પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.132

પાર્વત્યુવાચ।
અનંતવાસુદેવસ્ય કીદૃશં સ્મરણં સ્મૃતમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્મોહો માનુષાણાં પ્રજાયતે

મહાદેવ ઉવાચ।
દૃષ્ટતત્વેન દેવેશિ સ્મરંતિ વિષ્ણું નિત્યશઃ ।
તૃષાતુરો યથા વારિ તદ્વદ્વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

હિમેનાકુલિતં વિશ્વં સ્મરત્યગ્નિં યથા તથા ।
તદ્વદેવ તુ વૈ વિષ્ણું સ્મરંતિ વિબુધાદયઃ

પતિવ્રતા યથા નારી પતિં સ્મરતિ નિત્યશઃ ।
તથા સ્મરંતિ લોકેશં વિષ્ણું વિશ્વેશ્વરેશ્વરમ્

ભયાર્ત્તઃ શરણં યદ્વદર્થલોભી યથા ધનમ્ ।
પુત્રકામો યથા પુત્રં તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

દૂરસ્થોઽપિ યથા ગેહં ચાતકો માધવં યથા ।
બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રહ્મવિદસ્તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

હંસા માનસમિચ્છંતિ ઋષયઃ સ્મરણં હરેઃ ।
ભક્તાશ્ચ ભક્તિમિચ્છંતિ તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

પ્રાણિનાં વલ્લભો દેહો યત્ર આત્માઽવતિષ્ઠતિ ।
આયુર્વાંચ્છંતિ યે જીવાસ્તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

ભ્રમરાશ્ચ યથા પુષ્પં ચક્રવાકા દિવાકરમ્ ।
યથાત્મવલ્લભા ભક્તિસ્તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

અંધેનાકુલિતા લોકા દીપં વાંચ્છંતિ વૈ યથા ।
તથા વૈ પુરુષા લોકે સ્મરણં કેશવસ્ય ચ

યથા શ્રમાર્ત્તા વિશ્રામં નિદ્રા વ્યસનિનો યથા ।
ગતાલસ્યા યથા વિદ્યાં તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

માતંગાઃ પાર્વતીં ભૂમિં સિંહા વનગજાદિકમ્ ।
તથૈવ સ્મરણં વિષ્ણોઃ કર્તવ્યં પાપભીરુભિઃ

સૂર્યકાંતે રવેર્યોગાદ્વહ્નિસ્તત્ર પ્રજાયતે ।
એવં વૈ સાધુસંયોગાદ્ધરૌ ભક્તિઃ પ્રજાયતે

શીતરશ્મેર્યથા કાંતશ્ચંદ્રયોગાદપઃ શ્રયેત્ ।
એવં વૈષ્ણવસંયોગાન્મુક્તિર્ભવતિ શાશ્વતી

કુમુદ્વતી યથા સોમં દૃષ્ટ્વા પુષ્પં વિકાસતે ।
તદ્વદ્દેવે કૃતા ભક્તિર્મુક્તિદા સર્વદા નૃણામ્

યથાનલાયાઃ સંત્રસ્તા ભ્રમરી સ્મરણં ચરેત્ ।
તેન સ્મરણયોગેન નલાસારૂપ્યતામિયાત્

ગોપીભિર્જારબુદ્ધ્યા ચ વિષ્ણોશ્ચ સ્મરણં કૃતમ્ ।
તાશ્ચ સાયુજ્યતાં નીતાસ્તથા વિષ્ણું સ્મરામ્યહમ્

કેઽપિ વૈ દુષ્ટભાવેન ચ્છદ્મભાવેન કેચન ।
કે ચાપિ લોભભાવેન ચિંતયંતિ જનાર્દનમ્

ભક્ત્યા વા સ્નેહભાવેન દ્વેષભાવેન વા પુનઃ ।
કેઽપિ સ્વામિત્ત્વભાવેન બુદ્ધયા વા બુદ્ધિપૂર્વકમ્

યેનકેનાપિ ભાવેન ચિંતયંતિ જનાર્દનમ્ ।
ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા યાંતિ વિષ્ણોઃ સનાતનમ્

અહો વિષ્ણોશ્ચ માહાત્મ્યમદ્ભુતં લોમહર્ષણમ્ ।
યદૃચ્છયાપિ સ્મરણં ત્રિધામુક્તિપ્રદાયકમ્

ન ધનેન સમૃદ્ધેન વિપુલાવિદ્યયા તથા ।
એકેન ભક્તિયોગેન સમીપે દૃશ્યતે ક્ષણાત્

સાંનિધ્યેઽપિ સ્થિતો દૂરે નેત્રયોરંજનં યથા ।
ભક્તિયોગેન દૃશ્યેન ભક્તૈશ્ચૈવ સનાતનઃ

ઇદં તત્વમિદં તત્વં મોહિતો દેવમાયયા ।
ભક્તિતત્વં યદા પ્રાપ્તં તદા વિષ્ણુમયં જગત્

ઇંદ્રાદ્યૈરમૃતં પ્રાપ્તં સુખાર્થે શૃણુ સુંદરિ ।
તથાપિ દુઃખિતાસ્તે વૈ ભક્ત્યા વિષ્ણોર્યથા વિના

ભક્તિમેવામૃતં પ્રાપ્ય પુનર્દુઃખં ન જાયતે ।
વૈકુંઠાખ્યં પદં પ્રાપ્ય મોદતે વિષ્ણુસન્નિધૌ

વારિ ત્યક્ત્વા યથા હંસઃ પયઃ પિબતિ નિત્યશઃ ।
એવં ધર્માન્પરિત્યજ્ય વિષ્ણોર્ભક્તિં સમાશ્રયેત્

અન્યભક્તિં પરિત્યજ્ય વિષ્ણુભક્તિં સમાશ્રયેત્ ।
તોયં બદ્ધ્વા તુ વસ્ત્રેણ કૃતં કાર્યં કથં ભવેત્

પ્રાપ્ય દેહં વિના ભક્તિં ક્રિયતે સ વૃથાશ્રમઃ ।
વિષ્ણુભક્તિં વિના ધર્માનુપદિશંતિ યે જનાઃ ।
તે પતંતિ સદા ઘોરે નરકે નાત્ર સંશયઃ

બાહુભ્યાં સાગરં તર્તું યદ્વન્મૂર્ખોઽભિવાંછતિ ।
સંસારસાગરં તદ્વદ્વિષ્ણુભક્તિં વિના નરઃ

વિષ્ણુભક્તિં ચ રક્ષંતિ કર્મણા પાત્યતે યદિ ।
અકિંચનઃ સ્પૃહાયુક્તો મેરૌ ધત્તે યથા સ્પૃહામ્

તવ ભક્તૌ તથા દેવ મયા હિ ક્રિયતે સ્પૃહા ।
જન્માંતરે હિ સા ભક્તિર્મામકી યત્કરોતિ હિ

વહ્નિર્યથેહ સ્વલ્પોઽપિ દહતે વિવિધં વનમ્ ।
તદ્વદેવ તુ સા ભક્તિરણુમાત્રા કૃતા મયા

શતૈશ્ચ શ્રૂયતે ભક્તિઃ સહસ્રૈરપિ બુધ્યતે ।
તેષાં મધ્યે તુ દેવેશિ ભક્તોહ્યેકઃ પ્રજાયતે

બુદ્ધિં પરેષાં દાસ્યંતિ લોકે બહુવિધા જનાઃ ।
સ્વયમાચરતે સોઽપિ નરઃ કોટિષુ દૃશ્યતે

પૂજયા હસ્યતે ભક્તિર્જયેન પરિહસ્યતે ।
એવં ભાવો હિ દેવેશે ભક્તિસ્તેનૈવ ગૃહ્યતે

સાગરે ચ યથા પાતઃ કૂપે ત્રાણોપવેશનમ્ ।
યસ્ય ભાવો હિ તદ્વચ્ચ ભક્તિઃ સા તેન ગૃહ્યતે

મૂલે સિક્તસ્ય વૃક્ષસ્ય પત્રં શાખાસુ દૃશ્યતે ।
ભજનાદેવ ભો દેવિ ફલમગ્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્

પાનીયહારિણા યદ્વત્ઘટે ચિત્તં પ્રધીયતે ।
તદ્વદ્દેવે હરૌ ચિત્તં ધૃત્વા મોક્ષમવાપ્નુયાત્

શૈશવે ચ યથા માતા ગુડં સ્તોકં દદાતિ વૈ ।
પુનર્યાચતિ વૈ બાલો ગુડં વૈ લોભકારણાત્

નીરે નીરં યથાક્ષિપ્તં દુગ્ધે દુગ્ધં ઘૃતે ઘૃતમ્ ।
તદ્વદ્ભેદં ન પશ્યંતિ વિષ્ણુભક્તિપ્રસાદતઃ

ભાનુઃ સર્વગતો યદ્વદ્વહ્નિઃ સર્વગતો યથા ।
ભક્તિઃ સ્થિતસ્તથા ભક્તઃ કર્મભિર્નૈવ બાધ્યતે

અજામિલઃ સ્વધર્મં ચ ત્યક્ત્વા પાપં સમાચરન્ ।
પુત્રં નારાયણં સ્મૃત્વા મુક્તિં વૈ પ્રાપ્તવાન્ધ્રુવમ્

દિવારાત્રૌ ચ યે ભક્તા નામમાત્રોપજીવિનઃ ।
વૈકુંઠવાસિનસ્તે વૈ તત્ર વેદા હિ સાક્ષિણઃ

અશ્વમેધાદિયજ્ઞાનાં ફલં સ્વર્ગેઽપિ દૃશ્યતે ।
તત્ફલં તુ સમગ્રં વૈ ભુક્ત્વા વૈ સંપતંતિ ચ

વિષ્ણુભક્તિસ્તથા દેવિ ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ।
વૈકુંઠં પ્રાપ્ય વા તેષાં પુનરાગમનં કદા

વિષ્ણુભક્તિઃ કૃતા યેન વિષ્ણુલોકે વસત્યસૌ ।
દૃષ્ટાંતં પશ્ય દેવેશિ વિષ્ણુભક્તિપ્રસાદતઃ

ગ્રાવાણો જલમધ્યસ્થાઃ શતશસ્તેન તારિતાઃ ।
વિના જલં સોમકાંતો વિષ્ણુભક્તસ્ય માનસમ્

દર્દુરો વસતે નીરે ષટ્પદો હિ વનાંતરે ।
ગંધં વેત્તિ કુમુદ્વત્યા ભક્તો ભક્તૌ તથા હરેઃ

ગંગાતટે વસંત્યેકે એકે વૈ શતયોજનમ્ ।
કશ્ચિદ્ગંગાફલં વેત્તિ વિષ્ણુભક્તિં પરસ્તથા

કર્પૂરાગુરુભારં હિ ઉષ્ટ્રો વહતિ નિત્યશઃ ।
મધ્યગંધં ન જાનાતિ તથા વિષ્ણું બહિર્મુખાઃ

મૃગાઃ શાલં હિ જિઘ્રંતિ કસ્તૂરીગંધમિચ્છવઃ ।
સ્વનાભિસ્થં ન જાનંતિ તથા વિષ્ણું બહિર્મુખાઃ

ઉપદેશો હિ મૂર્ખાણાં વૃથા વૈ નગનંદિનિ ।
તથૈવ વિષ્ણુભક્તેર્હિ ઉપદેશો બહિર્મુખે

અહિના ચ પયઃ પીતં તત્પયો હિ વિષાયતે ।
તથા વૈ ચાન્યભક્તાનાં વિષ્ણુભક્તિર્વિષાયતે

ચક્ષુર્વિના યથા દીપં દૃષ્ટ્વા દર્પણમેવ ચ ।
સમીપસ્થા ન પશ્યંતિ તથા વિષ્ણું બહિર્મુખાઃ

પાવકો હિ યથા ધૂમૈરાદર્શોપિ મલેન ચ ।
યથોલ્બેનાવૃતો ગર્ભો દેહે કૃષ્ણસ્તથાવૃતઃ

દુગ્ધે સર્પિઃ સ્થિતં યદ્વત્તિલે તૈલં તુ સર્વદા ।
ચરાચરે તથા વિષ્ણુર્દૃશ્યતે નગનંદિનિ

એકસૂત્રે મણિગણા ધાર્યંતે બહવો યથા ।
એવં બ્રહ્માદિભિર્વિશ્વં સંપ્રોતં બ્રહ્મચિન્મયે

યથા કાષ્ઠે સ્થિતો વહ્નિર્મંથનાદેવ દૃશ્યતે ।
એવં સર્વગતો વિષ્ણુર્ધ્યાનાદેવ પ્રદૃશ્યતે

આદિરેકો ભવેદ્દીપસ્તસ્માજ્જાતાઃ સહસ્રશઃ ।
એવમેકઃ સ્થિતો વિષ્ણુઃ સર્વવ્યાપ્ય પ્રતિષ્ઠતિ

યથા સૂર્યોદયે જ્યોતિઃ પુષ્કરે તિષ્ઠતે સદા ।
દૃશ્યતે બહુધા નીરે લોકે વિષ્ણુસ્તથા હિ સઃ

મારુતઃ પ્રકૃતિસ્થોઽપિ નાનાગંધવહઃ સદા ।
ઈશ્વરઃ સર્વજીવસ્થો ભુંક્તે પ્રકૃતિજાન્ગુણાન્

શર્કરા વિષસંયોગાન્નીરં ભવતિ યાદૃશમ્ ।
સંભૂત્ત્વા તાદૃશો હ્યાત્મા કર્મણઃ ફલમશ્નુતે

ઉર્વી ચ નીરસંયોગાન્નાનાવૃક્ષા પ્રજાયતે ।
પ્રકૃતેર્ગુણસંયોગાન્નાનાયોનિષુ જાયતે

ગજે વૈ મશકે ચૈવ દેવે વા માનુષેઽપિ વા ।
નાધિકો ન ચ ન્યૂનો વૈ નિષ્ઠો દેહે સ નિશ્ચલઃ

બ્રહ્માદિસ્તંબપર્યંતા યે ચાત્ર ભુવિ માનવાઃ ।
દેવા યજ્ઞાસ્તથા નાગા ગંધર્વાઃ કિન્નરાદયઃ

તેષુ સર્વેષુ દૃશ્યંતે જલે ચંદ્રમસો યથા ।
સ સચ્ચિદાનંદશિવઃ સ મહેશો હિ દૃશ્યતે

સ વૈ વિષ્ણુસ્તથા પ્રોક્તઃ સોઽયં સર્વગતો હરિઃ ।
વેદાંતવેદ્યઃ સર્વેશઃ કાલાતીતો હ્યનામયઃ

એવં તં વેત્તિ યો દેવિ સ ભક્તો નાત્ર સંશયઃ ।
એકો હિ બહુધા જ્ઞેયો બહુધાપ્યેક એવ સઃ

નામરૂપવિભેદેન જલ્પ્યતે બહુધા ભુવિ ।
ચક્ષુષા ન રવેર્જ્યોતિર્ભાનુના ચક્ષુરેધતે

પરમાત્મા તથા ચાત્મા પ્રતિદેહે તુ સર્વદા ।
ઘટે ઘટે યથાકાશસ્તસ્મિન્ભગ્ને યથા સ્થિતઃ

રૂપે રૂપે તથા ત્વં હિ ભગ્ને તસ્મિન્સુનિશ્ચલઃ ।
યથા કાષ્ઠમયં રૂપં પતતે પ્રભુણા વિના

ક્રિમિભેદમયો દેહો પતતે ચાત્મના વિના ।
હેમ્નો ભવંતિ વર્ણાશ્ચ વહ્નિના યાંતિ પૂર્વવત્

તદ્વજ્જીવાઃ પ્રપદ્યંતે ભક્તા વૈ પૂર્વરૂપતામ્ ।
સ્વઘનેનાવૃતં સૂર્યં મૂઢાઃ પશ્યંતિ નિષ્પ્રભમ્

તથાઽજ્ઞાનધિયો મૂઢા ન જાનંતિ તમીશ્વરમ્ ।
નિર્વિકલ્પં નિરાકારં વેદાં તૈઃ પરિપાઠ્યતે

નિરાકારાચ્ચ સાકારં સ્વેચ્છયા ચ પ્રકાશતે ।
તસ્માત્સંજાતમાકાશં નિઃશબ્દં ગુણવર્જિતમ્

આકાશાન્મારુતો જાતઃ સશબ્દં ચ તદાઽભવત્ ।
વાતાદજાયત જ્યોતિર્જ્યોતિષશ્ચાભવજ્જલમ્

તજ્જલે રુક્મગર્ભશ્ચ વિરાડ્વૈ વિશ્વરૂપધૃક્ ।
તસ્ય નાભિસરોજે ચ બ્રહ્માંડાનાં ચ કોટયઃ

પ્રકૃતિઃ પુરુષસ્તસ્માન્નિર્મિતં તુ ત્રિધા જગત્ ।
તયોર્દ્વયોશ્ચ સંયોગાત્તત્ત્વયોગો ઽભ્યજાયત

સાત્વિકી વિષ્ણુસંભૂતિર્બ્રહ્મા વૈ રાજસઃ સ્મૃતઃ ।
શિવસ્તુ તામસઃ પ્રોક્ત એભિઃ સર્વં પ્રવર્તિતમ્

એકા બ્રાહ્મી સ્થિતિર્લોકે કર્મબીજાનુસારતઃ ।
તયા સંહરતે વિષ્ણુઃ સર્વલોકાનુશેષતઃ

તિષ્ઠત્યસૌ તદા તત્ર ભગવાન્વિષ્ણુરવ્યયઃ ।
એવં સર્વગતો વિષ્ણુરાદિમધ્યાંત એવ ચ

અવિદ્યયા ન જાનંતિ લોકા વૈ કર્મનિશ્ચિતાઃ ।
વર્ણોચિતાનિ કર્માણિ યઃ કાલેષુ પ્રકારયેત્

યત્કર્મવિષ્ણુદૈવત્યં ન હિ ગર્ભસ્ય કારણમ્ ।
વેદાંતશાસ્ત્રે મુનિભિઃ સર્વદૈવ વિચાર્યતે

બ્રહ્મજ્ઞાનમિદં દેહે તદહં પરિકીર્ત્તયે ।
શુભાશુભસ્ય કાર્યં ચ કારણં મન એવ હિ

મનસા શુધ્યતે સર્વં તદા બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
મન એવ સદા બંધુર્મન એવ સદા રિપુઃ

મનસા તારિતાઃ કેચિન્મનસા યાતિતાશ્ચ કે ।
મધ્યે સર્વપરિત્યાગઃ બાહ્યે કર્મ તથાચરન્

એવમેવ કૃતં કર્મ કુર્વન્નપિ ન લિપ્યતે ।
પદ્મપત્રં યથા નીર લેશૈરપિ ન લિપ્યતે

અગ્નિરગ્નૌ યથા ક્ષિપ્તો ભક્ત્યા ચ કિં પ્રયોજનમ્ ।
યદા ભક્તિરસો જ્ઞાતો ન મુક્તી રોચતે તદા

યોગૈરષ્ટવિધૈર્વિષ્ણુર્ન પ્રાપ્યશ્ચેહ જન્મનિ ।
ભક્ત્યા વા પ્રાપ્યતે વિષ્ણુઃ સર્વદા સુલભો ભવેત્

વેદાંતૈઃ પ્રાપ્યતે જ્ઞાનં જ્ઞાનેન જ્ઞેયમેવ ચ ।
તત્તુ જ્ઞેયં યદા પ્રાપ્તં તદા શૂન્યમિદં જગત્

બલેન પ્રાપ્યતે વિષ્ણુર્યોગૈરષ્ટવિધૈશ્ચ કિમ્ ।
સર્વેષામેવ ભાવાનાં ભાવશુદ્ધિઃ પ્રશસ્યતે

આલિંગ્યતે યથા કાંતા યથા ભાવસ્તથા ફલમ્ ।
ઉપાનદ્યુક્તપાદો હિ વેત્તિ ચર્મમયીં મહીમ્

બુદ્ધિર્યથાવિધા યસ્ય તદ્વત્સ મન્યતે જગત્ ।
દુગ્ધેન સિક્તો નિંબોઽપિ કટુભાવં ન તુ ત્યજેત્

પ્રકૃતિં યાંતિ ભૂતાનિ ઉપદેશો નિરર્થકઃ ।
છિત્વા વૈ સહકારં ચ ફલં પત્રં કથં લભેત્

ઇંદ્રિયાણાં સુખાર્થેન વૃથા જન્મ કથં નયેત્ ।
સ્થાલ્યાં વૈડૂર્યમય્યાં હિ પચ્યતે ચૌષધં યથા

દહ્યતે ચાગદસ્તદ્વદ્વૃથાજન્મ કથં ભવેત્ ।
નિધાનં ચ ગૃહે ક્ષિપ્ત્વા શુભઃ સેવાં કથં ચરેત્

ત્યક્ત્વા વૈકુંઠનાથં તમન્યમાર્ગે કથં રમેત્ ।
ભક્તિહીનૈશ્ચતુર્વેદૈઃ પઠિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

શ્વાપચો ભક્તિયુક્તસ્તુ ત્રિદશૈરપિ પૂજ્યતે ।
સ્વકરે કંકણં બદ્ધ્વા દર્પણૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

બ્રહ્મરુદ્રાદિભિર્દેવૈર્દત્તૈશ્વર્યાશ્ચ સેવકાઃ ।
અર્પિતં નૈવ ગૃહ્ણંતિ પ્રભોશ્ચૈવ તુ કિંચન

અકિંચનાય ભક્તાય દાતું નાલં ગતો વરમ્ ।
નિઃશરીરસ્ય કૃષ્ણસ્ય તત્ર ધ્યાનં કથં ભવેત્

સાકારં બહવો દૃષ્ટ્વા ગતા ભક્ત્યા ચ તત્પદમ્ ।
પૂજા ભક્તિઃ કથં શૂન્યે સાકારે કથ્યતે બુધૈઃ

શૂન્યમાર્ગે કથં યાતિ આધારેણ વિના નરઃ ।
સાકારો યઃ સ્વયં સ્વામી નિરાકારઃ સ વૈ પ્રભુઃ

સાકારો હિ સુખેનૈવ નિરાકારો ન દૃશ્યતે ।
સેવારસશ્ચ સાકારે નિરાકારેણ વૈરસઃ

સાકારેણ નિરાકારો જ્ઞાયતે સ્વયમેવ હિ ।
હરિસ્મૃતિપ્રસાદેન રોમાંચિત તનુર્યદા

નયનાનંદસલિલં મુક્તિર્દાસી ભવેત્તદા ।
બાલ્યે ચ યત્કૃતં પાપં તત્કથં ન વિનશ્યતિ

પૂજાદાનવ્રતૈસ્તીર્થૈર્જપહોમૈસ્ત્વદર્પિતૈઃ ।
નિજધર્મં પરિત્યજ્ય તપો ઘોરં કથં ચરેત્

સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરમધર્મો ભયાવહઃ ।
વિધિં સંત્યજ્ય શાસ્ત્રીયં તપો ઘોરં કથં ચરેત્

આશ્રમેણ વિના મૂઢો નૈવ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્ ।
બ્રહ્મણા નિર્મિતા વર્ણાઃ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોજિતાઃ

સ્વધર્મેણાગતં દ્રવ્યં શુક્લદ્રવ્યં તદુચ્યતે ।
શુક્લદ્રવ્યેણ યદ્દાનં દીયતે શ્રદ્ધયાન્વિતમ્

સ્વલ્પેનાપિ મહત્પુણ્યં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ।
નીચસંગેન યદ્દ્રવ્યમાનીતં ગૃહકર્મસુ

તેન દ્રવ્યેણ યદ્દાનં કૃતં વૈ મનુજાદિભિઃ ।
તત્ફલં ન ભવેત્તે વૈ નૈવ તત્ફલભાગિનઃ

યાદૃશં કુરુતે કર્મ ઇંદ્રિયાણાં સુખેચ્છયા ।
તાદૃશીં યોનિમાપ્નોતિ મૂઢો હિ જ્ઞાનદુર્બલઃ

ઇહ યત્કુરુતે કર્મ તત્પરત્રોપભુજ્યતે ।
પુણ્યમાચરતઃ પુંસો યદિ દુઃખં પ્રજાયતે

તદા તાપો ન કર્ત્તવ્યસ્તત્કર્મ પૂર્વદેહજમ્ ।
પાપમાચરતઃ પુંસો જાયતે દુઃખમેવ ચ

ન કર્ત્તવ્યસ્તદા હર્ષઃ સુખે તત્ર સુરેશ્વરિ ।
રજ્જુબદ્ધાશ્ચ પશવઃ પ્રભુણા સ્વેચ્છયા યથા

નીયંતે કર્મબંધેન મનુજા અપિ ભૂતલે ।
શાખામૃગો વનચરો નૃત્યતે ચ ગૃહે ગૃહે

એવં ચ કર્મણા જીવા નીયંતે સર્વયોનિષુ ।
ક્રીડતા કંદુકો યદ્વત્પ્રેર્યતે પ્રભુણેચ્છયા

કર્મણા વા તથા જંતુર્નીયતે સુખદુઃખયોઃ ।
પ્રાણી સ્વકર્મભિર્બદ્ધો ન શક્તો બંધનિગ્રહે

દેવા વૈ કર્મભિર્બદ્ધા ઋષયશ્ચ તથાપરે ।
કૈલાસે રુદ્રદેહસ્થા ભુજંગા વિષભોજિનઃ

અસમર્થાઃ સુધા ભોક્તું કર્મયોનિર્બલીયસી ।
નીરોગદેહદાતા યો બુધૈઃ સૂર્યો હિ કથ્યતે

તદ્રથે સારથિઃ પંગુઃ કર્મયોનિર્બલીયસી ।
ઇંદ્રદ્યુમ્નો હિ રાજર્ષિર્ગજત્વં કર્મણા ગતઃ

સમર્થસ્વામિના તસ્મિન્કર્મયોનિર્વૃથા કૃતા ।
રુદ્રબ્રહ્માદયો દેવા માનવાશ્ચાસુરાશ્ચ યે

તે સર્વે કર્મબદ્ધાશ્ચ વિચરંતિ મહીતલે ।
કર્માધીનં જગત્સર્વં વિષ્ણુના નિર્મિતં પુરા

તત્કર્મકેશવાધીનં રામનામ્ના વિનશ્યતિ ।
સર્વત્રાપિ સ્થિતં તોયં મુક્તિદં તુ સિતાસિતે

એવમાચરતાં કર્મ મુક્તિદં કેશવાર્ચનમ્ ।
ઇંદ્રિયાણાં સુખાર્થાય યઃ કર્મ મનસાચરેત્

અહં કૃતેન મન્યેત કેવલં દેહમેવ હિ ।
મનસા સંસ્મરન્જંતુઃ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્

સ પૂર્વકર્મભોક્તા ચ અગ્રે કર્મ ન વર્દ્ધતે ।
પ્રશંસંતિ ગ્રહાન્કેચિત્કેચિત્પ્રેતપિશાચકાન્

કેચિદ્દેવાન્પ્રશંસંતિ હ્યોષધીઃ કેચિદૂચિરે ।
કેચિન્મંત્રં ચ સિદ્ધિં ચ કેચિદ્બુદ્ધિપરાક્રમમ્

ઉદ્યમં સાહસં ધૈર્યં કેચિન્નીતિં બલં તથા ।
અહંકર્મપ્રશંસાભિઃ સર્વે કામાનુવર્તિનઃ

ઇતિ મે નિશ્ચિતા બુદ્ધિઃ કથ્યતે પૂર્વસૂરિભિઃ ।
યદા પુણ્યમયો જંતુઃ પાપં કિંચિન્નઃ વિદ્યતે

જ્ઞાનં હિ દ્વિવિધં ચૈવ તદા પુણ્યં સુખં ભવેત્ ।
પાપં પુણ્યં સમં યસ્ય તદા કર્મસુ વિદ્યતે

સમં યોગં યદા દ્વંદ્વં તદાનંદપદં વ્રજેત્ ।
બાહ્યે સર્વપરિત્યાગી મનસા સંસ્પૃહી ભવેત્

તદ્વૃથાચરિતં તસ્ય તેન તત્પાપભોગિનઃ ।
બાહ્યે કરોતિ કર્માણિ મનસા નિઃસ્પૃહો ભવેત્

ત્યાગોઽસૌ મધ્યમો જ્ઞેયો ન તુ પૂર્ણફલં લભેત્ ।
બાહ્યમધ્યે પરિત્યજ્ય બુદ્ધ્યા શૂન્યાવલંબનમ્

ત્યાગઃ સ ઉત્તમો જ્ઞેયો યોગિનામપિ દુર્લ્લભઃ ।
ક્રોધાત્સર્વં ત્યજંત્યેકે કેચિદ્વાદપ્રભાવતઃ

કષ્ટાત્સર્વં ત્યજંત્યેકે ત્યાગાઃ સર્વેનુમધ્યમાઃ ।
સુબુદ્ધ્યા શ્રદ્ધયા યુક્તો ન ક્રોધાદિવશંગતઃ

કર્મણાં હ્યવલિપ્તોઽપિ સુગતિં યાતિ માનવઃ ।
શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે ધીમતાં યોગિનામપિ

યોગાદ્ભ્રષ્ટસ્તુ જાયેત કુલે વૈ દ્વિજપૂર્વકે ।
સ્વલ્પેનૈવ તુ કાલેન પૂર્ણં યોગં ચ વિંદતિ

ચિદાનંદપદં ગચ્છેદ્યોગભક્તિપ્રસાદતઃ ।
પંકેનૈવ યથા પંકં રુધિરં રુધિરેણ વૈ

હિંસયા કર્મણા કર્મ કથં ક્ષાલયિતું ક્ષમઃ ।
હિંસાકર્મમયોયજ્ઞઃ કથં કર્મક્ષયે ક્ષમઃ

સ્વર્ગકામકૃતા યજ્ઞા સ્વર્ગે તે ચાલ્પસૌખ્યદાઃ ।
અનિત્યાનિ તુ સૌખ્યાનિ ભવંતિ ચ બહૂન્યપિ

નિત્યં સૌખ્યં ન તેષ્વસ્તિ વિના ભક્ત્યા હરેઃ ક્વચિત્ ।
સાર્વભૌમસુખં રાજ્યં સ્વર્ગે ચાપિ તથા સુખમ્

અન્યત્કિંચિન્ન વાંછામિ ગર્ભવાસાદ્બિભેમ્યહમ્ ।
ગ્રાવા વૈ ભિદ્યતે લોહૈર્માણિક્યં નૈવ ભિદ્યતે

નાનાકામમયી બુદ્ધ્યા વિષ્ણુભક્તિર્ન ભિદ્યતે ।
બકો જલચરાન્ભુંક્તે મંડૂકાદીંશ્ચ વર્જયેત્

તથા યમઃ સર્વહંતા વર્જયેત્કૃષ્ણસેવકાન્ ।
યો રક્ષતિ સ હર્તા ચ સ વૈ પાલક ઉચ્યતે

અપરાધશતૈર્યુક્તં સ્વં સ્થાને યત્ર વાસિતા ।
યથા કૃતાપરાધસ્ય કૃષ્ણસ્તસ્ય કૃપાકરઃ

ફલં ચ લભતે વાદ્ય રક્ષકઃ કિં કરોતિ ચેત્ ।
એવમાત્મા ચ દેહેસ્મિન્પરવશ્યકૃપાકરઃ

પ્રાપ્તો ન પારઃ શનકૈર્મલ્લૈર્યુક્તા ન વાપિ તા ।
વ્યાધસ્ય મુક્તિદાતા ચ કુબ્જકા તારિતા સ્વયમ્

બ્રહ્માદ્યૈર્દુર્લભઃ સ્વપ્ને સુલભો ગોપમંદિરે ।
ગોપોચ્છિષ્ટં યદા ભુક્તં તદા તે તારિતાઃ સ્વયમ્

યોગિભિર્ગીયતે નિત્યં પરમાત્મા જનાર્દનઃ ।
અવ્યયઃ પુરુષઃ શ્રીમાન્દૃષ્ટ્વા તૈર્દેવિ વિસ્મયે

એતત્સ્મરણકં દિવ્યં યે પઠંતિ દિને દિને ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તા યાંતિ વિષ્ણોઃ સનાતનમ્

અનયા ભાવબુદ્ધ્યા ચ પઠનં વિષ્ણુસન્નિધૌ ।
ઇહલોકે સુખં ભુક્ત્વા પરં પદમવાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખણ્ડે વિષ્ણુસ્મરણંનામ દ્વાત્રિંશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ