પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.86

મહાદેવ ઉવાચ-
શ્રાવણે માસિ સંપ્રાપ્તે પવિત્રારોપણો વિધિઃ ।
યસ્મિન્કૃતે તુ દેવેશિ દિવ્યભક્તિઃ પ્રજાયતે

પવિત્રારોપણં વિષ્ણોઃ કર્તવ્યં શ્રદ્ધયા બુધૈઃ ।
સંપૂર્ણા જાયતે તસ્ય પૂજા પાર્વતિ વાર્ષિકી

પવિત્રારોપણે વિષ્ણોર્જાયતે સુખમાત્મનઃ ।
સંપૂજિતે સદા વિષ્ણૌ નાનાસુખમવાપ્નુયાત્

સૂત્રં વાસસમાનીય બ્રાહ્મણ્યા કર્તિતં તથા ।
સ્વેનૈવ કર્તિતં સૂત્રં તેનૈવ ચ પ્રકારયેત્

સચ્છૂદ્ર્યા કર્તિતં સૂત્રં તદ્ગ્રાહ્યં વા તથૈવ ચ ।
અન્યથા વિક્રયેણાપિ ગ્રાહ્યં ચાપિ યથાતથમ્

ક્ષૌમેનૈવ પ્રકર્તવ્યઃ પવિત્રારોપણો વિધિઃ ।
રૂપ્યેણ વા તથા કાર્યં પવિત્રં વિષ્ણુદૈવતમ્

સૌવર્ણેનાપિ દેવેશિ કર્તવ્યં વિધિપૂર્વકમ્ ।
અભાવે સર્વધાતૂનાં ગ્રાહ્યં સૂત્રં તથા બુધૈઃ

કૃત્વા તુ ત્રિવૃતં સૂત્રં પ્રક્ષાલ્યમુદકેન તુ ।
લિંગે લિંગપ્રમાણં ચ પ્રતિમાયાં યથાવિધિઃ

પાદૌ વૈ જાનુપર્યંતં તથા નાભિસમં સ્મૃતમ્ ।
જ્યેષ્ઠં મધ્યં કનિષ્ઠં ચ પવિત્રં કારયેદ્બુધઃ

સંવત્સરદિનૈસ્તદ્વત્તદર્દ્ધાર્દ્ધેન સંખ્યયા ।
સૂત્રેણૈવ પ્રકર્ત્તવ્યં ગ્રંથિનાષ્ટોત્તરં શતમ્

તદર્દ્ધસંખ્યકેનાપિ યુક્તં વા તત્ર પાર્વતિ ।
લિંગે વૈ લિંગસંજ્ઞં તુ ગંગાનાગૈશ્ચ સંયુતમ્

પ્રતિમાયાં તથા દેવિ પવિત્રં વનમાલકમ્ ।
યથાશોભા તથા કાર્યં યેન વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ

એકં વૈ સુપવિત્રં તુ ગંધાખ્યં કારયેત્સદા ।
તંતુના યચ્ચ સંયુક્તં કર્ત્તવ્યં વૈષ્ણવૈર્નરૈઃ

દેવાનાં ચ તથા પ્રોક્તં પવિત્રં વિષ્ણુદૈવતમ્ ।
અંબરીષાદ્યા ભક્તાશ્ચ અન્યેઽપિ ચ ધ્રુવાદયઃ

પવિત્રાણિ તતઃ પશ્ચાદ્દાતવ્યાનીહ પાર્વતિ ।
પ્રતિપદ્ધનદસ્યોક્તા પવિત્રારોપણે તિથિઃ

લક્ષ્મ્યા દેવ્યા દ્વિતીયા તુ તિથીનામુત્તમા તિથિઃ ।
તૃતીયા તુ તવ પ્રોક્તા ચતુર્થી ગણપસ્ય ચ

પંચમી ચંદ્રમસશ્ચૈવ ષષ્ઠી વૈ કાર્ત્તિકસ્ય ચ ।
સપ્તમી ચ રવેઃ પ્રોક્તા દુર્ગાયાશ્ચાષ્ટમી સ્મૃતા

નવમી ચૈવ માતૄણાં યમસ્ય દશમી તથા ।
એકાદશી તુ સર્વેષાં દ્વાદશી માધવસ્ય ચ

ત્રયોદશી તુ કામસ્ય શર્વસ્યોક્તા ચતુર્દશી ।
તદ્વત્પંચદશી ખ્યાતા ધાતુર્વૈ હ્યર્ચને પુનઃ

એતા વૈ તિથયઃ પ્રોક્તાઃ પવિત્રારોપણોચિતાઃ ।
કનિષ્ઠે દ્વાદશ પ્રોક્તા મધ્યમે દ્વિગુણા સ્મૃતાઃ

ત્રિગુણાશ્ચોત્તમે ચૈવ ગ્રંથયશ્ચ પવિત્રકે ।
કર્પૂરકેસરાભ્યાં વા ચંદનેન હરિદ્રયા

રંજયિત્વા તુ તત્સર્વં સ્થાપ્યં નવકરંડકે ।
દેવસ્ય યજનં યત્ર સ્થાપ્યાનિ દેવવત્તદા

આદૌ દેવાર્ચનં કૃત્વા વાસનં સપવિત્રકમ્ ।
અધિવાસિતે પવિત્રે તુ તતો વૈ પૂજનં સ્મૃતમ્

પવિત્રેષુ ચ યદ્દેવાસ્તેષાં નિકટમાચરેત્ ।
બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્રસ્ત્રયો વૈ સૂત્રદેવતાઃ

ક્રિયા ચ પૌરુષી વીરા ચતુર્થી ચાપરાજિતા ।
જયા ચ વિજયા ચૈવ મુક્તિદા ચ સદાશિવા

મનોન્મની તુ નવમી દશમી સર્વતોમુખી ।
ગ્રંથીનાં દેવતાશ્ચૈવ સૂત્રેષુ વિનિવેશયેત્

આવાહનમુદ્રયા વૈ શાસ્ત્રોક્તવિધિના તતઃ ।
આવાહ્ય તત્ર તાઃ સમ્યક્સંનિધીકરણં સ્મૃતમ્

સંનિધીકરણમુદ્રયા સંનિધીકરણમ્ ।
રક્ષ્યામુદ્રયા સંરક્ષ્ય ધેનુમુદ્રયા અમૃતીકૃત્ય ।
આનીય દેવસ્યાગ્રે કલશોદકં ગૃહીત્વા ।
આગમોક્તેન મંત્રેણ પ્રોક્ષણં વિધાય ક્લીં કૃષ્ણાય ઇતિ મંત્રેણ પ્રોક્ષણં ગંધધૂપદીપ।
નૈવેદ્યાદિકં દત્ત્વા તાંબૂલાદિકં દત્ત્વા ષોડશોપચારાદિના પવિત્રદેવતા।
અભ્યર્ચ્ય ગંધપવિત્રં ધૂપિતં કૃત્વા દેવાભિમુખઃ સન્ ।
નમસ્કારમુદ્રયા દેવં અભિમંત્રયીત ।
આમંત્રિતો મહાદેવ સાર્દ્ધં દેવ્યા ગણાદિભિઃ ।
મંત્રૈર્વા લોકપાલૈશ્ચ સહિતઃ પરિવારકૈઃ

આગચ્છ ભગવન્વિષ્ણો વિધિસંપૂર્ણહેતવે ।
પ્રાતસ્ત્વત્પૂજનં કુર્મઃ સાન્નિધ્યં નિયતં કુરુ

તદ્ગંધં ચ પવિત્રં ચ દેવસ્ય રાઘવસ્ય ચ ।
શ્રીવિષ્ણોશ્ચરણે તત્નિ ક્ષિપ્ય પ્રાતઃ ।
સ્વક્રિયાં વિધાય પુણ્યાહસ્વસ્તિવાચન જયજય શબ્દૈર્ઘંટાદિ વાદિત્ર।
નિર્ઘોષતૂર્યાદિશબ્દૈઃ પવિત્રૈઃ પૂજાં કુર્યાત્ ।
તતઃ પ્રથમં જ્યેષ્ઠં તતો મધ્યમં કનિષ્ઠં ચ ।
એભિઃ સર્વૈર્યથાક્રમેણ પૂજાં કુર્યાત્ ।
ૐવાસુદેવાય વિદ્મહે વિષ્ણુદેવાય ધીમહિ ।
તન્નો દેવઃ પ્રચોદયાત્ ।
ઇતિ પવિત્રદાનં અથવા સ્વમંત્રૈઃ ।
તતો વૈ મહતીં પૂજાં વિષ્ણોઃ કુર્યાત્પ્રસાદિનીમ્ ।
યયા વૈ કૃતયા દેવિ વિષ્ણુરાત્મા પ્રસીદતિ

સમંતાદ્દીપમાલા ચ કત્તર્વ્યા ચ વિધાનતઃ ।
ચતુર્વિધં તથા ચાન્નં નૈવેદ્યં કારયેદ્બુધઃ

પવિત્રાણિ તતો દદ્યાત્પૂજિતાનિ તુ શોભને ।
ભક્ત્યા ચૈવ વિશેષેણ શ્રીગુરું પૂજયેત્તતઃ

વસ્ત્રાલંકારવિધિના પૂજનીયો ગુરુર્મહાન્ ।
પૂજયિત્વા ગુરું તત્ર પવિત્રં ધારયેત્તતઃ

અથ યે વૈષ્ણવાઃ સંતિ તેભ્યસ્તાંબૂલાદિકં દત્ત્વા પૂર્ણાહુતિમગ્નયે દત્ત્વા શ્રીનિવાસાય શ્રીકૃષ્ણાય કર્મ નિવેદયેત્ ।
મંત્રહીનં ક્રિયાહીનં ભક્તિહીનં તુ કેશવ ।
યત્પૂજિતો મયા સમ્યક્સંપૂર્ણં યાતુ મે ધ્રુવમ્

તત ઉદ્વાસ્ય ઇષ્ટબંધુભિસ્તથા વૈષ્ણવૈર્વિપ્રૈર્વા સહિતઃ સન્મૃષ્ટમન્નં સ્વયં ભુંજીત ।
એતત્પૂજનકં દિવ્યં યે શૃણ્વંતિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તા યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

યાવત્તપતિ વૈ ચંદ્રો યાવત્તપતિ વૈ રવિઃ ।
પવિત્રારોપકસ્તદ્વત્તપ્યતે નાત્ર સંશયઃ

પૃથિવ્યાં યાનિ દાનાનિ નિયમાશ્ચ તથા પુનઃ ।
સર્વે વૈ પૂર્ણતાં યાંતિ પવિત્રારોપણે કૃતે

ઉત્સવાનાં ચ રાજાયં પવિત્રારોપણો વિધિઃ ।
બ્રહ્મહા શુધ્યતે તત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં યદુક્તં નગનંદિનિ ।
પવિત્રારોપણે પુણ્યં દર્શને તુ તથા સ્મૃતમ્

શૂદ્રૈર્વાથ મહાભાગે પવિત્રારોપણો વિધિઃ ।
કૃતો યૈર્ભક્તિભાવેન તે વૈ ધન્યતમાઃ સ્મૃતાઃ

ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં સૌભાગ્યો ધરણીતલે ।
મયા તુ યા કૃતા ભક્તિર્વૈષ્ણવી મુક્તિદાયિની

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ઉત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે પવિત્રારોપણંનામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ