પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 8.12.2.2.B
અવિરોધિગ્રહણાત્.પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યુપગતસ્વશાસ્ત્રસ્વવચનવિરોધિનો.નિરસ્તા.ભવન્તિ.।
યથા.ઽનુષ્ણો.ઽગ્નિર્.ઇતિ.પ્રત્યક્ષવિરોધી.ઘનમ્.અમ્બરમ્.ઇત્ય્.અનુમાનવિરોધી.બ્રાહ્મણેન.સુરા.પેયેત્ય્.આગમવિરોધી.વૈશેષિકસ્ય.સત્કાર્યમ્.ઇતિબ્રુવતઃ.સ્વશાસ્ત્રવિરોધી.ન.શબ્દો.ઽર્થપ્રત્યાયક.ઇતિ.સ્વવચનવિરોધી.॥
યથા.ક્રિયાવત્ત્વાદ્.ગુણવત્ત્વાચ્.ચ.તથા.ચ.તદનુમેયે.ઽસ્તિ.તત્સમાનજાતીયે.ચ.સર્વસ્મિન્.ગુણવત્ત્વમ્.અસાર્વસ્મિન્.ક્રિયાવત્ત્વમ્.।
ઉભયમ્.અપ્ય્.એતદ્.અદ્રવ્યે.નાસ્ત્ય્.એવ.તસ્માત્.તસ્ય.વચનમ્.અપદેશ.ઇતિ.સિદ્ધમ્.॥
તત્રોભયાસિદ્ધઃ.ઉભયોર્.વાદિપ્રતિવાદિનોર્.અસિદ્ધઃ.યથા.ઽનિત્યઃ.શબ્દઃ.સાવયવત્વાદ્.ઇતિ.।
અન્યતરાસિદ્ધઃ.યથા.ઽનિત્યઃ.શબ્દઃ.કાર્યત્વાદ્.ઇતિ.।.તદ્ભાવાસિદ્ધો.યથા.ધૂમભાવેનાગ્ન્યધિગતૌ.કર્તવ્યાયામ્.ઉપન્યસ્યમાનો.વાષ્પે.ધૂમભાવેનાસિદ્ધ.ઇતિ.।
અનુમેયાસિદ્ધો.યથા.પાર્થિવમ્.દ્રવ્યમ્.તમઃ.કૃષ્ણરૂપવત્ત્વાદ્.ઇતિ.।.યો.હ્ય્.અનુમેયે.ઽવિદ્યમાનો.ઽપિ.તત્સમાનજાતીયે.સર્વસ્મિન્.નાસ્તિ.તદ્વિપરીતે.ચાસ્તિ.સ.વિપરીતસાધનાદ્.વિરુદ્ધઃ.યથા.યસ્માદ્.વિષાણી.તસ્માદ્.અશ્વ.ઇતિ.।
યસ્.તુ.સન્ન્.અનુમેયે.તત્સમાનાસમાનજાતીયયોઃ.સાધારણઃ.સન્ન્.એવ.સ.સન્દેહજનકત્વાત્.સન્દિગ્ધઃ.યથા.યસ્માદ્.વિષાણી.તસ્માદ્.ગૌર્.ઇતિ.।.એકસ્મિંશ્.ચ.દ્વયોર્.હેત્વોર્.યથોક્તલક્ષણયોર્.વિરુદ્ધયોઃ.સન્નિપાતે.સતિ.સંશયદર્શનાદ્.અયમ્.અન્યઃ.સન્દિગ્ધ.ઇતિ.કેચિત્.।
યથા.મૂર્તત્વામૂર્તત્વમ્.પ્રતિ.મનસઃ.ક્રિયાવત્ત્વાસ્પર્શવત્ત્વયોર્.ઇતિ.।
નન્વ્.અયમ્.અસાધારણ.એવાચાક્ષુષત્વપ્રત્યક્ષત્વવત્.સંહતયોર્.અન્યતરપક્ષાસમ્ભવાત્.તતશ્.ચાનધ્યવસિત.ઇત્.વક્ષ્યામઃ.।
નનુ.શાસ્ત્રે.તત્રતત્રોભયથા.દર્શનમ્.સંશયકારણમ્.અપદિશ્યત.ઇતિ.ન.સંશયો.વિષયદ્વૈતદર્શનાત્.।
સંશયોત્પત્તૌ.વિષયદ્વૈતદર્શનમ્.કારણમ્.તુલ્યબલત્વે.ચ.તયોઃ.પરસ્પરવિરોધાન્.નિર્ણયાનુત્પાદકત્વમ્.સ્યાન્.ન.તુ.સંશયહેતુત્વમ્.ન.ચ.તયોસ્.તુલ્યબલવત્ત્વમ્.અસ્તિ.અન્યતરસ્યાનુમેયોદ્દેશસ્યાગમબાધિતત્વાદ્.અયમ્.તુ.વિરુદ્ધભેદ.એવ.।
યશ્.ચાનુમેયે.વિદ્યમાનસ્.તત્સમાનાસમાનજાતીયયોર્.અસન્ન્.એવ.સો.ઽન્યતરાસિદ્ધો.ઽનધ્યવસાયહેતુત્વાદ્.અનધ્યવસિતઃ.યથા.સત્કાર્યમ્.ઉત્પત્તેર્.ઇતિ.।
અયમ્.અપ્રસિદ્ધો.ઽનપદેશ.ઇતિ.વચનાદ્.અવરુદ્ધઃ.।
નનુ.ચાયમ્.વિશેષઃ.સંશયહેતુર્.અભિહિતઃ.શાસ્ત્રે.તુલ્યજાતીયેષ્વ્.અર્થાન્તરભૂતેષુ.વિશેષસ્યોભયથા.દૃષ્ટત્વાદ્.ઇતિ.નાન્યાર્થત્વાચ્.છબ્દે.વિશેષદર્શનાત્.।
સંશયાનુત્પત્તિર્.ઇત્ય્.ઉક્તે.નાયમ્.દ્રવ્યાદીનામ્.અન્યતમસ્ય.વિશેષઃ.સ્યાચ્.છ્રાવણત્વમ્.કિમ્.તુ.સામાન્યમ્.એવ.સમ્પદ્યતે.કસ્માત્.તુલ્યજાતીયેષ્વ્.અર્થાન્તરભૂતેષુ.દ્રવ્યાદિભેદાનામ્.એકૈકશો.વિશેષસ્યોભયથા.દૃષ્ટત્વાદ્.ઇત્ય્.ઉક્તમ્.ન.સંશયકારણમ્.અન્યથા.ષટ્સ્વ્.અપિ.પદાર્થેષુ.સંશયપ્રસઙ્ગાત્.તસ્માત્.સામાન્યપ્રત્યયાદ્.એવ.સંશય.ઇતિ.॥
તદ્યથા.યત્.ક્રિયાવત્.તદ્.દ્રવ્યમ્.દૃષ્ટમ્.યથા.શર.ઇતિ.।.અનુમેયવિપર્યયે.ચ.લિઙ્ગસ્યાભાવદર્શનમ્.વૈધર્મ્યનિદર્શનમ્.।.તદ્યથા.યદ્.અદ્રવ્યમ્.તત્.ક્રિયાવન્.ન.ભવતિ.યથા.સત્તેતિ.॥
તદ્યથા.નિત્યઃ.શબ્દો.ઽમૂરત્વાત્.યદ્.અમૂર્તમ્.દૃષ્ટમ્.તન્.નિત્યમ્.યથા.પરમાણુર્.યથા.કર્મ.યથા.સ્થાલી.યથા.તમઃ.અમ્બરવદ્.ઇતિ.યદ્.દ્રવ્યમ્.તત્.ક્રિયાવદ્.દૃષ્ટમ્.ઇતિ.ચ.લિઙ્ગાનુમેયોભયાશ્રયાસિદ્ધાનનુગતવિપરીતાનુગતાઃ.સાધર્મ્યનિદર્શનાભાસાઃ.।
યદ્.અનિત્યમ્.તન્.મૂરતમ્.દૃષ્ટમ્.યથા.કર્મ.યથા.પરમાણુર્.યથાકાશમ્.યથા.તમઃ.ઘટવત્.યન્.નિષ્ક્રિયમ્.તદ્.અદ્રવ્યઞ્.ચેતિ.લિઙ્ગાનુમેયોભયાવ્યાવૃત્તાશ્રયાસિદ્ધાવ્યાવૃત્તવિપરીતવ્યાવૃત્તા.વૈધર્મ્યનિદર્શનાભાસા.ઇતિ.॥
અનુમેયધર્માત્રત્વેનાભિતમ્.લિઙ્ગસામાન્યમ્.અનુપલબ્ધશક્તિકમ્.નિદર્શને.સાધ્યધર્મસામાન્યેન.સહ.દૃષ્ટમ્.અનુમેયે.યેન.વચનેનાનુસન્ધીયતે.તદનુસન્ધાનમ્.।.તથા.ચ.વાયુઃ.ક્રિયાવાન્.ઇતિ.।
અનુમેયાભાવે.ચ.તસ્યાસત્ત્વમ્.ઉપલભ્ય.ન.ચ.તથા.વાયુર્.નિષ્ક્રિય.ઇતિ.॥
ન.હ્ય્.એતસ્મિન્.ન.સતિ.પરેષામ્.અવયવાનામ્.સમસ્તાનામ્.વ્યસ્તાનામ્.વા.તદર્થવાચકત્વમ્.અસ્તિ.ગમ્યમાનાર્થત્વાદ્.ઇતિ.ચેન્.ન.અતિપ્રસઙ્ગાત્.।
તથાહિ.પ્રતિજ્ઞાનન્તરમ્.હેતુમાત્રાભિધાનમ્.કર્તવ્યમ્.વિદુષામન્વયવ્યતિરેકસ્મરણાત્.તદર્થાવગતિર્.ભવિષ્યતીતિ.તસ્માદ્.અત્રૈવાર્થપરિસમાપ્તિઃ.।
કથમ્.અનિત્યઃ.શબ્દ.ઇત્ય્.અનેનાનિશ્ચિતાનિત્યત્વમાત્રવિશિષ્ટઃ.શબ્દઃ.કથ્યતે.પ્રયત્નાનન્તરીયકત્વાદ્.ઇત્ય્.અનેનાનિત્યત્વસાધનધર્મમાત્રમ્.અભિધીયતે.।
ઇહ.યત્.પ્રયત્નાનન્તરીયકમ્.તદનિત્યમ્.દૃષ્ટમ્.યથા.ઘટ.ઇત્ય્.અનેન.સાધ્યસામાન્યેન.સાધનસામાન્યસ્યાનુગામમાત્રમ્.ઉચ્યતે.।
નિત્યમ્.અપ્રયત્નાનન્તરીયકમ્.દૃષ્ટમ્.યથાકાશમ્.ઇત્ય્.અનેન.સાધ્યાભાવેન.સાધનસ્યાસત્ત્વમ્.પ્રદર્શ્યતે.।
તથા.ચ.પ્રયત્નાનન્તરીયકઃ.શબ્દો.દૃષ્ટો.ન.ચ.તથાકાશવદ્.અપ્રયત્નાનન્તરીયકઃ.શબ્દ.ઇત્ય્.અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્.દૃષ્ટસામર્થ્યસ્ય.સાધનસામાન્યસ્ય.શબ્દે.ઽનુસન્ધાનમ્.ગમ્યતે.તસ્માદ્.અનિત્યઃ.શબ્દ.ત્ય્.અનેનાનિત્ય.એવ.શબ્દ.ઇતિ.પ્રતિપિપાદયિષિતાર્થપરિસમાપ્તિર્.ગમ્યતે.તસ્માત્.પઞ્ચાવયવેનૈવ.વાક્યેન.પરેષામ્.સ્વનિશ્ચિતાર્થપ્ર્તિપાદનમ્.ક્રિયતે.ઇત્ય્.એતત્.પરાર્થાનુમાનમ્.સિદ્ધમ્.ઇતિ.॥
મૂળ પાઠ: Pādārthadharmasaṃgraha commentary on Kaṇāda's Vaiśeṣikasūtra · Edition: The Prasastapadabhasya with Commentary Nyayakandali of Sridhara. Ed. by V. P. Dvivedin. Sri Garbi Dass Oriental Ser., 13, Delhi: Sri Satguru Publications. [Reprint of the edition Benares 1895, Vizianagram Sanskrit Series ; 6] · Data entry Muneo Tokunaga Muroya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0