પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.27

મહાદેવ ઉવાચ-
પાનીયદાનં પરમં દાનાનામુત્તમં સદા ।
તસ્માદ્વાપીશ્ચ કૂપાંશ્ચ તડાગાનિ ચ કારયેત્

અર્દ્ધં પાપં સંહરંતિ પુરુષસ્ય વિકર્મણઃ ।
કૂપાઃ પ્રવૃત્તપાનીયાઃ સુપ્રવૃત્તસ્ય નિત્યશઃ

સ ચ તારયતે વંશં યસ્ય ખાત જલાશયે ।
ગાવઃ પિબંતિ વિપ્રાશ્ચ સાધવશ્ચ નરાઃ સદા

નિદાઘકાલે પાનીયં યસ્ય તિષ્ઠતિ નારદ ।
દુર્ગે વિષમકૃચ્છ્રે ચ ન કદાચિદવાપ્યતે

તડાગાનાં ચ વક્ષ્યામિ કૃતાનાં યે ગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
ત્રિષુ લોકેષુ સર્વત્ર પૂજિતો યસ્તડાગવાન્

અથવા મિત્રસદનં મિત્રમૈત્રીવિવર્દ્ધનમ્ ।
કીર્તિસંજનનં શ્રેષ્ઠં તડાગસ્યોપલક્ષયેત્

ધર્મ્યસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય ફલમાહુર્મનીષિણઃ ।
તડાગં સુકૃતં દેશે ક્ષેત્રમધ્યે મહાશ્રયમ્

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં તડાગસ્યોપલક્ષયેત્ ।
તડાગાનિ ચ સર્વાણિ દિશંતિ શ્રેયમુત્તમમ્

દેવામનુષ્યાગંધર્વાઃ પિતરો નાગ રાક્ષસાઃ ।
સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ સંશ્રયંતિ જલાશયમ્

વર્ષાઋતૌ તડાગે તુ સલિલં યત્ર તિષ્ઠતિ ।
અગ્નિહોત્રફલં તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

હેમંતે શિશિરે ચૈવ સલિલં યસ્ય તિષ્ઠતિ ।
ગોસહસ્રફલં તસ્ય લભતે નાત્ર સંશયઃ

વસંતેઽપિ તથા ગ્રીષ્મે સલિલં તિષ્ઠતે યદિ ।
અતિરાત્રાશ્વમેધાભ્યાં ફલમાહુર્મનીષિણઃ

અથૈતેષાં તુ વૃક્ષાણાં રોપણે ચ ગુણાઞ્છૃણુ ।
અતીતાનાગતૌ ચોભૌ પિતૃવંશૌ મહાઋષે

તારયેદ્વૃક્ષરોપી ચ તસ્માદ્વૃક્ષાંસ્તુ રોપયેત્ ।
પુત્રપૌત્રા ભવંત્યેતે પાદપા નાત્ર સંશયઃ

પરલોકં ગતઃ સોઽપિ લોકાનાપ્નોતિ ચાક્ષયાન્ ।
પુષ્પૈઃ સુરગણાન્સર્વાન્પત્રૈશ્ચાપિ તથા પિતૄન્

છાયયા ચાતિથીન્સર્વાન્પૂજયંતિ મહીરુહાઃ ।
કિન્નરોરગરક્ષાંસિ દેવગંધર્વમાનવાઃ

તથા ઋષિગણાશ્ચૈવ સંશ્રયંતિ મહીરુહાન્ ।
પુષ્પિતાઃ ફલવંતશ્ચ તર્પયંતીહ માનવાન્

ઇહલોકે પરે ચૈવ પુત્રાસ્તે ધર્મતઃ સ્મૃતાઃ ।
તડાગવૃક્ષરોપાશ્ચ ઇષ્ટયજ્ઞાશ્ચ યે દ્વિજાઃ

એતે સ્વર્ગાન્નહીયંતે યે ચાન્યે સત્યવાદિનઃ ।
સત્યમેવ પરં બ્રહ્મ સત્યમેવ પરં તપઃ

સત્યમેવ પરો યજ્ઞઃ સત્યમેવ પરં શ્રુતમ્ ।
સત્યં દેવેષુ જાગર્તિ સત્યં ચ પરમં પદમ્

તપો યજ્ઞાશ્ચ પુણ્યં ચ તથા દેવર્ષિપૂજનમ્ ।
આદ્યો વિધિશ્ચ વિદ્યા ચ સર્વં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્

સત્યં યજ્ઞસ્તથા દાનં મંત્રા દેવી સરસ્વતી ।
વ્રતચર્યા તથા સત્યમોઙ્કારઃ સત્યમેવ ચ

સત્યેન વાયુરભ્યેતિ સત્યેન તપતે રવિઃ ।
સત્યેન ચાગ્નિર્દહતિ સ્વર્ગઃ સત્યેન તિષ્ઠતિ

પૂજનં સર્વદેવાનાં સર્વતીર્થાવગાહનમ્ ।
સત્યં ચ વદતે લોકે સર્વમાપ્નોત્યસંશયઃ

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
સર્વેષાં સર્વયજ્ઞાનાં સત્યમેવ વિશિષ્યતે

સત્યેન દેવાઃ પ્રીયંતે પિતરો ઋષયસ્તથા ।
સત્યમાહુઃ પરં ધર્મં સત્યમાહુઃ પરં પદમ્

સત્યમાહુઃ પરં બ્રહ્મ તસ્માત્સત્યં વદામિ તે ।
મુનયઃ સત્યનિરતાઃ તપસ્તપ્ત્વા સુદુષ્કરમ્

સત્યધર્મરતાઃ સિદ્ધાસ્તતઃ સ્વર્ગમિતો ગતાઃ ।
અપ્સરોગણસંઘુષ્ટૈર્વિમાનૈઃ પરિતો વૃતાઃ

વક્તવ્યં ચ સદા સત્યં ન સત્યાદ્વિદ્યતે પરમ્ ।
અગાધે વિપુલે સિદ્ધે સત્તીર્થે ચ શુચૌ હૃદિ

સ્નાતવ્યં મનસા યુક્તૈઃ સ્નાનં તત્પરમં સ્મૃતમ્ ।
આત્માર્થે વા પરાર્થે વા પુત્રાર્થે વાપિ માનવાઃ ।
અનૃતં યે ન ભાષંતે તે નરાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

વેદા યજ્ઞાસ્તથા મંત્રાઃ સંતિ વિપ્રેષુ નિત્યશઃ ।
ન ભાંત્યુજ્ઝિત સત્યેષુ તસ્માત્સત્યં સમાચરેત્

નારદ ઉવાચ-।
તપસાં મે ફલં બ્રૂહિ પુનરેવ વિશેષતઃ ।
સર્વેષાં ચૈવ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં તપોબલમ્

પ્રવક્ષ્યામિ તપોધ્યાનં સર્વકામાર્થસાધકમ્ ।
સુદુશ્ચરં દ્વિજાતીનાં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

તપો હિ પરમં પ્રોક્તં તપસા વિંદતે ફલમ્ ।
તપોરતો હિ યો નિત્યં મોદતે સહ દૈવતૈઃ

તપસા પ્રાપ્યતે સ્વર્ગસ્તપસા પ્રાપ્યતે યશઃ ।
તપસા મોક્ષમાપ્નોતિ તપસા વિંદતે મહત્

જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંપત્તિઃ સૌભાગ્યં રૂપમેવ ચ ।
તપસા લભતે સર્વં મનસા યદ્યદિચ્છતિ

નાતપ્તતપસો યાંતિ બ્રહ્મલોકં કદાચન ।
યત્કાર્યં કિંચિદાસ્થાય પુરુષસ્તપ્યતે તપઃ

તત્સર્વં સમવાપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ ।
સુરાપઃ પરદારી ચ બ્રહ્મહા ગુરુતલ્પગઃ ।
તપસા તરતે સર્વં સર્વતશ્ચ વિમુચ્યતે

અપિ સર્વેશ્વરઃ સ્થાણુર્વિષ્ણુશ્ચૈવ સનાતનઃ ।
બ્રહ્મા હુતાશનઃ શક્રો યે ચાન્યે તપસાન્વિતાઃ

ષડશીતિસહસ્રાણિ મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્ ।
તપસા દિવિ મોદંતે સમેતા દૈવતૈઃ સહ

તપસા પ્રાપ્યતે રાજ્યં શક્રઃ સર્વે પુરા સુરાઃ ।
તપસા પાલયન્સર્વાનહન્યહનિ વૃત્તિદાઃ

સૂર્યાચંદ્રમસૌ દેવૌ સર્વલોકહિતે રતૌ ।
તપસૈવ પ્રકાશંતે નક્ષત્રાણિ ગ્રહાસ્તથા

સર્વં ચ તપસાભ્યેતિ સર્વં ચ સુખમશ્નુતે ।
તપસ્તપતિ યોઽરણ્યે વનમૂલફલાશનઃ

યોઽધીતે શ્રુતિમેવાદૌ સમં સ્યાત્તપસા મુને ।
શ્રુતેરધ્યાપનાત્પુણ્યં યદાપ્નોતિ દ્વિજોત્તમઃ

તદધ્યાયસ્ય જપ્યાચ્ચ દ્વિગુણં ફલમશ્નુતે ।
જગદ્યથા નિરાલોકં જાયતે શશિભાસ્કરૌ

વિના તથા પુરાણં હિ ધ્યેયમસ્માન્મહામુને ।
તપ્યમાનસ્તપો જ્ઞાનં યો ધારયતિ શાસ્ત્રતઃ

સંબોધયતિ લોકં ચ તસ્માત્પૂજ્યતમો ગુરુઃ ।
સર્વેષાં ચૈવ પાત્રાણાં શ્રેષ્ઠપાત્રં પુરાણવિત્

પતનાત્ત્રાયતે યસ્માત્તસ્માત્પાત્રમુદાહૃતમ્ ।
ધનં ધાન્યં હિરણ્યં વા વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

યે યચ્છંતિ સુપાત્રાય તે યાંતિ ચ પરાં ગતિમ્ ।
ગાશ્ચૈવ મહિષીર્વાપિ ગજાનશ્વાંશ્ચ શોભનાન્

યઃ પ્રયચ્છતિ મુખ્યાય તત્પુણ્યસ્ય ફલં શૃણુ ।
અક્ષયં સર્વલોકાનાં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

મહીં દદાતિ યસ્તસ્મૈ કૃષ્ટાં ફલવતીં શુભામ્ ।
સ તારયતિ વૈ વંશાન્દશપૂર્વાન્દશાપરાન્

વિમાનેન ચ દિવ્યેન વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ।
ન યજ્ઞૈસ્તુષ્ટિમાયાંતિ દેવાઃ પ્રોક્ષણકૈરપિ

બલિભિઃ પુષ્પપૂજાભિર્યથા પુસ્તકવાચનૈઃ ।
વિષ્ણોરાયતને યસ્તુ કારયેદ્ધર્મપુસ્તકમ્

દેવ્યાઃ શંભોર્ગણેશસ્ય અર્કસ્ય ચ તથા પુનઃ ।
રાજસૂયાશ્વમેધાભ્યાં ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં પુણ્યં પુસ્તકવાચનમ્ ।
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ સૂર્યલોકં ભિનત્તિ સઃ

સૂર્યલોકં ચ ભિત્ત્વાસૌ બ્રહ્મલોકં સ ગચ્છતિ ।
સ્થિત્વા કલ્પશતાન્યત્ર રાજા ભવતિ ભૂતલે

અશ્વમેધસહસ્રસ્ય યત્ફલં સમુદાહૃતમ્ ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ દેવાગ્રે યો જયં પઠેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્યં પુસ્તકવાચનમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વિષ્ણોરાયતને શુભમ્ ।
નાન્યત્પ્રીતિકરં વિષ્ણોસ્તથાન્યેષાં દિવૌકસામ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયાં ઉત્તરખણ્ડે ઉમાપતિનારદસંવાદે વૃક્ષપ્રપાસરોવરતપોઽધ્યયન ધર્મવ્યાખ્યાન માહાત્મ્યંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ