પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.25

જૈમિનિરુવાચ-
ભૂય એવ મહાભાગ તુલસ્યાઃ પાપનાશનમ્ ।
અતિથેઃ પૂજનસ્યાપિ માહાત્મ્યં બ્રૂહિ વિસ્તરાત્

સૂત ઉવાચ-
તતો વ્યાસો મહાતેજાસ્તુલસ્યા દ્વિજસત્તમ ।
માહાત્મ્યં વક્તુમારેભે શૃણ્વતાં પાપનાશનમ્

વ્યાસ ઉવાચ-
ઇયં સાક્ષાન્મહાલક્ષ્મીસ્તુલસી ભગવત્પ્રિયા ।
તસ્માદિમાં ન પશ્યંતિ વૃક્ષજ્ઞાનેન જૈમિને

સદૈવ તુલસીં મર્ત્યો યથૈવ ભુવિ સેવતે ।
તથૈવ સેન્દ્રા વિબુધાઃ સેવંતે તં સુરાલયે

પરબ્રહ્મસ્વરૂપેયં તુલસી યત્ર તિષ્ઠતિ ।
તત્રૈવ કુશલં સર્વં સુદૃઢં પ્રોચ્યતે મયા

પ્રાપ્નોતિ મૃત્યુકાલે યસ્તોયં પાતકવાનપિ ।
તુલસીપત્રગલિતં સ યાતિ હરિસન્નિધિમ્

તુલસીમૃત્તિકાપુણ્ડ્રં યો મૃત્યુસમયે વહેત્ ।
સ મુક્તઃ સકલૈઃ પાપૈઃ પુરં ગચ્છતિ ચક્રિણઃ

યસ્ય સ્યાત્તુલસીપત્રં મુખે શિરસિ કર્ણયોઃ ।
મૃત્યુકાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ તસ્ય સ્વામી ન ભાસ્કરિઃ

પવિત્રનામા સુમતિર્બભૂવ પરમાર્થવિત્ ।
બભૂવ બ્રાહ્મણી તસ્ય બહુલા નામ ધારિણી

સદ્વંશપ્રભવા સાધ્વી પતિસેવાપરાયણા ।
અનપત્યપતિર્નામ તત્રૈકોસ્તિ દ્વિજોત્તમઃ

સખ્યં તેન પવિત્રોઽસૌ ચકાર દ્વિજસેવિના ।
તતોઽનપત્યપતિના કથાલોભેન સત્તમઃ

ઉપવિષ્ટઃ પવિત્રોઽસૌ સ્નેહાદેકવરાસને ।
તત્રાંતરે મહાતેજા લોમશો નામ સ દ્વિજઃ

કથયંતૌ કથાશ્ચિત્રાઃ સમાગત્ય દદર્શ તૌ ।
અથ તં લોમશં વિપ્રં વિપ્રાવુત્થાય પીઠતઃ

પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાદ્યૈઃ પૂજયામાસતુશ્ચ તૌ ।
સુપ્રીતો લોમશસ્તાભ્યાં નારાયણપરાયણઃ

ઉવાસ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ આસને કીર્તયન્હરિમ્ ।
આસનસ્થં મહાત્માનં લોમશં તં કૃતાઞ્જલિમ્

પવિત્રાનાપત્યમુની ભક્ત્યા પ્રાહતુર્લોમશમ્ ।
ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ ત્વત્પાદયુગલૈર્નૃભિઃ

સદ્ભિર્ગ્રાહ્યૈરાશ્રમોઽયં પૂતોઽભૂન્નૂનમાવયોઃ ।
કૃતાનિ યાનિ પાપાનિ આવાભ્યાં મોહતઃ પુરા

તાનિ સર્વાણિ નષ્ટાનિ ત્વત્પાદયુગદર્શનાત્ ।
ભવાન્નારાયણઃ સાક્ષાત્પૂજનીયોઽમરૈરપિ

સમ્યક્તે પૂજનં કર્તું કિમાવાં માનુષૌ ક્ષમૌ ।
અતિથેર્યા કૃતા પૂજા તેઽસ્માભિર્નિજશક્તિતઃ

અનયા ભવ સુપ્રીતઃ ક્ષમસ્વ દોષમાવયોઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તૌ મહાત્માનૌ તસ્યાગંતોઃ પદદ્વયે ।
નિપેતતુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ વયસ્યૌ ગૃહમેધિનૌ

વ્યાસ ઉવાચ-
તતો ભક્ત્યા સુસંતુષ્ટો લોમશો વિદુષાંવરઃ ।
યુવાં વિનયિનાં શ્રેષ્ઠૌ દ્વિજાગ્ર્યૌ ધર્મતત્પરૌ

આપ્યાયિતોઽસ્મિ સુતરાં યુવયોર્વિનયોક્તિભિઃ ।
સાક્ષાદ્બ્રહ્મા શિવો વિષ્ણુરતિથિઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

તસ્મિન્નેતાવતીભક્તિર્યુવયોરસ્તુ મઙ્ગલમ્ ।
આરાધિતોઽસ્મ્યહંસમ્યગતિથિર્ભૂરિભોજનૈઃ

વ્યાસ ઉવાચ-
તત ઉત્થાય તૌ વિપ્રૌ તત્પાદકમલદ્વયે ।
ભૂયોઽપિ તં નમસ્કૃત્ય પ્રાહતુર્લોમશં મુનિમ્

બ્રાહ્મણાવૂચતુઃ
બ્રહ્મન્નતિથિપૂજાયા માહાત્મ્યં વક્તુમર્હસિ ।
યાં કૃત્વા પ્રાપ્યતે મુક્તિર્દુઃખલભ્યાપિ માનવૈઃ

કોઽતિથિઃ પ્રોચ્યતે લોકે તસ્ય પૂજા ચ કીદૃશી ।
આતિથેયોઽતિથિશ્ચેમૌ લભેતે કામુભૌ ગતિમ્

લોમશ ઉવાચ-
વાનપ્રસ્થો બ્રહ્મચારી ભિક્ષુશ્ચૈષાં પ્રપૂજનાત્ ।
નિરુચ્યતે ગૃહં શ્રેષ્ઠમાશ્રમેષુ ચતુર્ષ્વપિ

ચતુરાશ્રમમધ્યેષુ પ્રધાના ગૃહિણો મતાઃ ।
તૈશ્ચાતિથીનાં કર્તવ્યા પૂજા ભક્તિસમન્વિતૈઃ

ગૃહિણાં પરમો ધર્મઃ પ્રોક્તશ્ચાતિથિપૂજનમ્ ।
આશ્રમાચારતોઽભ્રષ્ટાસ્તતસ્તે ગૃહિણો મતાઃ

વંહત્યતિથિપૂજાયાં દક્ષતાં ગૃહિણો યદિ ।
તદા પ્રયોજનં તેષાં કિમન્યૈઃ પુણ્યકર્મભિઃ

યસ્ય ન શ્રૂયતે નામ ન ચ ગોત્રં ન ચ સ્થિતિઃ ।
અકસ્માદ્ગૃહમાગચ્છેત્સોઽતિથિઃ પ્રોચ્યતે બુધૈઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વાપિ વૈશ્યા વા વૃષલાસ્તથા ।
ગૃહાગતાઃ પૂજિતાશ્ચ વિષ્ણુવત્તત્ત્વદર્શિભિઃ

ચાણ્ડાલપ્રમુખા યેઽન્યે હીનવર્ણસમુદ્ભવાઃ ।
વિષ્ણુવત્પૂજિતવ્યાસ્તે પાદ્યાર્ઘ્યૈર્ભૂરિભોજનૈઃ

સમાગતેષ્વતિથિષુ પ્રયાણં કુરુતે ગૃહી ।
અપિ સ ત્વરયા દદ્યાત્પાદ્યાર્ઘ્યાદીનિ ચ દ્વિજઃ

કુર્યાચ્ચ કુશલં પ્રશ્નં વચનૈઃ કોમલાક્ષરૈઃ ।
કારયેદ્ભોજનં વાપિ દિવ્યરત્નૈર્મુદા ગૃહી

સુખદે મન્દિરે તસ્ય શયનં કારયેદ્બુધઃ ।
પ્રાતર્જિગમિષું દૃષ્ટ્વા તમાયાંતં વિવર્જયેત્

યદિ કર્મવિપાકેન ગૃહી ભવતિ વિત્તવાન્ ।
અતિથ્યેનાતિથિઃ પૂજ્યસ્તદહં વચ્મિ સત્તમૌ

સમાગતેષ્વતિથિષુ ભક્ત્યા દદ્યાત્તૃણાદિકમ્ ।
તૃણાભાવેન વૈ બ્રૂયાદ્ભૂમૌ તિષ્ઠેતિ ભક્તિતઃ

પાદપ્રક્ષાલનાર્થં તુદદ્યાદુદકમુત્તમમ્ ।
અતો મધુરયા વાચા પૃચ્છેચ્ચ કુશલાદિકમ્

ફલાદિકં તતો દદ્યાદ્ભક્ત્યા ભોજનહેતવે ।
તદભાવેન મતિમાન્મુદા વિપ્ર પ્રકાશયેત્

વદેચ્ચાહં મહાપાપી દરિદ્ર પ્રવરોઽતિથે ।
કર્ત્તુમિચ્છામિ ભક્તિં તે દૈવતંત્રંવિરોધકમ્

અનેન વિધિના દીનઃ સત્યક્ત્વાતિથિપૂજનમ્ ।
સ્વાચારપતિતો નાન્યો યથોક્તં ફલમાપ્નુયાત્

અનર્ચિતોઽતિથિર્યસ્ય ગચ્છેદ્વૈ ગૃહિણો ગૃહાત્ ।
જન્મકોટ્યર્જિતં પુણ્યં તસ્ય ગચ્છતિ સંક્ષયમ્

એક એવાતિથિર્યેન ભક્તિભાવેન પૂજ્યતે ।
હરેત્તસ્ય હરિઃ સદ્યો પાતકં કોટિજન્મજમ્

સત્યં વચ્મિ હિતં વચ્મિ દૃઢં વચ્મિ પ્રયત્નતઃ ।
વિનાતિથિસપર્યાભિર્ગૃહિણો નાસ્તિ વા ગતિઃ

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમાગંતુપૂજયા વિના ।
ગતિર્નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ નાસ્ત્યેવ ગૃહિધર્મિણામ્

જ્ઞાતિધર્મ ઇતિ ખ્યાતો વલ્લભો દ્વાપરે યુગે ।
બભૂવ સર્વધર્મજ્ઞસ્તસ્ય શ્રીવલ્લભાહ્વયા

તેન સર્વાણિ કર્માણિ કૃતાનિ જ્ઞાતિસેવિના ।
સૌરાષ્ટ્રે વસતિં ચક્રે તયા સહ સભાર્યયા

તત્ર દુર્ગ્રહસંચારાદ્દ્વાદશાબ્દં ચ વાસવઃ ।
ન વવર્ષાંબુ તેનાસીદ્દુર્ભિક્ષં સુમહદ્દ્વિજૌ

તસ્મિન્મહતિ દુર્ભિક્ષે લોકાસ્તદ્દેશવાસિનઃ ।
બભૂવુર્દુઃખિતાઃ સર્વે મર્યાદામપિ તત્યજુઃ ૫૦

જ્ઞાનભદ્રો મહાયોગી યુગે દ્વાપર સંજ્ઞકે ।
દુર્ભિક્ષહૃતસંપત્તિર્બભૂવાત્યન્તદુઃખિતઃ

ક્ષુધાકુલાન્સુતાન્દૃષ્ટ્વા દારાંશ્ચ દ્વિજસંમતૌ ।
ફલમૂલાદનાર્થાય જગામોત્પત્યકાં ગિરેઃ

ગિરેરુપત્યકાપ્રાંતે ચિરાયુઃ સ બુભુક્ષિતઃ ।
કૂષ્માણ્ડફલમેકં ચ લેભે બ્રાહ્મણસત્તમૌ

સમાદાય ફલં તચ્ચ હર્ષિતોઽસૌ નિજાલયમ્ ।
જવૈર્જગામ વિપ્રેન્દ્રો જ્ઞાનભદ્રો મહાયશાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્ર મેઘૈર્ન્નીલપદૈરિવ ।
આવૃતે ગગને વૃષ્ટિર્મહાસારૈર્બભૂવ હ

સ મુનિશ્ચ તયા વૃષ્ટ્યા પ્લાવિતાખિલવિગ્રહ ।
વનાદ્વનચરઃ કશ્ચિચ્છીતાર્તશ્ચાયયૌ ગૃહમ્

દૃષ્ટ્વાતિથિં તુ શીતાર્તં વવંદે શિરસા તતઃ ।
દદૌ તૃણાસનં ભક્ત્યા તસ્મૈ પાદ્યાદિકં તતઃ

તતો મધુરયા વાચા તેનૈવાતિથિના સહ ।
તસ્થૌ સ્વસ્થેન મનસા પ્રજ્ઞાલાપં પ્રકુર્વતા

ગૃહિણ્યા સહ ગોપેન સ્વામિસેવા સુદક્ષયા ।
તતઃ કૂષ્માણ્ડકં નવ્યં પક્વમત્યંત યત્નતઃ

સંપ્રાપ્ય હર્ષિતા સાધ્વી દદૌ ભાગં વિધાય સા ।
અથાસૌ દુર્બલો ગોપો દિનવિંશમુપોષણાત્

આતિથેયો મહાભાગં દદૌ ચાતિથયે મુદા ।
તતસ્તદ્ગૃહિણી સાધ્વી સ્વામિભક્તિપરાયણા

દદૌ સા પતિતં ભાગં તસ્મૈ ચાતિથયે મુદા ।
અથાતિથેસ્તયોસ્તત્ર દંપત્યોઃ સુમહાત્મનોઃ

અભૂદ્ભાગદ્વયં ભુક્ત્વા સુપ્રીતો દ્વિજસત્તમ ।
વિષ્ણુવત્પૂજિતસ્તાભ્યાં સોઽતિથિર્દૃઢભક્તિતઃ

વિશ્રામં રાત્રૌ તત્રૈવ પ્રાતઃ સ્નાત્વા ચિરં યયૌ ।
ગતૈવમુપવાસેન દિનાનામેકવિંશતિઃ

દંપતી તૌ મહાત્માનૌ પંચતાં યયતુસ્તતઃ ।
તેન પુણ્યપ્રભાવેણ દંપતી તૌ મહાશયૌ

પ્રાપતુર્વિષ્ણુસાયુજ્યં દુર્લ્લભં યોગિનામપિ ।
તયોઃ પુણ્યપ્રભાવેણ વિહિતાતિથિપૂજયા

તસ્મિન્રાજ્યે તુ દુર્ભિક્ષં વિનષ્ટમભવત્તતઃ ।
અત્યંતસુખિનોલોકાઃ શોકવ્યાધિવિવર્જિતાઃ

ધનધાન્યાદિસમ્પન્ના બભૂવુર્ધર્મતત્પરાઃ ।
વિનષ્ટા દસ્યવસ્તત્ર નૃપોઽભૂલ્લોકપાલકઃ

નિજાચારરતાલોકા જલદાઃ કામવર્ષિણઃ ।
પૂર્વજાઃ કોટિપુરુષાસ્તથૈવાપરજાસ્તયોઃ

તેનૈવ કર્મણા મુક્તિં જગ્મુઃ પાપવિવર્જિતાઃ ।
નિર્દોષા ધનસંપન્નાઃ સર્વલોકૈકપૂજિતાઃ

શોકવ્યાધિવિહીના ચ વવૃધે સંતતિસ્તયોઃ ।
લોમશ ઉવાચ-
આગંતુપૂજામાહાત્મ્યં સેતિહાસં મયોદિતમ્

યુવયોઃ પ્રીતયોર્વિપ્રૌ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ ।
વ્યાસ ઉવાચ-
ઇતિ બ્રુવતિ વૈ તસ્મિઁલ્લોમશે તપસાં ધને

કાલગ્રસ્તઃ કૃષ્ણઆખુસ્તત્રોત્તસ્થૌ બિલાન્નિજાત્ ।
તમુત્થિતં બિલાત્કૃષ્ણમૂષકં ક્રોધવિહ્વલઃ

પવિત્રસ્તત્ર ચોત્તસ્થૌ વદન્નિતિ મુહુર્મુહુઃ ।
અયં પાપાશયો દુષ્ટો મૂષકો નિશિ ચાશ્રમમ્

ખનતે તીક્ષ્ણદંતૌઘૈર્ગૃહદ્રવ્યં ચ કૃંતતિ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં કૃપા શ્રેષ્ઠા પ્રકીર્તિતા

સા ચ સર્વેષુ કર્તવ્યા ન ચ દુષ્ટેષુ જંતુષુ ।
ઇત્યુક્ત્વાસૌ મૂષિકં તં દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃતૈનસમ્

નારાચેનાતિતીક્ષ્ણેન પ્રાપ્તકાલં જઘાન હ ।
સ્રવચ્છોણિતધારાભિઃ પ્લાવિતાઙ્ગઃ સ મૂષકઃ

પપાત ભૂમૌ વિપ્રર્ષે વ્યથયા હતચેતનઃ ।
આખૌ નિપતિતે તસ્મિન્દયાલુર્દ્વિજસત્તમઃ

હાહાકારં તતઃ કૃત્વા સમુત્તસ્થૌ જવેન સઃ ।
નિજકર્ણાત્સમાનીય તુલસીપત્રમુત્તમમ્

તસ્યાખોર્વદને શીર્ષે કર્ણયોશ્ચ પ્રદત્તવાન્ ।
માતસ્તુ તુલસીદેવિ ગોવિન્દહ્લાદકારિણિ

અસ્યાખોઃ કૃતપાપસ્ય કુરુ ત્વં ગતિમુત્તમામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સદ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્વલોકોપકારકઃ

હરેનારાયણાનન્ત ઇત્યુચ્ચૈરકરોદ્ધ્વનિમ્ ।
તુલસીપત્રસંસ્પર્શાન્મૂષકો વીતકલ્મષઃ

શ્રવણાદ્ધરિનામ્નશ્ચ મુક્તોઽભૂદ્ભવબંધનાત્ ।
તતો દૂતા મહાવિષ્ણોઃ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ

આજગ્મુઃ સુરથૈઃ શીઘ્રં નેતું તં ગતકલ્મષમ્ ।
સમારુહ્ય રથં દિવ્યં વિષ્ણુદૂતગણૈર્વૃતાઃ

જગામ પરમં સ્થાનં મૂષકો દ્વિજસત્તમ ।
યુગકોટિસહસ્રાણિ સ્થિત્વા નારાયણાશ્રમે

જ્ઞાનમાસાદ્ય તત્રૈવ મોક્ષમાખુર્જગામ સઃ ।
વ્યાસ ઉવાચ-
માહાત્મ્યં તુલસીદેવ્યાઃ કથિતં તે દ્વિજોત્તમ

ઇદાનીં બ્રૂહિ કિં શ્રોતું મહાભાગ ત્વમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે પંચવિંશોઽધ્યાયઃ