પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.222

નારદ ઉવાચ-
આકર્ણય શિબે રાજન્વર્ણયામિ તવાગ્રતઃ ।
પુણ્યં યશસ્યમાયુષ્યં કાશ્યા માહાત્મ્યમુત્તમમ્

ઇંદ્રપ્રસ્થતટસ્થાયાં કાશ્યામેકસ્તુ પાદપઃ ।
શિંશપાખ્યોભવેદ્રાજન્ પુરા પુણ્યયુગે કૃતે

તત્રૈકો વાયસો હ્યાસીત્કૃતનીડો વનસ્પતૌ ।
તસ્યાધસ્તાન્મહાસર્પં કોટરેવ સતિ સ્મ હ

એકદા તસ્ય કાકસ્ય ભાર્યાંડદ્વયમાલયે ।
પ્રતિમુચ્ય ગતા ક્વાપિ ન નીડે સ્વે સમાગતા

સ્વયમેવ સ કાકસ્તુ પાલયન્નંડકદ્વયમ્ ।
તામેવ શિંશપામુચ્ચૈરધ્યતિષ્ઠન્મહીપતે

અથૈકદા નિશીધે તુ મહાવાત્યા સમાગતા ।
અભનક્શિંશપાં રાજન્મૂલાદપિ દૃઢાદપિ

વાત્યયા પાત્યમાનાયા શિંશપાયાસ્તદા તલે ।
ચૂર્ણિતૌ કાકસર્પૌ તૌ ગતપ્રાણૌ બભૂવતુઃ

દિવ્યાંગાસ્તે ત્રયો ભૂત્વા શિંશપા વાયસાદયઃ ।
વિમાનત્રયમારૂઢા જગ્મુઃ શ્રીપતિકેતનમ્

શિબિરુવાચ-
દેવર્ષે કેન પુણ્યેન પ્રાપ્તા તૈર્મુક્તિદા પુરી ।
આસંસ્તે કે ત્રયઃ પૂર્વં સર્વં કથય નારદ

નારદ ઉવાચ-।
કુરુજાંગલદેશીયો બ્રાહ્મણઃ શ્રવણાભિધઃ ।
તસ્ય ભાર્યા કુડા નામ ભ્રાતાભૂચ્ચ કુરંટકઃ

અસ્નાતભોક્તા નિત્યં સ કવલો મિષ્ટભુગ્રહઃ ।
શ્રવણસ્તેન દોષેણ બભૂવ ગ્રામવાયસઃ

કુરંટકસ્તુ તદ્ભ્રાતા નાસ્તિકોઽભવદુલ્બણઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિપથોચ્છેત્તા દેવતાનાં ચ નિંદકઃ

તેન દોષેણ સ મૃતો હ્યભવત્કાલકુંડલી ।
સા કુંડા શ્રવણસ્ય સ્ત્રી બભૂવોભયદોષભાક્

અતઃ સા સ્થાવરત્વં હિ લબ્ધ્વાસીદુભયાશ્રયા ।
એતત્તે કથિતં ભૂપ તદ્વૃત્તં પૂર્વજન્મનિ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તેષાં પુણ્યં યતસ્ત્રયઃ ।
પ્રાપુસ્તેન પુરીં રમ્યાં કાશીં વૈશ્વેશ્વરીં નૃપ

ગ્રામાંતરાદેકદા તૌ પ્રત્યાયાતૌ નિજાલયમ્ ।
કસ્યચિત્પથિકસ્યાથ કૂપમગ્નાં પયસ્વિનીમ્

અવલોક્ય તદુદ્ધારં ચક્રતુસ્તેન નોદિતૌ ।
તાભ્યાંગદિતમાકર્ણ્ય કુંડા સાધ્વિત્યભાષત

તે ત્રયસ્તેનપુણ્યેન મરણં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ ।
ઇંદ્રપ્રસ્થતટસ્થાયાં કાશ્યાં વૈકુંઠમારુહન્

ઇયં કાશી મહેશસ્ય પુરી યદ્યપિ ભૂપતે ।
તથાપ્યસ્યાં મૃતં જંતુર્વૈકુંઠે સ્યાત્સુખી હરેઃ

એતત્તે કથિતં રાજન્કાશ્યા માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છા તે વિદ્યતે તદ્વદસ્વ મે

શિબિરુવાચ-
મુને ત્વયા મહેશસ્ય ક્ષેત્રત્રયમુદીરિતમ્ ।
કાશી ચ શિવકાંચી ચ ગોકર્ણં ચ તથાપરમ્

એકસ્ય મહિમા પ્રોક્તો ત્વયા કાશ્યા મહામુને ।
ગોકર્ણશિવકાંચ્યોશ્ચ કથ્યતાં યદિ વિદ્યતે

નારદ ઉવાચ-।
ગોકર્ણં કેવલં શૈવં ક્ષેત્રં પરમપાવનમ્ ।
તસ્મિન્મૃતો નરો રાજન્શિવઃ સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ

સ્થલે જલેંતરિક્ષે ચ જંતુસ્તત્ર મૃયેત ચેત્ ।
તદા કૈલાસશિખરો શિવઃ સંભૂય દીવ્યતિ

અત્ર ગોકર્ણતીર્થે સ્યાન્મૃતસ્ય ન પુનર્ભવઃ ।
શિવેન સ સમં રાજન્મુક્તિં યાસ્યતિ કર્હિચિત્

અસ્યાપિ તવ માહાત્મ્યં ગોકર્ણસ્ય મહામતે ।
વર્ણયામિ યદાકર્ણિ મયા બ્રહ્મમુખાત્પ્રભો

પ્રયાગાદેકગવ્યૂતૌ ગુરુતીર્થસમીપગઃ ।
મર્યાદાપર્વતો યોઽયં દૃશ્યતે પુણ્યદર્શનઃ

તત્રૈકઃ કર્કટો નામ ભિલ્લ આસીત્સુદારુણઃ ।
તસ્ય ભાર્યા જરા નામ સા જઘ્ને પતિપંચકમ્

સા જરા વિષસંયુક્તં ષષ્ઠં કર્કટકં તદા ।
અકરોન્મોદકં હંતું તદા તેન સ્વસુઃ શ્રુતમ્

નિજાયા મુખતો રાજન્ભિલ્લેન ચ મહાત્મના ।
બાલાં તાં હંતુમારેભે કર્કટો ભૃશદારુણઃ

ખઙ્ગપાણિર્યદા યાતિ તદ્વધાય સ ભિલ્લપઃ ।
યાવત્તાવત્તુ સા યાયાજ્જ્ઞાત્વા નિજવધોદ્યમમ્

વનમભ્યદ્રવદ્ભીતા નિજપ્રાણપરીપ્સયા ।
તામનુદ્રવતા તેન કર્કટેન મહીપતે

અત્ર ગોકર્ણતીર્થે તુ ગૃહીતા ખઙ્ગપાણિના ।
શિરશ્છિત્વા તુ ખઙ્ગેન પાતયિત્વા જલે વપુઃ

તસ્ય ગોકર્ણતીર્થસ્ય નિજસ્થાનમગાચ્ચ સઃ ।
સા જરા તત્ર ગોકર્ણે પાપાપિ નિધનં ગતા

કૈલાસશિખરે રાજન્પાર્વત્યા અભવત્સખી ।
અહં કથિતવાનેતત્તવ ગોકર્ણવૈભવમ્

શિવકાંચ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં પવિત્રં વર્ણયામિ તે ।
ઇંદ્રપ્રસ્થતટસ્થાયાં શિવકાંચ્યામપિ પ્રભો

ગતિઃ સા પરમા પુંસાં ગોકર્ણે યા મયોદિતા ।
અત્ર શ્રીમન્મહાદેવો વિષ્ણું સર્વસુરેશ્વરમ્

આરાધ્ય ભક્તરાજત્વં લેભે જ્ઞાનં ચ તાત્વિકમ્ ।
અતઃ સર્વે વયં પુત્રા બ્રહ્મણસ્તં મહેશ્વરમ્

આરાધયામઃ સતતં સદ્ભક્તિજ્ઞાનલિપ્સયા ।
અત્ર બાણાસુરો રાજન્નારરાધ મહેશ્વરમ્

નિરાહારો વર્ષશતં તદ્ગુણત્વબુભૂષયા ।
તસ્મૈ પ્રસન્નો ભગવાન્ગણત્વં દત્તવાન્નિજમ્

સ્વયં ચ સર્વદા તસ્ય પુરપાલો બભૂવહ ।
ઇયં પુરી પુરા રાજન્નાસીદ્વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ

દત્તા શિવાય તુષ્ટેન તપસા તસ્ય વિષ્ણુના ।
અસ્યામેકં પુરાવૃત્તં મહદાશ્ચર્યકારકમ્

વિપ્રસ્ય શિવભક્તસ્ય વૈકુંઠાપ્તિર્યથાભવત્ ।
એકસ્તુ બ્રાહ્મણો રાજન્ હેરંબો નામ ધાર્મિકઃ

કાયેન મનસા વાચા શિવપૂજારતઃ સદા ।
એકદા સ મહાભાગઃ શિવતીર્થાનિ પર્યટન્

શિવભક્તઃ શિવે રાજન્શિવકાંચ્યામિહાગતઃ ।
એનાં મનોહરાં ચૈવ ન તત્યાજ સ બુદ્ધિમાન્

પશ્ચાત્તત્રૈવ તત્યાજ પ્રાણાનસ્યા જલાંતરે ।
તત્રૈવ શ્રીમહાદેવગણાસ્તં બ્રાહ્મણોત્તમમ્

નીત્વા કૈલાસમચલં ચેલુસ્તદનુશાસનાત્ ।
અથ મધ્યે સમાયાતા ગણા વૈકુંઠતો હરેઃ

તેભ્યો બલાત્સમાદાતું તં દ્વિજશ્રેષ્ઠમુદ્યતાઃ ।
આસીત્તેષાં મહયુદ્ધં ગણાનાં હરિશર્વયોઃ

તત્ર યુદ્ધેન વૈકેષાં વિજયો ન પરાજયઃ ।
તત્ર વૈકુંઠતો વિષ્ણુરાગતો ગરુડાસનઃ

કૈલાસાદ્વૃષભારૂઢો મહેશશ્ચ ત્રિલોકધૃક્ ।
તાવન્યોન્યં મુખં દૃષ્ટ્વા વિહસ્ય જગદીશ્વરૌ

પશ્યતસ્મ મહદ્યુદ્ધં નભસ્યેવ ગણૈઃ કૃતમ્ ।
અથ સ્વીયાન્ગણાન્વિષ્ણુઃ શૈવાંશ્ચ દિવિ યુદ્ધતઃ

નિવાર્ય તં દ્વિજં તાર્ક્ષ્યમારોપ્યાગાચ્છિવાલયમ્ ।
શિવેન તદ્ગણૈશ્ચાપિ સ્વકીયૈરપિ માધવઃ

વૃતો ગછન્પથિ શ્રીમાન્સ્તુતસ્ત્રિદશવંદિતઃ ।
ગત્વા વિવેશ તં ચાગં મહાદેવપુરઃસરઃ

તસ્મૈ દ્વિજાય વૈ તસ્ય દર્શયન્રમણીયતામ્ ।
અથ તસ્માત્તુ કૈલાસાન્મહાદેવેન વંદિતઃ

માધવઃ પરયા ભક્ત્યા વૈકુંઠમગમત્તદા ।
દ્વિજઃ સોઽપિ મહાભાગસ્તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદતઃ

ગોવિંદદર્શનં પ્રાપ્ય મુમુદે હરસન્નિધૌ ।
એતત્તે કથિતં રાજન્શિવકાંચ્યાસ્તુ વૈભવમ્

તીર્થસપ્તકનામ્નસ્તુ શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ ।
તીર્થમેતન્મહારાજ ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્ધ્યાનાત્સ્મરણાદપિ ભૂપતે ।
વસિષ્ઠાદિભિરેતસ્મિન્મહર્ષિભિરનુષ્ઠિતમ્

મહત્તપસ્તુ સૃષ્ટ્યર્થં તત્રાસંસ્તુ ક્ષમા નૃપ ।
મરીચિરપિ ધર્માત્મા પુત્રાર્થં સ્નાનમાચરન્

અત્ર લેભે મહાભાગઃ કશ્યપં સુતમુત્તમમ્ ।
અત્રિરત્રાપિ તપસા તોષયદ્દેવપુંગવાન્

સોમં દુર્વાસસં દત્તં તેભ્યો લેભે સુતત્રયમ્ ।
અંગિરા અપિ ધર્માત્મા તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદતઃ

લેભે સુતાંસ્તુતદ્વંશ્યા જાતા આંગિરસા દ્વિજાઃ ।
પુલહોઽપિ સુતં લેભે દંભોલિ ગુણવત્તરમ્

યોઽગસ્ત્યોભૂત્પુરા રાજંસ્તીર્થેઽત્રૈવ નિમજ્જનાત્ ।
પુલસ્ત્યસ્યાત્ર તીર્થે વૈ પુત્રો લબ્ધો તપસ્યતઃ

કુબેરોભૂન્મહાભાગો યઃ સખાસીદુમાપતેઃ ।
ક્રતોરપિ સુતા જાતા વાલખિલ્યાઃ સહસ્રશઃ

તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદેન તે સર્વે હ્યૂર્ધ્વરેતસઃ ।
રજઆદીન્સુતાઁ લેભે વસિષ્ઠોઽપિ મહાતપાઃ

સપ્તૈવ રાજશાર્દૂલ મહિમા તસ્ય વર્ણિતઃ ।
અન્યાન્યપિ ચ તીર્થાનિ સંત્યનેકાનિ ભૂપતે

કપિલાશ્રમકેદારપ્રભાસાદીનિ વૈ પ્રભૌ ।
નિયુતૈરપિ વર્ષાણાં તેષાં ચ મહિમા નૃપ ।
અનંતેનાપિ નો વક્તું શક્યતે કિમુ માદૃશૈઃ

સૌભરિરુવાચ-
એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો નારદો મુનિપુંગવઃ ।
શિવં જગામ નભસો નારાયણગુણાન્ગૃણન્

શિબિરૌશીનરો રાજા શક્રપ્રસ્થસ્ય વૈભવમ્ ।
શ્રુત્વા મુનિમુખાદ્રાજન્કૃતાર્થં સ્વમમન્યત

તત્ર સ્નાત્વા હિ વિધિવદિંદ્રપ્રસ્થે સ ભૂપતિઃ ।
વિધાય સત્ક્રિયાઃ સર્વા જગામ નિજપત્તનમ્

ઇંદ્રપ્રસ્થસ્ય માહાત્મ્યમેતત્તવ મયા વિભો ।
યમુનાતીરતીર્થસ્ય વર્ણિતં જનપાવનમ્

નાસ્યાદરં કરિષ્યંતિ કલૌ શ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ ।
ઇંદ્રપ્રસ્થસ્ય રાજેંદ્ર સર્વતીર્થશિરોમણેઃ

અષ્ટાદશપુરાણાનાં શ્રવણાદ્ભારતસ્ય ચ ।
યત્ફલં તન્મહિમ્નસ્ય શક્રપ્રસ્થસ્ય જાયતે

અરુણોદયવેલાયાં માઘલક્ષૈકમજ્જનાત્ ।
યત્ફલં તન્મહિમ્નોસ્ય શ્રવણાચ્છ્રદ્ધયા ભવેત્

શ્રદ્ધયાસ્ય તુ માહાત્મ્યં યઃ શૃણોતિ મહીપતે ।
તર્પિતાસ્તેન પિતરો દેવાશ્ચ મુનયસ્તથા

કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રપારાક ચાંદ્રાયણ વ્રતાદિભિઃ ।
યત્ફલં તન્મહિમ્નોઽસ્ય શ્રદ્ધયા શ્રવણાદ્ભવેત્

અશ્વમેધાદિયજ્ઞાનાં સમસ્તાનાં મહીપતે ।
યત્ફલં તન્મહિમ્નોઽસ્ય શ્રદ્ધયા શ્રવણાદ્ભવેત્

સૂત ઉવાચ-
એવં યુધિષ્ઠિરો રાજા શ્રુત્વા શૌનક સૌભરેઃ ।
ઇંદ્રપ્રસ્થસ્ય માહાત્મ્યં સ યયૌ હસ્તિનં પુરમ્

તતો વિનીય સદ્ભ્રાતૄન્દુર્યોધનપુરઃસરાન્ ।
ઇંદ્રપ્રસ્થમગાત્પુણ્યં રાજસૂયચિકીર્ષયા

દ્વારકાયાઃ સમાગમ્ય ગોવિંદં કુલદૈવતમ્ ।
રાજસૂયેન યજ્ઞેન સ ઇયાજ મહીપતિઃ

મુક્તિદં તીર્થમેતત્તુ શપતોસ્યાપ્યજાયત ।
ઇતિ મત્વા હરિસ્તત્ર શિશુપાલં જઘાન હ

શિશુપાલોઽપિ તસ્યૈવ તીર્થસ્ય મરણાદ્ભુવિ ।
સાયુજ્યમગમત્કૃષ્ણે નિખિલાર્થપ્રદાયકે

શિશુપાલો હતો યત્ર વિહિતો યત્ર ચક્રતુઃ ।
ગદયા તત્ર ભીમેન કૃતં કુંડં સુવિસ્તરમ્

ભીમકુંડં તુ વિજ્ઞાતં જાતં તદ્ભુવિપાવનમ્ ।
કાલિંદ્યા દક્ષિણે ભાગે ગવ્યૂત્યર્ધં મહીતલે

ઇંદ્રપ્રસ્થગતાયા યત્કાલિંદ્યાઃ સ્નાનતઃ ફલમ્ ।
તત્ફલં તત્ર કુંડે તુ જાયતે નાત્ર સંશયઃ

સૂત ઉવાચ-
યસ્મિન્ક્ષેત્રે સ્થિતો જંતુસ્તં ક્ષેત્રમનુવત્સરમ્ ।
પ્રદક્ષિણાદિભિર્ધર્મૈઃ સ્વાપરાધાન્ક્ષમાપયતેત્

પ્રતિસંવત્સરં ચૈવ પરિક્રામતિ યો નરઃ ।
ક્ષેત્રાપરાધદોષૈશ્ચ ન સ લિપ્યેત્તુ પાતકૈઃ

પ્રદક્ષિણમકુર્વાણઃ ક્ષેત્રસિદ્ધિં ન વિંદતિ ।
તસ્માત્પ્રદક્ષિણા તીર્થે દાતવ્યા ચ ફલાર્થિભિઃ

હરેર્નામ નિસંજલ્પન્પ્રકરોતિ પ્રદક્ષિણામ્ ।
પદેપદે સ લભતે કપિલાદાનજં ફલમ્

ચૈત્રકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં શક્રપ્રસ્થપ્રદક્ષિણામ્ ।
યઃ કરોતિ નરો ધન્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે ઇંદ્રપ્રસ્થગત કાશીગોકર્ણશિવકાંચીતીર્થસપ્તક ભીમકુંડવર્ણનોનામ દ્વાવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ