પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.95

સૂત ઉવાચ-
યાતું તમુદ્યતં નત્વા મુનિં રાજા તતો મુદા ।
વિધિં પપ્રચ્છ સંક્ષિપ્તં સ્નાનદાનક્રિયોચિતમ્

અંબરીષ ઉવાચ-
મુને વૈશાખમાસેઽસ્મિન્કો વિધિઃ કિં તપોઽધિકમ્ ।
કિં ચ દાનં કથં સ્નાનં કથં કેશવપૂજનમ્

કૃપયા વદ વિપ્રર્ષે સર્વજ્ઞસ્ત્વં હરિપ્રિયઃ ।
વિશેષતોઽપિ પૂજાયા વિધિં તીર્થપદે વદ

નારદ ઉવાચ-।
મેષસંક્રમણે ભાનોર્માધવે માસિ સત્તમ ।
મહાનદ્યાં નદીતીરે નદે સરસિ નિર્ઝરે

દેવખાતેઽથવા સ્નાયાદ્યથાપ્રાપ્તે જલાશયે ।
દીર્ઘિકા કૂપ વાપીષુ નિયતાત્મા હરિં સ્મરન્

મધુમાસસ્ય શુક્લાયામેકાદશ્યામુપોષિતઃ ।
પંચદશ્યાં ચ વા વીર મેષસંક્રમણેઽપિ વા

વૈશાખસ્નાનનિયમં બ્રાહ્મણાનામનુજ્ઞયા ।
મધુસૂદનમભ્યર્ચ્ય કુર્યાત્સુસ્નાનપૂર્વકમ્

વૈશાખં સકલં માસં મેષસંક્રમણે રવેઃ ।
પ્રાતઃ સનિયમઃ સ્નાસ્યે પ્રીયતાં મધુસૂદનઃ

મધુહંતુઃ પ્રસાદેન બ્રાહ્મણાનામનુગ્રહાત્ ।
નિર્વિઘ્નમસ્તુ મે પુણ્યંવૈશાખસ્નાનમન્વહમ્

માધવે મેષગે ભાનૌ મુરારે મધુસૂદન ।
પ્રાતઃસ્નાનેન મે નાથ યથોક્તફલદો ભવ

યથા તે માધવો માસો વલ્લભો મધુસૂદન ।
પ્રાતઃસ્નાનેન મે તસ્મિન્ફલદઃ પાપહા ભવ

એવમુચ્ચાર્ય તત્તીર્થે પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય વાગ્યતઃ ।
સ્મરન્નારાયણં દેવં સ્નાનં કુર્યાદ્વિધાનતઃ

તીર્થં પ્રકલ્પયેદ્ધીમાન્મૂલમંત્રમિમં પઠન્ ।
ૐનમોનારાયણાયમૂલમંત્ર ઉદાહૃતઃ

દર્ભપાણિસ્તુ વિધિવદાચાંતઃ પ્રણતો ભુવિ ।
ચતુર્હસ્તસમાયુક્તં ચતુરસ્રં સમંતતઃ

પ્રકલ્પ્યાવાહયેદ્ગંગાં મંત્રેણાનેન માનવઃ ।
વિષ્ણુપાદપ્રસૂતાસિ વૈષ્ણવી વિષ્ણુદેવતા

ત્રાહિ નસ્ત્વેનસસ્તસ્માદાજન્મમરણાંતિકાત્ ।
તિસ્રઃકોટ્યોર્દ્ધકોટી ચ તીર્થાનાં વાયુરબ્રવીત્

દિવિ ભુવ્યંતરિક્ષે ચ તાનિ તે સંતિ જાહ્નવિ ।
નંદિનીત્યેવ તે નામ વેદેષુ નલિનીતિ ચ

દક્ષા પૃથ્વી ચ વિહગા વિશ્વગાથા શિવપ્રિયા ।
વિદ્યાધરી મહાદેવી તથા લોકપ્રસાદિની

ક્ષેમંકરી જાહ્નવી ચ શાંતા શાંતિપ્રદાયિની ।
એતાનિ પુણ્યનામાનિ સ્નાનકાલે પ્રકીર્તયેત્

ભવેત્સંનિહિતા તત્ર ગંગા ત્રિપથગામિની ।
સપ્તવારાભિ જપ્તેન કરસંપુટયોજિતે

મૂર્ધ્નિ કૃત્વા જલં ભૂપશ્ચતુર્વા પંચ સપ્ત વા ।
સ્નાનં કૃત્વા મૃદા તદ્વદામંત્ર્ય તુ વિધાનતઃ

અશ્વક્રાંતે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાંતે વસુંધરે ।
મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્

ઉદ્ધૃતાસિ વરાહેણ વિષ્ણુના શતબાહુના ।
નમસ્તે સર્વલોકાનાં પ્રભવારણિ સુવ્રતે

એવં સ્નાત્વા તતઃ પશ્ચાદાચમ્ય તુ વિધાનતઃ ।
ઉત્થાય વાસસી શુક્લે શુદ્ધે તુ પરિધાપયેત્

તતસ્તુ તર્પ્પણં કુર્ય્યાત્ત્રૈલોક્યાપ્યાયનાય વૈ ।
બ્રહ્માણં તર્પ્પયેત્પૂર્વં વિષ્ણું રુદ્રં પ્રજાપતિમ્

દેવાન્યક્ષાંસ્તથા નાગાન્ગંધર્વાપ્સરસોસુરાન્ ।
ક્રૂરાન્સર્પાન્સુપર્ણાંશ્ચ તરૂન્વૈ જંતુકાન્ખગાન્

વિદ્યાધરાઞ્જલધરાંસ્તથૈવાકાશગામિનઃ ।
નિરાધારાશ્ચ યે જીવાઃ પાપકર્મરતાશ્ચ યે

તેષામાપ્યાયનાર્થાય દીયતે સલિલં મયા ।
કૃતોપવીતી દેવેષુ નિવીતી ચ ભવેન્નરઃ

મનુષ્યાંસ્તર્પ્પયેદ્ભક્ત્યા બ્રહ્મપુત્રાનૃષીંસ્તથા ।
સનકઃ સનંદનશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ

કપિલશ્ચાસુરિશ્ચૈવ વોઢુઃ પંચશિખસ્તથા ।
તે સર્વે તૃપ્તિમાયાંતુ મદ્દત્તેનાંબુના સદા

મરીચિમત્ર્યંગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્ ।
પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમેવ ચ

દેવબ્રહ્મઋષીન્સર્વાંસ્તર્પયેદક્ષતોદકૈઃ ।
અપસવ્યં તતઃ કુર્યાત્સવ્યં જાન્વાચ્ય ભૂતલે

અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથા સૌમ્યા હવિષ્મંતસ્તથોષ્મપાઃ ।
કવ્યાનલાન્બર્હિષદસ્તથા વૈ ચાજ્યપાઃ પુનઃ

સંતર્પયેત્પિતૄન્ભક્ત્યા સતિલોદકચંદનૈઃ ।
યમાય ધર્મરાજાય મૃત્યવે ચાંતકાય ચ

વૈવસ્વતાય કાલાય સર્વભૂતક્ષયાય ચ ।
ઉદુંબરાય દધ્નાય નીલાય પરમેષ્ઠિને

વૃકોદરાય ચિત્રાય ચિત્રગુપ્તાય વૈ નમઃ ।
દર્ભપાણિસ્તુ વિધિવત્પિતૄન્સંતર્પયેત્તતઃ

પિત્રાદીન્નામગોત્રેણ તથા માતામહાનપિ ।
સંતર્પ્ય વિધિના સર્વાનિમં મંત્રમુદીરયેત્

યે બાંધવા બાંધવા યે યેઽન્યજન્મનિ બાંધવાઃ ।
તે તૃપ્તિમખિલાં યાંતુ યેઽસ્મત્તસ્તોયકાંક્ષિણઃ

આચમ્ય વિધિવત્સમ્યગાલિખેત્પદ્મમગ્રતઃ ।
સાક્ષતૈશ્ચ સપુષ્પૈશ્ચ સલિલારુણચંદનૈઃ

અર્ઘં દદ્યાત્પ્રયત્નેન સૂર્ય્યનામાનુકીર્ત્તનૈઃ ।
નમસ્તે વિષ્ણુરૂપાય નમસ્તે બ્રહ્મરૂપિણે

સહસ્રરશ્મયે સૂર્ય નમસ્તે સર્વતેજસે ।
નમસ્તે રુદ્રવપુષે નમસ્તે ભક્તવત્સલ

પદ્મનાભ નમસ્તેઽસ્તુ કુંડલાંગદભૂષિત ।
નમસ્તે સર્વલોકેશ સુપ્તાનામુપબોધન

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચૈવ સર્વં પશ્યસિ સર્વદા ।
સત્યદેવ નમસ્તેઽસ્તુ પ્રસીદ મમ ભાસ્કર

દિવાકર નમસ્તેસ્તુ પ્રભાકર નમોસ્તુ તે ।
એવં સૂર્યં નમસ્કૃત્ય સપ્ત કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્

દ્વિજં ગાં કાંચનં સ્પૃષ્ટ્વા પશ્ચાચ્ચ સ્વગૃહં વ્રજેત્ ।
આશ્રમસ્થાંસ્તતઃ પૂજ્ય પ્રતિમાં ચાપિ પૂજયેત્

પૂર્વં ભક્ત્યૈવ ગોવિંદં ગૃહી ચ નિયતાત્મવાન્ ।
પૂજયેદ્ભક્તિતો રાજન્નુભયત્ર યથાવિધિ

વિશેષાદપિ વૈશાખે યોઽર્ચયેન્મધુસૂદનમ્ ।
સર્વં સંવત્સરં યાવદર્ચિતસ્તેન માધવઃ

માધવે માસિ સંપ્રાપ્તે મેષસ્થે કર્મસાક્ષિણિ ।
કેશવપ્રીતયે કુર્યાત્કેશવવ્રતસંચયમ્

દદ્યાદનેકદાનાનિ તિલાજ્યપ્રભૃતીન્યપિ ।
જન્મકોટિસમુદ્ભૂત પાતકાંતકરાણિ ચ

જલાન્નશર્કરાધેનુતિલધેનુમુખાનિ ચ ।
વિત્તમાનેન દેયાનિ દાનાનીપ્સિતસિદ્ધયે

વૈશાખં સકલં માસં નિત્યસ્નાયી જિતેંદ્રિયઃ ।
જપન્હવિષ્યં ભુંજાનઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

એકભુક્તમથો નક્તમયાચિતમતંદ્રિતઃ ।
માધવે માસિ યઃ કુર્યાલ્લભતે સર્વમીપ્સિતમ્

વૈશાખે વિધિના સ્નાનદ્વયં નદ્યાદિકે બહિઃ ।
હવિષ્યં બ્રહ્મચર્યં ચ ભૂશય્યા નિયમસ્થિતિઃ

વ્રતં દાનં જપો હોમો મધુસૂદનપૂજનમ્ ।
અપિ જન્મસહસ્રોત્થં પાપં દહતિ દારુણમ્

યથૈવ માધવો ધ્યાતો વિનાશયતિ કિલ્બિષમ્ ।
તથૈવ માધવે સ્નાનં નિયમેન વિનિર્મિતમ્

તીર્થે ચાનુદિનં સ્નાનં તિલૈશ્ચ પિતૃતર્પણમ્ ।
દાનં ધર્મઘટાદીનાં મધુસૂદનપૂજનમ્

માધવે માસિ કુર્વીત મધુસૂદનતુષ્ટિદમ્ ।
તિલોદકસુવર્ણાન્ન શર્કરાંબરભૂષણમ્

પાદત્રાણાતપત્રાંબુ કુંભાન્દદ્યાદ્દ્વિજાતિષુ ।
ત્રિસંધ્યં પૂજયેદીશં ભક્તિતો મધુસૂદનમ્

સાક્ષાદ્વિમલયા લક્ષ્મ્યા સમુપેતં સમાહિતઃ ।
સુવર્ણતિલપાત્રૈશ્ચ બ્રાહ્મણાઞ્છક્તિતો બહૂન્

તર્પયેદુદપાત્રૈર્યો બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ।
વૈશાખે માસિ યઃ સ્નાત્વા પ્રાતર્નદ્યાં સમાહિતઃ

પૂજયિત્વા હરિં ભક્ત્યા પુષ્પૈઃ કાલોદ્ભવૈઃ ફલૈઃ ।
પૂજયેદ્બ્રાહ્મણં શક્ત્યા પાખંડાલાપવર્જિતઃ

તર્પયેદ્વસ્ત્રગોદાનૈ રત્નાદ્યૈર્ધનસંચયૈઃ ।
અન્યદ્વિત્તં યથાશક્તિ સ્તોકં સ્તોકં સમાચરેત્

પશ્ચાદ્વિનિઃસ્વઃ પુરુષો માધવે માસિ માધવમ્ ।
પુષ્પાર્ચનવિધાનેન પૂજયેન્મધુસૂદનમ્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પિતૄણાં તારયેચ્છતમ્ ।
સજન્મશતસાહસ્રં ન શોકફલભાગ્ભવેત્

ન ચ વ્યાધિભયં તસ્ય ન દારિદ્ર્યં ન બંધનમ્ ।
સ વિષ્ણુભક્તો જાયેત ધન્યો જન્મનિજન્મનિ

યાવદ્યુગસહસ્રાણિ શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્ ।
તાવત્સ્વર્ગે વસેદ્વીર ભૂપતિશ્ચ પુનર્ભવેત્

ભૂપતેર્વિવિધાન્ભોગાન્ભુક્ત્વા ચૈવ યથાસુખમ્ ।
માધવસ્ય પ્રસાદેન માધવે લીયતે તતઃ

શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાન્માધવાર્ચનમ્ ।
વૈદિકં તાંત્રિકં વાપિ મિશ્રકં પાપનાશનમ્

નહ્યંતોઽનંતપારસ્ય નાંતઃ પૂજાવિધેર્નૃપ ।
અથ સંક્ષિપ્ય ચોચ્યેત યથાવદનુપૂર્વશઃ

વૈદિકસ્તાંત્રિકો મિશ્રઃ શ્રીવિષ્ણોસ્ત્રિવિધો મખઃ ।
ત્રયાણામીપ્સિતેનૈવ વિધિના હરિમર્ચયેત્

વૈદિકો મિશ્રકો વાપિ વિપ્રાદીનાં વિધીયતે ।
તાંત્રિકો વિષ્ણુભક્તસ્ય શૂદ્રસ્યાપિ પ્રકીર્તિતઃ

યથા સ્વનિગમેનોક્તં દ્વિજત્વં પ્રાપ્ય પૂરુષઃ ।
યજેચ્ચ વિધિવદ્વિષ્ણું બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

અર્ચયેત્સ્થંડિલેઽગ્નૌ વા સૂર્યેઽપ્સુ હૃદિ વા દ્વિજે ।
દ્રવ્યેણ ભક્તિયુક્તેન સ્વગુરું તદનુજ્ઞયા

પૂર્વં સ્નાનં પ્રકુર્વીત ધૌતદંતોંઽગશુદ્ધયે ।
ઉભયોરપિ ચ સ્નાનં મંત્રૈર્મૃદ્ગ્રહણાદિના

સંધ્યોપાસ્ત્યાદિકર્માણિ વેદતંત્રોદિતાનિ વૈ ।
પૂજાંતે કલ્પયેત્સમ્યક્સંકલ્પં કર્મપાવનમ્

શૈલી દારુમયી લૌહી લેપ્યા લેખ્યા ચ સૈકતી ।
મનોમયી મણિમયી પ્રતિમાષ્ટવિધા સ્મૃતા

ચલાચલેતિ દ્વિવિધા પ્રતિષ્ઠા જીવમંદિરમ્ ।
ઉદ્વાસા વાહનેન સ્તઃ સ્થિરાયાં માધવાર્ચને

અસ્થિરાયાં વિકલ્પઃ સ્યાત્સ્થંડિલે તુ ભવેદ્દ્વયમ્ ।
સ્નાપનં ત્વવિલેપ્યાયામન્યત્ર પરિમાર્જનમ્

દ્રવ્યૈઃ પ્રસિદ્ધૈર્દેવેજ્યા પ્રતિમાદિષ્વમાયિનઃ ।
ભક્તસ્ય ચ યથાલબ્ધૈર્ભક્તિભાવેન ચૈવ હિ

સ્નાનાલંકરણં શ્રેષ્ઠમર્ચાયામેવ ભૂપતે ।
સ્થંડિલેષ્વપિ વિન્યાસો વહ્નાવાજ્યહુતં હવિઃ

સૂર્યે ચાભ્યર્હણં શ્રેષ્ઠં સ્થંડિલે સલિલાદિભિઃ ।
શ્રદ્ધયોપહૃતં શ્રેષ્ઠં હરૌ ભક્તેન વાર્યપિ

ગંધો ધૂપઃ સુમનસો દીપોઽન્નાદ્યં ચ કિં પુનઃ ।
શુચિઃ સંભૃતસંભારઃ પ્રાગ્દર્ભૈઃ કલ્પિતાસનઃ

આસીનઃ પ્રાગુદગ્વક્ત્રો હ્યર્ચાયામથ સમ્મુખઃ ।
કૃતન્યાસઃ કૃતન્યાસાં હર્યર્ચાં પાણિના સ્પૃશેત્

કલશં પ્રોક્ષણીયં ચ યથાવદુપસાધયેત્ ।
તદદ્ભિર્દેવયજનં દ્રવ્યાણ્યાત્માનમેવ ચ

પ્રોક્ષ્ય પાત્રાણિ ત્રીણ્યદ્ભિસ્તૈસ્તૈર્દ્રવ્યૈસ્તુ સાદયેત્ ।
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીયાર્થં ત્રીણિ પાત્રાણિ દાપયેત્

હૃતશીર્ષ્ણા ચ શિખયા ગાયત્ર્યા ચાભિમંત્રયેત્ ।
પિંડે વાય્વગ્નિસંસિદ્ધે હૃત્પદ્મસ્થાં પરાં વિભોઃ

અણ્વીં જીવકલાં ધ્યાયેન્નાદાંતે સિદ્ધિભાવિતામ્ ।
તયાત્મભૂતયા પિંડે વ્યાપ્તે સંપૂજ્ય તન્મયઃ

આવાહ્યાર્ચાદિષુ સ્થાપ્ય ન્યસ્તાં ગાં તાં પ્રપૂજયેત્ ।
પાદ્યાર્ઘ્યસ્નાનાર્હણાદીનુપચારાન્પ્રકલ્પયેત્

ધર્માદિભિશ્ચ નવભિઃ કલ્પયિત્વાસનં હરેઃ ।
પદ્મમષ્ટદલં તત્ર કર્ણિકાકેસરોજ્જ્વલમ્

ઉભાભ્યાં વેદતંત્રાભ્યાં હરેરુભયસિદ્ધયે ।
સુદર્શનં પાંચજન્યં ગદાસીષુ ધનુર્હલમ્

મુશલં કૌસ્તુભં માલાં શ્રીવત્સં ચાનુપૂજયેત્ ।
નંદં સુનંદં ગરુડં પ્રચંડં ચંડમેવ ચ

મહાબલં બલં ચૈવ કુમુદં કુમુદેક્ષણમ્ ।
દુર્ગાં વિનાયકં વ્યાસં વિષ્વક્સેનં ગુરૂન્સુરાન્

સ્વેસ્વે સ્થાનેષ્વભિમુખાન્પૂજયેત્પ્રોક્ષણાદિભિઃ ।
ચંદનોશીરકર્પૂર કુંકુમાગુરુવાસિતૈઃ

સલિલૈ સ્નાપયેન્મંત્રૈર્નિત્યં વા વિભવે સતિ ।
સ્વર્ણઘર્માનુવાકેન મહાપુરુષવિદ્યયા

પૌરુષેણાપિ સૂક્તેન સામનીરાજનાદિભિઃ ।
વસ્ત્રોપવીતાભરણ પત્રસ્રગ્ગંધલેપનૈઃ

અલંકુર્વીત સપ્રેમ વિષ્ણુભક્તો યથોચિતમ્ ।
પાદ્યમાચમનીયં ચ ગંધં સુમનસોક્ષતાન્

ગંધધૂપોપહાર્યાણિ દદ્યાદ્વૈ શ્રદ્ધયાર્ચકઃ ।
ગુડપાયસસર્પીંષિ શષ્કુલ્યાપૂપમોદકાન્

પાયસં દધિસર્પિશ્ચ નૈવેદ્યં સ વિકલ્પયેત્ ।
અભ્યંગોન્મર્દનાદર્શ દંતધાવાભિષેચનમ્

અન્નાદ્યં નૃત્યગીતાનિ સર્વાણિ સ્યુરથાન્વહમ્ ।
વિધિના વિહિતે કુંડે મેખલાવર્તવેદિભિઃ

અગ્નિમાધાય પરિતઃ સમૂહેત્પાણિનોદકમ્ ।
પરિસ્તીર્યાથ પર્યુક્ષ્ય દત્વા ઇધ્મં યથાવિધિ

પ્રોક્ષણ્યાસાદ્ય દ્રવ્યાણિ પ્રોક્ષણ્યૈવાજ્યસેચનમ્ ।
તપ્તજાંબૂનદપ્રખ્યં શંખચક્રગદાંબુજૈઃ

લસચ્ચતુર્ભુજં શાંતં પદ્મકિંજલ્કવાસસમ્ ।
સ્ફુરત્કિરીટકટકકટિસૂત્રવરાંગદમ્

શ્રીવત્સવક્ષસંભ્રાજત્કૌસ્તુભં વનમાલિનમ્ ।
ધ્યાયન્નભ્યર્ચ્ય દારૂણિ હવિષા સઘૃતાનિ ચ

પ્રાસ્યાજ્યભાગાવાઘારૌ દત્વા ચાજ્યપ્લુતં હવિઃ ।
અભ્યર્ચ્યાથ નમસ્કૃત્ય પાર્ષદેભ્યો બલિં હરેત્

મૂલમંત્રં જપેદ્બ્રહ્મન્સ્મરન્નારાયણાત્મકમ્ ।
દત્વાચમનમુચ્છિષ્ટં વિષ્વક્સેનાય કલ્પયેત્

મુખવાસં તુ સુરભિં તાંબૂલાદ્યમુપાહરેત્ ।
ઉપગાયન્ગૃણન્નિત્યં કર્માણ્યભિરવાક્ષરૈઃ

સત્કથાં શ્રાવયઞ્છૃણ્વન્મુહૂર્તં ક્ષણિકો ભવેત્ ।
સ્તવૈરુચ્ચાવચૈઃ સ્તોત્રૈઃ પૌરાણૈઃ પ્રાકૃતૈરપિ

સ્તુત્વા પ્રસીદ ભગવન્નિતિ વંદેત દંડવત્ ।
શિરસ્તત્પાદયોઃ કૃત્વા બાહુભ્યાં ચ પરસ્પરમ્

પ્રપન્નં પાહિ મામીશ ભીતં મૃત્યુગ્રહાર્ણવાત્ ।
ઇતિ શેષાન્હરેર્દત્તાઞ્છિરસ્યાધાય સાદરમ્

ઉદ્વાસયેચ્ચેદુદ્વાસ્યં જ્યોતિર્જ્યોતિષિ ચાત્મનઃ ।
અર્ચાદિષુ પદં યત્ર શ્રદ્ધાવાંસ્તત્ર ચાર્ચયેત્

સર્વભૂતેષ્વાત્મનિ ચ સર્વાત્માનમવસ્થિતમ્ ।
એવં ક્રિયાયોગપથૈઃ પુમાન્વૈદિકતાંત્રિકૈઃ

અર્ચ્ચયેચ્ચ યતઃ સિદ્ધિં હરેર્વિંદત્યભીપ્સિતામ્ ।
તામર્ચાં સંપ્રતિષ્ઠાપ્ય મંદિરં કારયેદ્દૃઢમ્

પુષ્પોદ્યાનાનિ રમ્યાણિ પૂજાયાત્રોત્સવાદિકમ્ ।
પૂજાદીનાં પ્રવાહાર્થં મહાપર્વસ્વથાન્વહમ્

ક્ષેત્રાપણપુરગ્રામાન્દત્વા સાયુજ્યતામિયાત્ ।
પ્રતિષ્ઠયા સાર્વભૌમં સદ્મના ભુવનત્રયમ્

પૂજાદિના બ્રહ્મલોકં ત્રિભિસ્તત્સામ્યતામિયાત્ ।
તમેવ નૈરપેક્ષેણ ભક્તિયોગેન વિંદતે

ભક્તિયોગં સ લભતે એવં યઃ પૂજયેદ્ધરિમ્

યત્કૃષ્ણપ્રણિપાતધૂલિધવલં તદ્વર્ષ્મ તદ્વચ્છુભં ।
તે નેત્રે તપસાર્જિતે સુરુચિરે યાભ્યાં હરિર્દૃશ્યતે ।
સા બુદ્ધિર્વિમલેંદુ શંખધવલા યા માધવવ્યાપિની ।
સા જિહ્વા મૃદુભાષિણી નૃપ મુહુર્યા સ્તૌતિ નારાયણમ્

મૂલમંત્રેણ કર્તવ્યં સ્ત્રીશૂદ્રૈરપિ પૂજનમ્ ।
શ્રદ્ધયા સ્વગુરૂદ્દિષ્ટમાર્ગેણાન્યૈશ્ચ વૈષ્ણવઃ

ઇદં તે સર્વમાખ્યાતં પાવનં માધવાર્ચનમ્ ।
વિશેષાન્માધવે માસિ ત્વમેતત્કુરુ ભૂપતે

સૂત ઉવાચ-
ઇત્યેવમાકર્ણ્ય વચો વિચિત્રં પુણ્યં પવિત્રં વિધિનંદનસ્ય ।
પ્રણમ્ય બદ્ધાંજલિરાહ રાજા સકૌતુકી ભાગવતપ્રધાનઃ

અંબરીષ ઉવાચ-
સમસ્તભૂમીવલયેશ્વરોઽહમવ્યાહતાજ્ઞો વિબુધપ્રસેવી ।
ગોવિંદપાદાંબુજદત્તચિત્તઃ સ્વચિત્તસંતોષિતભૂમિદેવઃ

વિખ્યાતરાજોચિતવંશરત્નં નિરંતરં ધર્મરુચિર્યશસ્વી ।
સૌંદર્યશૌર્યોદયદાનશીલઃ સુપુત્રવાનસ્મિ જિતારિવર્ગઃ

કેનાપિ પુણ્યેન પવિત્રબુદ્ધિર્જાતોહમીદૃગ્ગુણસંતશ્રીઃ ।
ઇયં પુનઃ શ્રીરિવ પુણ્યમૂર્તિર્લબ્ધા કુતઃ કાંતિમતી ચ કાંતા

ઇદં મે સુકૃતં સર્વં પુરાજન્મનિ ચેષ્ટિતમ્ ।
સમાદિશ મુને સમ્યક્સર્વજ્ઞોસિ દયાનિધે

નારદ ઉવાચ-
ઇયં રૂપવતી નામ વેશ્યાસીદન્યજન્મનિ ।
સાંપ્રતં તવ ભાર્યા યા સત્યાચારાતિસુંદરી

વેશ્યાધર્મેણ વર્તેત યથોદ્દિષ્ટેન ભાવિની ।
કુર્વતી કિલ કર્માણિ શુભાનિ દ્વિજશાસનાત્

દેવદાસ ઇતિ ખ્યાતો હેમકારો ભવાનભૂત્ ।
પૂર્વજન્મનિ વૈ તસ્યા રુચેર્ભર્તા ભુજંગમઃ

ઇયં ભવંતં ભજતે રુચી રૂપવતી પુનઃ ।
વ્યયાર્થમયનં ધર્મં સ્થિતા વિજ્ઞાનમુત્તમમ્

આકર્ણ્ય ચૈકદા ધર્મં વૈશાખસ્નાનસંભવમ્ ।
ચક્રે ધર્મવતી તોયે સ્નાનં મેષગતે રવૌ

દાનં દત્તવતી દક્ષા વેશ્યા રૂપવતી સદા ।
બ્રાહ્મણાય નમસ્કારં ભક્ત્યાદરપુરઃસરમ્

સ તયા દેવદાસસ્ત્વં બોધિતઃ સ્નેહયંત્રિતઃ ।
કૃતવાન્બુદ્ધિતઃ સ્નાનં માધવે માસિ સાદરમ્

તત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ તૃતીયામાપ્યનિર્મલામ્ ।
સુવર્ણકારં સોવાચ દેવદાસં તમાદરાત્

વેશ્યોવાચ-
ઉત્તમં કુરુ સૌવર્ણં મધુસૂદનમચ્યુતમ્ ।
પૂજયિત્વા યવૈર્દેવમેતૈઃ સંતર્પ્ય ચાનલમ્

બ્રાહ્મણાય ચ દાસ્યામિ બ્રાહ્મણાનામનુજ્ઞયા ।
દાનમેતત્પુરાણેષુ કથ્યતે તત્ર ચાક્ષયમ્

અક્ષયેતિ તૃતીયાસૌ બ્રાહ્મણેભ્યઃ શ્રુતં મયા ।
શુક્લા વૈશાખમાસસ્ય તદક્ષયફલપ્રદમ્

અસ્યાં દાસ્યામિ તં હૈમં મધુસૂદનમવ્યયમ્ ।
નારદ ઉવાચ-
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મધુરં હેમકારકઃ

ચક્રે સુવર્ણપ્રતિમામચ્યુતસ્યાપિ સુંદરીમ્ ।
સત્યભાવેન ધર્માર્થમિતિ ચૌર્યવિવર્જિતઃ

યથોદ્દિષ્ટસ્ય ચંદ્રસ્ય પ્રતિમાં લક્ષણાન્વિતામ્ ।
દદૌ સા ચ વિધાનેન સ્નાત્વા વિપ્રાય સુંદરીમ્

પૂજયિત્વા તતસ્તસ્યામક્ષયાયાં તિથૌ નૃપ

કાલેન કિયતા વેશ્યા સા મૃતા ધર્મનિષ્ઠિતા ।
દેવદાસોઽપિ સ તતો મૃતઃ સ્વીયાયુષક્ષયે

તેન પુણ્યેન ભૂપાલ હેમકારોઽન્ય જન્મનિ ।
સ ત્વં પ્રાપ્તો મહીં રાજન્નશેષગુણસંયુતઃ

સાપિ રૂપવતી વેશ્યા તેન ધર્મેણ તેઽભવત્ ।
નામ્ના કાંતિમતી કાંતા પ્રણયેન પરિપ્લુતા

વિવિધા વાસના વીર કર્મણાં પૂર્વસંભવાઃ ।
વિચિત્રા ગતયસ્તાત જ્ઞાયંતે ન બુધૈરપિ

તમેનં માધવં માસં પ્રતિકાર્યં ન સંશયઃ ।
ગોપિતં તેન દેવેન બ્રહ્મણા માધવેન ચ

અસાધુસંગૈરનવાપ્તવિદ્યૈરસંયતૈરાશ્રમધર્મહીનૈઃ ।
અભૂતતીર્થૈરકૃતવ્રતૈસ્તૈર્ન લભ્યતે માધવમાસધર્મઃ

ગોવિંદકેશવમુકુંદહરે મુરારે લક્ષ્મીનિવાસ મધુસૂદન કૃષ્ણ વિષ્ણો ।
વાણી વરા ન વદને વસતીતિ યેષાં વૈશાખમાસનિયમો ભવતે ન તેષામ્

યે સાધુસાધુ વચનાનિ હિતાધિકાનિ નાકર્ણયંતિ ચ હરેશ્ચરિતામૃતાનિ ।
પશ્યંતિ યે ન કમલાપતિકેતનાનિ વૈશાખમાસનિયમં ન હિ તે લભંતે

શુશ્રૂષિતા ન ગુરવો ન વરાય કન્યા દત્તા સમાય સમયે સમલંકૃતા યૈઃ ।
અધ્યાપિતા ન તનયા વિનયાદિ ધર્મં વૈશાખમાસનિયમં ન હિ તે લભંતે

સૂત ઉવાચ-
ઇત્યેવમાદિશ્ય મુનિર્નરેશ મામંત્ર્ય તં મંત્રવિદગ્રગણ્યઃ ।
સ્નાતું યયૌ માધવમાસિ ગંગામભ્યર્ચિતસ્તેન તદા સ વિપ્રાઃ

વિધિં સ રાજાપિ તતશ્ચકાર વૈશાખમાસસ્ય મુનિપ્રણીતમ્ ।
પત્ન્યાસમં પુણ્યધિયા તમેવ સંચિંતયઁલ્લોકપવિત્રકીર્તિઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે નારદાંબરીષ સંવાદે પંચનવતિતમોઽધ્યાયઃ