પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 4
ઇહેદાનીમ્.એકૈકશો.વૈધર્મ્યમ્.ઉચ્યતે.॥.
પૃથિવીત્વાભિસમ્બન્ધાત્.પૃથિવી.।.રૂપરસગન્ધસ્પર્શસઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસંસ્કારવતી.।
એતે.ચ.ગુણવિનિવેશાધિકારે.રૂપાદયો.ગુણવિશેષાઃ.સિદ્ધાઃ.।.`ચાક્ષુષઽ-વચનાત્.સપ્તસઙ્ખ્યાદયઃ.।.પતનોપદેશાદ્.ગુરુત્વમ્.।.`અદ્ભિઃ.સામાન્યઽ-વચનાદ્.દ્રવ્યત્વમ્.।.`ઉત્તરકર્મઽ-વચનાત્.સંસ્કારઃ.।
ક્ષિતાવ્.એવ.ગન્ધઃ.।.રૂપમ્.અનેકપ્રકારમ્.શુક્લાદિ.।.રસઃ.ષડ્વિધો.મધુરાદિઃ.।.ગન્ધો.દ્વિવિધઃ.સુરભિર્.અસુરબિહ્શ્.ચ.।.સ્પર્શો.ઽસ્યા.અનુષ્ણાશીતત્વે.સતિ.પાકજઃ.।.
સા.તુ.દ્વિવિધા.।.નિત્યા.ચાનિત્યા.ચ.।.પરમાણુલક્ષણા.નિત્યા.।.કાર્યલક્ષણા.ત્વ્.અનિત્યા.।.સા.ચ.સ્થૈર્યાદ્યવયવસન્નિવેશવિશિષ્ટા.ઽપરજાતિબહુત્વોપેતા.શયનાસનાદ્યનેકોપકારકરી.ચ.।.ત્રિવિધમ્.ચાસ્યાઃ.કાર્યમ્.।.શરીરેન્દ્રિયવિષયસંજ્ઞકમ્.॥.
શરીરમ્.દ્વિવિધમ્.।.યોનિજમ્.અયોનિજમ્.ચ.।.તત્રાયોનિજમ્.અનપેક્ષ્ય.શુક્રશોણિતમ્.દેવર્ષીણામ્.ધર્મવિશેષસહિતેભ્યો.ઽણુભ્યો.જાયતે.।
ક્ષુદ્રજન્તૂનામ્.યાતનાશરીરાણ્ય્.અધર્મવિશેષસહિતેભ્યો.ઽણુભ્યો.જાયન્તે.।.શુક્રશોણિતસન્નિપાતજમ્.યોનિજમ્.।.તદ્.વિવિધમ્.જરાયુજમ્.અણ્ડજમ્.ચ.।.માણુષપશુમૃગાણામ્.જરાયુજમ્.।.પક્ષિસરીસૃપાણામ્.અણ્ડજમ્.॥.
ઇન્દ્રિયમ્.ગન્ધવ્યંજકમ્.સર્વપ્રાણિનામ્.જલાદ્યનભિભૂતૈઃ.પાર્થિવાવયવૈર્.આરબ્ધમ્.ઘ્રાણમ્.।
વિષયસ્.તુ.દ્વ્યણુકાદિક્રમેણારબ્ધસ્.ત્રિવિધો.મૃત્પાષાણસ્થાવરલક્ષણઃ.।.તત્ર.ભૂપ્રદેશાઃ.પ્રાકારેષ્ટકાદયઃ.મૃત્પ્રકારાઃ.।.પાષાણા.ઉપલમણિવજ્રાદયઃ.।.સ્થાવરાસ્.તૃણૌષધિવૃક્ષગુલ્મલતાવતાનવનસ્પતય.ઇતિ.॥.
અપ્ત્વાભિસમ્બન્ધાદ્.આપઃ.।.રૂપરસસ્પર્શદ્રવત્વસ્નેહસઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વસંસ્કારવત્યઃ.।
પૂર્વવદ્.એષામ્.સિદ્ધિઃ.।
શુક્લમધુરશીતા.એવ.રૂપરસસ્પર્શાઃ.।.સ્નેહો.ઽમ્ભસ્ય્.એવ.સાંસિદ્ધિકમ્.ચ.દ્રવત્વમ્.।
તાશ્.ચ.પૂર્વવદ્.દ્વિવિધાઃ.।.નિત્યાનિત્યભાવાત્.।.તાસામ્.તુ.કાર્યમ્.ત્રિવિધમ્.।.શરીરેન્દ્રિયવિષયસંજ્ઞકમ્.।
તત્ર.શરીરમ્.અયોનિજમ્.એવ.વરુણલોકે,.પાર્થિવાવયવોપષ્ટમ્ભાચ્.ચોપભોગસમર્થમ્.।
ઇન્દ્રિયમ્.સર્વપ્રાણિનામ્.રસવ્યંજકમ્.વિજાત્યનભિભૂતૈર્.જલાવયવૈર્.આરબ્ધમ્.રસનમ્.।
વિષયસ્.તુ.સરિત્સમુદ્રહિમકરકાદિઃ.॥
તેજસ્ત્વાભિસમ્બન્ધાત્.તેજઃ.।.રૂપસ્પર્શસઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગપરત્વાપરત્વદ્રવત્વસંસ્કારવત્.।
પૂર્વવદ્.એષામ્.સિદ્ધિઃ.।
તત્ર.શુક્લમ્.ભાસ્વરમ્.ચ.રૂપમ્.।.ઉષ્ણ.એવ.સ્પર્શઃ.।
તદ્.અપિ.દ્વિવિધમ્.અણુકાર્યભાવાત્.।.કાર્યમ્.ચ.શરીરાદિત્રયમ્.।
શરીરમ્.અયોનિજમ્.આદિત્યલોકે,.પાર્થિવાવયવોપષ્ટમ્ભાચ્.ચોપભોગસમર્થમ્.।
ઇન્દ્રિયમ્.સર્વપ્રાણિનામ્.રૂપવ્યંજકમ્.અન્યાવયવાનભિભૂતૈસ્.તેજો.ઽવયવૈર્.આરબ્ધમ્.ચક્ષુઃ.।
વિષયસંજ્ઞકમ્.ચતુર્વિધમ્.।.ભૌમમ્.દિવ્યમ્.ઉદર્યમ્.આકરજમ્.ચ.।.તત્ર.ભૌમમ્.કાષ્ઠેન્ધનપ્રભવમ્.ઊર્ધ્વજ્વલનસ્વભાવમ્.પચનદહનસ્વેદનાદિસમર્થમ્.દિવ્યમ્.અબિન્ધનમ્.સૌરવિદ્યુદાદિ.ભુક્તસ્યાહારસ્ય.રસાદિપરિણામાર્થમ્.ઉદર્યમ્.આકરજમ્.ચ.સુવર્ણાદિ.।
તત્ર.સમ્યુક્તસમવાયાદ્.રસાદ્યુપલબ્ધિર્.ઇતિ.॥
વાયુત્વાભિસમ્બન્ધાદ્.વાયુઃ.।.સ્પર્શસઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારવાન્.।
સ્પર્શો.ઽસ્યાનુષ્ણાશીતત્વે.સત્ય્.અપાકજઃ.।.ગુણવિનિવેશાત્.સિદ્ધઃ.।.`અરૂપિષ્વ્.અચાક્ષુષઽ-વચનાત્.સપ્ત.સઙ્ખ્યાદયઃ.।.તૃણકર્મવચનાત્.સંસ્કારઃ.।
સ.ચાયમ્.દ્વિવિધો.ઽણુકાર્યભાવાત્.।
તત્ર.કાર્યલક્ષણશ્.ચતુર્વિધઃ.શરીરમ્.ઇન્દ્રિયમ્.વિષયઃ.પ્રાણ.ઇતિ.।
તત્રાયોનિજમ્.એવ.શરીરમ્.મરુતામ્.લોકે.પાર્થિવાવયવોપષ્ટમ્ભાચ્.ચોપભોગસમર્થમ્.।
ઇન્દ્રિયમ્.સર્વપ્રાણિનામ્.સ્પર્શોપલમ્ભકમ્.પૃથિવ્યાદ્યનભિભૂતૈર્.વાય્વવયવૈર્.આરબ્ધમ્.સર્વશરીરવ્યાપિ.ત્વગિન્દ્રિયમ્.।
વિષયસ્.તૂપલભ્યમાનસ્પર્શાધિષ્ઠાનભૂતઃ.સ્પર્શશબ્દધૃતિકમ્પલિઙ્ગસ્.તિર્યગ્ગમનસ્વભાવો.મેઘાદિપ્રેરણધારણાદિસમર્થઃ.।
તસ્યાપ્રત્યક્ષસ્યાપિ.નાનાત્વમ્.સમ્મૂર્ચ્છનેનાનુમીયતે.।.સમ્મૂર્ચ્છનમ્.પુનઃ.સમાનજવયોર્.વાય્વોર્.વિરુદ્ધદિક્ક્રિયયોઃ.સન્નિપાતઃ.।.સો.ઽપિ.સાવયવિનોર્.વાય્વોર્.ઊર્ધ્વગમનેનાનુમીયતે;.તદ્.અપિ.તૃણાદિગમનેનેતિ.॥
પ્રાણો.ઽન્તહ્સેરીરે.રસમલધાતૂનામ્.પ્રેરણાદિહેતુર્.એકઃ.સન્.ક્રિયાભેદાદ્.અપાનાદિસંજ્ઞામ્.લભતે.॥
મૂળ પાઠ: Pādārthadharmasaṃgraha commentary on Kaṇāda's Vaiśeṣikasūtra · Edition: The Prasastapadabhasya with Commentary Nyayakandali of Sridhara. Ed. by V. P. Dvivedin. Sri Garbi Dass Oriental Ser., 13, Delhi: Sri Satguru Publications. [Reprint of the edition Benares 1895, Vizianagram Sanskrit Series ; 6] · Data entry Muneo Tokunaga Muroya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0