પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.1

ૐ શ્રીગણેશાય નમઃ
ઋષય ઊચુઃ-
શૃણુ સૂત મહાભાગ સર્વતત્ત્વાર્થકોવિદ ।
સંદેહમાગતં વિદ્વન્દારુણં બુદ્ધિનાશનમ્

કેચિત્પઠંતિ પ્રહ્લાદં પુરાણેષુ દ્વિજોત્તમાઃ ।
પંચવર્ષાન્વિતેનાપિ કેશવઃ પરિતોષિતઃ

દેવાસુરે કથં પ્રાપ્તે હરિણા સહ યુધ્યતિ ।
નિહતો વાસુદેવેન પ્રવિષ્ટો વૈષ્ણવીં તનુમ્

સૂત ઉવાચ-
કશ્યપેન પુરા જ્ઞાતં કૃતં વ્યાસેન ધીમતા ।
બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં વ્યાસસ્યાગ્રે સ્વયં પ્રભોઃ

તમેવં હિ પ્રવક્ષ્યામિ ભવતામગ્રતો દ્વિજાઃ ।
સંદેહકારણં જાતં છિન્નં દેવેન વેધસા

વ્યાસ ઉવાચઃ-
શૃણુ સૂત મહાભાગ બ્રહ્મણા પરિભાષિતમ્ ।
પ્રહ્લાદસ્ય યથા જન્મ પુરાણેપ્યન્યથા શ્રુતમ્

જાતમાત્રઃ સર્વસુખં વૈષ્ણવં માર્ગમાશ્રિતઃ ।
મહાભાગવતશ્રેષ્ઠઃ પ્રહ્લાદો દેવપૂજિતઃ

વિષ્ણુના સહ યુદ્ધાય સપુત્રઃ સંગરંગતઃ ।
નિહતો વાસુદેવેન પ્રવિષ્ટો વૈષ્ણવીં તનુમ્

સૃષ્ટિભાવં શૃણુષ્વ ત્વમસ્યૈવ ચ મહાત્મનઃ ।
સંગરં પ્રાપ્ય પુત્રાદ્યૈર્વિષ્ણુના સહ વીર્યવાન્

પ્રવિષ્ટો વૈષ્ણવં તેજઃ સંપ્રાપ્ય સ્વેન તેજસા ।
પુરાકલ્પે મહાભાગ યથા જાતઃ સ વીર્યવાન્

વૃત્તાંતં તસ્ય વીરસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ સમાસતઃ ।
પશ્ચિમે સાગરસ્યાંતે દ્વારકા નામ વૈ પુરી

સર્વઋદ્ધિસમાયુક્તા સર્વસિદ્ધિસમન્વિતા ।
તસ્યામાસ્તે સદા દેવો યોગજ્ઞો યોગવિત્તમઃ

શિવશર્મેતિ વિખ્યાતો વેદશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ ।
તસ્યાપિ પંચપુત્રાસ્તુ બભૂવુઃ શાસ્ત્રકોવિદાઃ

યજ્ઞશર્મા વેદશર્મા ધર્મશર્મા તથૈવ ચ ।
વિષ્ણુશર્મા મહાભાગો નૂનં તત્કર્મકોવિદઃ

પંચમઃ સોમશર્મેતિ પિતૃભક્તિપરાયણઃ ।
પિતૃભક્તિં વિના ચૈવ ધર્મમન્યં દ્વિજોત્તમાઃ

ન વિદંતિ મહાત્માનસ્તદ્ભાવેન તુ ભાવિતાઃ ।
તેષાં તુ ભક્તિં સંપશ્યઞ્છિવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ

ચિંતયામાસ મેધાવી નિષ્કર્ષિષ્યે સુરોત્તમાન્ ।
પિતૃભક્તેષુ યો ભાવો નૈતેષાં મનસિ સ્થિતઃ

યથા જાનામ્યહં ચાથ કરિષ્યે બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ।
વિષ્ણોશ્ચૈવ પ્રસાદાત્સ સર્વસિદ્ધિર્બભૂવ હ

સદ્ભાવં ચિંતયામાસ અંજનાર્થં દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઉપાયં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠસ્તપસસ્તેજસઃ કિલ

ચકાર સોપ્યુપાયજ્ઞો માયયા બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
તેષામગ્રે તતો વ્યાજં શિવશર્મા વ્યદર્શયત્

મહતા જ્વરરોગેણ મૃતા માતા વિદર્શિતા ।
તૈસ્તુ દૃષ્ટા મૃતા માતા પિતરં વાક્યમબ્રુવન્

યયાવયં મહાભાગ ગર્ભોદરે પ્રવર્દ્ધિતાઃ ।
કલેવરં પરિત્યજ્ય સ્વયમેવ ગતા ક્ષયમ્

અપહાય ગતા સેયં સ્વર્ગે તાત કિમુચ્યતે ।
શિવશર્મોપરિભવં પુત્રં ભક્તિપરાયણમ્

યજ્ઞશર્માણમાહૂય ઇત્યુવાચ દ્વિજોત્તમઃ ।
શિવશર્મોવાચ-
અનેનાપિ સુતીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ નિશિતેન વૈ

વિચ્છિદ્યાંગાનિ સર્વાણિ યત્ર તત્ર ક્ષિપસ્વ હ ।
તત્કૃતં તેન પુત્રેણ યથાદેશઃ શ્રુતઃ પિતુઃ

સમાયાતઃ પુનઃ પશ્ચાત્પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ ।
યથાદિષ્ટં ત્વયા તાત તત્સર્વં કૃતવાનહમ્

સમાદિશ મમાન્યચ્ચ કાર્યકારણમદ્ય ચ ।
તચ્ચ સર્વં કરિષ્યામિ દુર્જયં દુર્લભં પિતઃ

તમાજ્ઞાય મહાભાગં પિતૃભક્તં સ ચ દ્વિજઃ ।
નિશ્ચયં પરમં જ્ઞાત્વા દ્વિતીયસ્ય વિચિંતયન્

વેદશર્માણમાહૂય ગચ્છ ત્વં મમ શાસનાત્ ।
સ્ત્રિયા વિના ન શક્નોમિ સ્થાતું કંદર્પમોહિતઃ

માયયા દર્શિતા નારી સર્વસૌભાગ્યસંપદા ।
એનામાનય વત્સ ત્વં મમાર્થે કૃતનિશ્ચયઃ

એવમુક્તસ્તથા પ્રાહ કરિષ્યે તવ સુપ્રિયમ્ ।
પિતરં તં નમસ્કૃત્ય તામુવાચ ગતસ્તતઃ

ત્વાં દેવિ યાચતે તાતઃ કામબાણપ્રપીડિતઃ ।
અતસ્ત્વં જરયા યુક્તે પ્રસાદસુમુખી ભવ

ભજ ત્વં ચારુસર્વાંગિ પિતરં મમ સુંદરિ ।
એવમાકર્ણિતં તસ્ય માયયા વેદશર્મણઃ

સ્ત્ર્યુવાચ-
જરયા પીડિતસ્યાપિ નૈવેચ્છામિ કદાચન ।
સશ્લેષ્મમુખરોગસ્ય વ્યાધિગ્રસ્તસ્ય સાંપ્રતમ્

શિથિલસ્યાપિ ચાર્તસ્ય તસ્ય વૃદ્ધસ્ય સંગમમ્ ।
ભવંતં રંતુમિચ્છામિ કરિષ્યે તવ સુપ્રિયમ્

ભવંતં રૂપસૌભાગ્યૈર્ગુણરત્નૈરલંકૃતમ્ ।
દિવ્યલક્ષણસંપન્નં દિવ્યરૂપં મહૌજસમ્

કિં કરિષ્યસિ તાતેન વૃદ્ધેન શૃણુ માનદ ।
મમાંગભોગભાવેન સર્વં પ્રાપ્સ્યસિ દુર્લભમ્

યદ્યત્ત્વમિચ્છસે વિપ્ર તદ્દદામિ ન સંશયઃ ।
એતદ્વાક્યં મહચ્છ્રુત્વા અપ્રિયં પાપસંકુલમ્

વેદશર્મોવાચ-
અધર્મયુક્તં તે વાક્યમયુક્તં પાપમિશ્રિતમ્ ।
નેદૃશં માં વદેર્દેવિ પિતૃભક્તિમનાગસમ્

પિતુરર્થં સમાયાતસ્ત્વામહં પ્રાર્થયે શુભે ।
અન્યદેવં ન વક્તવ્યં ભજ ત્વં પિતરં મમ

યદ્યત્ત્વમિચ્છસે દેવિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરમ્ ।
તત્તદ્દદ્મિ ન સંદેહો દેવરાજ્યાધિકં શુભે

સ્ત્ર્યુવાચ-
એવં સમર્થો દાતું મે પિતુરર્થે યદા ભવાન્ ।
તદા મે દર્શયાદ્યૈવ સેંદ્રાસ્ત્વં સમહેશ્વરાન્

દાતુમેવં સમર્થોસિ દુર્લભં સાંપ્રતં કિલ ।
કિં તે બલં મહાભાગ દર્શયસ્વ ત્વમાત્મનઃ

વેદશર્મોવાચ-
પશ્ય પશ્ય બલં દેવિ પ્રભાવં તપસો મમ ।
મયાહૂતાઃ સમાયાતા ઇંદ્રાદ્યાઃ સુરસત્તમાઃ

વેદશર્માણમૂચુસ્તે કિં કુર્મો હિ દ્વિજોત્તમ ।
યમેવમિચ્છસે વિપ્ર તં દદામો ન સંશયઃ

વેદશર્મોવાચ-
યદિ દેવાઃ પ્રસાન્ના મે પ્રસાદસુમુખા યદિ ।
દદંતુ વિમલાં ભક્તિં પાદયોઃ પિતુરેવ મે

એવમસ્તુ સુરાઃ સર્વે યથાયાતાસ્તથા ગતાઃ ।
તમુવાચ તથા દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટં તે તપસો બલમ્

દેવૈસ્તુ નાસ્તિ મે કાર્યં યદિ દાતુમિહેચ્છસિ ।
યન્માં નયસિ ગુર્વર્થં તત્કુરુષ્વ મમ પ્રિયમ્

દેહિ ત્વં સ્વં શિરો વિપ્ર સ્વહસ્તેન નિકૃત્ય વૈ ।
વેદશર્મોવાચ-
ધન્યોહમદ્ય સંજાતો મુક્તશ્ચૈવ ઋણત્રયાત્

સ્વશિરો દેવિ દાસ્યામિ ગૃહ્યતાં ગૃહ્યતાં શુભે ।
શિતેન તીક્ષ્ણધારેણ શસ્ત્રેણ દ્વિજસત્તમઃ

નિકૃત્ય સ્વં શિરશ્ચાથ દત્તં તસ્યૈ પ્રહસ્ય ચ ।
રુધિરેણ પ્લુતં સા ચ પરિગૃહ્ય ગતા મુનિમ્

સ્ત્ર્યુવાચ-
તવાર્થે પ્રેષિતં વિપ્ર પુત્રેણ વેદશર્મણા ।
એતચ્છિરઃ સંગૃહાણ નિકૃત્તં ચાત્મનાત્મનઃ

ઉત્તમાંગં પ્રદત્તં મે પિતૃભક્તેન તેન તે ।
તવાર્થે દ્વિજશાર્દૂલ મામેવં પરિભુંક્ષ્વ વૈ

તસ્ય તૈર્ભ્રાતૃભિર્દૃષ્ટં સાહસં વેદશર્મણઃ ।
વેપિતાંગત્વમાપન્નાસ્તે બભૂવુઃ પરસ્પરમ્

મૃતા નો ધર્મસાધ્વી સા માતા સત્યસમાધિના ।
અયમેવ મહાભાગઃ પિતુરર્થે મૃતઃ શુભઃ

ધન્યોયં ધન્યતાં પ્રાપ્તઃ પિતુરર્થે કૃતં શુભમ્ ।
એવં સંભાષિતં તૈસ્તુ ભ્રાતૃભિઃ પુણ્યચારિભિઃ

સમાકર્ણ્ય દ્વિજો વાક્યં જ્ઞાત્વા ભક્તિપરાયણમ્ ।
નિકૃત્તં ચ શિરસ્તેન પુત્રેણ વેદશર્મણા

ધર્મશર્માણમાહાથ શિર એતત્પ્રગૃહ્યતામ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે શિવશર્મચરિતે પ્રથમોઽધ્યાયઃ