પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.5

શિવશર્મોવાચ-
તપસા દમશૌચાભ્યાંગુરુશુશ્રૂષયા તથા ।
ભક્ત્યાભાવેન તુષ્ટોસ્મિ તવાદ્ય ચસુપુત્રક

ત્યજામિ વૈકૃતં રૂપં મત્તઃ સુખમવાપ્નુહિ ।
એવમુક્વા સુતં વિપ્રો દર્શયામાસ તાં તનુમ્

યથાપૂર્વં સ્થિતૌ તૌ તુ તથા સ દૃષ્ટવાન્ગુરૂ ।
દીપ્તિમંતૌ મહાત્માનૌ સૂર્યબિંબોપમાવુભૌ

નનામ પાદૌ સદ્ભક્ત્યા ઉભયોસ્તુ મહાત્મનોઃ ।
તતઃ સુતં સમામંત્ર્ય હર્ષેણ મહતાન્વિતઃ

વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્ધર્માત્મા ભાર્યયા સહ કેશવમ્ ।
જગામ નિજપુણ્યૈશ્ચ યોગાભ્યાસેન સત્તમઃ

પ્રવિષ્ટો વૈષ્ણવં ધામ સ મુનિર્દુર્લભં પદમ્ ।
નત્વન્યૈઃ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈસ્તપોભિર્મુક્તિદં પદમ્

વિષ્ણોસ્તુ ચિંતનૈર્ન્યાસધ્યાનજ્ઞાનૈઃ સ્તવૈસ્તથા ।
ન દાનૈસ્તીર્થયાત્રાભિર્દૃશ્યતે મધુસૂદનઃ

સમાધિજ્ઞાનયોગેન દૃશ્યતે પરમં પદમ્ ।
મહાયોગૈર્યથા વિપ્રઃ પ્રવિષ્ટો વૈષ્ણવીં તનુમ્

સૂત ઉવાચ-
તતસ્તત્ર તપસ્તેપે સોમશર્મા મહાદ્યુતિઃ ।
અશ્મલોષ્ટસમં મેને કાંચનંભૂષણં પુનઃ

જિતાહારઃ સ ધર્માત્મા નિદ્રયા પરિવર્જિતઃ ।
સ સર્વાન્વિષયાંસ્ત્યક્ત્વા એકાંતમપિ સેવતે

યોગાસનસમારૂઢો નિરાશો નિઃપરિગ્રહઃ ।
તસ્ય વેલા સુસંપ્રાપ્તા મૃત્યુકાલસ્ય વૈ તદા

આગતા દાનવા વિપ્રં સોમશર્માણમંતિકે ।
મૃત્યુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે પ્રાણયાત્રા પ્રવર્તિનઃ

શાલિગ્રામે મહાક્ષેત્રે ઋષીણાં માનવર્દ્ધને ।
કેચિદ્વદંતિ વૈ દૈત્યાઃ કેચિદ્વદંતિ દાનવાઃ

એવંવિધો મહાશબ્દઃ કર્ણરંધ્રં ગતસ્તદા ।
તસ્યૈવ વિપ્રવર્યસ્ય સુચિરાત્સોમશર્મણઃ

જ્ઞાનધ્યાનવિલગ્નસ્ય પ્રવિષ્ટં દૈત્યજં ભયમ્ ।
તેન ધ્યાનેન તસ્યાપિ દૈત્યભીત્યૈવ વૈ તદા

સત્વરં ચૈવ તત્પ્રાણા ગતાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
દૈત્યભયેન સંયુક્તઃ સ હિ મૃત્યુવશં ગતઃ

તસ્માદ્દૈત્યગૃહે જાતો હિરણ્યકશિપોઃ સુતઃ ।
દેવાસુરે મહાયુદ્ધે નિહતશ્ચક્રપાણિના

યુદ્ધ્યમાનેન તેનાપિ પ્રહ્લાદેન મહાત્મના ।
સુદૃષ્ટં વાસુદેવત્વં વિશ્વરૂપસમન્વિતમ્

યોગાભ્યાસેન પૂર્વેણ જ્ઞાનમાસીન્મહાત્મનઃ ।
સસ્માર પૂર્વકં સર્વં ચરિતં શિવશર્મણઃ

પ્રાગહં સોમશર્માખ્યઃ પ્રવિષ્ટો દાનવીં તનુમ્ ।
અસ્માત્કાયાત્કદા પુણ્યં કેવલં ધામ ઉત્તમમ્

પ્રયાસ્યામિ મહાપુણ્યૈર્જ્ઞાનાખ્યૈર્મોક્ષદાયકમ્ ।
સમરે મ્રિયમાણેન પ્રહ્લાદેન મહાત્મના

એવં ચિંતા કૃતા પૂર્વં શ્રૂયતાં દ્વિજસત્તમાઃ ।
એવં તુ ચ સમાખ્યાતં સર્વસંદેહનાશનમ્

સૂત ઉવાચ-
પ્રહ્લાદે નિહતે સંખ્યે દેવદેવેન ચક્રિણા ।
રુરુદે કમલા સા તુ હતપુત્રા ચ કામિની

પ્રહ્લાદસ્ય તુ યા માતા હિરણ્યકશિપોઃ પ્રિયા ।
પ્રહ્લાદસ્ય મહાશોકૈર્દિવારાત્રૌ પ્રશોચતિ

પતિવ્રતા મહાભાગા કમલા નામ તત્પ્રિયા ।
રોદમાનાં દિવારાત્રૌ નારદસ્તામુવાચ હ

મા શુચસ્ત્વં મહાભાગે પુત્રાર્થં પુણ્યભાગિનિ ।
નિહતો વાસુદેવેન તવ પુત્રઃ સમેષ્યતિ

ભૂયઃ સ્વલક્ષણોપેતસ્ત્વત્સુતશ્ચ મહામતિઃ ।
પ્રહ્લાદેતિ ચ વૈ નામ પુનરસ્ય ભવિષ્યતિ

વિહીનશ્ચાસુરૈર્ભાવૈર્દેવત્વેન સમન્વિતઃ ।
ઇંદ્રત્વે મોદતે ભદ્રે સર્વદેવૈર્નમસ્કૃતઃ

સુખીભવમહાભાગેતેનપુત્રેણવૈસદા ।
ન પ્રકાશ્યા ત્વયા દેવિ સુવાર્તેયં ચ કસ્યચિત્

કર્ત્તવ્યમજ્ઞાનભાવૈઃ સુગોપ્યં કુરુ ત્વં સદા ।
એવમુક્ત્વા ગતો વિપ્રો નારદો મુનિસત્તમઃ

કમલાયાશ્ચોદરે તુ જન્મા સ્યાનુત્તમં પુનઃ ।
પ્રહ્લાદેતિ ચ વૈ નામ તસ્યાખ્યાનં મહાત્મનઃ

બાલ્યં ભાવં ગતો વિપ્રાઃ કૃષ્ણમેવ વ્યચિંતયત્ ।
નરસિંહપ્રસાદેન દેવરાજો ભવેદ્દિવિ

દેવત્વં લભ્ય ચૈવાસાવૈંદ્રં પદમનુત્તમમ્ ।
મોક્ષં યાસ્યતિ જ્ઞાનાત્મા વૈષ્ણવં ધામ ચોત્તમમ્

અસંખ્યાતા મહાભાગાઃ સૃષ્ટેર્ભાવા હ્યનેકશઃ ।
મોહ એવં ન કર્ત્તવ્યો જ્ઞાનવદ્ભિર્મહાત્મભિઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યથાપૃષ્ટં દ્વિજોત્તમાઃ ।
અન્યં પૃચ્છ મહાભાગ સંદેહં તે ભિનદ્મ્યહમ્

વિજયં દેવતાનાં તુ દાનવાનાં મહત્ક્ષયમ્ ।
કૃતં હિ દેવદેવેન સ્થાપિતં ભુવનત્રયમ્

ઋષય ઊચુઃ-
ઇન્દ્રત્વં કસ્ય સંજાતં દેવાનાં શબ્દધારકમ્ ।
કેન દત્તં ત્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરાદ્દ્વિજસત્તમ

સૂત ઉવાચ-
વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યામિ ઇન્દ્રત્વે યેન સત્તમઃ ।
પ્રાપ્ત એષ મહાભાગો યથા પુણ્યતમેન ચ

હતેષુ તેષુ દૈત્યેષુ સમસ્તેષુમહાહવે ।
અતિનષ્ટેષુ પાપેષુ ગોવિંદેન મહાત્મના

તતો દેવાઃ સગંધર્વા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા ।
સંપ્રોચુર્માધવં સર્વે બદ્ધપ્રાંજલયસ્તતઃ

ભગવન્દેવદેવેશ હૃષીકેશ નમોસ્તુ તે ।
વિજ્ઞાપયામહે ત્વાં વૈ તત્સર્વમવધાર્યતામ્

શાસ્તા ગોપ્તા ચ પુણ્યાત્મા અસ્માકં કુરુ કેશવ ।
રાજાનં પુણ્યધર્માણં ત્વમિંદ્રં લોકશાસનમ્

ત્રૈલોક્યસ્ય પ્રજા દેવ યમાશ્રિત્ય સુખં લભેત્ ।
વાસુદેવ ઉવાચ-
મમ લોકે મહાભાગા વૈષ્ણવેન સમન્વિતઃ

તેજસા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠશ્ચિરકાલં નિવાસિતઃ ।
તસ્ય કાલઃ પ્રપૂર્ણશ્ચ મમ લોકે મહાત્મનઃ

વસતસ્તસ્ય વિપ્રસ્ય મદ્ભક્તસ્ય સુરોત્તમાઃ ।
તેજસા વૈષ્ણવેનૈવ ભવતાં પાલકો હિ સઃ

ભવિષ્યતિ સ ધર્માત્મા સ ચ ધર્માનુરંજકઃ ।
પાલકો ધારકશ્ચૈવ સ ચ બ્રાહ્મણસત્તમઃ

ભવિષ્યતિ સ ધર્માત્મા ભવતાં ત્રાણકારણાત્ ।
અદિત્યાસ્તનયશ્ચૈવ સુવ્રતાખ્યો મહામનાઃ

મહાબલો મહાવીર્યઃ સ વ ઇંદ્રો ભવિષ્યતિ ।
સૂત ઉવાચ-
એવં વરાન્સ દેવેશો દત્વા દેવેભ્ય ઉત્તમમ્

દેવા વિજયિનઃ સર્વે વિષ્ણુના સહ સત્તમાઃ ।
કશ્યપં પિતરં દૃષ્ટું માતરં ચ તતો ગતાઃ

પ્રણેમુસ્તે મહાત્માન ઉભાવેતૌ સુખાસનૌ ।
ઊચુઃ પ્રાંજલયઃ સર્વે હર્ષેણ મહતાન્વિતાઃ

યુવયોશ્ચ પ્રસાદેન દેવત્વં હિ ગતા વયમ્ ।
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો દેવાન્વાક્યમુવાચ સઃ

કશ્યપ ઉવાચ-
યૂયં વૈ સત્યધર્મેણ વર્તમાનાઃ સદૈવ હિ ।
આવયોશ્ચ પ્રસાદેન તપસશ્ચ પ્રભાવતઃ

પ્રાપ્તવંતો ભવંતસ્તુ દેવત્વં ચાક્ષયં પદમ્ ।
વરમેવ દદામ્યેષાં બહુપ્રીતિસમન્વિતાઃ

અમરા નિર્જરાશ્ચૈવ અક્ષયાશ્ચ ભવિષ્યથ ।
સર્વકામસમૃદ્ધાર્થાઃ સર્વસિદ્ધિસમન્વિતાઃ

દેવા નાગાશ્ચ ગંધર્વા મત્પ્રસાદાન્મહાસુરાઃ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
વરં વરય ભદ્રં તે દેવમાતર્યશસ્વિનિ

મનસા ચેપ્સિતં સર્વં તત્તે દદ્મિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
અદિતિરુવાચ-
પૂર્વં પુત્રવતી ભૂતા પ્રસાદાત્તવ માધવ

અમરા નિર્જરાઃ સર્વે અક્ષયાઃ પુણ્યવત્સલાઃ ।
અમી પુત્રા મયા લબ્ધાઃ શ્રૂયતાં મધુસૂદન

સુતરાં ત્વં ચ ગોવિંદ સર્વકામસમૃદ્ધિદઃ ।
મમ ગર્ભે વસંશ્ચૈવ ભવાંશ્ચ મમ નંદનઃ

ત્વયા પુત્રેણ નિત્યં ચ યથા નંદામિ કેશવ ।
એવં મહોદયં નાથ પૂરયસ્વ મનોરથમ્

વાસુદેવ ઉવાચ-
ભવત્યા દેવકાર્યાર્થં ગંતવ્યં માનુષીં તનુમ્ ।
તદાહં તવ ગર્ભે વૈ વાસં યાસ્યામિ નિશ્ચિતમ્

યુગે દ્વાદશકે પ્રાપ્તે ભૂભારહરણાય વૈ ।
જમદગ્નિસુતો દેવિ રામો નામ દ્વિજોત્તમઃ

પ્રતાપતેજસાયુક્તઃ સર્વક્ષત્રવધાય ચ ।
તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરઃ

સપ્તવિંશતિકે પ્રાપ્તે ત્રેતાખ્યે તુ તથા યુગે ।
રામો નામ ભવિષ્યામિ તવ પુત્રઃ પતિવ્રતે

પુનઃ પુત્રો ભવિષ્યામિ તવૈવ શૃણુ પુણ્યધેઃ ।
અષ્ટાવિંશતિકે પ્રાપ્તે દ્વાપરાંતે યુગે તદા

સર્વદૈત્યવિનાશાર્થે ભૂભારહરણાય ચ ।
વાસુદેવાખ્યસ્તે પુત્રો ભવિષ્યામિ ન સંશયઃ

ઇદાનીં કુરુ કલ્યાણિ મદ્વાક્યં ધર્મસંયુતમ્ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નં સત્યધર્મસમન્વિતમ્

સર્વજ્ઞં સર્વદે દેવિ પુત્રમુત્પાદ્ય સુંદરમ્ ।
ઇંદ્રત્વં તસ્ય દાસ્યામિ ઇંદ્રઃ સોપિ ભવિષ્યતિ

એવં સંભાષિતં શ્રુત્વા મહાહર્ષસમન્વિતા ।
દેવદેવપ્રસાદેન ઇંદ્રઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ

એવમસ્તુ મહાભાગ તવ વાક્યં કરોમ્યહમ્ ।
તતસ્તા દેવતાઃ સર્વા જગ્મુઃ સ્વસ્થાનમેવ હિ

હરિણા સહ તે સર્વે નિરાતંકા મુદાન્વિતાઃ ।
સૂત ઉવાચ-
અદિતિઃ કશ્યપં પ્રાહ ઋતું પ્રાપ્ય મનસ્વિની

ભગવન્દીયતાં પુત્રઃ સુરેંદ્રપદભોજકઃ ।
ચિંતયિત્વા ક્ષણં વિપ્રસ્તામુવાચ મનસ્વિનીમ્

એવમસ્તુ મહાભાગે તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ ।
ત્રૈલોક્યસ્યાપિ કર્તા સ યજ્ઞભોક્તા સ એવ ચ

તસ્યાઃ શિરસિ સન્યસ્ય સ્વહસ્તં ચ દ્વિજોત્તમઃ ।
તપશ્ચચાર તેજસ્વી સત્યધર્મસમન્વિતઃ

સુવ્રતો નામ તેજસ્વી વિષ્ણુલોકે વસેત્સદા ।
તસ્ય પુણ્યક્ષયે જાતે વિષ્ણુલોકાદ્દ્વિજોત્તમાઃ

પતનં કર્મવશતસ્તતસ્તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ।
પુણ્યગર્ભં ગતો વિપ્ર અદિત્યાસ્તુ મહાતપાઃ

ઇંદ્રત્વં ભોક્તુકામાર્થં સત્યપુણ્યેન કર્મણા ।
ગર્ભં દધાર સા દેવી પુણ્યેન તપસા કિલ

તપસ્તેપે નિરાલસ્યા વનવાસં ગતા સતી।
દિવ્યં વર્ષશતં યાતં તપંત્યાં દેવમાતરિ

તપંત્યથ તપસ્તીવ્રં દુષ્કરં દેવતાસુરૈઃ ।
તતઃ સા તપસા તેન તેજસા ચ પ્રભાન્વિતા

સૂર્યતેજઃ પ્રતીકાશા દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ।
શુશુભે સા યથા દીપ્તા પરમં ધ્યાનમાસ્થિતા

રૂપેણાધિકતાં યાતા તપસસ્તેજસા તદા ।
તપોધ્યાનપરા સા ચ વાયુભક્ષા તપસ્વિની

અધિકં શુશુભે દેવી દક્ષસ્ય તનયા તદા ।
સિદ્ધાશ્ચ ઋષયઃ સર્વે દેવાશ્ચાપિ મહૌજસઃ

સ્તુવંતિ તાં મહાભાગાં રક્ષંતિ ચ સુતત્પરાઃ ।
પૂર્ણે વર્ષશતે તસ્યા વિષ્ણુસ્તત્ર સમાગતઃ

તામુવાચ મહાભાગામદિતિં તપસાન્વિતામ્ ।
દેવિ ગર્ભઃ સુસંપૂર્ણઃ સૂતિકાલઃ પ્રવર્તતે

તવૈવ તપસા પુષ્ટસ્તેજસા ચ પ્રવર્દ્ધિતઃ ।
અદ્યૈવ ગર્ભમેતં ત્વં મુંચ મુંચ યશસ્વિનિ

એવમાભાષ્ય દેવેશઃ સ જગામ સ્વકં ગૃહમ્ ।
અસૂત પુત્રં સા દેવી કાલે પ્રાપ્તે મહોદયે

સા પુત્રં દીપ્તિસંયુક્તં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્ ।
સુભગં ચારુસર્વાંગં સર્વલક્ષણસંયુતમ્

ચતુર્બાહું મહાકાયં લોકપાલં સુરેશ્વરમ્ ।
તેજોજ્વાલાસમાકીર્ણં ચક્રપદ્મસુહસ્તકમ્

ચંદ્રબિંબાનુકારેણ વદનેન મહામતિઃ ।
રાજમાનં મહાપ્રાજ્ઞં તેજસા વૈષ્ણવેન ચ

અન્યૈશ્ચ લક્ષણૈર્દિવ્યૈર્દિવ્યભાવૈરલંકૃતમ્ ।
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણં ચંદ્રાસ્યં કમલેક્ષણમ્

આજગ્મુસ્તે ત્રયો દેવા ઋષયો વેદપારગાઃ ।
ગંધર્વાશ્ચ તતો નાગાઃ સિદ્ધાવિદ્યાધરાસ્તથા

ઋષયઃ સપ્ત તે દિવ્યાઃ પૂર્વાપરમહૌજસઃ ।
અન્યે ચ મુનયઃ પુણ્યાઃ પુણ્યમંગલદાયિનઃ

આજગ્મુસ્તે મહાત્માનો હર્ષનિર્ભરમાનસાઃ ।
તસ્મિઞ્જાતે મહાભાગે ભગવંતો મહૌજસિ

આજગ્મુર્દેવતાઃ સર્વે પર્વતાસ્તુ તપસ્વિનઃ ।
ક્ષીરાદ્યાઃ સાગરાઃ સર્વે નદ્યશ્ચૈવ તથામલાઃ

પ્રીતિમંતસ્તતઃ સર્વે યે ચાન્યે હિ ચરાચરાઃ ।
મંગલૈસ્તુ મહોત્સાહં ચક્રુઃ સર્વે સુરેશ્વરાઃ

નનૃતુશ્ચાપ્સરાઃ સંઘા ગંધર્વા લલિતં જગુઃ ।
વેદમંત્રૈસ્તતો દેવા બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ

સ્તુવંતિ તં મહાત્માનં સુતં વૈ કશ્યપસ્ય ચ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ વેદાશ્ચૈવ સમાગતાઃ

સાંગોપાંગૈશ્ચ સંયુક્તાસ્તસ્મિઞ્જાતે મહૌજસિ ।
ત્રૈલોક્યે યાનિ સત્વાનિ પુણ્યયુક્તાનિ સત્તમ

સમાગતાનિ તત્રૈવ તસ્મિઞ્જાતે મહૌજસિ ।
મંગલં ચક્રિરે સર્વે ગીતપુણ્યૈર્મહોત્સવૈઃ

હર્ષેણ નિર્ભરાઃ સર્વે પૂજયંતો મહૌજસઃ ।
બ્રહ્માદ્યાશ્ચ ત્રયો દેવાઃ કશ્યપોથ બૃહસ્પતિઃ

ચક્રિરે નામકર્માણિ તસ્યૈવ હિ મહાત્મનઃ ।
વસુદત્તેતિ વિખ્યાતો વસુદેતિ પુનસ્તવ

આખંડલેતિ તન્નામ મરુત્વાન્નામ તે પુનઃ ।
મઘવાંશ્ચ બિડૌજાસ્ત્વં પાકશાસન ઇત્યપિ

શક્રશ્ચૈવ હિ વિખ્યાત ઇંદ્રશ્ચૈવેતિ તે સુતઃ ।
ઇત્યેતાનિ ચ નામાનિ તસ્યૈવ ચ મહાત્મનઃ

ચક્રુશ્ચ દેવતાઃ સર્વાઃ સંતુષ્ટા હૃષ્ટમાનસાઃ ।
સ્નાનં તુ કારયામાસુઃ સંસ્કારાણિ મહાસુરઃ

વિશ્વકર્માણમાહૂય દદુરાભરણાનિ ચ ।
તાનિ પુણ્યાનિ દિવ્યાનિ તસ્મૈ તે તુ મહાત્મને

જાતે તસ્મિન્મહાભાગે દેવરાજે મહાત્મનિ ।
એવં મુદં તતઃ પ્રાપુઃ સર્વે દેવા મહૌજસઃ

પુણ્યે તિથૌ તથા ઋક્ષે સુમુહૂર્તે મહાત્મભિઃ ।
ઇંદ્રત્વે સ્થાપિતો દેવૈરભિષિક્તઃ સુમંગલૈઃ

પ્રાપ્તમૈંદ્રપદં તેન પ્રસાદાત્તસ્ય ચક્રિણઃ ।
તપશ્ચકાર તેજસ્વી વસુદત્તઃ સુરેશ્વરઃ

ઉગ્રેણ તેજસા યુક્તો વજ્રપાશાંકુશાયુધઃ

સૂત ઉવાચ-
ઉગ્રં સમસ્તં તપસઃ પ્રભાવં વિલોક્ય શુક્રો નિજગાદ ગાથામ્ ।
લોકેષુ કોન્યો ન ભવિષ્યતીતિ યથા હિ ચાયં ચ સુદર્શનીયઃ

વિષ્ણોઃ પ્રસાદાન્ન પરો મહાત્મા સંપ્રાપ્તમૈશ્વર્યમિહૈવ દિવ્યમ્

અનેન તુલ્યો ન ભવિષ્યતીતિ લોકેષુ ચાન્યસ્તપસોગ્રવીર્યઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે દેવાસુરે ઇંદ્રાભિષેકોનામ પંચમોઽધ્યાયઃ