પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.27

ભીષ્મ ઉવાચ।
તટાકારામકૂપેષુ વાપીષુ નલિનીષુ ચ।
વિધિં વદસ્વ મે બ્રહ્મન્દેવતાયતનેષુ ચ

કે તત્ર ઋત્વિજો વિપ્રા વેદી વા કીદૃશી ભવેત્।
દક્ષિણાબલયઃ કાલઃ સ્થાનમાચાર્ય એવ ચ

દ્રવ્યાણિ કાનિ શસ્તાનિ સર્વમાચક્ષ્વ સુવ્રત।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
શૃણુ રાજન્મહાબાહો તટાકાદિષુ યો વિધિઃ

પુરાણેષ્વિતિહાસોયં પઠ્યતે રાજસત્તમ।
પ્રાપ્ય પક્ષં શુભં શુક્લં સંપ્રાપ્તે ચોત્તરાયણે

પુણ્યેહ્નિ વિપ્રૈઃ કથિતે કૃત્વા બ્રાહ્મણવાચનમ્।
અશુભૈર્વર્જિતે દેશે તટાકસ્ય સમીપતઃ

ચતુર્હસ્તાં સમાં વેદીં ચતુરશ્રાં ચતુર્મુખીમ્।
તથા ષોડશહસ્તઃ સ્યાન્મંડપશ્ચ ચતુર્મુખઃ

વેદ્યાસ્તુ પરિતો ગર્તારત્નિમાત્રાસ્ત્રિમેખલાઃ।
નવ સપ્તાથ વા પંચ ઋજુવક્ત્રા નૃપાત્મજ

વિતસ્તિમાત્રા યોનિઃ સ્યાત્ષટ્સપ્તાંગુલિ વિસ્તૃતા।
ગર્તાશ્ચ હસ્તમાત્રાઃ સ્યુસ્ત્રિપર્વોચ્છ્રિતમેખલાઃ

સર્વતસ્તુ સવર્ણાઃ સ્યુઃ પતાકાધ્વજસંયુતાઃ।
અશ્વત્થોદુંબરપ્લક્ષવટશાખાકૃતાનિ તુ

મંડપસ્ય પ્રતિદિશં દ્વારાણ્યેતાનિ કારયેત્।
શુભાસ્તત્રાષ્ટહોતારો દ્વારપાલાસ્તથાષ્ટ વૈ

અષ્ટૌ તુ જાપકાઃ કાર્યા બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ।
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણાન્મંત્રજ્ઞાન્વિજિતેંદ્રિયાન્

કુલશીલસમાયુક્તાન્સ્થાપયેદ્વૈ દ્વિજોત્તમાન્।
પ્રતિગર્તેષુ કલશા યજ્ઞોપકરણાનિ ચ

વ્યજને ચાસનં શુભ્રં તામ્રપાત્રં સુવિસ્તરમ્।
તતસ્ત્વનેકવર્ણાસ્યુર્બલયઃ પ્રતિદૈવતમ્

આચાર્યઃ પ્રક્ષિપેદ્ભૂમાવનુમંત્ર્ય વિચક્ષણઃ।
અરત્નિમાત્રો યૂપઃ સ્યાત્ક્ષીરવૃક્ષવિનિર્મિતઃ

યજમાનપ્રમાણો વા સંસ્થાપ્યો ભૂતિમિચ્છતા।
હેમાલંકારિણઃ કાર્યાઃ પંચવિંશતિ ઋત્વિજઃ

કુંડલાનિ ચ હૈમાનિ કેયૂરકટકાનિ ચ।
તથાંગુલિપવિત્રાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ

દદ્યાત્સમાનિ સર્વેષામાચાર્યે દ્વિગુણં સ્મૃતમ્।
દદ્યાચ્છય(પ)નસંયુક્તમાત્મનશ્ચાપિ યત્પ્રિયમ્

સૌવર્ણૌ કૂર્મમકરૌ રાજતૌ મત્સ્યડુણ્ડુભૌ।
તામ્રૌ કુંભીરમંડૂકા વાયસઃ શિંશુમારકઃ

એવમાસાદ્ય તત્સર્વમાદાવેવ વિશાંપતે।
શુક્લમાલ્યામ્બરધરઃ શુક્લંગંધાનુલેપનઃ

સર્વૌષધ્યુદકૈઃ સર્વૈઃ સ્નાપિતો વેદપારગૈઃ।
યજમાનઃ સપત્નીકઃ પુત્રપૌત્રસમન્વિતઃ

પશ્ચિમદ્વારમાસાદ્ય પ્રવિશેદ્યાગમંડપમ્।
તતો મંગલશબ્દેન ભેરીણાં નિઃસ્વનેન ચ

રજસા મંડલં કુર્યાત્પંચવર્ણેન તત્ત્વવિત્।
ષોડશારં તતશ્ચક્રં પદ્મગર્ભં ચતુર્મુખમ્

ચતુરશ્રં તુ પરિતો વૃત્તં મધ્યે સુશોભનમ્।
વેદ્યાશ્ચોપરિતઃ કૃત્વા ગ્રહાન્લોકપતીંસ્તતઃ

સંન્યસેન્મંત્રતઃ સર્વાન્પ્રતિદિક્ષુ વિચક્ષણઃ।
કલશં સ્થાપયેન્મધ્યે વારુણં મંત્રમાશ્રિતમ્

બ્રહ્માણં ચ શિવં વિષ્ણું તત્રૈવ સ્થાપયેદ્બુધઃ।
વિનાયકં ચ વિન્યસ્ય કમલામંબિકાં તથા

શાંત્યર્થં સર્વલોકાનાં ભૂતગ્રામં ન્યસેત્તતઃ।
પુષ્પભક્ષ્યફલૈર્યુક્તમેવં કૃત્વાધિવાસનમ્

કુંભાંશ્ચ રત્નગર્ભાંસ્તાન્વાસોભિઃ પરિવેષ્ટયેત્।
પુષ્પગંધૈરલંકૃત્ય દ્વારપાલાન્સમંતતઃ

યજદ્ધ્વમિતિ તાન્બ્રૂયાદાચાર્યમભિપૂજયેત્।
બહ્વૃચૌ પૂર્વતઃ સ્થાપ્યૌ દક્ષિણેન યજુર્વિદૌ

સામગૌ પશ્ચિમે સ્થાપ્યાવુત્તરેણ અથર્વણૌ।
ઉદઙ્મુખો દક્ષિણતો યજમાન ઉપાવિશેત્

યજધ્વમિતિ તાન્બ્રૂયાદ્યાજકાન્પુનરેવ તાન્।
ઉત્કૃષ્ટમંત્રજાપ્યેન તિષ્ઠધ્વમિતિ જાપકાન્

એવમાદિશ્ય તાન્સર્વાન્સંધુક્ષ્યાગ્નિં સમંત્રવિત્।
જુહુયાદાહુતીર્મંત્રૈરાજ્યં ચ સમિધસ્તથા

ઋત્વિગ્ભિશ્ચૈવ હોતવ્યં વારુણૈરેવ સર્વતઃ।
ગ્રહેભ્યો વિધિવદ્ધુત્વા તથેંદ્રાયેશ્વરાય ચ

મરુદ્ભ્યો લોકપાલેભ્યો વિધિવદ્વિશ્વકર્મણે।
શાન્તિસૂક્તં ચ રૌદ્રં ચ પાવમાનં ચ મંગલમ્

જપેચ્ચ પૌરુષં સૂક્તં પૂર્વતો બહ્વૃચઃ પૃથક્।
શાક્રં રૌદ્રં ચ સૌમ્યં ચ કૌશ્માંડં જાતવેદસમ્

સૌરં સૂક્તં જપેયુસ્તે દક્ષિણેન યજુર્વિદઃ।
વૈરાજં પૌરુષં સૂક્તં સૌપર્ણં રુદ્રસંહિતમ્

શૈશવં પંચનિધનં ગાયત્રં જ્યેષ્ઠસામ ચ।
વામદેવ્યં બૃહત્સામ રૌરવં ચ રથંતરમ્

ગવાં વ્રતં વિકીર્ણં ચ રક્ષોઘ્નં ચ યમં તથા।
ગાયેયુઃ સામગા રાજન્પશ્ચિમદ્વારમાશ્રિતાઃ

આથર્વણાશ્ચોત્તરતઃ શાંતિકં પૌષ્ટિકં તથા।
જપેયુર્મનસા દેવમાશ્રિતા વરુણં પ્રભુમ્

પૂર્વે દ્યુરભિતો રાત્રાવેવં કૃત્વાધિવાસનમ્।
ગજાશ્વરથવલ્મીક સંગમાદ્વ્રજગોકુલાત્

મૃદમાદાય કુંભેષુ પ્રક્ષિપેદોષધીસ્તથા।
રોચનાં ચ સસિદ્ધાર્થાં ગંધાન્ગુગ્ગુલુમેવ ચ

સ્નાપનં તસ્ય કર્ત્તવ્યં પંચગવ્યસમન્વિતં।
પૂર્વં કર્તુર્મહામંત્રૈરેવં કૃત્વા વિધાનતઃ

અતિવાહ્ય ક્ષપામેવં વિધિયુક્તેન કર્મણા।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સંજાતે તુ શતં ગવાં

બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાતવ્યમષ્ટષષ્ટ્યથવા પુનઃ।
પંચાશદ્વાથ ષટ્ત્રિંશત્પંચવિંશતિ વા પુનઃ

તતશ્ચાવસરપ્રાપ્તે શુદ્ધે લગ્ને સુશોભને।
વેદશબ્દૈઃ સગંધર્વૈર્વાદ્યૈશ્ચ વિવિધૈઃ પુનઃ

કનકાલંકૃતાં કૃત્વા જલે ગામવતારયેત્।
સામગાય ચ સા દેયા બ્રાહ્મણાય વિશાંપતે

પાત્રીમાદાય સૌવર્ણી પંચરત્નસમન્વિતામ્।
તતો નિક્ષિપ્ય મકરાન્મત્સ્યાદીંશ્ચૈવ સર્વશઃ

ધૃતાં ચતુર્ભિર્વિપ્રૈશ્ચ વેદવેદાંગપારગૈઃ।
મહાનદીજલોપેતાં દધ્યક્ષતવિભૂષિતામ્

ઉત્તરાભિમુખાં ન્યુબ્જાં જલમધ્યે તુ કારયેત્।
આથર્વણેન સુસ્નાતાં પુનર્માયાં તથૈવ ચ

આપોહિષ્ઠેતિ મંત્રેણ ક્ષિપ્ત્વાગત્ય ચ મંડપં।
પૂજયિત્વા સદસ્યાન્વૈ બલિં દદ્યાત્સમંતતઃ

પુનર્દિનાનિ હોતવ્યં ચત્વારિ રાજસત્તમ।
ચતુર્થીકર્મ કર્ત્તવ્યં દેયં તત્રાપિ શક્તિતઃ

કૃત્વા તુ યજ્ઞપાત્રાણિ યજ્ઞોપકરણાનિ ચ।
ઋત્વિગ્ભ્યસ્તુ સમં દદ્યાન્મંડપં વિભજેત્પુનઃ

હેમપાત્રીં ચ શય્યાં ચ વિપ્રાય ચ નિવેદયેત્।
તતઃ સહસ્રં વિપ્રાણામથવાઽષ્ટશતં તથા

ભોજનીયં યથાશક્તિ પંચાશદ્વાથ વિંશતિઃ।
એવમેષ પુરાણેષુ તટાકવિધિરુચ્યતે

કૂપવાપીષુ સર્વાસુ તથા પુષ્કરિણીષુ ચ।
એષ એવ વિધિર્દૃષ્ટઃ પ્રતિષ્ઠાસુ તથૈવ ચ

મંત્રતસ્તુ વિશેષઃ સ્યાત્પ્રાસાદોદ્યાનભૂમિષુ।
અયં ત્વશક્તાવર્ધેન વિધિર્દૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા

સ્વલ્પેષ્વેકાગ્નિવત્કાર્યો વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતૈઃ।
પ્રાવૃટ્કાલે સ્થિતં તોયમગ્નિષ્ટોમસમં સ્મૃતમ્

શરત્કાલસ્થિતં યત્સ્યાત્તદુક્તફલદાયકમ્।
વાજપેયાતિરાત્રાભ્યાં હેમંતે શિશિરે સ્થિતમ્

અશ્વમેધસમં પ્રાહુર્વસંતસમયે સ્થિતમ્।
ગ્રીષ્મેપિ યત્સ્થિતં તોયં રાજસૂયાદ્વિશિષ્યતે

એતાન્મહારાજ વિશેષધર્માન્કરોતિ ચોર્વ્યામતિશુદ્ધબુદ્ધિઃ।
સ યાતિ બ્રહ્માલયમેવ શુદ્ધઃ કલ્પાનનેકાન્દિવિ મોદતે ચ

અનેકલોકાન્વિચરન્સ્વરાદીન્ભુક્ત્વા પરાર્ધદ્વયમઙ્ગનાભિઃ।
સહૈવ વિષ્ણોઃ પરમં પદં યત્પ્રાપ્નોતિ તદ્યોગબલેન ભૂયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે તટાકપ્રતિષ્ઠાવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ