નાનં કુરુત હે લોકા યદિ સદ્ગતિમિચ્છથ

યત્પુણ્યં ગંગાસ્નાનાત્તુ માનવાનાં ભવેદ્દિવજ ।
તત્પુણ્યં પ્રાપ્યતે વિપ્ર કર્મભિઃ કૈઃ સુદુસ્તરૈઃ

આસારાણાં ભૂમિરેણોઃ સંખ્યાં કર્તું તુ શક્યતે ।
ભાગીરથીગુણાસ્તે ન શક્યા વક્તું ન ચ દ્વિજ

વિચાર્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ ત્વદીયાનિ મયોચ્યતે ।
ગંગાંભસિ સકૃત્સ્નાત્વા મોક્ષમાપ્નોતિ માનવઃ

સ્નાનં કૂપજલેઽપિ યસ્તુ કુરુતે ગંગાં વિચિંત્ય પ્રભું દેવાનાં સકલાર્ત્તશોકદુરિતત્રાસૌઘવિધ્વંસિનીમ્ ।
મુક્તઃ સોઽપિ સમસ્તપાતકચયૈર્ગોવિપ્રહત્યાદિભિર્ગચ્છેદ્વિષ્ણુપુરં સમસ્તસુખદં ગંગાપ્રસાદાદ્દિવજ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે ગંગામાહાત્મ્યે નવમોઽધ્યાયઃ