પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.77

પાર્વત્યુવાચ-
વિસ્તરેણ સમાચક્ષ્વ નામાર્થપદગૌરવમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય સ્વરૂપં ચ તત્સ્થાનાનાં વિભૂતયઃ

તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામ વ્યૂહભેદાસ્તથા હરેઃ ।
નિર્વાણાખ્યાહિ તત્ત્વેન મમ સર્વં સુરેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ-
સારે વૃંદાવને કૃષ્ણં ગોપીકોટિભિરાવૃતમ્ ।
તત્ર ગંગા પરાશક્તિસ્તત્સ્થમાનંદકાનનમ્

નાના સુકુસુમામોદસમીરસુરભીકૃતમ્ ।
કલિંદતનયા દિવ્યતરંગરાગશીતલમ્

સનકાદ્યૈર્ભાગવતૈઃ સંસૃષ્ટં મુનિપુંગવૈઃ ।
આહ્લાદિમધુરારાવૈર્ગોવૃંદૈરભિમંડિતમ્

રમ્યસ્રગ્ભૂષણોપેતૈર્નૃત્યદ્ભિર્બાલકૈર્વૃતમ્ ।
તત્ર શ્રીમાન્કલ્પતરુર્જાંબૂનદપરિચ્છદઃ

નાનારત્નપ્રવાલાઢ્યો નાનામણિફલોજ્જ્વલઃ ।
તસ્ય મૂલે રત્નવેદી રત્નદીધિતિદીપિતા

તત્ર ત્રયીમયં રત્નસિંહાસનમનુત્તમમ્ ।
તત્રાસીનં જગન્નાથં ત્રિગુણાતીતમવ્યયમ્

કોટિચંદ્રપ્રતીકાશં કોટિભાસ્કરભાસ્વરમ્ ।
કોટિકંદર્પલાવણ્યં ભાસયન્તં દિશોદશ

ત્રિનેત્રં દ્વિભુજં ગૌરં તપ્તજાંબૂનદપ્રભમ્ ।
શ્લિષ્યમાણમંગનાભિઃ સદામાનં ચ સર્વશઃ

બ્રહ્માદ્યૈઃ સનકાદ્યૈશ્ચ ધ્યેયં ભક્તવશીકૃતમ્ ।
સદાઘૂર્ણિતનેત્રાભિર્નૃત્યંતીભિર્મહોત્સવૈઃ

ચુંબંતીભિર્હસંતીભિઃ શ્લિષ્યંતીભિર્મુહુર્મુહુઃ ।
અવાપ્તગોપીદેહાભિઃ શ્રુતિભિઃ કોટિકોટિભિઃ

તત્પાદાંબુજમાધ્વીકચિત્તાભિઃ પરિતો વૃતમ્ ।
તાસાં તુ મધ્યે યા દેવી તપ્તચામીકરપ્રભા

દ્યોતમાના દિશઃ સર્વાઃ કુર્વતી વિદ્યુદુજ્જ્વલાઃ ।
પ્રધાનં યા ભગવતી યયા સર્વમિદં તતમ્

સૃષ્ટિસ્થિત્યંતરૂપા યા વિદ્યા વિદ્યાત્રયીપરા ।
સ્વરૂપા શક્તિરુપા ચ માયારૂપા ચ ચિન્મયી

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં દેહકારણકારણમ્ ।
ચરાચરં જગત્સર્વં યન્માયાપરિરંભિતમ્

વૃંદાવનેશ્વરી નામ્ના રાધા ધાત્રાનુકારણાત્ ।
તામાલિંગ્ય વસંતં તં મુદા વૃંદાવનેશ્વરમ્

અન્યોન્યચુંબનાશ્લેષ મદાવેશવિઘૂર્ણિતમ્ ।
ધ્યાયેદેવં કૃષ્ણદેવં સ ચ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

મંત્રરાજમિમં ગુહ્યં તસ્ય મંત્રં ચ મંત્રવિત્ ।
યો જપેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ મહાત્મા સુદુર્લ્લભઃ

રાધિંકા ચિત્રરેખા ચ ચંદ્રા મદનસુંદરી ।
શ્રીપ્રિયા શ્રીમધુમતી શશિરેખા હરિપ્રિયા

સુવર્ણશોભા સંમોહા પ્રેમરોમાંચરાજિતા ।
વૈવર્ણ્યસ્વેદસંયુક્તા ભાવાસક્તા પ્રિયંવદા

સુવર્ણમાલિની શાંતા સુરાસરસિકા તથા ।
સર્વસ્ત્રી જીવના દીનવત્સલા વિમલાશયા

નિપીતનામપીયૂષા સા રાધા પરિકીર્તિતા ।
સુદીર્ઘસ્મિતસંયુક્તા તપ્તચામીકરપ્રભા

મૂર્ચ્છત્પ્રેમનદી રાધા વરણા લોચનાંજના ।
માયામાત્સર્યસંયુક્તા દાનસામ્રાજ્ય જીવના

સુરતોત્સવ સંગ્રામા ચિત્રરેખા પ્રકીર્તિતા ।
ગૌરાંગી નાતિદીર્ઘા ચ સદા વાદનતત્પરા

દૈન્યાનુરાગનટના મૂર્ચ્છારોમાંચવિહ્વલા ।
હરિદક્ષિણપાર્શ્વસ્થા સર્વમંત્રપ્રિયા તથા

અનંગલોભમાધુર્યા ચંદ્રા સા પરિકીર્તિતા ।
સલીલમંથરગતિર્મંજુમુદ્રિત લોચના

પ્રેમધારોજ્જ્વલાકીર્ણા દલિતાંજન શોભના ।
કૃષ્ણાનુરાગરસિકા રાસધ્વનિસમુત્સુકા

અહંકારસમાયુક્તા મુખનિંદિતચંદ્રમાઃ ।
મધુરાલાપચતુરા જિતેંદ્રિયશિરોમણિઃ

સુંદરસ્મિતસંયુક્તા સા વૈ મદનસુંદરી ।
વિવિક્તરાસરસિકા શ્યામા શ્યામમનોહરા

પ્રેમ્ણા પ્રેમકટાક્ષેણ હરેશ્ચિત્તવિમોહની ।
જિતેંદ્રિયા જિતક્રોધા સા પ્રિયા પરિકીર્તિતા

સુતપ્તસ્વર્ણગૌરાંગી લીલાગમનસુંદરી ।
સ્મરોત્થ પ્રેમરોમાંચ વૈચિત્રમધુરાકૃતિઃ

સુંદરસ્મિતસંયુક્ત મુખનિંદિતચંદ્રમાઃ ।
મધુરાલાપચતુરા જિતેંદ્રિયશિરોમણિઃ

કીર્તિતા સા મધુમતી પ્રેમસાધનતત્પરા ।
સંમોહજ્વરરોમાંચ પ્રેમધારા સમન્વિતા

દાનધૂલિવિનોદા ચ રાસધ્વનિ મહાનટી ।
શશિરેખા ચ વિજ્ઞેયા ગોપાલપ્રેયસી સદા

કૃષ્ણાત્મા સોત્તમા શ્યામા મધુપિંગલલોચના ।
તત્પાદપ્રેમસંમોહાત્ક્વચિત્પુલકચુંબિતા

શિવકુંડે શિવાનંદા નંદિની દેહિકાતટે ।
રુક્મિણી દ્વારવત્યાં તુ રાધા વૃંદાવને વને

દેવકી મથુરાયાં તુ જાતા મે પરમેશ્વરી ।
ચંદ્રકૂટે તથા સીતા વિંધ્યે વિંધ્યનિવાસિની

વારાણસ્યાં વિશાલાક્ષી વિમલા પુરુષોત્તમે ।
વૃંદાવનાધિપત્યં ચ દત્તં તસ્યૈ પ્રસીદતા

કૃષ્ણેનાન્યત્ર દેવી તુ રાધા વૃંદાવને વને ।
નિત્યાનંદતનુઃ શૌરિર્યોઽશરીરીતિ ભાષ્યતે

વાય્વગ્નિનાકભૂમીનામંગાધિષ્ઠિતદેવતા ।
નિરૂપ્યતે બ્રહ્મણોઽપિ તથા ગોવિંદવિગ્રહઃ

સેંદ્રિયોઽપિ યથા સૂર્યસ્તેજસા નોપલક્ષ્યતે ।
તથા કાંતિયુતઃ કૃષ્ણઃ કાલં મોહયતિ ધ્રુવમ્

ન તસ્ય પ્રાકૃતી મૂર્તિર્મેદોમાંસાસ્થિસંભવા ।
યોગી ચૈવેશ્વરશ્ચાન્યઃ સર્વાત્મા નિત્યવિગ્રહઃ

કાઠિન્યં દેવયોગેન કરકાઘૃતયોરિવ ।
કૃષ્ણસ્યામિતતત્ત્વસ્ય પાદપૃષ્ઠં ન દેવતા

વૃંદાવનરજોવૃંદે તત્ર સ્યુર્વિષ્ણુકોટયઃ ।
આનંદકિરણે વૃંદવ્યાપ્તવિશ્વકલાનિધિઃ

ગુણાત્મતાત્મનિ યથા જીવાસ્તત્કિરણાંગકાઃ ।
ભુજદ્વયવૃતઃ કૃષ્ણો ન કદાચિચ્ચતુર્ભુજઃ

ગોપ્યૈકયા વૃતસ્તત્ર પરિક્રીડતિ સર્વદા ।
ગોવિંદ એવ પુરુષો બ્રહ્માદ્યાઃ સ્ત્રિય એવ ચ

તત એવ સ્વભાવોયંઽપ્રકૃતેર્ભાવ ઈશ્વરઃ ।
પુરુષઃ પ્રકૃતિશ્ચાદ્યૌ રાધાવૃંદાવનેશ્વરૌ

પ્રકૃતેર્વિકૃતં સર્વં વિના વૃંદાવનેશ્વરમ્

સમુદ્ભવેનૈવ સમુદ્ભવેદિદં ભેદં ગતં તસ્ય વિનાશતો હિ ।
સ્વર્ણસ્ય નાશો ન હિ વિદ્યતે તથા મત્સ્યાદિનાશેઽપિ ન કૃષ્ણવિચ્યુતિઃ

ત્રિગુણાદિપ્રપંચોઽયં વૃંદાવનવિહારિણઃ ।
ઊર્મ્મીવાબ્ધેસ્તરંગસ્ય યથાબ્ધિર્નૈવ જાયતે

ન રાધિકા સમા નારી ન કૃષ્ણસદૃશઃ પુમાન્ ।
વયઃ પરં ન કૈશોરાત્સ્વભાવઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ

ધ્યેયં કૈશોરકં ધ્યેયં વનં વૃંદાવનં વનમ્ ।
શ્યામમેવ પરં રૂપમાદિદેવં પરો રસઃ

બાલ્યં પંચમવર્ષાંતં પૌગંડં દશમાવધિ ।
અષ્ટપંચકકૈશોરં સીમા પંચદશાવધિ

યૌવનોદ્ભિન્નકૈશોરં નવયૌવનમુચ્યતે ।
તદ્વયસ્તસ્ય સર્વસ્વં પ્રપંચમિતરદ્વયઃ

બાલ્યપૌગંડકૈશોરં વયો વંદે મનોહરમ્ ।
બાલગોપાલગોપાલં સ્મરગોપાલરૂપિણમ્

વંદે મદનગોપાલં કૈશોરાકારમદ્ભુતમ્ ।
યમાહુર્યૌવનોદ્ભિન્ન શ્રીમન્મદનમોહનમ્

અખંડાતુલપીયૂષ રસાનંદમહાર્ણવમ્ ।
જયતિ શ્રીપતેર્ગૂઢં વપુઃ કૈશોરરૂપિણઃ

એકમપ્યવ્યયં પૂર્વં બલ્લવીવૃંદમધ્યગમ્ ।
ધ્યાનગમ્યં પ્રપશ્યંતિ રુચિભેદાત્પૃથગ્ધિયઃ

યન્નખેંદુરુચિર્બ્રહ્મ ધ્યેયં બ્રહ્માદિભિઃ સુરૈઃ ।
ગુણત્રયમતીતં તં વંદે વૃંદાવનેશ્વરમ્

વૃંદાવનપરિત્યાગો ગોવિંદસ્ય ન વિદ્યતે ।
અન્યત્ર યદ્વપુસ્તત્તુ કૃત્રિમં તન્ન સંશયઃ

સુલભં વ્રજનારીણાં દુર્લ્લભં તન્મુમુક્ષુણામ્ ।
તં ભજે નંદસૂનું યન્નખતેજઃ પરં મનુઃ

પાર્વત્યુવાચ।
ભુક્તિમુક્તિસ્પૃહા યાવત્પિશાચી હૃદિ વર્ત્તતે ।
તાવત્પ્રેમસુખસ્યાત્ર કથમભ્યુદયો ભવેત્

ઈશ્વર ઉવાચ-
સાધુપૃષ્ટં ત્વયા ભદ્રે યન્મે મનસિ વર્ત્તતે ।
તત્સર્વં કથયિષ્યામિ સાવધાના નિશામય

સ્મૃત્વા ગુણાન્સ્મરન્નામ ગાનં વા મનરંજનમ્ ।
બોધયત્યાત્મનાત્માનં સતતં પ્રેમ્ણિ લીયતે

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૃંદાવનમાહાત્મ્યે પાર્વતીશિવસંવાદે શ્રીકૃષ્ણરૂપવર્ણનંનામ સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ