પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.135

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ।
સાભ્રમત્યાસ્તુ માહાત્મ્યં વક્ષ્યે દેવિ યથાતથમ્ ।
કશ્યપો વૈ મુનિશ્રેષ્ઠસ્તપો વૈ તપ્તવાન્મહત્

અનેકવર્ષપર્યંતં તેન તપ્તં મહત્તપઃ ।
અર્બુદે પર્વતે રમ્યે નાનાદ્રુમસમાકુલે

તત્ર ગત્વા તપસ્તપ્તં ઋષિણા કશ્યપેન વૈ ।
સરસ્વતી યત્ર રમ્યા પવિત્રા પાપનાશિની

એકસ્મિન્દિવસે દેવિ ગતોઽસૌ નૈમિષં પ્રતિ ।
તદા તે ઋષયઃ સર્વે કથાં ચક્રુરનેકશઃ

તદા તૈસ્તુ દ્વિજૈઃ સમ્યક્પૃષ્ટોઽસૌ કશ્યપો મુનિઃ ।
અહો કશ્યપ નઃ પ્રીત્યૈ ગંગેહાનીયતાં પ્રભો

ભવન્નામ્ના તુ સા ગંગા ભવિષ્યતિ સરિદ્વરા ।
તેષાં વાક્યમુપાકર્ણ્ય નમસ્કૃત્ય દ્વિજાંશ્ચ તાન્

આગતો હ્યર્બુદારણ્યે સરસ્વતીતીરસંનિધૌ ।
તત્ર તપ્તં તદા તેન તપઃ પરમદુષ્કરમ્

આરાધિતો હ્યહં તેન કશ્યપેન દ્વિજેન વૈ ।
પ્રત્યક્ષોઽહં તદા જાતસ્તસ્ય દ્વિજવરસ્ય ચ

વરં વરય ભદ્રં તે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

કશ્યપ ઉવાચ।
વરં દાતું સમર્થોઽસિ દેવદેવ જગત્પતે ।
શિરઃસ્થિતા યા ગંગેયં પવિત્રા પાપહારિણી

મમ દેયા વિશેષેણ મહાદેવ નમોસ્તુતે ।
તદા દેવિ મયોક્તં ચ ગૃહ્ણીષ્વ ત્વં દ્વિજોત્તમ

જટામેકાં પરિત્યજ્ય દત્તા ગંગા તદા મયા ।
તાં ગૃહીત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ સ્વસ્થાનં હર્ષતો યયૌ

કેશરન્ધ્રં નામ તીર્થં વાસો વૈ કશ્યપસ્ય ચ ।
ગતસ્તત્ર તુ દેવેશિ મુનિભિઃ પરિવારિતઃ

કશ્યપેન સમાનીતા કાશ્યપી સા સરિદ્વરા ।
યસ્યા દર્શનમાત્રેણ બ્રહ્મહા મુચ્યતે કિલ

પાર્વત્યુવાચ।
સ્નાનમાત્રેણ કિં પુણ્યં તત્ર તીર્થે વદસ્વ મે ।
વિશ્વનાથ કૃપાલુસ્ત્વં દયાં કુરુ મમોપરિ

દર્શને કિં ભવેત્પુણ્યં સ્નાને કિં વદ દેવરાટ્ ।
મહિમા કીદૃશો બ્રહ્મન્સર્વં ત્વં વક્તુમર્હસિ

મહાદેવ ઉવાચ।
મયા શ્રુતાન્યનેકાનિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ।
શ્રીવિષ્ણોશ્ચ પ્રસાદાચ્ચ નદ્યઃ સાગરગાઃ પ્રભોઃ

ગંગા ચ યમુના રેવા તાપી ચૈવ મહાનદી ।
ગોદાવરી તુંગભદ્રા કૌશિકી ગલ્લિકા તથા

કાવેરી વેદિકા ભદ્રા સરયૂઃ પાપહારિણી ।
અન્યાશ્ચ વિવિધા નદ્યઃ સર્વપાપહરા ભુવિ

પ્રયાગસ્તીર્થરાજશ્ચ કાશી પુષ્કર એવ ચ ।
નૈમિષારણ્યસંજ્ઞં તુ તીર્થં ચામરકંટકમ્

ઉત્તમં દ્વારકાક્ષેત્રમર્બુદારણ્યમુત્તમમ્ ।
એવંવિધાનિ દિવ્યાનિ ક્ષેત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

શ્રુતાનિ તત્ર દેવેશિ માયા વિષ્ણોઃ પ્રસાદતઃ ।
પૂર્વં ભગીરથેનૈવ યાચિતોઽહં તુ પાર્વતિ

તદા દત્તા ઇયં ગંગા વિષ્ણોર્લોકમભીપ્સુના ।
કશ્યપાય પુનર્દત્તા ઋષીણાં વચનાન્મયા

ઇયં વૈ કાશ્યપી ગંગા રોગદોષહરા સદા ।
ઇયં યા કથ્યતે લોકે યુગે વૈ નામપૂર્વકમ્

તદહં કથયિષ્યામિ શૃણુ સુંદરિ તત્વતઃ ।
કૃતે કૃતવતી નામ ત્રેતાયાં ગિરિકર્ણિકા

દ્વાપરે ચંદના નામ કલૌ સાભ્રમતી સ્મૃતા ।
દિનેદિને વિશેષેણ સ્નાનાર્થં તુ નરાશ્ચ યે

સર્વપાપવિનિર્મુક્તા યાંતિ વિષ્ણોઃ સનાતનમ્ ।
પ્લક્ષાવતરણે તીર્થે સરસ્વત્યાં તથેશ્વરિ

કેદારે ચ કુરુક્ષેત્રે યત્ફલં સ્નાનતો ભવેત્ ।
તત્ફલં તુ નૃણાં નૂનં સાભ્રમત્યા દિને દિને

ભવતીતિ ન સંદેહો વ્યાસસ્ય વચનં યથા ।
નભસ્યેપરપક્ષે તુ પ્રત્યહં વા સુરેશ્વરિ

અમાવાસ્યાદિને સમ્યક્શ્રાદ્ધદાને ચ યત્ફલમ્ ।
નરસ્તત્ફલમાપ્નોતિ સાભ્રમત્યાવગાહનાત્

કાર્તિક્યાં કૃત્તિકાયોગે શ્રીસ્થલે માધવાગ્રતઃ ।
તત્ફલં લભતે મર્ત્યો સાભ્રમત્યાવગાહનાત્

એષા શ્રેષ્ઠતમા દેવિ સર્વલોકેષુ પાવની ।
ઇયં ધન્યતમા દેવિ પવિત્રા હ્યઘનાશિની

યસ્યાં વૈ સાભ્રમત્યાં ચ એતે તિષ્ઠંતિ નિત્યશઃ ।
પૂર્વં સંબંધિનો યે ચ ઉત્તરે યે તથા પુનઃ

પાશ્ચાત્યા દાક્ષિણાત્યાશ્ચ સર્વે યાંતિ ચ નિત્યશઃ ।
તીર્થયાત્રામિષેણૈવ ખેટકે બ્રહ્મસન્નિધૌ

આયાંતિ સર્વદા દેવિ કાર્તિક્યાં ચ ન સંશયઃ ।
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વંતિ તથા વૈ વિપ્રભોજનમ્

નાના ધર્માન્પ્રકુર્વંતિ નાનાયજ્ઞાંશ્ચ નિત્યશઃ ।
વિવિધાનિ ચ દાનાનિ પ્રકુર્વંતિ જનાઃ સદા

ચતુર્યુગેષુ સર્વેષુ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
યવક્રીતોઽથ રૈભ્યશ્ચ કાક્ષીવાનુશિજસ્તથા

ભૃગ્વંગિરાસ્તથા કણ્વો મેધાવી ચ પુનર્વસુઃ ।
બંદી ચ ગુણસંપન્નઃ પ્રાચ્યાં દિશિ ઉપશ્રિતાઃ

ઉદીચ્યાં યે મહાભાગા મધુમત્પ્રમુખાસ્તથા ।
સુબંધુશ્ચ મહાભાગો દત્તાત્રેયશ્ચ વીર્યવાન્

શિખી દીર્ઘતમાશ્ચૈવ ગૌતમઃ કશ્યપસ્તથા ।
શ્વેતકેતુઃ કહોડશ્ચ પુલહો દેવલસ્તથા

વિશ્વામિત્ર ભરદ્વાજૌ જમદગ્નિશ્ચ વીર્યવાન્ ।
ઋચીકપુત્રો ગર્ગશ્ચ ઋષિરુદ્દાલકસ્તથા

દેવશર્માઽથ ધૌમ્યશ્ચ આસ્તીકઃ કશ્યપસ્તથા ।
લોમશો નાભિકેતુશ્ચ લોમહર્ષણ એવ ચ

ઋષિરુગ્રશ્રવાશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચ્યવનસ્તથા ।
વાલખિલ્યાદયો યે ચ સર્વે ગચ્છંતિ તત્ર વૈ

કૃતસ્નાના નિરાહારાઃ સદા વિષ્ણુપરાયણાઃ ।
શંખચક્રગદાધરાસ્તટે તિષ્ઠંતિ નિત્યશઃ

પિતૃતીર્થં ગયાનામ સર્વતીર્થવરં શુભમ્ ।
યત્રાસ્તે દેવદેવેશઃ સ્વયમેવ પિતામહઃ

ગીતાયાઃ પિતૃભિર્ગાથા શ્રાદ્ધભાગમપીપ્સુભિઃ ।
એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોઽપિ ગયાં વ્રજેત્

યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્ ।
તથા વારાણસી પુણ્યા પિતૄણાં વલ્લભા સદા

યા ચૈવ મમ સાંનિધ્યાદ્ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદા ।
મમાજ્ઞયા તુ દેવેશો બિંદુમાધવસંજ્ઞકઃ

નિત્યં તિષ્ઠતિ દેવેશિ વારાણસ્યાં વિશેષતઃ ।
અતો ધન્યતમા શ્રેષ્ઠા પુરીયં મમ સર્વદા

પિતૄણાં વલ્લભં તીર્થં પુણ્યં વૈ વિમલેશ્વરમ્ ।
પિતૃતીર્થં પ્રયાગં ચ સર્વતીર્થસમન્વિતમ્

સાભ્રમત્યુદકે દેવિ આયાંતિ વચનાન્મમ ।
વટેશ્વરશ્ચ ભગવાન્માધવેન સમન્વિતઃ

દશાશ્વમેધકં પુણ્યં ગંગાદ્વારં તથૈવ ચ ।
મન્નિયોગાચ્ચ દેવેશિ સાભ્રમત્યાં વસંતિ હિ

નદાથ લલિતાદેવી તીર્થં યત્સપ્તધારકમ્ ।
તથા મિત્રપદં નામ કેદારં શંકરાલયમ્

ગંગાસાગરમિત્યાહુઃ સર્વતીર્થમયં શુભમ્ ।
તીર્થં બ્રહ્મસરસ્તદ્વચ્છતદ્રુ સલિલે હ્રદે

તીર્થં તુ નૈમિષં નામ આજ્ઞયા મમ સર્વદા ।
સાભ્રમત્યુદકે દેવિ નિવસંતિ ન સંશયઃ

શ્વેતા વલ્કલિની પુણ્યા તતઃ શ્વેતા હિરણ્મયી ।
હસ્તિમત્યથવાર્ત્તઘ્ની નદી સાગરગામિની

પિતૄણાં વલ્લભા હ્યેતાઃ શ્રાદ્ધકોટિફલપ્રદઃ ।
તત્ર શ્રાદ્ધાનિ દેયાનિ પુત્રૈઃ પિતૃહિતાય વૈ

પાટલં વાડવાખ્યં ચ નગરં તત્ર સુંદરિ ।
સાભ્રમત્યાં સદા એતાઃ પ્રાપ્તા નદ્યો વિશેષતઃ

તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ યે કુર્વંતિ નરા ભુવિ ।
ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા યાંતિ વિષ્ણોઃ સનાતનમ્

જંબૂદ્વીપં મહાપુણ્યં યત્ર પુણ્યં વિવર્દ્ધતે ।
તત્રાર્યાખ્યં મહાપુણ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્

નીલકંઠમિતિ ખ્યાતં તીર્થં નંદહ્રદસ્તથા ।
તથા રુદ્રહ્રદસ્તીર્થં પુણ્યં રુદ્ર મહાલયમ્

મંદાકિની મહાપુણ્યા તથાચ્છોદા મહાનદી ।
સાભ્રમત્યાં વહંત્યેતે સ્વાત્મના દર્શનીકૃતે

ધૂમ્રા મિત્રપદં તદ્વદ્વૈજનાથં દૃષદ્વરમ્ ।
ક્ષિપ્રા નદી મહાકાલં તથા કાલિંજરો ગિરિઃ

ગંગોદ્ભૂતં હરોદ્ભેદં નર્મદાકારમેવ ચ ।
ગંગાપિંડપ્રદાનેન સમાન્યાહુર્મનીષિણઃ

એતાનિ બ્રહ્મતીર્થાનિ સાભ્રમત્યુત્તરે તટે ।
ગુપ્તીકૃતાનિ દેવેશિ દેવૈર્બ્રહ્મપુરોગમૈઃ

સ્મરણાદપિ લોકાનાં પાપઘ્નાનિ મહેશ્વરિ ।
કિં પુનઃ શ્રાદ્ધદાતૄણાં માનવાનાં સુરેશ્વરિ

ૐકારં પિતૃતીર્થં ચ કાવેરી કપિલોદકમ્ ।
સંભેદશ્ચંડવેગાયાસ્તથૈવામરકંટકમ્

કુરુક્ષેત્રાચ્છતગુણમસ્મિન્સ્નાનાદિકં ભવેત્ ।
વાર્તઘ્નીસંગમે દેવિ ગણેશ્વરપુરઃસરમ્

સાભ્રમત્યાં પુરા નીતં ગણૈસ્તીર્થકદંકબમ્ ।
એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તસ્તીર્થાનાં સંગમો મયા

વાગીશાપિ ન શક્નોતિ તીર્થાનાં તત્વવિસ્તરમ્ ।
સત્યં તીર્થં દયાતીર્થં તીર્થમિંદ્રિયવિગ્રહઃ

તસ્યાસ્તીર્થે પ્રયત્નેન સ્નાનં કુર્યાન્ન સંશયઃ ।
પ્રાતઃકાલો મુહૂર્તાંસ્ત્રીન્સંગવસ્તાવદેવ તુ

તદા સ્નાનાદિકં તીર્થે દેવાનાં પ્રીતિદાયકમ્ ।
મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાદપરાહ્ણસ્તતઃ પરમ્

પિતૄણાં પ્રીતિજનનં સ્નાનપિંડાદિ તર્પણમ્ ।
સાયાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ન કારયેત્

રાક્ષસી નામ સા વેલા ગર્હિતા સર્વકર્મસુ ।
અહ્નો મુહૂર્તા વિખ્યાતા દશપંચ ચ સર્વદા

તત્રાષ્ટમો મુહૂર્તો યઃ સ કાલઃ કુતુપઃ સ્મૃતઃ ।
મધ્યાહ્ને સર્વદા યસ્માન્મંદી ભવતિ ભાસ્કરઃ

તસ્માદનંતફલદઃ પિતૄણાં પિંડદાનતઃ ।
મધ્યાહ્નઃ ખઙ્ગપાત્રં ચ તથા નેપાલકંબલઃ

રૂપ્યં દર્ભાસ્તથા ગાવો દૌહિત્રં કુતપાસ્તિલાઃ ।
પાપં કુત્સિતમિત્યાહુસ્તસ્ય સંતાપકારકાઃ

અષ્ટાવેતે યતસ્તસ્માત્કુતપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ।
ઊર્દ્ધ્વં મુહૂર્તાત્કુતુપાત્યન્મુહૂર્ત ચતુષ્ટયમ્

મહૂર્તપંચકં ચૈતચ્છ્રાદ્ધકાલે સમિષ્યતે ।
વિષ્ણોર્દેહાત્સમુદ્ભૂતાઃ કુશાઃ કૃષ્ણતિલાઃ સ્મૃતાઃ

શ્રાદ્ધસ્ય રક્ષણાર્થાય એવમાહુર્દિવૌકસઃ ।
તિલોદકાંજલિર્દેયો જલસ્થૈસ્તીર્થવાસિભિઃ

સદર્ભહસ્તૈરેકેન શ્રાદ્ધમેવં ન હિંસ્યતે ।
સાભ્રમત્યાં નામધેયૈરિતિ તીર્થપ્રવેશનમ્

કારયિત્વા મયા દેવિ દત્તા વૈ કશ્યપાય ચ ।
મમ ભક્તઃ કશ્યપોસૌ વલ્લભો મમ સર્વદા

દત્તા તસ્માદિયં ગંગા પવિત્રા પાપનાશિની ।
સાભ્રમત્યાં મહાભાગે તીર્થે વૈ બ્રહ્મચારિકે

આત્માનં ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય તન્નામ્ના શંકરો હ્યહમ્ ।
સ્થિતો લોકહિતાર્થાય બ્રહ્મચારીશ સંજ્ઞકઃ

સાભ્રમત્યામુપકંઠે બ્રહ્મચારીશ સંજ્ઞકે ।
કલૌ ભક્તો વિશેષેણ પૂજનં કુરુતે યદા

ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા યાતિ શૈવં પદં મહત્ ।
મહદ્ભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ પીડિતો યદિ ગચ્છતિ

યસ્યાશુ નશ્યતિ વ્યાધિર્દર્શનાચ્ચ મહેશ્વરિ ।
ગત્વા વૈ તસ્ય સંસ્થાને ઉપવાસી જિતેંદ્રિયઃ

પૂજનં કુરુતે ભક્ત્યા રાત્રૌ તિષ્ઠન્સુનિશ્ચલઃ ।
તદાહં યોગિરૂપેણ દર્શનં તસ્ય યામિ હિ

દદામિ વાંચ્છિતાન્કામાન્સત્યં સત્યં વરાનને ।
મમસ્થાને વિશેષેણ સમાયાંતિ ચ યે જનાઃ

તેષાં વ્યાધિપ્રશમનં કરોમિ સુચિરાદહમ્ ।
ચતુરશીતિસંજ્ઞેયો વ્યાધિઃ સંકથિતો મયા

સ સ વ્યાધિર્વિનશ્યેત દર્શનાદેવ સુંદરિ ।
ન લિંગં વર્તતે તત્ર મામકં નગનંદિનિ

સ્નાનમાત્રં તુ તત્રૈવ મામકં નાત્ર સંશયઃ ।
એકસ્મિન્નેવ કાલે તુ અસ્યાં ભૂમૌ મહાતપાઃ

રાજા વૈ સૂર્યવંશીયો બ્રહ્મદત્તસ્તુ વીર્યવાન્ ।
તેન રાજ્ઞા તપસ્તપ્તં બહુકાલં સુરેશ્વરિ

પંચાગ્નિસાધનં તેન કૃતં ચ બહુધા તતઃ ।
માસોપવાસકાદીનિ તપસ્તપ્તાન્યનેકશઃ

એવં બહુતરં કાલં રાજ્ઞા તપ્તં તપો મહત્ ।
પ્રત્યક્ષોઽહં તદા જાતો વરાર્થં વરવર્ણિનિ

બ્રહ્મદત્ત શૃણુષ્વ ત્વં મહદ્વાક્યં નરેશ્વર ।
યં યં વાંછયસે નિત્યં તં તં દદ્મિ ન સંશયઃ

તેનોક્તં મમ દેવેશ વાંચ્છિતં યદિ દીયતે ।
એક એવ વરો દેવ દીયતાં મમ સર્વદા

મમ નામ્ના હિ દેવેશ ઈશ્વરો ભુવિ જાયતામ્ ।
તેન વાક્યેન સંતુષ્ટો વરો દત્તો મયાઽનઘે

તદાહં તેન વૈ સાર્દ્ધં નિવસામિ સુરેશ્વરિ ।
અત્ર સ્થિત્વા નિરાહારો ભક્તિં કુર્યાદશેષતઃ

દદામિ વાંછિતાન્કામાન્યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ ।
અત્રાગત્ય તુ યે વિપ્રા રુદ્રજાપ્યાદિકં ચ યત્

પ્રકુર્વંતિ વિશેષેણ તેષાં દદ્મિ શૃણુષ્વ તત્ ।
સ્ત્રીસૌખ્યં પુત્રસૌખ્યં ચ લક્ષ્મીવૃદ્ધિકરં પુનઃ