પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.61

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
શ્રુતં રમાયા માહાત્મ્યં ત્વત્તઃ કૃષ્ણ યથાતથમ્ ।
કાર્તિકે શુક્લપક્ષે યા તાં મે કથય માનદ

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ-।
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ શુક્લે ચોર્જદલે તુ યા ।
સા યથા નારદે પ્રોક્તા બ્રહ્મણા લોકકારિણા

નારદ ઉવાચ -
પ્રબોધિન્યાશ્ચ માહાત્મ્યં વદ વિસ્તરતો મમ ।
યસ્યાં જાગર્તિ ગોવિંદો ધર્મકર્મપ્રવર્ત્તકઃ

બ્રહ્મોવાચ-
પ્રબોધિન્યાશ્ચ માહાત્મ્યં પાપઘ્નં પુણ્યવર્દ્ધનમ્ ।
મુક્તિપ્રદં સુબુદ્ધીનાં શૃણુષ્વ મુનિસત્તમ

તાવદ્ગર્જંતિ તીર્થાનિ આસમુદ્રસરાંસિ ચ ।
યાવત્પ્રબોધિની વિષ્ણોસ્તિથિર્નાયાતિ કાર્તિકે

તાવદ્ગર્જંતિ વિપ્રેંદ્ર ગંગાભાગીરથી ક્ષિતૌ ।
યાવન્નાયાતિ પાપઘ્ની કાર્તિકે હરિબોધિની

અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ ।
એકેનૈવોપવાસેન પ્રબોધિન્યા લભેન્નરઃ

યદ્દુર્લ્લભં યદપ્રાપ્યં ત્રૈલોક્યસ્ય ન ગોચરમ્ ।
તદપ્યપ્રાર્થિતં પુત્રં દદાતિ હરિબોધિની

ઐશ્વર્યં સંપદં પ્રજ્ઞાં રાજ્યં ચ સુખસંપદઃ ।
દદાત્યુપોષિતા ભક્ત્યા જનેભ્યો હરિબોધિની

મેરુમન્દરમાત્રાણિ પાપાન્યુક્તાનિ યાનિ ચ ।
એકેનૈવોપવાસેન દહતે પાપનાશિની

પૂર્વજન્મસહસ્રેષુ યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ।
નિશિ જાગરણં ચાસ્યા દહતે તૂલરાશિવત્

ઉપવાસં પ્રબોધિન્યાં યઃ કરોતિ સ્વભાવતઃ ।
વિધિવન્મુનિશાર્દૂલ યથોક્તં લભતે ફલમ્

યથોક્તં કુરુતે યસ્તુ વિધિવત્સુકૃતં નરઃ ।
સ્વલ્પં મુનિવરશ્રેષ્ઠ મેરુતુલ્યં ભવેત્ફલમ્

વિધિહીનં તુ યઃ કુર્યાત્સુકૃતં મેરુમાત્રકમ્ ।
અણુમાત્રં તદાપ્નોતિ ફલં ધર્મસ્ય નારદ

યે ધ્યાયંતિ મનોવૃત્યા યે કરિષ્યંતિ બોધિનીમ્ ।
વસંતિ પિતરો હૃષ્ટા વિષ્ણુલોકે ચ તસ્ય વૈ

વિમુક્તા નારકૈર્દુઃખૈર્યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ ।
કૃત્વા તુ પાતકં ઘોરં બ્રહ્મહત્યાદિકં નરઃ

કૃત્વા તુ જાગરં વિષ્ણોર્દ્ધૌતપાપો ભવેન્નરઃ ।
દુષ્પ્રાપ્યં યત્ફલં વિપ્ર અશ્વમેધાદિકૈર્મખૈઃ

પ્રાપ્યતે તત્સુખેનૈવ પ્રબોધિન્યાસ્તુ જાગરે ।
આપ્લુત્ય સર્વતીર્થેષુ પ્રદત્ત્વા કાંચનં મહીમ્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ યત્કૃત્વા જાગરં હરેઃ ।
જાતઃ સ એવ સુકૃતી કુલં તેનૈવ પાવિતમ્

કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ કૃતા યેન પ્રબોધિની ।
યથા ધ્રુવં નૃણાં મૃત્યુર્ધનં ગાત્રં તથાધ્રુવમ્

ઇતિ જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ કર્તવ્યં વૈષ્ણવં દિનમ્ ।
યાનિ કાનિ ચ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે સંભવંતિ ચ

તાનિ તસ્ય ગૃહે સમ્યગ્યઃ કરોતિ પ્રબોધિનીમ્ ।
કિં તસ્ય બહુભિઃ પુણ્યૈઃ કૃતા યેન પ્રબોધિની

પુત્રપૌત્રપ્રદા હ્યેષા કાર્તિકે હરિબોધિની ।
સ જ્ઞાની ચ સ યોગી ચ સ તપસ્વી જિતેંદ્રિયઃ

ભોગો મોક્ષશ્ચ તસ્યાસ્તિ ઉપાસ્તે હરિબોધિનીમ્ ।
વિષ્ણોઃ પ્રિયતરા હ્યેષા ધર્મસારસહાયિની

યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા ભુક્તિભાક્સ ભવેન્નરઃ ।
પ્રબોધિનીમુપોષિત્વા ગર્ભે ન વિશતે નરઃ

સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય તસ્માત્કુર્વીત નારદ ।
કર્મણા મનસા વાચા પાપં યત્સમુપાર્જિતમ્

તત્ક્ષાલયતિ ગોવિંદઃ પ્રબોધિન્યાં તુ જાગરે ।
સ્નાનં દાનં જપઃ પૂજાં સમુદ્દિશ્ય જનાર્દનમ્

નરો યત્કુરુતે વત્સ પ્રબોધિન્યાં તદક્ષયમ્ ।
યેર્ચયંતિ નરાસ્તસ્યાં ભક્ત્યા દેવં ચ માધવમ્

સમુપોષ્ય પ્રમુચ્યંતે પાપૈસ્તૈઃ શતજન્મજૈઃ ।
મહાવ્રતમિદં પુત્ર મહાપાપૌઘનાશનમ્

પ્રબોધવાસરં વિષ્ણોર્વિધિવત્સમુપોષયેત્ ।
વ્રતેનાનેન દેવેશં પરિતોષ્ય જનાર્દનમ્

વિરાજયન્દિશઃ સર્વાઃ પ્રયાતિ હરિમંદિરમ્ ।
કર્તવ્યૈષા પ્રયત્નેન નરૈઃ કાંતિધનાર્થિભિઃ

બાલ્યે યત્સંચિતં પાપં યૌવને વાર્દ્ધકે તથા ।
શતજન્મકૃતં પાપં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ

તત્ક્ષાલયતિ ગોવિંદશ્ચાસ્યામભ્યર્ચિતો નૃણામ્ ।
ધનધાન્યવહા પુણ્યા સર્વપાપહરા પરા

તામુપોષ્ય હરેર્ભક્ત્યા દુર્લ્લભં ન ભવેત્ક્વચિત્ ।
ચંદ્રસૂર્યોપરાગે ચ યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્

તત્સહસ્રગુણં પ્રોક્તં પ્રબોધિન્યાં પ્રજાગરે ।
સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ સ્વાધ્યાયોઽભ્યર્ચનં હરેઃ

તત્સર્વં કોટિગુણિતં પ્રબોધિન્યાં કૃતં તુ યત્ ।
જન્મપ્રભૃતિયત્પુણ્યં નરેણોપાર્જિતં ભવેત્

વૃથા ભવતિ તત્સર્વમકૃત્વા કાર્તિકે વ્રતમ્ ।
અકૃત્વા નિયમં વિષ્ણોઃ કાર્તિકં યઃ ક્ષિપેન્નરઃ

ન જન્માર્જિતપુણ્યસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ નારદ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દેવદેવં જનાર્દનમ્

ઉપસેવેત વિપ્રેંદ્ર સર્વકામફલપ્રદમ્ ।
પરાન્નં વર્જયેદ્યસ્તુ કાર્તિકે વિષ્ણુતત્પરઃ

પરાન્નવર્જનાદ્વત્સ ચાંદ્રાયણફલં લભેત્ ।
નિત્યં શાસ્ત્રવિનોદેન કાર્તિકે મધુસૂદનઃ

સ દહેત્સર્વપાપાનિ યજ્ઞાયુતફલં લભેત્ ।
ન તથા તુષ્યતે યજ્ઞૈર્ન દાનૈર્વાજપાદિભિઃ

યથા શાસ્ત્રકથાલાપૈઃ કાર્તિકે મધુસૂદનઃ ।
યે કુર્વંતિ કથાં વિષ્ણોર્યે શૃણ્વંતિ શુભાન્વિતાઃ

શ્લોકાર્દ્ધં શ્લોકપાદં વા કાર્તિકે ગોશતં ફલમ્ ।
સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય કાર્તિકે કેશવાગ્રતઃ

શાસ્ત્રાવધારણં કાર્યં શ્રોતવ્યં ચ મહામુને ।
શ્રેયસા લોભબુદ્ધ્યા ચ યઃ કરોતિ હરેઃ કથામ્

કાર્તિકે મુનિશાર્દૂલ કુલાનાં તારયેચ્છતમ્ ।
નિયમેન નરો યસ્તુ શૃણુતે વૈષ્ણવીં કથામ્

કાર્તિકે તુ વિશેષેણ ગોસહસ્રફલં લભેત્ ।
પ્રબોધવાસરે વિષ્ણોઃ શૃણુતે યો હરેઃ કથામ્

સપ્તદ્વીપવતી દાને તત્ફલં લભતે મુને ।
શ્રુત્વા વિષ્ણુકથાં દિવ્યાં યેઽર્ચયંતિ કથાવિદમ્

સ્વશક્ત્યા મુનિશાર્દૂલ તેષાં લોકોઽક્ષયઃ સ્મૃતઃ ।
ગીતશાસ્ત્રવિનોદેન કાર્તિકં યો નયેન્નરઃ

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્મયા દૃષ્ટા કલિપ્રિય ।
ગીતં નૃત્યં ચ વાદ્યં ચ ભવ્યાં વિષ્ણુકથાં મુને

યઃ કરોતિ સ પુણ્યાત્મા ત્રૈલોક્યોપરિ સંસ્થિતઃ ।
બહુપુષ્પૈર્બહુફલૈઃ કર્પૂરાગુરુકુંકુમૈઃ

હરેઃ પૂજા વિધાતવ્યા કાર્તિકે બોધવાસરે ।
યસ્માત્પુણ્યમસંખ્યાતં પ્રાપ્યતે મુનિસત્તમ

ફલૈર્નાનાવિધૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રબોધિન્યાં તુ જાગરે ।
શંખે તોયં સમાદાય અર્ઘો દેયો જનાર્દને

યત્ફલં સર્વતીર્થેષુ સર્વદાનેષુ યત્ફલમ્ ।
તત્ફલં કોટિગુણિતં દત્ત્વાર્ઘં બોધવાસરે

ગુરુપૂજા તતઃ કાર્યા ભોજનાચ્છાદનાદિભિઃ ।
દક્ષિણાભિશ્ચ દેવર્ષે તુષ્ટ્યર્થં ચક્રપાણિનઃ

ભાગવતં શૃણુતે યસ્તુ પુરાણં ચ પઠેન્નરઃ ।
પ્રત્યક્ષરં ભવેત્તસ્ય કપિલાદાનજં ફલમ્

કાર્ત્તિકે મુનિશાર્દૂલ સ્વશક્ત્યા વૈષ્ણવં વ્રતમ્ ।
યઃ કરોતિ યથોક્તં તુ મુક્તિસ્તસ્ય સુનિશ્ચલા

કેતક્યા એકપત્રેણ પૂજિતો ગરુડધ્વજઃ ।
સમાઃ સહસ્રં સુપ્રીતો ભવતિ મધુસૂદનઃ

અગસ્તિકુસુમૈર્દેવં પૂજયેદ્યો જનાર્દનમ્ ।
દર્શનાત્તસ્ય દેવર્ષે નરકાગ્નિઃ પ્રણશ્યતિ

મુનિપુષ્પાર્ચિતો વિષ્ણુઃ કાર્તિકે પુરુષોત્તમઃ ।
દદાત્યભિમતાન્કામાન્શશિસૂર્યગ્રહે યથા

વિહાય સર્વપુષ્પાણિ મુનિપુષ્પેણ કેશવમ્ ।
કાર્તિકે યોઽર્ચયેદ્ભક્ત્યા વાજિમેધફલં લભેત્

તુલસીદલાનિ પુષ્પાણિ યે યચ્છંતિ જનાર્દને ।
કાર્તિકે સકલં વત્સ પાપં જન્માયુતં દહેત્

દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટાથ વા ધ્યાતા કીર્તિતા નામતસ્તુ તા ।
રોપિતા સિંચિતા નિત્યં પૂજિતા તુલસી શુભા

નવધા તુલસીભક્તિં યે કુર્વંતિ દિનેદિને ।
યુગકોટિસહસ્રાણિ તન્વંતિ સુકૃતં મુને

યાવચ્છાખાપ્રશાખાભિર્બીજપુષ્પદલૈર્મુને ।
રોપિતા તુલસી પુંભિર્વર્દ્ધતે વસુધાતલે

તેષાં વંશે તુ યે જાતા યે ભવિષ્યંતિ યે ગતાઃ ।
આકલ્પવર્ષસાહસ્રં તેષાં વાસો હરેર્ગૃહે

યત્ફલં સર્વપુષ્પેષુ સર્વપત્રેષુ નારદ ।
તુલસીદલેન ચૈકેન કાર્તિકે પ્રાપ્યતે તુ તત્

સંપ્રાપ્તં કાર્ત્તિકં દૃષ્ટ્વા નિયમેન જનાર્દનઃ ।
પૂજનીયો મહાવિષ્ણુઃ કોમલૈસ્તુલસીદલૈઃ

ઇષ્ટ્વા ક્રતુશતૈર્દેવાન્દત્ત્વા દાનાન્યનેકશઃ ।
તુલસીદલૈસ્તુ તત્પુણ્યં કાર્તિકે કેશવાર્ચને

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદસંવાદે કાર્ત્તિકે શુક્લૈકાદશીમાહાત્મ્યંનામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ