ન્યાયાવતાર (ટીકા સહિત) · શ્લોક 1-20

* તર્ક-પઞ્ચાનન-શ્રી- સિદ્ધસેન-મહામતિ -વિરચિતઃ *
ન્યાય્âવતારઃ
શ્રી- દેવભદ્ર-સૂરિ -કૃત- ટિપ્પન -સંવલિત-શ્રી- સિદ્ધર્ષિ-ગણિ -કૃત-ટીકા-સહિતઃ
અવિયુત-સામાન્ય-વિશેષ-દેશિનં વર્ધમાન્ અમ્ આનમ્ય ।
ન્યાય્âવતાર-વિવૃતિઃ સ્મૃતિ-બીજ-વિવૃદ્ધયે ક્રિયતે ॥ નવ્_0:0 ॥
[નવ્_0.0] અસ્ય ચ્êદમ્ આદિ-વાક્યમ્:
[નવ્_0] પ્રમાણ-વ્યુત્પાદન્âર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે.
[નવ્_0.1] પ્રમાણ્ê ત્ય્-આદિ અનેન ચ તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિ-લક્ષણ-સંબન્ધ-વિકલતયા ધ્વનેર્ બહિર્-અર્થં પ્રતિ પ્રામાણ્ય્âયોગાદ્ અભિધેય્âદિ-સૂચન-દ્વર્ôત્પન્ન્âર્થ-સંશય-મુખેનશ્રોતારઃ શ્રવણં પ્રતિ પ્રોત્સાહ્યન્ત ઇતિ ધર્મોત્તરો મન્યતે. તદ્ અયુક્તમ્. યદિ હિ શબ્દસ્ય્âર્થ-પ્રકાશનં પ્રતિ સામર્થ્યં ન સમસ્તિ, તત્ કથમ્ અસાવ્ અભિધેય્âદિ-સૂચને ઽપિ પટિષ્ઠઃ સ્યાત્? ન ચ તસ્ય્âપ્રામાણ્ય એતચ્-છ્રવણાદ્ અર્થ-સંશયં કુર્વન્તિ પ્રેક્ષાવન્તઃ, તદ્-વત્તા-હાનેર્ મિથ્યા-જ્ઞાનાદ્ અપિ પ્રવૃત્ત્ય્-અવિરામ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ. અર્ચટસ્ ત્વ્ આહ: "ન શ્રાવક્ôત્સાહકમ્ એતત્, પ્રામાણ્ય્âભાવાત્, તેષાં ચ્âપ્રમાણાદ્ અપ્રવૃત્તેર્, અન્યથા પ્રેક્ષાવત્તા-ક્ષતેઃ, કિં તર્હિ પ્રકરણ્âર્થ-કથન્âવસર્ôપસ્થિત-પર્ôપન્યસ્ત-હેત્વ્-અસિદ્ધત્ôદ્ભાવન્âર્થમ્. તથા હિ: સમ્ભવત્ય્ એવં-વાદી -- ન્âરબ્ધવ્યમ્ ઇદમ્ અભિધેય્âદિ-શૂન્યત્વાત્, કાક-દન્ત-પરીક્ષ્âદિવદ્ ઇતિ; તદ્ અનેન્âસ્ય તદ્વત્તા-પ્રકાશકેન વચસા તદ્-ધેતૂનામ્ અસિદ્ધત્ôદ્ભાવ્યત" ઇતિ. તદ્ અયુક્તતરમ્: યતો યદ્îદમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ ન્âભિધેય્âદીનિ સાક્ષાલ્ લક્ષયત્ પ્રવર્તયતિ, તતઃ પર્ôપન્યસ્ત-હેત્વ્-અસિદ્ધતાં કથયત્îતિ યુક્તિ-રિક્તં પશ્યામઃ, અપ્રમાણસ્ય્âકિઞ્ચિત્-કરત્વાદ્, અન્યથા પ્રમાણ-વિચારણમ્ આનર્થક્યમ્ અશ્નુવીત. તસ્માદ્ ઇદં પ્રમાણ-ભૂતં સદ્-અભિધેય્âદીનિ પ્રતિપાદયત્ પ્રેક્ષાવતઃ પ્રવર્તયત્îતિ પ્રકરણ્âદાવ્ ઉપન્યસ્તમ્.
[નવ્_0.2] સમ્બન્ધ-શૂન્યત્વાદ્ અસ્ય કથમ્ અર્થે પ્રમાણત્êતિ ચેત્, પ્રત્યક્ષે ઽપિ કથં તર્હિ સ્êતિ વાચ્યમ્. ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવ-સમ્બન્ધ-બલાદ્ ઇતિ ચેદ્, અત્ર્âપિ વાચ્ય-વાચક-ભાવાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. સ એવ કથમ્ ઇતિ ચેદ્, અધ્યક્ષે ઽપિ વેદ્ય-વેદક-ભાવઃ કથમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. તદ્-ઉત્પત્તિ-તદ્-આકારતાભ્યામ્ ઇતિ ચેત્, ક્êયં તદ્-ઉત્પત્તિર્ નામ? તજ્-જન્યત્êતિ ચેત્, પ્રતિક્ષણ-ભઙ્ગુરત્વે સ્âઇવ દુરુપપાદ્êત્ય્ આચક્ષ્મહે. તથા હિ: ક્ષણ-નશ્વરો ઽર્થઃ સ્વ-ક્ષણે પૂર્વં પશ્ચાદ્ વા કાર્યં કુર્યાદ્ ઇતિ ત્રયી ગતિઃ. તત્ર ન તાવદ્ આદ્યઃ પક્ષઃ કક્ષી-કરણીયઃ, સમ-કાલ-ભાવિનિ વ્યાપાર્âભાવાત્, ઇતરથ્âઇક-ક્ષણ-વર્તિનાં સમસ્ત્âર્થ-ક્ષણાનામ્ ઇતર્êતરં કાર્ય-કારણ-ભાવઃ પ્રસજ્યેત, તથા ચ તત્-પ્રયુક્તો ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવશ્ ચ્êત્ય્ અસમઞ્જસમ્ આપનીપદ્યેત. અથ સ્વ-ક્ષણાત્ પૂર્વમ્ -- અચાર્વ્ એતદ્ અપિ, સ્વયમ્ અસતો ભવિષ્યચ્-છઙ્ખ-ચક્રવર્ત્ય્-આદેર્ ઇવ પૂર્વ-કાલ-વર્તિનિ કાર્યે વ્યાપાર્âભાવાત્. અથ સ્વ-ક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વં કાર્યં વિધત્ત ઇતિ મન્યેથાઃ, એતદ્ અપ્ય્ અસાધીયો, વિનષ્ટસ્ય કાર્ય-કરણ્âક્ષમત્વાદ્, અન્યથા મૃતસ્ય શિખિનઃ કેકાયિતં સ્યાત્. તદ્-આકારત્âપિ કિમ્ અર્થ્âકાર-સઙ્ક્રાન્ત્યા? અથ તત્-સદૃશતય્ôત્પત્તેર્ જ્ઞાનસ્ય્êતિ? યદ્ય્ આદ્યઃ કલ્પસ્ તદ્ અયુક્તં, જ્ઞાને સ્વ્âકાર્âર્પણાદ્ અર્થસ્ય નિરાકારત્âનુષઙ્ગાત્, સ્વ-દેહ-પૃથુતર્âર્થ્âદર્શન-પ્રસઙ્ગાત્, શિરઃ-સ્ફોટન-પ્લાવન્âદ્ય્-અનર્થ-પ્રસક્તેશ્ ચ. ઉત દ્વિતીયસ્: તથા સતિ સાદૃશ્ય-વશાદ્ અર્થ-વ્યવસ્થ્êત્ય્ આયાતમ્. ન ચ સાદૃશ્યં ભવતાં દર્શને તાત્ત્વિકમ્ અસ્તિ, વિવિક્ત-ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-લક્ષણ-સ્વલક્ષણાનાં પારમાર્થિકત્વ્âભ્યુપગમાત્. અનાદિ-કાલ્âલીન-વાસના-પ્રબોધ-સમ્પાદિત-સત્તાક-નિર્વિકલ્પક-વિવિક્ત-દર્શન્ôત્તર-કાલ-ભાવિ-વિકલ્પ-વ્યવસ્થાપિત-સાદૃશ્ય-વશાદ્ અર્થ-ગ્રહણ-નિયમે સત્ય્ એક-નીલ-સ્વલક્ષણે ક્ષણે સકલ-કાલ-કલાપ-વ્યાપિ-કાક-કુવલય્âદિ-ગત-નીલતાયા વ્યવસ્થિતિર્ અવિશેષેણ્âનુષજેત, તથા ચ પ્રતિનિયતો ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવો ન ઘટામ્-અટાટ્યેત. અઙ્ગુલ્ય્-અગ્ર-નિર્દિશ્યમાન-પુરો-વર્તિ-નીલ-સ્વલક્ષણ-દર્શન-બલ્âયાતત્વાન્ નૈલ્ય-વિકલ્પસ્ય તદ્ એવ્âધ્યવસ્યતિ, ન ભૂતં ભાવિ કાક-કુવલય્âદિ-ગતં વ્êતિ ચેત્, તર્હિ વિકલ્પઃ સ્વલક્ષણ-નિષ્ઠઃ પ્રાપ્તો, નિયત-દેશ-દશ્âવચ્છિન્ન્âર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-ગ્રહણાત્. તથા હિ: તદ્-અધ્યવસાયઃ કિં તદ્-વિકલ્પનં ઉત તદ્-ગ્રહણં? ન તાવત્ તદ્-વિકલ્પનમ્, વિકલ્પાનાં ભવદ્-અભિપ્રાયેણ સ્વલક્ષણ્âન્તઃ-પ્રવેશ્âભાવાત્. તદ્ ઉક્તમ્:
"તેન્âન્ય્âપોહ-વિષયાઃ પ્રોક્તાઃ સામાન્ય-ગોચરાઃ ।
શબ્દાશ્ ચ બુદ્ધયશ્ ચ્âઇવ વસ્તુન્ય્ એષામ્ અસમ્ભવાત્" ॥ નવ્_0:1 ॥
ઇતિ.નવ્_0.
[નવ્_0.3] અથ બ્રૂયાદ્: યદ્ય્ અપિ વિકલ્પાઃ સામાન્યં ગોચરયન્તિ તત્ત્વતસ્, તથ્âપિ પ્રત્યક્ષ-વિકલ્પયોર્ યૌગપદ્યેન પ્રવૃત્તેર્ વિમૂઢઃ પ્રતિપત્તા વિકલ્પસ્ય સ્વલક્ષણ-નિષ્ઠતાં વ્યવસ્યતિ, તથા ચ્ôક્તમ્:
"મનસોર્ યુગપદ્-વૃત્તેઃ સવિકલ્પ્âવિકલ્પયોઃ ।
વિમૂઢો લઘુ-વૃત્તેર્ વા તયોર્ ઐક્યં વ્યવસ્યતિ" ॥ નવ્_0:2 ॥
તત્ કિમ્ ઇદં શપથૈઃ પ્રત્યેયં, યદ્ ઉત મોહાદ્ વિકલ્પેન સ્વલક્ષણમ્ અધ્યવસ્યતિ, ન પુનર્ વિશદ-નિર્ભાસેન સાક્ષાત્-કરોતિ? એવં ચ્âધ્યક્ષમ્ અપિ સકલ્âર્થ-વ્યક્તીર્ ગોચરયતિ, વિકલ્પ-મોહાત્ તુ સન્નિહિત-વિષયં લક્ષ્યત ઇતિ પરો ઽનુષઞ્જયન્ દુર્નિવારઃ સ્યાત્. ઉત તદ્-ગ્રહણમ્ અધ્યવસાયઃ, તદા સ્વલક્ષણ-નિષ્ઠતા વિકલ્પસ્ય સ્વ-વાચા ભવદ્ભિઃ પ્રતિપન્ના સ્યાત્. એવં ચ વિકલ્પ-યુગલકે ઽપ્ય્ અર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-પર્યવસિત-સત્તાકતા વિકલ્પસ્ય્âઢૌકતે. યદા ચ વિકલ્પઃ સ્વલક્ષણ-સૌધ-મધ્યમ્ અધ્યાસ્ત ઇત્ય્ અભિદધ્યાસ્, તથા સતિ ધ્વનેર્ અપિ તદ્-અન્તઃ-પ્રવેશો દુર્નિવારઃ સ્યાત્, તત્-સહ-ચરત્વાત્. યદ્ આહ ભવદ્-આચાર્યઃ: "સ એવ શબ્દાનાં વિષયો યો વિકલ્પાનામ્" ઇતિ. ન ચ વિકલ્પં વ્યતિરિચ્ય સાદૃશ્ય-વ્યવસ્થાપકમ્ અન્યદ્ અસ્તિ, પ્રત્યક્ષસ્ય સકલ-જગદ્-વિલક્ષણ-સ્વલક્ષણ-ગ્રહણ-પ્રવણત્વાત્. તદ્ યદિ તત્-સદૃશતય્ôત્પત્તિસ્ તદ્-આકારતા, તદા પ્રતિપાદિત-ન્યાયાદ્ વિકલ્પસ્ય સન્નિહિત્âર્થ-ગોચરત્ôરરી-કર્તવ્યા, તથા ચ ધ્વનિર્ અપિ તદ્-વિષયઃ સિધ્યત્îતિ સિદ્ધં નઃ સમીહિતમ્. અન્યથા તદ્-આકારતા ન સમસ્તિ, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્. તન્ ન તદ્-ઉત્પત્તિ-તદ્-આકારતે ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવ-હેતૂ સંસ્તઃ.

[નવ્_0.4] સંસ્તાં વા, તથ્âપિ વિકલ્પતઃ પર્યનુયોજ્યો ભવાન્: કિમ્ એતે ગ્રહણ-કારણં પાર્થક્યેન ઉત સામસ્ત્યેન? તદ્ યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષઃ, કપાલ-ક્ષણો ઘટ્âન્ત્ય-ક્ષણસ્ય ગ્રાહકઃ પ્રાપ્નોતિ, તજ્-જન્યત્વાત્, જલ-ચન્દ્રો વા નભશ્-ચન્દ્રસ્ય ગ્રાહકઃ સ્યાત્, તદ્-આકારત્વાત્. અથ દ્વિતીયસ્, તથા સતિ ઘટ્ôત્તર-ક્ષણઃ પૂર્વ-ક્ષણસ્ય ગ્રાહકઃ પ્રસજતિ, તદ્-ઉત્પત્તેસ્ તદ્-આકારત્વાચ્ ચ. જડત્વાદ્ અર્થસ્ય ન ગ્રાહકત્વમ્, અપિ તુ જ્ઞાનસ્ય તદ્-ઉત્પત્તિ-તદ્-આકારતયોઃ સત્યોર્ ઇતિ ચેદ્, ઇદમ્ ઇદાનીં વિદિતમ્ અસ્માભિર્, એતદ્ અપિ સમાન્âર્થ-ગ્રાહિ-પ્રાચીન-સંવેદન-ક્ષણ-લક્ષણ-મનસ્કાર્ôત્પાદ્ય-જ્ઞાને ગ્રાહક-લક્ષણં વ્યભિચરત્ય્, ઉત્પાદક-પ્રાક્તન-ક્ષણ-વર્તિ-મનસ્કાર્âગ્રાહકત્વાત્. તદ્-અધ્યવસાય-સાહિત્યેન તદ્-ઉત્પત્તિ-તદ્-આકારતયોર્ ગ્રહણ-કારણત્વં સમ્પૂર્ણં, મનસ્કારે તન્ ન્âસ્ત્îતિ ચેત્, કિમ્ ઇદં ભિન્ન-ગોચરેણ સહ સાહિત્યમ્? તથા હ્ય્: "અધ્યવસાયો વાસના-પ્રબોધ-વશાદ્ ઉત્પન્નઃ સામાન્યમ્ અનર્થ-રૂપં વિકલ્પયતિ, પ્રત્યક્ષં બહિર્-અર્થાલ્ લબ્ધ્âત્મ-લાભં તદ્-આકારં તમ્ એવ સાક્ષાત્-કરોત્îતિ" ભવતાં દર્શનમ્. તન્ ન વિકલ્પ-સાહિત્યં પ્રત્યક્ષસ્ય કઞ્ચન વિશેષં પુષ્ણાતિ. તદ્ ઇદમ્ ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવ-કારણં પ્રત્યક્ષે ઽપિ યદ્ ભવદ્ભિર્ અભ્યધાયિ, તદ્ યથા યથા વિચાર્યતે તથા તથા વિશીર્યત ઇત્ય્ અનપેક્ષણીયમ્. તદ્ -- યથા કથઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રતિપાદિત-ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક-ભાવ-લક્ષણ-વૈકલ્યે ઽપિ ગ્રાહકત્વમ્ અર્થસ્ય ગ્રાહ્યત્વં, તથા દૃષ્ટત્વાત્, અન્યથા નિખિલ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાદ્ ભવદ્ભિર્ અપિ પ્રત્યપાદિ, તથા શબ્દસ્ય વાચકત્વમ્ અર્થસ્ય વાચ્યત્વં પ્રતિપદ્યધ્વં યૂયમ્; અત્ર્âપિ દૃષ્ટ-હાનેર્ વ્યવહાર્ôચ્છેદસ્ય સમાનત્વાત્. અથ્êત્થમ્ આચક્ષીથાઃ: યથા "નદ્યાસ્ તીરે ગુડ-શકટં પર્યસ્તં, ધાવત ધાવતડિમ્ભકા" ઇત્ય્-આદિ-વિપ્રતારક-પુરુષ-વચન-શ્રવણાત્ પ્રવર્તમાના વિપ્રલમ્ભ-ભાજો જાયન્તે, ઽતઃ સકલ-વચનેષ્વ્ અનાશ્વાસ ઇતિ -- એવં તર્હિ ચિકિચિકાયમાન-મરુ-મરીચિકા-ચક્ર-ચુમ્બિ યજ્ જલ્ôલ્લેખિ વિશદ-દર્શનમ્ ઉદય-પદવીં સમાસાદયતિ તદ્ અલીકમ્ અવલોકિતમ્ ઇતિ; સકલ્âધ્યક્ષેષ્વ્ અનાશ્વાસ ઇત્ય્ અભિદધ્મહે. પાશ્ચાત્ય-વિપરીત્âર્થ્ôપસ્થાપક-પ્રમાણ-બાધિતત્વાદ્ મરુ-મરીચિકાસુ જલ-જ્ઞાનમ્ અપ્રમાણં, ન શેષ-સત્ય-સ્તમ્ભ્âદિ-જ્ઞાનાનિ, બાધા-રહિતત્વાદ્ ઇતિ ચેત્, તર્હિ ધ્વનાવ્ અપ્ય્ અયં ન્યાયઃ કિં કાકૈર્ ભક્ષિતઃ? ન હિ વયં સર્વ-શબ્દાનાં પ્રામાણ્યં પ્રતિપદ્યેમહિ; કિં તર્હિ સુનિશ્ચિત્âપ્ત-પ્રણેતૃકાણામ્ એવ. તન્ ન પ્રામાણ્યં પ્રતિ પ્રત્યક્ષ-શબ્દયોર્ વિશેષમ્ ઉપલભામહે. એષ તુ વિશેષઃ સ્યાત્, પ્રત્યક્ષં ચક્ષુર્-આદિ-સામગ્રી-વિશેષ-જન્યત્વાત્ સન્નિહિત-નિયત્âર્થ-ગ્રાહિ સ્પષ્ટ-પ્રતિભાસં, શાબ્દં તુ તથા-વિધ-કારણ-વિકલત્વાન્ નિયત્âનિયત્âર્થ-ગ્રાહ્ય્ અસ્પષ્ટ-પ્રતિભાસમ્. ન ચ્âઇષ વિશેષઃ પ્રામાણ્ય-ક્ષતિ-કારી, ઇતરથ્âનુમાનસ્ય્âપ્ય્ અપ્રામાણ્યમ્ આસજ્યેત, તસ્ય્âપ્ય્ અવિશદ્âનિયત્âર્થ-ગ્રાહિત્વાત્. પરમ્âર્થતસ્ તુ ત્રિ-કાલ-વ્યાપિનઃ સર્વ્âર્થ-ગ્રહણ-સ્વભાવત્વે ઽપ્ય્ આવરણ-તિરસ્-કૃતસ્ય જીવ-દ્રવ્યસ્ય ચક્ષુર્-આદિ-સામગ્રી-સાપેક્ષ્âવરણ-ક્ષય્ôપશમ-વશાત્ સન્નિહિત-સ્પષ્ટ્âર્થ-ગ્રહણ-પરિણામઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. શબ્દ-સાપેક્ષ-ક્ષય્ôપશમાન્ નિયત્âનિયત્âવિશદ્âર્થ-ગ્રહણ-પરિણામસ્ તુ શાબ્દમ્ ઇતિ. તન્ ન તદ્-ઉત્પત્તિ-તદ્-આકારતે પ્રત્યક્ષે શાબ્દે ઽન્યસ્મિન્ વા જ્ઞાને વાસ્તવ્યૌ સ્તઃ. તસ્માત્ પારમાર્થિક્âભિધેય-પ્રયોજન-સમ્બન્ધ-પ્રતિપાદકમ્ એતદ્ આદિ-વાક્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_0.5] તત્ર્âભિધેયં વાચ્યં, તચ્ ચ્êહ પ્રમાણમ્, તસ્ય્âઇવ પ્રકરણેન પ્રતિપાદ્યત્વાત્; તત્ પ્રમાણ્êત્ય્ અવયવેન લક્ષયતિ. પ્રયોજનં દ્વેધા: શ્રોતુઃ કર્તુશ્ ચ. પુનર્ અપિ દ્વિવિધમ્: અનન્તરં વ્યવહિતં ચ. તત્ર શ્રોતુર્ અનન્તર-પ્રયોજનં પ્રમાણ-વિષયા વ્યુત્પત્તિઃ, કર્તુર્ વ્યુત્પદ્યમાનસ્ય પ્રાજ્ઞત્વાચ્ છિષ્યસ્ય વ્યુત્પાદનમ્. તત્ર્âત્મ-પ્રયોજનં દર્શયન્ન્ આ[હ્â]રભ્યત ઇતિ અસ્ય મય્êતિ-પદ-સવ્યપેક્ષત્વાત્. શિષ્ય-પ્રયોજનં તુ વ્યુત્-પદ્-ઇત્ય્ અનેન્ôપસર્ગ-ધાતુ-સમુદાયેન્âઇવ તદ્-અન્તર્-અગતં લપ્સ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ કર્ત્âત્મ-વ્યાપારં ણિજ્-અન્તેન નિર્દિશતિ: પ્રમાણ-વ્યુત્પાદન્âર્થમ્ ઇતિ. વ્યવહિત-પ્રયોજનં દ્વેધા: વ્યાવહારિકં પારમાર્થિકં ચ. વ્યાવહારિકં હેય્ôપાદેય્ôપેક્ષણીયેષ્વ્ અર્થેષુ હાન્ôપાદાન્ôપેક્ષા-લક્ષણમ્. પારમાર્થિકં અભ્યુદય-નિઃશ્રેયસ્âવાપ્તિર્ ઇતિ. એતત્ તુ સાક્ષાદ્ અનુક્તમ્ અપ્ય્ અનન્તર-પ્રયોજન-ફલત્વાત્ તદ્-વચનેન્âઇવ્âક્ષિપ્તમ્ અવગન્તવ્યમ્. સમ્બન્ધસ્ ત્ûપાય્ôપેય-લક્ષણઃ; તત્ર્ôપેયં પ્રકરણ્âર્થ-પરિજ્ઞાનમ્, પ્રકરણમ્ ઉપાયસ્, તતસ્ તદ્-અભિલષતા પ્રકરણમ્ ઇદમ્ આરમ્ભણીયમ્ ઇત્ય્ અનુક્તો ઽપિ વચનેન સમ્બન્ધો ઽર્થાદ્ ગમ્યત ઇતિ તાત્પર્ય્âર્થઃ.
[નવ્_0.6] અધુન્âક્ષર્âર્થો વિવ્રિયતે: તત્ર યદ્ય્ અપિ પ્રમાણ-શબ્દસ્ય સર્વ-કારકૈર્ ભાવેન ચ વ્યુત્પત્તેઃ સુકરત્વાત્ "કૃત્ય-લ્યુટો બહુલમ્" અન્યત્ર્âપ્îતિ-વચનાદ્ યથા-ક્રમમ્ અમી કર્ત્ર્-અર્થ્âદિ-કારક-ભાવ-વ્યુત્પત્ત્યા પ્રમાણ-શબ્દ-વાચ્યાઃ, તદ્ યથા આત્મ્âર્થ-જ્ઞાન્âર્થ-ક્રિયા-કારણ-કલાપ-ક્ષય્ôપશમ-ક્રિયા-રૂપાઃ તથ્âપ્îહ જ્ઞાનમ્ એવ્âધિક્રિયતે, તસ્ય્âઇવ પરીક્ષા-ક્ષમત્વાદ્; ઇતરેષાં પરીક્ષાયાસ્ તત્-પુરઃસરત્વાદ્ વૈયર્થાચ્ ચ. તથા હિ: ન્âર્થસ્ તાવદ્ આત્મનઃ પરીક્ષયા, તસ્ય ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત-જ્ઞાનેષુ સમાનત્વાત્. ન્âપ્ય્ અર્થસ્ય, તસ્ય્ôપેયત્વાદ્, ઉપાય-ભૂત-જ્ઞાન-પરીક્ષણેન્âઇવ ગતત્વાત્. ન્âર્થ-ક્રિયાયાસ્, તદ્-અવગતૌ પરીક્ષા-વૈયર્થ્યાત્. ન્âપિ કારણ-કલાપસ્ય, જ્ઞાન્ôત્પત્તેઃ પ્રાક્ સ્વરૂપ્âનવગતેઃ, પશ્ચાત્ તત્-સ્વરૂપ-નિર્ણયાદ્ એવ તત્-સાદ્ગુણ્ય-વૈગુણ્ય્âવગતેર્ નૈરર્થક્યાત્. ન્âપિ ક્ષય્ôપશમસ્ય, તસ્ય જ્ઞાન્ôત્પાદ્ôન્નીયમાન-રૂપત્વાત્. ન્âપિ પ્રમિતિ-માત્રસ્ય, તસ્ય પ્રમાણ-સાધ્યતયા તચ્-ચારુતા-દ્વારેણ્âઇવ સમીચીનતા-સિદ્ધેર્ ઇતિ. તદ્ અયમ્ અભિપ્રાયો: યદ્ય્ અપ્ય્ અનન્ત-ધર્મ્âધ્યાસિતે વસ્તુનિ સર્વ એવ શબ્દ્âર્થા નિરુપચરિતા ઘટન્તે, તથ્âપિ યેન્âર્થં પરિચ્છિદ્ય્âર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-પ્રાર્થનયા પ્રવર્તન્તે પ્રમાતારસ્ તદ્ એવ્êહ જ્ઞાનમ્ આત્મના સહ ધર્મિ-રૂપતયા તાદાત્મ્યે ઽપિ ધર્મ-રૂપતયા વ્યતિરિક્તં પ્રમીયતે ઽનેન્êતિ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્ય વ્યુત્પાદનં પર-પરિકલ્પિત-લક્ષણ્âદિ-વ્યુદાસેન સ્વ્âભિપ્રેત-લક્ષણ્âદિ-સ્વરૂપ-પ્રકાશનમ્. તદ્- અર્થમ્ : અર્થ-શબ્દઃ પ્રયોજન-પર્યાયઃ. ઇદમ્ ઇત્ય્ અર્થ-રૂપતયા સ્વ-ચેતસિ વિવર્તમાનં પ્રકરણ-શરીરં પરામૃશતિ; દ્વિવિધં હિ પ્રકરણ-શરીરં: શબ્દો ઽર્થશ્ ચ્êતિ, બહિઃ શબ્દ-રૂપતયા પ્રકાશયિષ્યમાણત્વે ઽપ્ય્ અન્તસ્ તત્ત્વ્âર્થ્âકારેણ પ્રત્યક્ષત્વાત્. આરભ્યત ઇતિ પદ-વાક્ય-શ્લોક્âદિ-રચનયા પ્રક્રિયત ઇતિ યાવત્.

[નવ્_0.7] ઇહ ચ લક્ષણ-સંખ્યા-ગોચર-ફલેષુ પ્રમાણં પ્રતિ વિપ્રતિપદ્યન્તે પરે. તથા હિ: લક્ષણે તાવત્ પ્રમાણમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ સૌગતાઃ . અનધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃ પ્રમાણમ્ ઇતિ મીમાંસકાઃ . અર્થ્ôપલબ્ધિ-હેતુઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ નૈયાયિક્ âદયઃ. તથા સંખ્યાયાં: પ્રત્યક્ષ્âનુમાને દ્વે એવ પ્રમાણે ઇતિ સૌગતાઃ . પ્રત્યક્ષ્âનુમાન-શબ્દ્ôપમાન્âર્થ્âપત્ત્ય્-અભાવાઃ પ્રમાણાન્îતિ મીમાંસકાઃ . પ્રત્યક્ષ્âનુમાન-શબ્દ્ôપમાનાનિ પ્રમાણાન્îતિ નૈયાયિકાઃ . પ્રત્યક્ષ્âનુમાન-શબ્દાનિ પ્રમાણાન્îતિ વૈશેષિકાઃ . એતાન્ય્ એવ સાંખ્યાઃ . પ્રત્યક્ષમ્ એવ્âઇકં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચાર્વાકાઃ . તથા ગોચરે: પરસ્પર-વિનિર્લુઠિત-ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âનુ-લક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાનિ પ્રમાણ-ગોચરસ્ તાત્ત્વિક ઇતિ બૌદ્ધાઃ . સામાન્ય-વિશેષ્âત્મકં વસ્ત્વ્ ઇતિ મીમાંસકાઃ . પરસ્પર-વિભક્તૌ સામાન્ય-વિશેષાવ્ ઇતિ નૈયાયિક-વૈશેષિકાઃ . ત્રૈગુણ્ય-રૂપં સામાન્યમ્ ઇતિ સાંખ્યાઃ . ભૂત-ચટુષ્ટયં પ્રમાણ-ભૂમ્îતિ ચાર્વાકાઃ . તથા ફલે ઽપિ વિપ્રતિપદ્યન્તે: અર્થ્âધિગતિઃ પ્રમાણ-ફલમ્ ઇતિ સૌગતાઃ . પૂર્વં પૂર્વં પ્રમાણમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં તુ ફલમ્ ઇતિ મીમાંસક્ âદયઃ.
[નવ્_1.0] તત્ર તાવલ્ લક્ષણ-સંખ્યા-વિપ્રતિપત્તી નિરાચિકીર્ષુર્ આહ:
પ્રમાણં સ્વ-પર્âભાસિ જ્ઞાનં, બાધ-વિવર્જિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ દ્વિધા, મેય-વિનિશ્ચયાત્

[નવ્_1.1] તત્ર્âપિ પૂર્વ્âર્ધેન લક્ષણ-વિપ્રતિપત્તિમ્ ઉત્તર્âર્ધેન તુ સંખ્યા-વિપ્રતિપત્તિં નિરાચષ્ટે. લક્ષણં ચ પર-રૂપેભ્યો વ્યાવર્તન-ક્ષમો ઽસાધારણ-ધર્મઃ. લક્ષ્યતે પરિચ્છિદ્યતે વિજાતીયેભ્યો વ્યાવૃત્તં લક્ષ્યં યેન તલ્ લક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તચ્ ચ્êહ દ્વયે પ્રત્યાય્યાઃ, સ્વ-દર્શન્âનુરક્ત્âન્તઃ-કરણાસ્ તીર્થ્âન્તરીયા વિપ્રતિપન્નાસ્, તથા મુગ્ધ-બુદ્ધયો લૌકિકા અવ્યુત્પન્નાશ્ ચ્êતિ. તતશ્ ચ યદ્âદૌ વિપ્રતિપન્નાન્ પ્રતિ લક્ષણં તદ્âઇવં લક્ષ્ય-લક્ષણ-ભાવો દ્રષ્ટવ્યો: યદ્ ઇદં ભવતામ્ અસ્માકં ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્, તત્ સ્વ-પર્âભાસિ જ્ઞાનં બાધ-વિવર્જિતં મન્તવ્યમ્; પ્રસિદ્ધં પ્રમાણમ્ અનૂદ્ય્âપ્રસિદ્ધં સ્વ-પર્âભાસિત્વ્âદિ વિધીયતે. યદા ત્વ્ અવ્યુત્પન્ન-મતીન્ પ્રત્îદં લક્ષણમ્, તદા પ્રતિપ્રાણિ સ્વ-પર-પ્રકાશિનો જ્ઞાનસ્ય બાધ-રહિતસ્ય કસ્યચિત્ સિદ્ધત્વાદ્, અન્યથા પ્રતિનિયત-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાદ્, એવં તે બોધ્યન્તે: યદ્ અદો ભવતાં ક્વચિન્ નિયત્âર્થ-ગ્રાહિ સ્વ-પર-પ્રકાશકં બાધ-રહિતં જ્ઞાનં પ્રસિદ્ધં તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ બુધ્યન્તામ્. અત્ર્âપિ સિદ્ધસ્ય્âનુવાદો ઽસિદ્ધસ્ય વિધાનં યોજ્યમ્.
[નવ્_1.2] અધુન્âક્ષર્âર્થસ્: તત્ર પ્રમાણમ્ ઇતિ પૂર્વવત્. સ્વ આત્મા સ્વરૂપં, પરો ઽર્થસ્, તાવ્ આભાસયિતું પ્રકાશયિતું શીલમ્ યસ્ય તત્-તથા. જ્ઞાયતે નિર્ણીયતે તત્ત્વં યેન તજ્ જ્ઞાનમ્ . બાધ્યતે ઽનેન્êતિ બાધઃ ; વિપરીત્âર્થ્ôપસ્થાપક-પ્રમાણ-પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ યાવત્. તેન વિશેષેણ વર્જિતં રહિતં યજ્ જ્ઞાનં તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ સણ્ટઙ્કઃ.
[નવ્_1.3] ઇહ ચ વ્યવચ્છેદ્ય્âપેક્ષયા લક્ષણે વિશેષણ-પ્રવૃત્તેઃ સ્વ-પર્âભાસ્î ત્ય્ અનેન યે સ્વ્âભાસ્ય્ એવ જ્ઞાનં મન્યન્તે જ્ઞાન-વાદિનો બૌદ્ધ-વિશેષાઃ, યે ચ પર્âભાસ્ય્ એવ મીમાંસક-નૈયાયિક્ âદયસ્ તે નિરસ્તાઃ. તે હિ બહિર્-અર્થ્âભાવાજ્ જ્ઞાનં સ્વ્âંશ-પર્યવસિત-સત્તાકમ્ ઇત્ય્ આચક્ષીરન્, તદ્ અયુક્તમ્, જ્ઞેય્âર્થ્âભાવે જ્ઞાન્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્. અથ્âર્થ્âભાવે ઽપિ સ્વપ્ન-દશાયાં વન-દેવ-કુલ્âદિ-નાના-પ્રતિભાસં જ્ઞાનમ્ અવલોકિતમ્ ઇતિ તથા-ભૂતં સકલં બ્રૂષે, તન્ ન, તસ્ય્âપિ જાગ્રદ્-અવસ્થા-ભાવિ-સદ્ભૂત્âર્થ-દર્શન-સમ્પાદિત્âત્મ-સંસ્કાર-મિદ્ધ્âદિ-કારણ-કલાપ-સન્નિધાન-પ્રબોધ-સવ્યપેક્ષત્વાદ્; ઇતરથ્âત્યન્ત્âનનુભૂત-ભૂત-પઞ્ચક્âતિરિક્ત-ષષ્ઠ-ભૂત-પ્રતિભાસઃ સ્યાત્. કિં ચ, કથમ્ એકં જ્ઞાનં સિત-પીત્âદ્ય્-અનેક્âકાર-વિવર્તમ્ ઇતિ પ્રષ્ટવ્યો ભવાન્. અનાદ્ય્-અવિદ્યા-વાસનાદ્ ઇતિ ચેદ્, અત્ર્âપિ વિકલ્પ-યુગલમ્ અમલમ્ અવતરતિ: તતો જ્ઞાનાત્ સા વાસના વ્યભૈત્સીદ્ વા ન વા? વ્યત્યરૈક્ષીચ્ ચેદ્, એવં સતિ તદ્-ગ્રાહક-પ્રમાણમ્ અભિધાનીયમ્, જ્ઞાન-વ્યતિરિક્તાયાઃ સંવેદન્âભાવાત્, તત્-સંવેદને ચ્âર્થસ્ય્âપિ વ્યતિરિક્તસ્ય સંવેદનમ્ ઇતિ સ દુષ્પ્રતિષેધઃ સ્યાત્. વેદ્ય-વેદક્âકાર-કલુષિતાજ્ જ્ઞાનાદ્ એવ વ્યતિરિક્તા તત્-કારણ-ભૂતા જ્ઞાન-રૂપ્âઇવ સ્âનુમીયત ઇતિ ચેન્, ન, તયા સહ સમ્બન્ધ-ગ્રહણ્âભાવાદ્, દૃષ્ટ-હાન્ય્-અદૃષ્ટ-પરિકલ્પના-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ. કિં ચ, યથા વ્યતિરિક્ત-વાસના-વશાદ્ એકમ્ અપિ જ્ઞાનં નાન્âકારમ્, તથા જડમ્ અપિ તદ્-વશાદ્ એવ બોધ-રૂપં પ્રકાશત ઇતિ વિપરીત્âપત્તેર્ અર્થ એવ સિદ્ધિમ્ આસ્કન્દેન્, ન જ્ઞાનમ્. અથ્âવ્યતિરિક્તા, હન્ત જ્ઞાનમ્ એવ તન્, ન વાસના તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્ તત્-સ્વરૂપવદ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્. પર્âભાસ્ય્ અપિ સ્વ-પ્રકાશ્âભાવાદ્ અભિદધીરંસ્, તદ્ અપ્ય્ અસમ્બદ્ધમ્, સ્વ-પ્રકાશ્âભાવે પર-પ્રકાશ્âયોગાત્. ન હિ પ્રદીપઃ સ્વરૂપમ્ અનુદ્દ્યોતયન્ ઘટ્âદ્ય્-ઉદ્દ્યોતને વ્યાપ્રિયતે. સ્વયં ચ્âપ્રતીતમ્ અપિ યદ્ય્ અર્થં ગ્રાહયતિ જ્ઞાનં, દેવદત્તસ્ય્ôત્પન્નં યજ્ઞદત્તં ગ્રાહયેદ્, વિશેષ્âભાવાત્. અન્યચ્ ચ, પર-પ્રકાશન-માત્રે દૂર્âસન્ન્âદિ-ભેદઃ પ્રથમાનાનામ્ અર્થાનાં કિમ્-અપેક્ષશ્ ચકાસ્તિ? શરીર્âપેક્ષ ઇતિ ચેન્, ન, તસ્ય્âપિ પ્રકાશ્યત્âવિશેષાત્, તસ્માદ્ અન્તર્-મુખ્âકારસ્ય બહિર્-અર્થ-ગ્રહણે સત્ય્ અયં ઘટામ્ આટીકતે ન્âન્યથા. અથ્âર્થ્âપત્ત્ય્-આદિના પ્રમાણ્âન્તરેણ તદ્ અન્તર્-નિવિષ્ટં ગૃહ્યતે, તતસ્ તદ્-અપેક્ષયા યોક્ષ્યતે દૂર્âસન્ન્âદિ-ભેદ ઇતિ ચેન્, ન, તત્ર્âપિ વિકલ્પ-યુગલક્âનતિવૃત્તેઃ; તથા હિ: તત્ પ્રમાણ્âન્તરં સ્વ-પ્રકાશમ્ અન્ય-પ્રકાશં વા? સ્વ-પ્રકાશં ચેત્, પ્રથમસ્ય કિં ક્ષૂણમ્?! અન્ય-પ્રકાશં ચેત્, તત્ર્âપ્îયમ્ એવ વાર્ત્êત્ય્ અનવસ્થા. તસ્માત્ સ્વરૂપમ્ અવભાસયદ્ એવ જ્ઞાનમ્ અર્થ-ગ્રહણાય વ્યાપ્રિયત ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_1.4] જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનેન તુ યન્ નૈયાયિક્ âદિભિઃ પર્યકલ્પિ સન્નિકર્ષઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રામાણ્યં નિરસ્યતિ. યતઃ સ્નાન-પાન્âવગાહન્âદ્ય્-અર્થ-ક્રિયા-નિર્વર્તન-ક્ષમમ્ અર્થં નિશ્ચિત્ય્âવ્યવધાનેન પ્રવર્તન્તે પ્રમાતારસ્ તદ્ એવ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, ન સન્નિકર્ષો જડતય્âસ્તિ, અવ્યવહિત-નિર્ણય્âભાવાદ્ ઇત્ય્ આકૂતમ્. અર્થ્ôપલબ્ધિ-હેતુત્વાત્ તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ચેદ્, વિશીર્ણ્êદાનીં પ્રમાણ્êયત્તા, દેહ્âદેર્ અપિ તત્-કારણતયા પ્રામાણ્ય્âપત્તેર્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_1.5] બાધ-વિવર્જિતમ્ ઇત્ય્ અમુના તુ યત્ તિમિર્âદિ-તિરસ્-કૃત-નયન-દીધિતિ-પ્રસર્âદીનાં નભસ્-તલ્âવલમ્બિ-નિશીથિની-નાથ-દ્વય્âદિ-પ્રતિભાસં, યચ્ ચ કુતર્ક-ભ્રાન્ત-ચેતસાં નિજ-નિજ-દર્શન્âકર્ણન-પ્રભવં ક્ષણ-ક્ષયિ-સામાન્ય-વિશેષ્âઇક્âન્ત્êશ્વર્âદિકૃત-ભુવન-પ્રતિભાસં જ્ઞાનં તત્-પ્રત્યનીક્âર્થ-પ્રત્યાયક-પ્રમાણ્âન્તર્ôપનિપાત-પ્લાવિતત્વાત્ પ્રતિક્ષિપતિ. વિશેષ્âર્થ-વિ-શબ્દ્ôપાદાનાત્ તુ યઃ ખલુ બહુલ-કામલ્âવલેપ-લુપ્ત-લોચન-બલાનાં ધવલે જલજે પીતિમાનમ્ આદધાનો બોધઃ સમુલ્લસતિ, સ યદ્ય્ અપિ સકલ-કાલં તદ્-દોષ્âવ્યુપરમે પ્રમાતુર્ નિજ-દર્શનેન ન બાધ્યતે, તથ્âપિ તજ્-જલજ-ધવલતા-ગ્રાહિના જન્âન્તર-દર્શનેન બાધિતત્વાન્ ન પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.

[નવ્_1.6] સમસ્ત-લક્ષણેન તુ યત્ પરે પ્રત્યપીપદન્ન્ "અનધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃ પ્રમાણમ્", "અવિસંવાદકં પ્રમાણમ્", "અર્થ્ôપલબ્ધિ-હેતુઃ પ્રમાણમ્" ઇત્ય્-આદિ તન્ નિરાસ્થત્. તથા હ્ય્: અનધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃત્વં કિમ્ અભિધીયતે? જ્ઞાન્âન્તરેણ્âનધિગતમ્ અર્થં યદ્ અધિગચ્છતિ તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્, તર્હિ તજ્ જ્ઞાન્âન્તરં પરકીયં સ્વકીયં વા? તદ્ યદિ પરકીયં, તદ્ અયુક્તં, સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાનસ્ય સકલ્âર્થ-ગોચરતયા સર્વ-પ્રાકૃત-લોક-જ્ઞાનાનામ્ અધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃત્વેન્âપ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-અર્થ-ગ્રાહિ-જન્âન્તર-દર્શન-સમ્ભવાચ્ ચ. અથ સ્વકીયં, તત્ર્âપિ સો ઽધિગમ્યો ઽર્થઃ કિં દ્રવ્યમ્ ઉત પર્યાયો યદ્ વા, દ્રવ્ય-વિશિષ્ટઃ પર્યાયઃ પર્યાય-વિશિષ્ટં વા દ્રવ્યમ્ ઇતિ, તથા કિં સામાન્યમ્ ઉત વિશેષ, આહોસ્વિત્ સામાન્ય-વિશિષ્ટો વિશેષઃ, વિશેષ-વિશિષ્ટં વા સામાન્યમ્ ઇત્ય્ અષ્ટૌ પક્ષાઃ. તત્ર યદ્ય્ આદ્યમ્ ઉરરી-કુરુષે, તદ્ અયુક્તં, દ્રવ્યસ્ય નિત્યત્વ્âઇકત્વાભ્યામ્ અનધિગત્âંશ્âભાવાત્. અથ દ્વિતીયં, તદ્ અપ્ય્ અચારુ, પર્યાયસ્ય પ્રાચીન-સંવેદન્ôદય-સમય-ધ્વસ્તસ્ય સંવેદન્âન્તર-પ્રભવ-કાલં યાવત્ પ્રતીક્ષણ્âસમ્ભવેન વિશેષણ્âનર્થક્યાત્. ઉત તૃતીયં, તદ્ અપ્ય્ અસાધીયો, વિકલ્પ-દ્વય્âનતિક્રમાત્. સ હિ દ્રવ્ય-વિશિષ્ટઃ પર્યાયઃ સમ-કાલ-ભાવિના જ્ઞાનેન્âનધિગતો ઽધિગમ્યતે, યદ્ વા કાલ્âન્તર-ભાવિન્êતિ. ન તાવત્ સમ-કાલ-ભાવિના, તત્-સમ્ભવ્âભાવેન વિશેષણ-વૈફલ્યાત્. ન હિ સમ્ભવો ઽસ્ત્ય્ એકસ્ય પ્રમાતુર્ એક-કાલં દ્રવ્ય-ક્રોડી-કૃત્âઇક-પર્યાય-વિષય-સંવેદન-દ્વય-વૃત્તેઃ, તથ્âનુભવ્âભવાત્, પરસ્પરમ્ અધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃત્વેન્âપ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ. ન્âપિ કાલ્âન્તર-ભાવિના, ગૃહ્યમાણ-પર્યાયસ્ય કાલ્âન્તર્âનાસ્કન્દનાત્, પૂર્વ્ôત્તર-ક્ષણ-ત્રુટિત-વર્તમાન-ક્ષણ-માત્ર-સમ્બદ્ધત્વાત્ તસ્ય. એતેન પર્યાય-વિશિષ્ટ-દ્રવ્ય-પક્ષો ઽપિ પ્રતિવ્યૂઢઃ, સમાન-યોગ-ક્ષેમત્વાત્. અથ સામાન્યં, તદ્ અપ્ય્ અસમ્બદ્ધં, તદ્-એકતયા પ્રથમ-જ્ઞાનેન સાકલ્ય-ગ્રહણાદ્ ઉત્તરેષાં સામાન્ય-જ્ઞાનાનામ્ અધિગત્âર્થ-ગોચરતય્âપ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાત્. અથ વિશેષઃ, સ નિત્યો ઽનિત્યો વ્êતિ વક્તવ્યમ્. નિત્યશ્ ચેદ્, એવં સત્ય્ આદ્ય-સંવેદનેન્âઇવ તસ્ય સામસ્ત્ય-ગ્રહણાદ્ ઉત્તરેષાં તદ્-વિષયાણામ્ અધિગત-ગોચરત્વેન્âપ્રામાણ્ય-પ્રસક્તિઃ. અનિત્યશ્ ચેત્, પર્યાય-દૂષણેન પ્રતિક્ષિપ્તિઃ. અથ સામાન્ય-વિશિષ્ટો વિશેષઃ, ક્âસ્ય વિશિષ્ટતા: કિં તાદાત્મ્યમ્ ઉત તત્-સન્નિધિ-માત્રમ્? તાદાત્મ્યં ચેત્, પ્રથમ-જ્ઞાનેન સામાન્યવત્ તસ્ય્âપિ ગ્રહઃઆત્, અન્યથા તાદાત્મ્ય-ક્ષતેસ્, તદ્-વિષય્âન્ય-જ્ઞાનાનામ્ અપ્રામાણ્યં પ્રસજ્યેત. તત્-સાન્નિધ્ય-પક્ષે તુ દ્વયોર્ અપિ પરસ્પરં વિશકલિત-રૂપત્વાત્ પક્ષ-દ્વય્ôદિતં દૂષણં પશ્ચાલ્-લગ્નં ધાવતિ. વિશેષ-વિશિષ્ટ-સામાન્ય-પક્ષે પુનર્ એતદ્ એવ વિપરીતં યોજ્યમ્. તન્ ન્âનધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃત્વં જ્ઞાનસ્ય કથઞ્ચિદ્ વિચાર-ભાર-ગૌરવં સહત ઇત્ય્ અલક્ષણમ્ ઇતિ સ્થિતમ્. અવિસંવાદકત્વમ્ અધુના વિચાર્યતે: તત્ કિં પ્રદર્શિત્âર્થ-પ્રાપ્ત્ય્âહોસ્વિદ્ પ્રાપ્તિ-યોગ્ય્âર્થ્ôપદર્શકત્વેન ઉત્âવિચલિત્âર્થ-વિષયત્વેન ભવાન્ જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યં કથયતિ? યદિ પ્રથમઃ કલ્પસ્, તદ્ અયુક્તં, જલ-બુદ્બુદ્-આદિ-મુમૂર્ષુ-પદ્âર્થ્ôત્પાદિત-સંવેદનસ્ય્âપ્રમાણત્ôત્પત્તેઃ, પ્રાપ્તિ-કાલે તસ્ય ધ્વસ્તત્વાત્. અથ દ્વિતીયસ્, તદ્ અપ્ય્ અચારુ, પ્રાપ્ત્ય્-અયોગ્ય-દેશ-સ્થિત-ગ્રહ-નક્ષત્ર્âદિ-ગોચર-જ્ઞાનસ્ય્âપ્રામાણ્ય-પ્રસક્તેર્, અનુચિત-દેશ્âવસ્થાનેન્âઇવ પ્રાપ્ત્ય્-અનર્હત્વાત્ તેષામ્. અથ તૃતીયઃ પક્ષસ્, તત્ર્âપ્ય્ અવિચલિત-વિષયતાં કથમ્ અવૈષિ? જ્ઞાન્âન્તરેણ તદ્-વિષય-નિરાકરણ્âભાવાદ્ ઇતિ ચેદ્, એતદ્ એવ્âસ્માભિર્ ઉદિતં; કિં ભવતઃ પરુષમ્ આભાતિ? ન હિ સ્વ-પર-પ્રકાશિ જ્ઞાનં બાધા-રહિતં વિમુચ્ય્âન્યસ્ય વિષય્âનિરાકરણં જ્ઞાન્âન્તરેણ પ્રેક્ષામહે. તત્ તદ્ એવ ન્યાયાત્ પ્રમાણં ભવદ્ભિર્ અભ્યુપગતમ્ ઇતિ. "અર્થ્ôપલબ્ધિ-હેતુઃ પ્રમાણમ્" ઇત્ય્ એતદ્ અપિ ન પરીક્ષાં ક્ષમતે, શરીર્âદેર્ અપિ તત્-કારણતયા પ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાત્. અવ્યવહિતમ્ અર્થ્ôપલમ્ભ-કારણં પ્રમાણં, ન દેહ્âદિકમ્ ઇતિ ચેદ્, એવં તર્હિ જ્ઞાનમ્ એવ સ્વ-પર્âવિર્-ભાવકં નિર્બાધકં ચ પ્રમાણં, ન સન્નિકર્ષ્âદિ, તદ્-સદ્ભાવે ઽપ્ય્ અર્થ-પરિચ્છેદ્âભાવાત્. તસ્માદ્ એતદ્ એવ ચારુ પ્રમાણ-લક્ષણમ્ ઇતિ.
[નવ્_1.7] અધુના તત્- સંખ્ય્ આમ્ આહ: પ્રત્યક્ષં ચ્ êત્ય્-આદિ; તત્ર સિદ્ધ્âન્ત-પ્રસિદ્ધ-પારમાર્થિક-પ્રત્યક્ષ્âપેક્ષય્âક્ષ-શબ્દો જીવ-પર્યાયતયા પ્રસિદ્ધઃ. ઇહ તુ વ્યાવહારિક-પ્રત્યક્ષ-પ્રસ્તાવાદ્ અક્ષ-ધ્વનિર્ ઇન્દ્રિય-વચનો ગૃહ્યતે. તતશ્ ચ્âક્ષં પ્રતિગતં પ્રત્યક્ષં. યદ્ ઇન્દ્રિયમ્ આશ્રિત્ય્ôજ્જિહીતે ઽર્થ-સાક્ષાત્-કારિ જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એતચ્ ચ પ્રત્યક્ષ-શબ્દ-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તં, ન તુ પ્રવૃત્તિ-નિમિત્તમ્. સ હ્ય્ એવં વ્યુત્પાદિતઃ સાક્ષાદ્ ગ્રાહ્ય-ગ્રાહકં જ્ઞાન-વિશેષં લક્ષયતિ, તત્ર્âઇવ રૂઢત્વાત્, યથા ગમન-ક્રિયાયાં વ્યુત્પાદિતો ઽપિ ગો-શબ્દઃ કકુદ્-આદિમન્તં પિણ્ડ-વિશેષં ગચ્છન્તમ્ અગચ્છન્તં વા ગોચરયતિ, તત્ર્âઇવ તસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્, ન ગમન-ક્રિયા-યુક્તમ્ અપિ પુરુષ્âદિકં, વિપર્યયાદ્ ઇતિ. તતશ્ ચ સર્વ-જ્ઞાનાનાં યત્ સ્વરૂપ-સંવેદનં તદ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ, તત્ર્âપિ સ્વરૂપસ્ય ગ્રાહ્યસ્ય સાક્ષાત્-કરણ-સદ્ભાવાદ્ ઇતિ. અક્ષેભ્યઃ પરતો વર્તત ઇતિ પરોક્ષમ્. અક્ષ-વ્યાપાર-નિરપેક્ષં મનો-વ્યાપારેણ્âસાક્ષાદ્-અર્થ-પરિચ્છેદકં યજ્ જ્ઞાનં તત્ પરોક્ષમ્ ઇતિ-ભાવઃ.
[નવ્_1.8] ચ -શબ્દૌ પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષયોસ્ તુલ્ય-કક્ષતાં લક્ષયતઃ. તેન યત્ પરે પ્રાહુઃ: "પ્રત્યક્ષં સકલ-પ્રમાણ-જ્યેષ્ઠમ્" ઇત્ય્âદિ તદ્ અપાસ્તમ્ ભવતિ, દ્વયોર્ અપિ પ્રામાણ્યં પ્રત્ય્ અવિશેષાત્, વિશદ્âવિશદ-પ્રતિભાસ-વિશેષસ્ય સતો ઽપિ જ્યેષ્ઠતાં પ્રત્ય્ અનઙ્ગત્વાત્. પ્રત્યક્ષસ્ય પુરઃસરત્વાત્ પરોક્ષસ્ય કનિષ્ઠત્êતિ ચેન્, ન્âયમ્ એક્âન્તઃ, સર્વત્ર્âન્યથ્âનુપપન્નત્âવધારિત્ôચ્છ્વાસ-નિઃશ્વાસ્âદિ-જીવ-લિઙ્ગ-સદ્ભાવ્âસદ્ભાવાભ્યાં જીવ-સાક્ષાત્-કારિ-પ્રત્યક્ષ-ક્ષૂણે ઽપિ જીવન્-મૃત-પ્રતીતિ-દર્શનાદ્, અન્યથા લોક-વ્યવહાર્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્. ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષ-પરિગૃહીત-સમ્બન્ધ-બલાત્ પરોક્ષં પ્રવર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્ય જ્યેષ્ઠત્વ-કલ્પને "પશ્ય મૃગો ધાવત્îત્ય્"-આદિ-શબ્દ-બલાત્ કૃક્âટિકા-મોટન-દ્વારેણ મૃગ-વિષયમ્, તથા સ્મરણાત્ સઙ્કેત-ગ્રહણાદ્ વ્âપૂર્વ્âપૂર્વ્âર્થ-દર્શન-કુતૂહલ્âદિના વન-દેવ-કુલ્âદિ-ગોચરં પરોક્ષ-પૂર્વં પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટમ્ ઇતિ પરોક્ષસ્ય જ્યેષ્ઠત્âસજ્યેત.
[નવ્_1.9] દ્વિધ્ê તિ. "સર્વં વાક્યં સ્âવધારણં પ્રવર્તત" ઇતિ ન્યાયાદ્, અન્યથા નિયત્âર્થ્âપ્રદર્શકત્વેન તદ્-ઉચ્ચારણ-વૈયર્થ્ય-પ્રસઙ્ગાદ્, વિપરીત્âકાર-નિરાકરણ-ચાતુર્ય્âયોગેન નિરાકાઙ્ક્ષ-પ્રવૃત્ત્ય્-અસિદ્ધેર્ દ્વિધ્âઇવ્êત્ય્ અવધારણેન પર-પરિકલ્પિત-વિપરીત-સંખ્ય્âન્તરં તિરસ્-કુરુતે, તસ્ય યુક્તિ-બાધિતત્વાત્.

[નવ્_1.10] તથા હિ: પ્રત્યક્ષમ્ એવ્âઇકં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અસત્, પરોક્ષ્âભાવે તસ્ય્âઇવ પ્રામાણ્ય્âયોગાત્. સ હિ કાશ્ચિત્ પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તીર્ અર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-પ્રાપકત્વેન્âવ્યભિચારિણીર્ ઉપલભ્ય્âન્યાસ્ તદ્-વિપરીતતયા વ્યભિચારિણીશ્ ચ, તતઃ કાલ્âન્તરે પુનર્ અપિ તાદૃશ્êતરાણાં પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તીનાં પ્રમાણત્êતરતે સમાચક્ષીત. ન ચ પૂર્વ્âપર-પરામર્શ-શૂન્યં પુરો-વર્ત્ય્-અર્થ-ગ્રહણ-પર્યવસિત-સત્તાકં પ્રત્યક્ષં પૂર્વ્âપર-કાલ-ભાવિનીનાં પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તીનાં સાદૃશ્યં પ્રામાણ્ય-નિબન્ધનમ્ ઉપલક્ષયિતું ક્ષમતે. ન ચ્âયં સ્વ-પ્રતીતિ-ગોચરાણામ્ અપિ પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તીનાં પ્રામાણ્યં પરં પ્રતિપાદયિતુમ્ ઈશઃ. તસ્માદ્ અવશ્યન્તયા યથ્âદૃષ્ટ-પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તિ-સાધર્મ્ય-દ્વારેણ્âધુનાતન-પ્રત્યક્ષ-વ્યક્તીનાં પ્રામાણ્ય-પ્રત્યાયકં પર-પરિપાદકં ચ પરોક્ષ્âન્તર્-ગતમ્ અનુમાન-રૂપં પ્રમાણ્âન્તરમ્ ઉરરી-કર્તવ્યમ્. પર્âવબોધ્âર્થં ચ પ્રત્યક્ષમ્ એવ્âઇકં પ્રમાણં ન્âન્યદ્ અસ્ત્îત્ય્ ઉલ્લપન્ન્ ઉન્મત્તતામ્ આત્મનો લક્ષયતિ, પ્રત્યક્ષેણ પર-ચેતો-વૃત્તિ-સાક્ષાત્-કરણ્âભાવાદ્ વ્યાપાર-વ્યાહાર-ચેષ્ટા-વિશેષ-દર્શનાદ્ બોધ-વિશેષ્âવગતૌ પરોક્ષસ્ય પ્રામાણ્યં બલાદ્ આપતત્îતિ ન્યાયાત્. સ્વર્ગ્âદૃષ્ટ-દેવત્âદિ-પ્રતિષેધં ન પ્રત્યક્ષેણ કર્તુમ્ અર્હતિ, તસ્ય સન્નિહિત-માત્ર-વિષયત્વાત્. ન ચ્âયં તદ્-પ્રતિષેધેન ખર-ખરક- ચાર્વાક તામ્ આપ્નોતિ, પ્રમાણ્âન્તરં ચ તત્-પ્રતિષેધ્âર્થં ન્êચ્છત્îતિ વિષમમ્ એતત્ કથં કુર્યાદ્ ઇતિ સવિસ્મયં નશ્ ચેતઃ. કિં ચ, પ્રત્યક્ષમ્ અપિ કથં પ્રમાણતાં સ્વી-કરોત્îતિ વક્તવ્યમ્, ગૃહ્યમાણ-પદ્âર્થ્âન્વય-વ્યતિરેક્âનુકરણાત્. તથા હિ: તત્ સમગ્ર-સામગ્રીક-પદ્âર્થ-બલેન્ôન્મજ્જતિ, તત્-અભાવે વિસ્ફારિત્êક્ષણ-યુગલસ્ય્âપિ પ્રમાતુર્ ન્ôદીયત ઇતિ યદિ બ્રૂષે, પરોક્ષે ઽપિ તર્હિ સમાનમ્ એવ્âઇતત્, તદ્ અપિ બહિર્-અર્થ-સામર્થ્યાદ્ એવ્ôલ્લસતિ, તત્-સમ્બદ્ધ-લિઙ્ગ-શબ્દ-દ્વારેણ તસ્ય્ôત્પત્તેર્, અન્યથા પરોક્ષ્âભાસતા-પ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય ચ્âલીકત્વે પારમાર્થિક-પરોક્ષ-પ્રામાણ્ય-ક્ષતેર્ અયોગાદ્, અન્યથા પ્રત્યક્ષમ્ અપિ ગગન-તલ્âવલમ્બિ-શશ-ધર-યુગલ્âવલોકન-ચતુરમ્ અલીકમ્ અવલોકિતમ્ ઇતિ સકલ-વિશદ-દર્શનાનિ સત્યત્âભિમતાન્ય્ અપ્ય્ અલીકતામ્ અશ્નુવીરન્. તન્ ન પ્રમાણ-ભૂતં પરોક્ષં કદાચન ગૃહ્યમાણ-પદ્âર્થ-સત્તાં વિહાય્ôત્પત્તુમ્ ઉત્સહત ઇતિ પ્રત્યક્ષવત્ પ્રમાણ-કોટિમ્ આરોહતિ બલાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_1.11] તથા યદ્ અપિ પરૈર્ ઉક્ત-દ્વય્âતિરિક્તં પ્રમાણ-સંખ્ય્âન્તરં પ્રત્યજ્ઞાયિ, તત્ર્âપિ યત્ પર્યાલોચ્યમાનમ્ ઉપમાન્âર્થ્âપત્તિવત્ પ્રમાણતામ્ આત્મસાત્-કરોતિ, તદ્ અનયોર્ એવ પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષયોર્ અન્તર્-ભાવનીયમ્. યત્ પુનર્ વિચાર્યમાણં મીમાંસક -પરિકલ્પિત્âભાવવત્ પ્રામાણ્યમ્ એવ ન્âસ્કન્દતિ, ન તેન બહિર્-ભૂતેન્âન્તર્-ભૂતેન વા કિઞ્ચિન્ નઃ પ્રયોજનમ્ અવસ્તુત્વાદ્ ઇત્ય્ અપકર્ણનીયમ્.
[નવ્_1.12] અથ કથમ્ ઉપમાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ બ્રૂષે, તદ્ ઉચ્યતે: પ્રથમં હિ વિશદ-દર્શન્âધિગત-ગો-પિણ્ડ-વિશેષસ્ય "યથા ગૌસ્ તથા ગવય" ઇતિ વાક્ય્âકર્ણન્âહિત્âત્મ-સંસ્કારસ્ય પુંસો ઽટવ્યાં પર્યટતો ગવય-પિણ્ડ-વિશેષ-વિષય-વિવિક્ત-દર્શન-પુરઃસરં યત્ પૂર્વ્âપર-ગો-ગવય-પિણ્ડ-ગોચર-દર્શન-વ્યાપાર-સમ્પાદિત-જન્મકમ્ અયં તેન સદૃશો ઽનયોર્ વા સાદૃશ્યમ્ ઇતિ સાદૃશ્ય-વિશિષ્ટં પિણ્ડં પિણ્ડ-વિશિષ્ટં સાદૃશ્યં વા ગોચરયત્ સંવેદનમ્ ઉદીયતે તદ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ. યથ્âહુસ્ તદ્-વાદિનઃ:
"તસ્માદ્ યદ્ દૃશ્યતે તત્ સ્યાત્ સાદૃશ્યેન વિશેષિતં ।
પ્રમેયમ્ ઉપમાનસ્ય સાદૃશ્યં વા તદ્-અન્વિતમ્" ॥ નવ્_1.12:1 ॥
ઇતિ.
[નવ્_1.13] તતશ્ ચ પૂર્વ્âપર-દર્શનયોઃ પુરો-વર્તિ-ગો-ગવય-પિણ્ડ-ગ્રહણ-પર્યવસિત-સત્તાકત્વાત્ પૂર્વ્âપર-પરામર્શ-શૂન્યત્વાદ્ વિશદ-નિર્ભાસિતયા શબ્દ્ôલ્લેખ-રહિતત્વાત્ તદ્-અધિકમ્ અવ્યભિચરિતં વ્યવહાર-કારિ સાદૃશ્યમ્ અવસ્યદ્ ઉપમાનં સ્વ-પર-પ્રકાશિતયા નિર્બાધકત્વાચ્ ચ પ્રમાણમ્. પૂર્વ્âપર-પિણ્ડ્âતિરિક્તમ્ અપરં સાદૃશ્યં ન્ôપલભ્યત ઇતિ ચેત્, કો ઽયમ્ ઉપલમ્ભો યેન ન્ôપલભ્યતે સાદૃશ્યં યદિ પ્રત્યક્ષં તત્? યદિ પ્રત્યક્ષે સાદૃશ્યમ્ ઉપમાન-ગોચરત્વાન્ ન પ્રતિભાતિ, કો ઽસ્ય્âપરાધઃ? ન હિ જ્ઞાન્âન્તરે તદ્-ગોચરો ન પ્રતિભાત્îતિ નિર્ગોચરં તદ્ ઇતિ વક્તું શક્યમ્, ઇતરથ્ôપમાને ઽપિ પ્રત્યક્ષ-નિર્ગ્રાહ્યા વ્યક્તિર્ ન ભાત્îતિ નિર્ગોચરમ્ અધ્યક્ષમ્ અનુષજ્યેત. તદ્ યથા સ્વ-વિષયે ઽધ્યક્ષં પ્રમાણં તથ્ôપમાનમ્ અપિ. ન હિ દ્વયોઃ પ્રથમાનયોર્ એકં પ્રતિ વિશેષ્âભાવે પક્ષ-પાતઃ કર્તું યુક્તઃ. એતેન પ્રત્યભિજ્ઞા-જ્ઞાન-સ્મૃત્ય્-ઊહ્âદીનામ્ અવિસંવાદકાનાં પરોક્ષ-વિશેષાણાં પ્રામાણ્યં વ્યાખ્યાતમ્ અવગન્તવ્યં, સમાન-ન્યાય્âનુપાતિત્વાત્. તથા હિ: પ્રથમમ્ અર્થ-દર્શનમ્ આત્મનિ સંસ્કારમ્ આધત્તે, તાદૃશ-દર્શનાદ્ અસૌ સંસ્કારઃ પ્રબુધ્યતે, પ્રબુદ્ધઃ પૂર્વ્âર્થ-વિષયં સ એવ્âયં તજ્-જાતીયો વ્êત્ય્ ઉલ્લેખેન પ્રત્યભિજ્ઞા-જ્ઞાનમ્ ઉત્થાપયતિ, તસ્ય્ôર્ધ્વ-તિરશ્ચીન-ભેદ-સામાન્ય-દ્વય્âવસ્થાપકત્વાદ્, અસઞ્જાત-પૂર્વ્âર્થ-ગોચર-દર્શનસ્ય તદ્-ઉદય્âભાવાત્. તથા સ એવ સંસ્કારસ્ તાદૃશ્âર્થ-દર્શનેન્âભોગ્âદિના વા પ્રબુદ્ધો ઽનુભૂત-વિષય્âસમ્પ્રમોષ-લક્ષણં સ્મરણમ્ ઉપજનયત્ય્, અદૃષ્ટ્âર્થસ્ય પુંસઃ સ્મરણ્âનુપપત્તેર્ ઇતિ. ઊહો ઽપિ પ્રત્યક્ષ્âનુમાન્âસંવેદ્ય-સાધ્ય્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્નત્વ-લક્ષણ-લિઙ્ગ-સમ્બન્ધ-ગ્રહણ-પ્રવણઃ પ્રમાણ્âન્તરમ્ ઇતિ કથયિષ્યતે.

[નવ્_1.14] અર્થ્âપત્તિસ્ તુ પ્રત્યક્ષ્âદિ-ગોચરી-કૃત-સ્ફોટ્âદિ-પદ્âર્થ્âન્યથ્âનુપપત્ત્યા દહન-શક્ત્ય્-આદિકં પાવક્âદેર્ અર્થ્âન્તરં પૂર્વ-દર્શન-ગોચરાત્ સમધિકમ્ અવ્યભિચરિતં પરિકલ્પયન્ત્îતિ પ્રમાણતાં સ્વી-કરોત્ય્ એવ, તલ્-લક્ષણ-યોગાત્. એવમ્ અન્યદ્ અપિ પ્રત્યક્ષ-ગોચર્âધિક્ય-સમ્પાદકં નિરાકાઙ્ક્ષતયા વ્યવહાર-કારિ યદ્ યત્ સંવેદનં તત્ તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ સમર્થનીયં, સ્વ-પર-પ્રકાશિ-નિર્બાધત્વાત્, પૂર્વ્âપર-સોપાન-પદ્ધતિ-દર્શન્ôત્તર-કાલ-ભાવિ-તત્-સંખ્યા-સંવેદનવત્. સર્વેષાં ચ્âઇતેષાં પરોક્ષે ઽન્તર્-ભાવો, ઽન્યથ્âનુપપન્ન્âર્થ્âન્તર-દર્શન-દ્વારેણ પ્રસ્તુત્âર્થ-સંવેદન-ચતુરત્વાદ્ ઇતિ. કિઞ્ચિદ્-વિશેષાત્ તુ પ્રમાણ્âન્તર-પરિકલ્પને પ્રમાણ્êયત્તા વિશીર્યેત્âનન્ત્ય-પ્રાપ્તેર્,આવરણ-ક્ષય્ôપશમ-વિચિત્રતયા જ્ઞાન-પ્રવૃત્તેર્ વિચિત્રત્વાદ્ ઇતિ. નનુ ચ્âઇવં સતિ યત્ પરોક્ષસ્ય દ્વૈવિધ્યં વક્ષ્યમાણમ્ અનુમાન-શાબ્દ-ભેદેન તદ્ અપિ કથમ્ ઉપપત્સ્યતે, તત્ર્âપિ હ્ય્ આપ્ત-પ્રણીત-વચન-પ્રભવ-જ્ઞાનસ્ય્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્નત્વેન્âનુમાન્âન્તર્-ભાવો ન દુરુપપાદઃ? તતશ્ ચ્âનુમાનમ્ એવ્âઇકમ્ અવશિષ્યતે, તદ્ એવ પરોક્ષ-શબ્દેન, યદ્ય્ ઉચ્યતે યુક્તમ્ આસ્તે, વિદુષામ્ અભિધાનં પ્રત્ય્ અનાદરાત્; સત્યમ્ એતદ્, એવં તુ મન્યતે: યદ્ય્ અપિ કયાચિત્ પ્રક્રિયય્âનુમાને શાબ્દમ્ અન્તર્-ભાવયિતું શક્યં, તથ્âપિ તત્ પ્રતિ વિપ્રતિપદ્યન્તે પરે; ઽતસ્ તસ્ય્âહત્ય પ્રામાણ્યં સમર્થનીયમ્. ન ચ્âપૃથગ્-ભૂતસ્ય તદ્-વિવિક્તં વક્તું શક્યમ્ ઇતિ, અતઃ પાર્થક્યેન્ôપન્યાસઃ. અનેન ચ્âઇતદ્ ઉપલક્ષયત્ય્ અન્યેષામ્ અપિ પરોક્ષ-વિશેષાણામ્ અનુમાન્âન્તર્-ભાવ-સમ્ભવે ઽપિ યં યં પ્રતિ પરેષાં વિપ્રતિપત્તિસ્ તં તં પરોક્ષાન્ નિષ્કૃષ્ય વિવિક્ત-યુક્ત્ય્-ઉપન્યાસેન તસ્ય તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ આવેદનીયમ્. તથા ચ શાસ્ત્ર્âન્તરે યદ્ ઊહ્âદીનાં લક્ષણમ્ અકાર્ય્ આચાર્યૈસ્ તદ્ યુક્તમ્ એવ્êત્ય્ ઉક્તમ્ ભવતિ.
[નવ્_1.15] કથં તર્હિ મીમાંસક -પરિકલ્પિતો ઽભાવો ન પ્રમાણમ્? નિર્ગોચરત્વાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. તથા હિ: પ્રત્યક્ષમ્ એવ્âન્વય-વ્યતિરેક-દ્વારેન "ભૂ-તલમ્ એવ્êદં, ઘટ્âદિર્ ન્âસ્ત્îતિ" વસ્તુ-પરિચ્છેદ-પ્રાવીણ્યમ્ આબિભ્રાણં તદ્-અધિક-ગ્રાહ્ય્âર્થ્âભાવાત્ પ્રમાણ્âન્તરં પરિકલ્પ્યમાનં નિરસ્યત્îતિ કિં નશ્ ચિન્તયા, તસ્ય સદ્-અસદ્-રૂપ-વસ્તુ-ગ્રાહિણઃ પ્રતિપ્રાણિ-પ્રસિદ્ધત્વાત્. અથ કદાચિદ્ અભિદધ્યાદ્: અધ્યક્ષં ભાવ્âંશમ્ એવ્âકલયત્îન્દ્રિય-દ્વારેણ્ôત્પત્તેસ્, તસ્ય ચ ભાવ્âંશ એવ વ્યાપારાન્; ન્âસ્તિતા-જ્ઞાનં તુ વસ્તુ-ગ્રહણ્ôત્તર-કાલં પ્રતિયોગિ-સ્મરણ-સદ્ભાવે માનસમ્ અક્ષ-વ્યાપાર-નિરપેક્ષમ્ ઉન્મજ્જતિ. તદ્ ઉક્તમ્:
"ન તાવદ્ ઇન્દ્રિયેણ્âઇષા ન્âસ્ત્îત્ય્ ઉત્પાદ્યતે મતિઃ ।
ભાવ્âંશેન્âઇવ સંયોગો યોગ્યત્વાદ્ ઇન્દ્રિયસ્ય હિ" ॥ નવ્_1.15:1 ॥
"ગૃઃઈત્વાવસ્તુ-સદ્ભાવં સ્મૃત્વા ચ પ્રતિયોગિનં ।
માનસં ન્âસ્તિતા-જ્ઞાનં જાયતે ઽક્ષ્âનપેક્ષયા" ॥ નવ્_1.15:2 ॥
[નવ્_1.16] અત્ર્ôચ્યતે ભાવ્âંશાદ્ અભાવ્âંશસ્ તર્હ્ય્ અભિન્નો ભિન્નો વા? અભિન્નશ્ ચેત્, કથમ્ અગ્રહણમ્, ભાવ્âંશાદ્ અવ્યતિરિક્તત્વાદ્ એવ, તત્-સ્વરૂપવત્. ભિન્નશ્ ચેદ્, ઘટ્âદ્ય્-અભાવ-વિનિર્લુઠિતં ભૂ-તલમ્ આદ્ય-દર્શનેન ગૃહ્યત ઇતિ ઘટ્âદયો ગૃહ્યન્ત ઇતિ પ્રાપ્તં, તદ્-અભાવ્âગ્રહણસ્ય તદ્-ભાવ-ગ્રહણન્âન્તરીયકત્વાત્. તથા ચ્âભાવો ઽપિ પશ્ચાત્ પ્રવર્તમાનસ્ તાન્ ઉત્સારયિતુમ્ અપટિષ્ઠઃ સ્યાદ્, અન્યથા પ્રત્યક્ષમ્ અસઙ્કીર્ણસ્ય સઙ્કીર્ણતા-ગ્રહણાદ્ ભ્રાન્તમ્ આપનીપદ્યેત. કિં ચ, પ્રમાણ્âભાવાદ્ અર્થ્âભાવો ઽભાવ-પ્રમાણેન સાધ્યત ઇતિ ભવતો ઽભિપ્રાયઃ:
"પ્રમાણ-પઞ્ચકં યત્ર વસ્તુ-રૂપે ન જાયતે ।
વસ્તુ-સત્ત્âવબોધ્âર્થં તત્ર્âભાવ-પ્રમાણતા" ॥ નવ્_1.16:1 ॥
[નવ્_1.17] ઇતિ-વચનાત્, તદ્ અયુક્તમ્, યતઃ પ્રમાણ્âભાવઃ કથં ગ્રાહ્યઃ? તદ્-ગ્રાહક-પ્રમાણ્âન્તર્âભાવાદ્ ઇતિ ચેત્, તસ્ય્âપ્ય્ અભાવ-ગ્રહણે તદ્-ગ્રાહક-પ્રમાણ્âન્તર્âભાવો ગ્રાહ્ય ઇત્ય્ અનવસ્થા. અથ અર્થ્âભાવાત્ પ્રમાણસ્ય પ્રમાણ્âભાવાચ્ ચ્âર્થસ્ય્âભાવઃ પ્રતિપદ્યેત ઇતિ મન્યેથાસ્, તદ્ એતદ્ ઇતર્êતર્âશ્રયં દુર્ઘટમ્ આપદ્યેત: ન યાવદ્ અર્થ્âભાવો ઽગૃહીતસ્ તાવત્ પ્રમાણ્âભાવઃ સિધ્યત્ય્, અર્થ્âભાવશ્ ચ પ્રમાણ્âભાવાત્ સેત્સ્યત્îત્ય્ આવર્તનાત્. અથ્êન્દ્રિયવત્ સ્વયમ્ અવિજ્ઞાતો ઽપિ પ્રમાણ્âભાવો ઽર્થ્âભાવં જ્ઞાપયિષ્યત્îત્ય્ અભિદધીથાસ્, તદ્ અયુક્તમ્, તસ્ય તુચ્છતયા સકલ-શક્તિ-વિરહ-લક્ષણત્વાદ્, ઇન્દ્રિયસ્ય તુ તદ્-વિપર્યસ્તતયા જ્ઞાન્ôત્પાદન-દક્ષત્વાત્. તસ્માત્ પ્રત્યક્ષમ્ એવમ્ ભૂ-તલ્âદિ-પ્રતિનિયત-વસ્તુ-ગ્રાહિતાં બિભર્તિ, યદિ તદ્-વિપરીત-ઘટ્âદિ-પ્રતિયોગિ-વસ્ત્વ્-અન્તર-વૈવિક્ત્યં તસ્ય્âકલયતિ ન્âન્યથા, વિજાતીય-વ્યવચ્છેદ્âભાવે તસ્ય્âઇવ પ્રતિનિયતત્વ્âસિદ્ધેઃ, સકલ-સઙ્કીર્ણતયા ગ્રહણ-પ્રસઙ્ગાત્. અતો ઽધિક-ગ્રાહ્ય્âભાવાન્ નિર્વિષયતય્âભાવ્âખ્યં પ્રમાણં યત્ પરૈઃ પર્યકલ્પિ તદ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_1.18] દ્વિધ્ê ત્ય્ અસ્મિન્ સત્ય્ અપિ પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષં ચ્ê તિ નિયત-દ્વૈવિધ્ય-પ્રદર્શનેન સૌગત -પરિકલ્પિતં ‘પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ્êતિઽ; દ્વૈવિધ્યમ્ અપક્ષિપતિ, તદ્-આકૂતેન તસ્ય્âયોગાત્. પ્રત્યક્ષ્âતિરિક્તં હિ તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિ-લક્ષણ-સમ્બન્ધ્ôપલક્ષિત-કાર્ય-સ્વભાવ્âનુપલબ્ધિ-રૂપ-લિઙ્ગ-ત્રય-સમ્પાદિત-જન્મકમ્ અનુમાનમ્ એવ પ્રમાણં, ન શાબ્દ્ôહ્âદિકં, સમ્બન્ધ-વિકલત્વાદ્ ઇતિ તદ્-આકૂતમ્. અયુક્તં ચ્âઇતત્, પ્રત્યક્ષ્âનુમાન્âતિરિક્ત-પ્રમાણ્âન્તર્âભાવ-ગ્રહણ્ôપાય્âભાવાત્. ન તાવત્ પ્રત્યક્ષાત્ પ્રમાણ્âન્તર્âભાવ્âવગતિસ્, તસ્ય સ્વલક્ષણ-વિષયત્વેન્âભાવ-ગ્રાહિતા-વિરોધાત્. ન્âપિ સ્વભાવ-કાર્ય્âનુમાનાભ્યાં, તયોર્ વસ્તુ-સાધકત્વાત્. ન્âપ્ય્ અનુપલબ્ધેસ્, તસ્યા અપ્ય્ અત્યન્ત્âભાવ-સાધન-વિરોધાત્. સા હિ ચતુર્-વિધા વર્ણ્યતે મૂલ-ભેદ્âપેક્ષયા, તદ્ યથા -- વિરુદ્ધ્ôપલબ્ધિર્ વિરુદ્ધ-કાર્ય્ôપલબ્ધિઃ કારણ્âનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવ્âનુપલબ્ધિશ્ ચ્êતિ. ન તાવદ્ વિરુદ્ધ્ôપલબ્ધેઃ પ્રમાણ્âન્તરસ્ય્âત્યન્ત્âભાવો, દૃશ્ય્âત્મનો વિરુદ્ધસ્ય વિધાનેન્êતર્âભાવ-સાધનાત્, સન્નિહિત-દેશ એવ પ્રતિયોગ્ય્-અભાવ-સિદ્ધેઃ. એતેન વિરુદ્ધ-કાર્ય્ôપલબ્ધિર્ અપિ વ્યાખ્યાતા, તસ્યા અપિ પ્રતિષેધ્ય-વિરોધિ-સન્નિધાપન-દ્વારેણ્âભાવ-સાધકત્વાત્. કારણ્âનુપલબ્ધિર્ અપિ તદ્-દેશ્âશઙ્કિત-કાર્યસ્ય્âઇવ્âભાવં સાધયતિ ન સર્વત્ર, સ્વયમ્ અસિદ્ધત્વાત્. સ્વભાવ્âનુપલબ્ધિર્ અપ્ય્ એક-જ્ઞાન-સંસર્ગિ-પદ્âર્થ્ôપલમ્ભ-રૂપા તદ્-દેશ એવ પ્રતિદ્વન્દ્વ્ય્-અભાવં ગમયતિ. અતઃ પ્રમાણ્âન્તરસ્ય્âપિ ક્વચિન્ નિષેધઃ સ્યાન્, ન સર્વત્ર. તન્ ન પ્રમાણ્âન્તર-બાધકં સમસ્તિ.

[નવ્_1.19] પ્રત્યક્ષ્âનુમાનયોશ્ ચ પ્રામાણ્યં કુત ઇતિ ચિન્ત્યમ્. ન તાવત્ પ્રત્યક્ષાત્, તસ્ય નિર્વિકલ્પકતયા સતો ઽપ્ય્ અસત્-કલ્પત્વાત્. તત્-પૃષ્ઠ-ભાવી વિકલ્પસ્ તુ ન સ્વલક્ષણ્âમ્ભોધિ-મધ્યમ્ અવગાહતે; તત્ કથં તત્ર્âપ્રવિષ્ટસ્ તત્-સ્વરૂપં નિશ્ચિનુયાત્. અપ્રમાણ-ભૂતાચ્ ચ તસ્માત્ પ્રામાણ્ય-નિર્ણય ઇતિ નિબિડ-જડિમ્âવિષ્કરણં ભવતામ્. અનુમાનાત્ પ્રામાણ્ય-નિર્ણય ઇતિ ચેન્, ન, તસ્ય્âપિ સ્વલક્ષણાદ્ બહિઃ પ્લવનાત્. અપ્રામાણ્ય-વ્યવચ્છેદસ્ તેન સાધ્યત ઇતિ ચેન્, ન, વ્યવચ્છેદસ્ય વ્યવચ્છિન્ન્âવ્યતિરેકાદ્, ઇતરથ્âન્ધકાર-નર્તન-કલ્પમ્ અનુમાનમ્ આસજ્યેત, નિર્વિષયત્વાત્. કિં ચ, તત્-પ્રામાણ્ય-નિર્ણાયકમ્ અનુમાનં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા? ન તાવદ્ અપ્રમાણમ્, તતઃ પ્રામાણ્ય્âસિદ્ધેઃ. ન્âપિ પ્રમાણં, તત્-પ્રામાણ્ય-સાધક્âભાવાત્. ન હિ પ્રત્યક્ષાત્ તત્-સિદ્ધિર્, વિકલ્પ-શૂન્યતય્âકિઞ્ચિત્-કરત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અનુમાનાત્ તુ તત્-સાધને વિકલ્પ-યુગલં તદ્-અવસ્થમ્ એવ્âવતિષ્ઠેત, તત્-પ્રામાણ્ય-સાધને ઽપ્ય્ અનુમાન-કલ્પન્êત્ય્ અનવસ્થા. કિં ચ, ગૃહીત-સમ્બન્ધસ્ય્âનુમાનં પ્રવર્તેત, સમ્બન્ધસ્ ત્રિ-કાલ-ગોચરો ગ્રાહ્યો, ન ચ પ્રત્યક્ષં તં લક્ષયિતું ક્ષમતે, પૂર્વ્âપર-ક્ષણ-ત્રુટિત-રૂપ-વાર્તમાનિક-ક્ષણ-ગ્રહણ-પર્યવસિત-સત્તાકત્વાત્, તદ્-ઉત્તર-કાલ-ભાવિનો વિકલ્પસ્ય્âપિ વ્યાવહારિક્âભિપ્રાયેણ તન્-નિષ્ઠત્âભ્યુપગમાત્. અનુમાનાદ્ ગ્રહીષ્યત્îતિ ચેન્ નનુ તદ્ અપિ સમ્બન્ધ-પૂર્વકં પ્રવર્તેત, તદ્-ગ્રહણે ઽપ્îયં વાર્ત્êત્ય્ અનવસ્થા. તસ્માદ્ અનુમાનમ્ અભિલષતા ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્ તત્-સમ્બન્ધ-ગ્રહણ-પ્રવણસ્ ત્રિ-કાલ-ગોચરો ઽવ્યભિચારી વિતર્કો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. તથા ચ પ્રસ્તુત-તદ્-દ્વૈવિધ્યસ્ય વિઘટિતત્વાદ્, અન્યદ્ અપિ યદ્ એવં-વિધમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનં તત્ પ્રમાણમ્ અસ્ત્વ્ ઇત્ય્ અલં શુષ્ક્âભિમાનેન્êતિ. યદિ પુનઃ સાધ્ય્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્ન-હેતુ-સમ્પાદિતમ્ અનુમાનમ્ ઇષ્યેત, તદા પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ્êત્ય્ અપિ દ્વૈવિધ્યં ઘટામ્ અટેદ્ એવ; પ્રત્યક્ષ-વ્યતિરિક્ત-જ્ઞાનસ્ય સામસ્ત્યેન્âનુમાને ઽન્તર્-ભાવ-સમ્ભવાત્, અન્યથ્âનુપપન્ન્âર્થ્âન્તરમ્ અન્તરેણ પરોક્ષ્âર્થ-વિષય-પ્રતીતેર્ અભાવાદ્ ઇતિ.
[નવ્_1.20] સામ્પ્રતમ્ અન્યથા સૂત્ર્âવયવેન્âઇવ પ્રકૃત-નિયમ-કારણમ્ આહ: મેય-વિનિશ્ચયાદ્ ઇતિ દ્વિધૈવ્êતિ ચ કાક્âક્ષિ-ગોલક-ન્યાયેન્âત્ર્âપિ સમ્બન્ધનીયમ્. તતશ્ ચ્âયમ્ અર્થો: દ્વાભ્યામ્ એવ પ્રકારાભ્યાં મેયસ્ય ગ્રાહ્ય્âર્થસ્ય વિનિશ્ચયાત્ સ્વરૂપ-નિર્ણયાદ્; દ્વે એવ યથ્ôક્તે પ્રમાણે ન ન્યૂનમ્ અધિકં ચ્êતિ. અયમ્ અત્ર્âભિપ્રાયઃ: સ્વ-સંવેદનં પ્રતિ નિખિલ-જ્ઞાનાનામ્ એક-રૂપતયા સાક્ષાત્-કરણ-ચતુરત્વાન્ ન્âસ્ત્ય્ એવ ભેદઃ; બહિર્-અર્થં પુનર્ અપેક્ષ્ય કશ્ચિચ્ ચક્ષુર્âદિ-સામગ્રી-બલ-લબ્ધ-સત્તાકઃ સ્વ્âવયવ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણું સ્થગિત-ક્ષણ-વિવર્તમ્ અલક્ષિત-પરમ્âણુ-પારિમાણ્ડલ્યં સન્નિહિતં વિશદ-નિર્ભાસં સામાન્યમ્ આકારં સાક્ષાત્-કુર્વાણઃ પ્રકાશઃ પ્રથતે, તત્ર પ્રત્યક્ષ-વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે. યઃ પુનર્ લિઙ્ગ-શબ્દ્âદિ-દ્વારેણ નિયત્âનિયત-સામાન્ય્âકાર્âવલોકી પરિસ્ફુટતા-રહિતઃ ખલ્વ્ આત્મનો ઽર્થ-ગ્રહણ-પરિણામઃ સમુલ્લસતિ સ પરોક્ષતાં સ્વી-કરોતિ. ન ચ્âઇતૌ પ્રકારૌ વિહાય પ્રકાર્âન્તરેણ જ્ઞાન-પ્રવૃત્તિં પશ્યામો, ન ચ્âપશ્યન્તઃ પ્રમાણ્âન્તર-પરિકલ્પનં ક્ષમામહે, ન ચ દ્વયોઃ પ્રથમાનયોર્ એકં નિહ્નુવાનમ્ અપેક્ષામહે, વિશેષ્âભાવાત્. તસ્માદ્ એતદ્ એવ દ્વૈવિધ્યમ્ ઉરરી-કર્તવ્યમ્ ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_2.0] સામ્પ્રતં યદ્ અસ્માભિઃ પ્રાગ્ વિવૃણ્વદ્ભિર્ વ્યુદપાદિ, યદ્ ઉત વિપ્રતિપન્ન્âવ્યુત્પન્ન-વ્યામોહ્âપોહ-સહમ્ ઇહ્êદં પ્રમાણ-લક્ષણમ્ ઇતિ તત્-સૂત્ર-માત્ર-દર્શનાદ્ એવ વિમલ-બુદ્ધયો ઽવગચ્છેયુઃ. મન્દ-મતયસ્ તુ તાવતા ન ભોત્સ્યન્ત ઇતિ -- તદ્ધિત-વિધિત્સયા વ્યક્તં પ્રમાણ-લક્ષણ્âભિધાન-ફલં પ્રતિપિપાદયિષુર્ અપિ સપૂર્વ-પક્ષં નિરાકાઙ્ક્ષં લક્ષયેયુસ્ ત ઇતિ તાવત્ પૂર્વ-પક્ષમ્ ઉત્થાપયન્ન્ આહ:
પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ વ્યવહારશ્ ચ તત્-કૃતઃ ।
પ્રમાણ-લક્ષણસ્ય્ôક્તૌ જ્ઞાયતે ન પ્રયોજનમ્

[નવ્_2.1] ઇહ વચનમ્ ઉચ્ચારયતા વિમૃશ્ય-ભાષિણા પ્રત્યવમૃશ્યં, કિમ્ ઇદં મામકં વચનં શ્રોતૃ-સંસ્કાર્âધાયકમ્ ઉત ન્êતિ. ઇતરથા પર્યાલોચિત-કારિત્âસ્ય હીયતે. શ્રોતૃ-સંસ્કાર્âધાયકં ચેદ્ ઉચ્ચારયત્ય્, અન્યથા વિપર્યય ઇતિ. એતત્ તુ પ્રમાણ-લક્ષણ-વાક્યં સકલ-જન્âનાદિ-પ્રરૂઢ્âર્થ-પ્રત્યાયકત્વાદ્ અશ્રોતૃ-સંસ્કાર્âધાયકમ્, યત આહ: પ્રસિદ્ધાનિ પ્રરુઢાનિ, ન્âધુના સાધ્યાન્îત્ય્ અર્થઃ. પ્રમાણાનિ પ્રત્યક્ષ્âદીનિ, પરોક્ષ-ગત-ભેદ્âપેક્ષયા બહુ-વચનં વ્યક્તિ-ભેદે સામાન્યમ્ અપિ કથઞ્ચિદ્ ભિદ્યત ઇતિ-દર્શન્âર્થમ્. તથા હિ: તદ્ અવિવક્ષિત-વ્યક્તિકમ્ એક-રૂપતાં બિભર્તિ પ્રમાણમ્ ઇતિ; વ્યક્ત્ય્-અવચ્છેદેન પુનર્ અવચ્છિદ્યમાનં નાનાતામાદત્તે પ્રત્યક્ષ્âનુમાન-શાબ્દાનિ પ્રમાણાન્îતિ, વ્યક્તિ-વ્યતિરિક્ત્âવ્યતિરિક્ત-રૂપત્વાત્ તસ્ય. તથા હિ: શબ્દાચ્ ચક્ષુર્âદેર્ વા દૂરાદ્ વૃક્ષ ઇતિ પ્રત્યયે ધવ-ખદિર-પલાશ્âદિ-વિશેષ્âનપેક્ષયા સાધારણં વૃક્ષત્વમ્ એવ ચકાસ્તિ, તસ્માત્ તત્ તેભ્યો ભિન્નં, તદ્-વ્યતિરેકિણ્âકારેણ જ્ઞાને પ્રતિભાસનાદ્, ઘટ્âદિવત્. પરિસ્ફુટ-ધવ-ખદિર-પલાશ્âદિ-વિશેષ્âવલોકન-વેલાયાં તુ ન તદ્, અતિરેકિણા રૂપેણ પ્રકાશત ઇત્ય્ અભિન્નં, તદ્-અવ્યતિરિક્તસ્ય સંવેદનાત્, તત્-સ્વરૂપવત્. વિશેષ્âભિન્નમ્ એવ રૂપં તાત્ત્વિકં સામાન્યસ્ય, તસ્ય્âઇવ દાહ-પાક્âદ્ય્-અર્થ-ક્રિયા-ક્ષમત્વાદ્, ભિન્નં પુનઃ કલ્પના-બુદ્ધિ-વિઠપિતત્વાદ્ અવસ્તુ-રૂપમ્ ઇતિ ચેન્, ન, દ્વયોઃ પ્રકાશમાનયોર્ એકસ્ય નિહ્નોતુમ્ અશક્યત્વાત્. અન્યથા ભિન્નમ્ એવ રૂપં સ્વાભાવિકમ્ ઇતરત્ તુ કલ્પના-બુદ્ધિ-દર્શિતમ્ ઇત્ય્ અપિ વદતાં ન વદન-ભઙ્ગઃ સ્યાત્. અર્થ-ક્રિયા-કારિત્âવિશેષસ્ તુ ભિન્ને ઽપિ રૂપે ન દુરુપપાદસ્, તસ્ય્âપિ જ્ઞાન-સાધારણ-વ્યવહાર-કરણ-દક્ષત્વાત્. ન ચ્âર્થ-ક્રિયા વસ્તુ-લક્ષણમ્ ઇતિ નિવેદયિષ્યામસ્, તસ્માત્ સર્વત્ર ભિન્ન્âભિન્નૌ સામાન્ય-વિશેષાવ્ ઇતિ દર્શન્âર્થો બહુ-વચન-નિર્દેશઃ. આસતાં તાવત્ પ્રમાણાનિ.
[નવ્_2.2] વ્યવહારશ્ ચ તત્-કૃતઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. ચ -શબ્દો ઽપિ-શબ્દ્âર્થઃ. તેન્âયમ્ અર્થો: યદ્-અર્થં પ્રમાણ-પરીક્ષણમ્ અસાવ્ અપિ જલ-પાન-શીત-ત્રાણ્âદિર્ વ્યવહારો ઽનાદિ-પ્રરૂઢઃ, તન્ નિરર્થકં પ્રમાણ-લક્ષણ્âભિધાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાન્ અપિ પરઃ પરુષતા-પરિજિહીર્ષય્âત્મનો ઽન્યથા પ્રાહ: પ્રમાણ-લક્ષણસ્ય્ôક્તૌ પર-રૂપ-વ્યાવર્તન-ક્ષમ્âસાધારણ-પ્રમાણ-ધર્મ-કથન-રૂપાયાં જ્ઞાયતે નિર્ણીયતે ઽસ્માભિર્ ન પ્રયોજનં તત્-ફલમ્, અતિસૂક્ષ્મત્વાત્ તાવક્âભિસન્ધેર્ ઇતિ કાક્વા પ્રશ્નયત્ય્ ઉલ્લુણ્ઠયતિ ચ્êતિ. કિં ચ, પ્રમાણ-લક્ષણમ્ અનિશ્ચિતં વ્âભિધીયતે, નિશ્ચિતં વા સ્વરૂપેણ્êતિ પક્ષ-દ્વયમ્. ન તાવદ્ અનિશ્ચિતમ્, અનિશ્ચિતસ્ય લક્ષણત્વ્âયોગાદ્, ઉન્મત્તક-વિરુતવત્. અથ નિશ્ચિતં, તત્ કિમ્ અપ્રમાણાત્ પ્રમાણાદ્ વા. ન તાવદ્ અપ્રમાણાદ્, અપ્રમાણસ્ય નિશ્ચાયકત્વ્âયોગાત્. યદિ પુનર્ અપ્રમાણમ્ અપિ નિશ્ચાયકમ્ ઇતિ સઙ્ગીર્યેત, તદા પ્રમાણ-પર્યેષણં વિશીર્યેત, નૈરર્થક્ય્âપત્તેર્, અપ્રમાણાદ્ અપિ નિશ્ચાય્âભ્યુપગમાત્. અથ પ્રમાણાત્, તત્ કિમ્ અલક્ષણં લક્ષણ્ôપેતં વા. અલક્ષણં ચેન્ નિશ્ચાયકં પ્રમાણમ્, તર્હિ સર્વ-પ્રમાણાનાં લક્ષણ્âભિધાનમ્ અનર્થકં, તદ્-વ્યતિરેકેણ્âપ્ય્ અર્થ-નિશ્ચય-સિદ્ધેર્, ભવદ્-અભિપ્રેત-લક્ષણ-નિશ્ચાયક-પ્રમાણવત્. અથ લક્ષણ્ôપેતં, તત્ર્âપિ વિકલ્પ-યુગલમ્ અનુવારિત-પ્રસરમ્ અનુધાવતિ: તલ્-લક્ષણં નિશ્ચિતમ્ અનિશ્ચિતં વા. ન તાવદ્ અનિશ્ચિતં લક્ષણં લક્ષ્યં લક્ષયતિ. નિશ્ચયો ઽપિ પ્રમાણાદ્ અપ્રમાણાદ્ વા. અપ્રમાણાન્ નિશ્ચય્âસિદ્ધેઃ પ્રમાણાદ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્. તદ્ અપ્ય્ અલક્ષણં સલક્ષણં વા. અલક્ષણત્વે પૂર્વસ્ય્âર્થ-ગ્રહણે કિં ક્ષૂણમ્. સલક્ષણત્વે તલ્-લક્ષણં નિર્ણીતમ્ અનિર્ણીતં વ્êતિ તદ્ એવ્âવર્તતે. તન્ ન પ્રમાણ-લક્ષણ્âભિધાન્ôપાયો ઽસ્તિ, તસ્માત્ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાન્îત્ય્ અઙ્ગી-કર્તવ્યમ્ ઇતિ.
[નવ્_3.0] અધુન્âચાર્યો ગૃહીતસ્ તાવકીનો ઽભિપ્રાયો ઽસ્માભિર્ ઇતિ પરં પ્રત્યાયયંસ્ તન્-મતમ્ અનુદ્રાવ્ય તદ્ એવ્âનુમન્યમાનસ્ તથ્âપિ લક્ષણ્ôક્તેઃ સાફલ્યમાવેદયન્ન્ આહ:
પ્રસિદ્ધાનાં પ્રમાણાનાં લક્ષણ્ôક્તૌ પ્રયોજનમ્ ।
તદ્-વ્યામોહ-નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ વ્યામૂઢ-મનસામ્ ઇહ

[નવ્_3.1] એતદ્ અભ્યધાયિ ભવતા, યથા પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ , તતસ્ તેષાં લક્ષણ્ôક્તાવ્ અસાધારણ-ધર્મ-કથન-વિષયે પ્રયોજનં ફલં, કિમ્ ઇતિ શેષસ્, તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્. યતો યદ્ય્ અપિ પ્રતિપ્રાણિ-પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાન્ય્, અન્યથા તત્-કૃત-નિખિલ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-ઉચ્છેદે ચ દૃષ્ટ-હાન્ય્-આદ્ય્-આપત્તેઃ, તથ્âપિ કેચિદ્ વિતત-મોહ્âવષ્ટબ્ધ્âન્તઃ-કરણાસ્ તત્-સ્વરૂપમ્ અનુભવન્તો ઽપિ ન લક્ષયન્તિ, તતસ્ તાન્ અવલોકયતામ્ અસ્માકં તદ્-વિષય-કૃપા-પરીત-ચેતસાં યથ્âવસ્થિત-પ્રમાણ-લક્ષણ્âવિર્-ભાવન-દ્વારેણ વ્યામોહમ્ એતેષામ્ અપસારયામ ઇતિ પ્રમાણ-લક્ષણ્âભિધાનં પ્રતિ પ્રવર્તતે ચેતઃ. તદ્ ઇદં પ્રયોજનં: તદ્-વ્યામોહ-નિવૃત્તિઃ સ્યાદ્ ઇતિ; તસ્મિન્ પ્રમાણ-લક્ષણે વ્યામોહો વિપરીત્âભ્યુપગમવતાં વિપર્યાસ-લક્ષણસ્ તીર્થ્યાનાં પ્રમાણ્âપ્રમાણ-વિવેક-વિકલાનામ્, અનધ્યવસાય્âત્મકસ્ તુ મુગ્ધ-બુદ્ધીનાં લૌકિકાનામ્, તસ્ય નિવૃત્તિર્ અવિપરીત-લક્ષણ્âવગમાદ્ અપગમ ઇત્ય્ અર્થઃ, સા સ્યાદ્ ભવેત્. કેષામ્ ઇત્ય્ આહ: વ્યામૂઢં વિપરીત-ગ્રહ-ગ્રસ્તં વિચિત્તતાં ગતં મનો ઽન્તઃ-કરણં યેષાં તે તથા તેષામ્; ઇહ્ê તિ લોકે -- તદ્ અયં તાત્પર્ય્âર્થઃ. યદ્ય્ અનાદિ પ્રસિદ્ધં પ્રમાણ-લક્ષણં પ્રતિ ન કેચિદ્ અપિ વ્યામુહ્યેયુસ્ તદા યદ્ ભવદ્ભિઃ પ્રાગ્ ઉદગ્રાહિ: ‘નિરર્થકં પ્રમાણ-લક્ષણ્âભિધાનમ્ઽ; ઇતિ તદ્ યુક્તમ્ એવ સ્યાત્. ન ચ્âઇતદ્ એવં; તત્ર વ્યામૂઢાનાં દર્શનાત્. એતેન યદ્ અદાયિ દૂષણં ‘પ્રમાણ-લક્ષણમ્ અનિશ્ચિતં નિશ્ચિતં વ્âભિધીયતઽ; ઇત્ય્-આદિ તદ્ અપિ સિદ્ધ-સાધ્યતા-મધ્ય-પ્રતિબદ્ધત્વાન્ ન બાધ્âવિધાય્ય્ અસ્માકમ્ ઇતિ મન્તવ્યમ્. વ્યામૂઢ-મનસો ઽપિ પ્રતિ પ્રમાણ-લક્ષણ-પ્રકાશને તલ્ લગત્îતિ ચેન્, ન, સ્વ-સંવેદન-સિદ્ધસ્ય વચનેન પ્રકાશનાત્, તસ્ય વ્યામોહ્âપોહ એવ વ્યાપારાત્. યથા વિવિક્ત-ભૂ-તલ્âવલોકને ઽપ્ય્ અધ્યક્ષાત્ યો ઘટ્âદિ-વૈવિક્ત્યં ન પ્રતિપદ્યતે, કુદર્શન-વ્યામોહાત્, તં પ્રત્યુચ્યેત: ‘ન્âસ્ત્ય્ અત્ર ઘટ, ઉપલમ્ભ-કારણ-સમગ્રતાયામ્ અપ્ય્ અનુપલમ્ભાદ્ઽ, વૈવિક્ત્યં હિ તત્ર્âધ્યક્ષ-સિદ્ધં, વચનાદ્ વ્યામોહો નિવર્ત્યેત; તથ્êહ્âપિ વિદ્વદ્ભિર્ દ્રષ્ટવ્યમ્. નિર્ણીતં તલ્-લક્ષણમ્ અધ્યક્ષેણ, તસ્ય વ્યવસાય-રૂપત્વાદ્, વચનં પુનર્ વિપરીત્âરોપ-નિરાકરણે વ્યાપ્રિયત ઇતિ સ્થિતમ્. તદ્ એવં પ્રમાણ-લક્ષણં સામાન્યેન પ્રતિપાદ્ય તદ્-ગતં કુચોદ્યં પર્યહાર્ય્ આચાર્યેણ.
[નવ્_4.0] અધુના તદ્-વિષયામ્ એવ સંખ્યા-વિપ્રતિપત્તિં નિરાચિકીર્ષતા યે પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ-લક્ષણે પ્રમાણ-વ્યક્તી પ્રાક્ પ્રક્રાન્તે, તયોર્ અપિ લક્ષણં પ્રતિ વિપ્રતિપદ્યન્તે ઽપરે. અતસ્ તલ્-લક્ષણમ્ અપિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ તાવત્ પ્રત્યક્ષ-લક્ષણમ્ અભિધાતુકામ આહ:
અપરોક્ષતય્âર્થસ્ય ગ્રાહકં જ્ઞાનમ્ ઈદૃશમ્ ।
પ્રત્યક્ષમ્, ઇતરજ્ જ્ઞેયં પરોક્ષં ગ્રહણ્êક્ષયા

[નવ્_4.1] તત્ર પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ લક્ષ્ય-નિર્દેશઃ, અપરોક્ષતય્âર્થસ્ય ગ્રાહકં જ્ઞાનમ્ ઇતિ લક્ષણ-નિર્દેશઃ. પરોક્ષો ઽક્ષ-ગોચર્âતીતસ્, તતો ઽન્યો ઽપરોક્ષસ્ , તદ્-ભાવસ્ તત્તા તયા, સાક્ષાત્-કૃતતય્êતિ યાવત્. અર્યત ઇત્ય્ અર્થો ઽવગમ્યત ઇતિ હૃદયમ્; અર્થ્યત ઇતિ વ્ âર્થો દાહ-પાક્âદ્ય્-અર્થ-ક્રિય્âર્થિભિર્ અભિલષ્યત ઇતિ યાવત્. તસ્ય ગ્રાહકં વ્યવસાય્âત્મકતયા સાક્ષાત્ પરિચ્છેદકં યજ્ જ્ઞાનં, તદ્ ઈદૃશમ્ ઇત્îદૃગ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ સણ્ટઙ્કઃ. તત્ર જ્ઞાન-ગ્રહણેન યત્ સાંખ્યાઃ પ્રાહુઃ: ‘શ્રોત્ર્-આદિ-વૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષમ્ઽ; ઇતિ તત્ તિરસ્-કરોતિ, શ્રોત્ર્-આદીનાં પ્રકૃતિ-વિકારતયા તદ્-વૃત્તેર્ વ્યાપાર-લક્ષણાયા જડતયા પ્રત્યક્ષત્વ્âયોગાદ્; અર્થ-પરિચ્છિત્તિ-હેતુતયા પ્રત્યક્ષત્વે આલોક્âદિ-જડ-કારણ-કલાપ-વ્યાપારસ્ય્âપિ પ્રત્યક્ષત્âપદ્યેત, વિશેષ્âભાવાદ્ ઇતિ.
[નવ્_4.2] અર્થસ્ય ગ્રાહકમ્ ઇત્ય્ અસ્ય ગ્રહણ્êક્ષય્ê તિ વક્ષ્યમાણ-પદ-સાપેક્ષત્વાદ્, અમુના બહિર્ અપિ યે ઽર્થ-કલ્âકલન-વિકલં સકલમ્ અપિ જ્ઞાનં પ્રલપન્તિ તાન્ નિરસ્યતિ; સ્વ્âંશ-ગ્રહણે હ્ય્ અન્તઃ-સંવેદનં વ્યાપ્રિયતે યથા -- તથા બહિર્ અપ્îતરથ્âર્થવજ્ જ્ઞાન-સન્તાન્âન્તરાણ્ય્ અપિ વિશીર્યેરન્, સ્વપ્ન-દૃષ્ટ્âન્તેન તદ્-અનુમાનસ્ય્ôપપ્લવ-માત્રત્âપત્તેઃ, સ્વ-વિજ્ઞાનસ્ય્âઇવ તથા તથા વિજૃમ્ભણાત્. તથા ચ પ્રમાણ-પ્રમેય-પ્રતિપાદ્ય-પ્રતિપાદક-કાર્ય-કારણ-ભાવ્âદયઃ પ્રલીયેરન્ન્, આત્મ-વ્યતિરેકેણ્âત્મીય-પૂર્વ્ôત્તર-ક્ષણયોર્ અપિ જ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિ-નિરોધ્âપત્તેઃ. અદ્વય-વિજ્ઞાન-તત્ત્વ-સાધનેન્âનુકૂલમ્ આચરસ્îતિ ચેત્, સ્યાદ્ એતત્, યદિ ભવતઃ પ્રમાણ-પરિદૃષ્ટ-સકલ-વ્યવહાર્ôચ્છેદેન કુદર્શન-વાસન્âહિત્âદૃષ્ટ્âદ્વય-તત્ત્વ-પરિકલ્પનાત્ પ્રતિકૂલં ન સ્યાત્. તન્ ન્âર્થ-વિરહેણ બહિઃ-પ્રમાણ-ભૂત-જ્ઞાન્ôલ્લાસો ઽસ્તિ, નિર્હેતુકત્વ-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ.
[નવ્_4.3] ગ્રાહકમ્ ઇતિ ચ નિર્ણાયકં દ્રષ્ટવ્યમ્, નિર્ણય્âભાવે ઽર્થ-ગ્રહણ્âયોગાત્. તેન યત્ તાથાગતૈઃ પ્રત્યપાદિ: ‘પ્રત્યક્ષં કલ્પન્âપોઢમ્ અભ્રાન્તમ્ઽ; ઇતિ તદ્ અપાસ્તં ભવતિ, તસ્ય યુક્તિ-રિક્તત્વાત્. તથા હિ: તે નિર્વિકલ્પકત્વે ઽધ્યક્ષસ્ય્âયુક્તીઃ ખેટયન્તિ -- કિલ્êદમ્ અર્થ-સામર્થ્યેન્ôદીયતે, સન્નિહિત્âર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-ગ્રાહકત્વાત્. ન ચ્âર્થે ધ્વનયઃ સન્તિ, તદ્-ધેતુ-વિલક્ષણ-કારણ્âન્તર-જન્યત્વાત્, તતશ્ ચ્âસાવ્ ઉપનિપત્ય સ્વ-ગોચરં સંવેદનમ્ ઉત્થાપયન્ સ્વ્âકારમ્ અનુકારયતિ. તન્ ન તદ્-ગ્રાહિણિ વિજ્ઞાને શબ્દ-સંશ્લેષો યુક્તઃ. કિં ચ, યદ્ય્ ઉત્પાદક્âર્થ્ôપયોગે ઽપિ તં તાવન્ ન ગૃહ્ણીયાત્, સંવેદનમ્ અપિ તુ સ્મરણ-સમ્પાદિતં તદ્-અભિધાયક-ધ્વનિ-સંયોજનં પ્રતીક્ષમાણં તાવદ્ આસીત, તર્હિ દત્તો જલ્âઞ્જલિર્ અર્થ-ગ્રહણસ્ય. તથા હિ: તમ્ અર્થમ્ અપશ્યંસ્ તસ્મિન્ ગૃહીત-સઙ્કેતં તદ્-અભિધાયક-ધ્વનિં ન્âનુસ્મરત્ય્, ઉપાય્âભાવાદ્, અનનુસ્મરંશ્ ચ પુરો-વર્તિન્ય્ અર્થે ન યોજયતિ, સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાપન-વ્યતિરેકેણ તદ્-યોજન્âશક્તેર્, અયોજયંશ્ ચ ભવદ્-અભિપ્રાયેણ ન પશ્યત્îતિ ધાન્ધ્યાદ્ આન્ધ્યમાપદ્યેત. યદિ ચ્êન્દ્રિયજમ્ અપિ જ્ઞાનં વિકલ્પ-કલુષિતમ્ ઇષ્યેત, તદા તદ્ અપિ મનો-રાજ્ય્âદિ-વિકલ્પવદ્ વિકલ્પ્âન્તર્âવિર્-ભાવે સતિ નિવર્તેત; ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, સન્નિહિત-ગો-પિણ્ડ-ગોચરસ્ય ચક્ષુર્જ-સંવેદનસ્ય્âશ્વ્âદિ-વિષય-વિકલ્પ્ôદયે ઽપ્ય્ અનિવર્તનાત્, સંહૃત-સકલ-વિકલ્પસ્ય્âપિ ચ પરિસ્ફુટ-સન્નિહિત્âર્થ-વિષય-દર્શન-સિદ્ધેઃ. તન્ ન્âક્ષજં જ્ઞાનં શબ્દ-સમ્પર્કમ્ અનુભવત્îતિ.
[નવ્_4.4] અત્ર પ્રતિવિધીયતે -- યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્: અશબ્દક્âર્થ-સામર્થ્ય્ôદ્ભવત્વાદ્ ધ્વનિ-રહિતમ્ અધ્યક્ષમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તં, ન હિ શબ્દ્âસમ્પૃક્ત્âર્થજમ્ ઇત્ય્ એતાવત્âઇવ્âભિલાપ-વિના-કૃતમ્ ઇતિ વક્તું શક્યમ્, અન્યથા જડ્âર્થ-જનિતમ્ ઇતિ જડમ્ અપિ તત્ સ્યાત્. અથ બોધ-રૂપ-મનસ્કાર-સાહિત્યાન્ ન જડમ્ ઇતિ બ્રૂષે, તથા સત્ય્ અભિલાપ-સંસૃષ્ટ-મનસ્કાર-સન્નિયોગાત્ સ્âભિલાપમ્ અપિ સ્યાત્. કિં ચ, વિવિક્તાઃ પરમ્âણવઃ સ્વ્âકાર્âર્પણ-દ્વારેણ સ્વ-ગોચરં જ્ઞાનમ્ ઉત્પાદયન્તઃ કથમ્ અસન્તમ્ આત્મનિ સ્વ્âવયવ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણુમ્ આકારં તત્ર પ્રથયન્તિ. વિભ્રમાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, ન્êદાનીમ્ અર્થે યદ્ અસ્તિ તદ્ એવ પ્રતિભાતિ, તત્ર્âસતો ઽપિ સ્થૂર્âકારસ્ય પ્રતિભાસનાત્. તથા શબ્દો ઽપિ. યદ્ય્ અવિદ્યમાનો ઽર્થે તદ્-ગ્રાહિણિ જ્ઞાને પ્રતિભાસેત કિં ક્ષૂયેત? યચ્ ચ્ôક્તમ્: ‘સ્મરણ-જનિત-શબ્દ-સંયોજનં પ્રતીક્ષમાનમ્ અર્થ્ôપયોગે ઽપિ યદ્ય્ આસીત્êત્ય્ઽ-આદિ યાવદ્ ‘આન્ધ્યમ્ આપદ્યેતઽ, તત્ તાવક-પક્ષે ઽપિ સમાનમ્. તથા હિ: સ્વલક્ષણ-વિષય્êન્દ્રિયજ-નિર્વિકલ્પક-જ્ઞાન-સદ્ભાવે ઽપિ ન તાવદ્ ઇદં-તય્âનિદં-તયા વ્âર્થ-વ્યવસ્થિતિર્, યાવદ્ વિધિ-પ્રતિષેધ-દ્વારેણ વિકલ્પ-યુગલકં પાશ્ચાત્યં નોદયતે, યત્ર્âઇવ્âંશે વિકલ્પં જનયતિ, તત્ર્âઇવ્âસ્ય પ્રમાણત્êતિ-વચનાન્, નિર્વિકલ્પકસ્ય સતો ઽપિ વ્યવહારં પ્રત્ય્ અસત્-કલ્પત્વાત્. સ ચ વિકલ્પઃ સઙ્કેત-કાલ-ભાવિતમ્ અભિલાપ-સામાન્યમ્ અનુસ્મરત એવ્ôત્પત્તુમ્ અર્હતિ, અભિલાપ-સામાન્ય-સ્મરણ-બીજં ચ કુતઃ પ્રબુધ્યેત? તાદૃશ-દર્શનાદ્ ઇતિ ચેન્, નનુ તદ્ અપિ દર્શનં નિર્વિકલ્પકત્વાદ્ અર્થં ન્âતિશેતે, તત્ કથં સામાન્ય-વિષય-વિકલ્પ-બીજં પ્રબોધયેત્? અર્થઃ પુનઃ સામાન્ય-વ્યવસાય્âત્મિકાં બુદ્ધિં ન જનયેદ્ ઇતિ ભવતાં કદાગ્રહઃ. તદ્ અર્થવત્ તદ્-વિષયં દર્શનં વ્યવસાય-શૂન્યત્વાન્ ન્âભિલાપ-સામાન્ય-ગોચર-સ્મરણ-બીજં પ્રબોધયતિ; તદ્ અપ્રબુદ્ધં ન સ્મરણં જનયત્ય્; અજાતં સ્મરણં ન શબ્દં યોજયત્ય્; અયોજિતઃ શબ્દો ન્âર્થં નિશ્ચાયયત્ય્; અનિશ્ચિતો ઽર્થો ન વ્યવહારમ્ અવતરત્ય્; અનવતીર્ણો ન્âદૃષ્ટાદ્ વિશિષ્યતે; અવિશિષ્ટઃ પ્રમાતુર્ આન્ધ્યં લક્ષયત્îતિ. તસ્માદ્ યથા કથઞ્ચિન્-નિર્ણય્âભાવાત્ સ્વયમ્ અપ્રતીતમ્ અપિ નિર્વિકલ્પક-દર્શનં વાસના-પ્રબોધ-દ્વારેણ વિકલ્પમ્ ઉત્થાપ્ય્âત્મ-વ્યાપારમ્ અભિલાપયતિ કતિચિદ્-અંશ-વિષયં, તથ્âર્થો ઽપિ યદિ ચક્ષુર્-આદિ-સામગ્ર્ય્-અન્તઃ-પાતિત્વેન્âપ્રતીત એવ સ્વયં, તથા-સ્વભ્âવત્વાત્, સઙ્કેત-કાલ-ભાવિત્âભિલાપ-સામાન્ય-વિષય્âત્મ-સંસ્કાર-પ્રબોધ-દ્વારેણ્âત્મ-વિષયમ્ અભિલાપ-સંસૃષ્ટં સંવેદનમ્ ઉલ્લાસયેન્ ન્âત્યન્તમ્ અયુક્તં પશ્યામઃ. ન ચ્âયં સવિકલ્પકો બોધો મનો-રાજ્ય્âદિ-વિકલ્પ-કલ્પશ્, ચક્ષુર્âદિ-સામગ્રી-સમ્પાદ્યત્વાદ્, ઇતરસ્ય તુ મનો-માત્ર-પ્રભવત્વાત્. અતઃ કથં તદ્-વિકલ્પ્âન્તર્âવિર્-ભાવે નિવર્તેત? માનસ-વિકલ્પસ્ય્âઇવ વિકલ્પ્âન્તરેણ નિવર્તનાદ્, અસ્ય તુ કારણ-સામર્થ્યેન બલાત્ પ્રવૃત્તેઃ. એતેન સંહૃત-સકલ-વિકલ્પ્âવસ્થાયાં ન્âઇષ પ્રાદુઃષ્યાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ પ્રતિક્ષિપ્તમ્, અસ્ય પ્રમાતુર્ ઇચ્છયા સંહર્તુમ્ અશક્યત્વાન્, માનસ-વિકલ્પ-સંહરણ એવ તત્-સામર્થ્ય્ôપપત્તેર્ ઇતિ. એતચ્ ચ શબ્દ-સમ્પૃક્ત-પ્રત્યક્ષ-પક્ષાદ્ અપ્ય્ એક્âન્ત-નિર્વિકલ્પક-પ્રત્યક્ષ-પક્ષસ્ય પાપીયસ્તાં દર્શયદ્ભિર્ અસ્માભિર્ ઉદગ્રાહિ.

[નવ્_4.5] પરમ્âર્થતઃ પુનઃ પ્રત્યક્ષે સાક્ષાચ્ છબ્દ્ôલ્લેખો ન્êષ્યતે, વિશદ-વ્યવસાયેન્âર્થ-સાક્ષાત્-કરણ-ચતુરત્વાત્ તસ્ય. કેવલં તદ્ અપિ સન્નિહિતં પરિસ્ફુટં સ્વ્âવયવ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણું સ્થગિત-ક્ષણ-વિવર્તમ્ અલક્ષિત-પરમ્âણુ-પારિમાણ્ડલ્યં પદ્âર્થ્âન્તરૈઃ સહ સમાન્âસમાન્âકારં સ્વ-પરમ્âણૂનાં સામાન્ય્âકારં સ્તમ્ભ્âધિકં પદ્âર્થં ગોચરયત્îતિ સવિકલ્પકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, પર-પરિકલ્પિત-ક્ષણ-ક્ષયિ-વિવિક્ત-પરમ્âણુ-લક્ષણ-સ્વલક્ષણ-ગ્રહણ-પ્રવણ-નિર્વિકલ્પક-પ્રત્યક્ષ-પ્રતિષેધ્âર્થં કથઞ્ચિદ્-અભિલાપ-સંસર્ગ-યોગ્ય-ગોચરતા-દર્શન્âર્થં વા. એવં ચ પ્રત્યક્ષ-ગોચરી-કૃતે ઽર્થે સંજ્ઞા-સંજ્ઞિ-સમ્બન્ધ-ગ્રહણ્âદયસ્ તદ્-વિષયાઃ શાબ્દ-વ્યવહારાઃ સર્વ એવ નિરુપચરિતા ઘટન્ત ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. યદિ પુનઃ શબ્દ-સંસર્ગ-યોગ્ય-પ્રતિભાસમ્ અધ્યક્ષં ન સ્યાત્, તતઃ કો દોષ ઇતિ ચેદ્, વિકલ્પ્âનુત્થાનેન સકલ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગઃ. તથા હિ: નિર્વ્યવસાયં દર્શનમ્ અત્યન્ત-પાટવ્ôપેતમ્ અપિ સ્મૃતિ-બીજ્âધાનં તદ્-ઉત્તર-કાલ-ભાવિ વા તાદૃશ્âર્થ-દર્શનં તત્-પ્રબોધનમ્ અભ્યાસ-વાસના-પાટવે ઽપિ ન વિધાતુમ્ અલં, યતઃ સામાન્ય-વિકલ્પ્ôત્પત્ત્યા વ્યવહારઃ પ્રવર્તેત, ક્ષણિકત્વ્âદિષુ સકલ-કાલં નિર્વિકલ્પક્âધ્યક્ષ-દૃષ્ટતય્âભ્યુપગતેષ્વ્ અપિ તદ્-અદર્શનાત્. તસ્માદ્ યત્ર કુત્રચિદ્ અર્થ્âંશે પાશ્ચાત્ય-વ્યવહાર-પ્રવૃત્તિસ્ તત્ર પ્રાચીનં સંવેદનં નિર્ણાયકમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, અન્યથા ક્ષણિકત્વ્âદ્ય્-અંશવત્ સર્વ્âંશેષુ વ્યવહારઃ પ્રલીયેત. તન્ ન કદાચન કલ્પન્âપોઢત્વં પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાતુર્ અપિ પ્રતીતિ-ગોચર-ચારિતામ્ અનુભવતિ. અપ્રતીતં ચ્âસ્ત્îતિ શ્રદ્ધાતું દુઃશકમ્, અતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ અલક્ષણમ્.
[નવ્_4.6] અભ્રાન્તત્વમ્ અપિ ન જાઘટીતિ, ભવદ્-અભિપ્રાયેણ સ્થિર-સ્થૂર્âર્થ-ગ્રાહિણઃ સંવેદનસ્ય વિપર્યસ્ત-રૂપત્વાત્, તદ્-વિપરીતસ્ય તુ સ્વપ્ન-કાલે ઽપ્ય્ અપ્રકાશમાનત્વાત્. તદ્ યદિ યથ્âવસ્થિત્âર્થ-ગ્રાહિત્વમ્ અભ્રાન્તત્વં, તન્ ન સમ્ભવત્ય્ એવ, વિવિક્ત-ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણૂનાં કદાચિદ્ અપ્ય્ અપ્રતિભાસાત્, તેષાં ચ પારમાર્થિકત્વાત્. અથ વ્યાવહારિક્âભિપ્રાયેણ યદ્ ઇદં ઘટ્âદિકં સ્વલક્ષણમ્ અર્થ-ક્રિયા-ક્ષમં, તત્ર યન્ ન ભ્રામ્યતિ તદ્ અભ્રાન્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતં, તર્હિ કલ્પન્âપોઢ-પદમ્ ઉત્સારણીયમ્, ઇદાનીમ્ અનેન સહ્âવસ્થાન્âભાવાદ્, વ્યવહાર્âવતારિણો ઘટ્âદિ-સ્વલક્ષણસ્ય નિર્ણયેન્âઇવ ગ્રહણાદ્, અન્યથા વ્યવહાર્âપ્રવૃત્તેર્, દૃષ્ટસ્ય્âપ્ય્ અદૃષ્ટ્âનતિશયનાત્. તસ્માદ્ વ્યવસાય્âત્મકમ્ અધ્યક્ષમ્ ઇત્ય્ એતદ્ એવ ચાર્વ્ ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_4.7] અપરોક્ષતય્ê ત્ય્ અનેન તુ પરોક્ષ-લક્ષણ-સઙ્કીર્ણતામ્ અધ્યક્ષસ્ય પરિહરતિ, તસ્ય સાક્ષાત્-કારિતયા અર્થ-ગ્રહણ-રૂપત્વાદ્ ઇતિ. ઈદૃશમ્ ઇત્ય્ અમુના તુ પૂર્વ્ôક્ત-ન્યાયાત્ સાવધારણેન વિશેષણ-કદમ્બક-સચિવ-જ્ઞાન્ôપપ્રદર્શનાત્ પર-પરિકલ્પિત-લક્ષણ-યુક્તસ્ય પ્રત્યક્ષતાં પ્રતિક્ષિપતિ. એવં ચ યદ્ આહુર્: "ઇન્દ્રિય્âર્થ-સન્નિકર્ષ્ôત્પન્નં જ્ઞાનમ્ અવ્યપદેશ્યમ્ અવ્યભિચારિ વ્યવસાય્âત્મકં પ્રત્યક્ષમ્" તથા "સત્-સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્ય્êન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિ-જન્મ તત્ પ્રત્યક્ષમ્" ઇત્ય્-આદિ તદ્ અયુક્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવત્ય્, અપૂર્વ-પ્રાદુર્-ભાવસ્ય પ્રમાણ-બાધિતત્વાદ્, અત્યન્ત્âસતાં શશ-વિષાણ્âદીનામ્ અપ્ય્ ઉત્પત્તિ-પ્રસઙ્ગાત્. તસ્માદ્ ઇદમ્ આત્મ-રૂપતયા વિદ્યમાનમ્ એવ વિશેષ-કૃદ્-ધેતુ-કલાપ-સન્નિધાનાત્ સાક્ષાદ્ અર્થ-ગ્રહણ-પરિણામ-રૂપતયા વિવર્તેત; તથા ચ્ôત્પન્ન-જન્મ્âદિ-વિશેષણં ન સમ્ભવેત્. અથ્âઇવં-વિધ્âર્થ-સૂચકમ્ એવ્âઇતદ્ ઇત્ય્ આચક્ષીથાસ્, તથા સત્ય્ અવિગાનમ્ એવ્êત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_4.8] અધુના પરોક્ષ-લક્ષણં દર્શયતિ: ઇતરદ્ ઇત્ય્-આદિ. અપરોક્ષતય્âર્થસ્ય ગ્રાહકં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તસ્માદ્ ઇતરદ્ અસાક્ષાદ્ અર્થ-ગ્રાહકં જ્ઞાનં પરોક્ષમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ અવગન્તવ્યમ્. એતદ્ અપિ સ્વ-સંવેદન્âપેક્ષયા પ્રત્યક્ષમ્ એવ, બહિર્-અર્થ્âપેક્ષયા તુ પરોક્ષ-વ્યપદેશમ્ અશ્નુત ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ: ગ્રહણ્êક્ષય્ê તિ; ઇહ ગ્રહણં પ્રક્રમાદ્ બહિઃ પ્રવર્તનમ્ ઉચ્યતે, ઽન્યથા વિશેષણ-વૈયર્થ્યાત્; તસ્ય્êક્ષ્âપેક્ષા તયા; બહિઃ-પ્રવૃત્તિ-પર્યાલોચનય્êતિ યાવત્. તદ્ અયમ્ અર્થો: યદ્ય્ અપિ સ્વયં પ્રત્યક્ષં, તથ્âપિ લિઙ્ગ-શબ્દ્âદિ-દ્વારેણ બહિર્-વિષય-ગ્રહણે ઽસાક્ષાત્-કારિતયા વ્યાપ્રિયત ઇતિ પરોક્ષમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એતચ્ ચ બુભુત્સિત્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્ન્âર્થ્âન્તર-પ્રતીતિ-વશાદ્ ઉદય-ધર્મકં ઇતિ. સામાન્ય-લક્ષણ-સદ્ભાવાદ્ એક્âકારમ્ અપિ વિપ્રતિપત્તિ-નિરાકરણ્âર્થં દ્વિધા ભિદ્યતે, તદ્ યથા: અનુમાનં શાબ્દં ચ્êતિ. યતો ઽદ્ય્âપિ શબ્દસ્ય્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્નત્વમ્ એવ પરે ન પ્રતિપદ્યન્તે, ન ચ્âપૃથક્-કૃતસ્ય તદ્-વિવિક્તં વક્તું શક્યમ્, અતો ભેદેન્ôપન્યાસઃ.
[નવ્_5.0] તત્ર તાવદ્ અનુમાન-લક્ષણમ્ અભિધિત્સુર્ આહ:
સાધ્ય્âવિન્âભુનો લિઙ્ગાત્ સાધ્ય-નિશ્ચાયકં સ્મૃતમ્ ।
અનુમાનં, તદ્ અભ્રાન્તં પ્રમાણત્વાત્ સમક્ષવત્

[નવ્_5.1] ઇહ્âપ્ય્ અનુમાનમ્ ઇતિ લક્ષ્ય-નિર્દેશઃ, તસ્ય પ્રસિદ્ધતયા અનૂદ્યત્વાત્. સાધ્ય્âવિન્âભુનો લિઙ્ગાત્ સાધ્ય-નિશ્ચાયકમ્ ઇતિ લક્ષણ-નિર્દેશઃ, તસ્ય્âપ્રસિદ્ધતયા વિધેયત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર્âપ્ય્ અનુમાન-શબ્દસ્ય કર્ત્ર્-આદિ-કારક-વ્યુત્પત્તિ-ક્રમેણ્âર્થ-કથનં પ્રમાણ-શબ્દવદ્ દ્રષ્ટવ્યમ્. તતશ્ ચ્êહ્âપિ લિઙ્ગ-ગ્રહણ-સાધ્ય્âવિન્âભાવિત્વ-લક્ષણ-લિઙ્ગ-સમ્બન્ધ-સ્મરણ-કાલાત્ [અનુ] પશ્ચાન્ મીયતે પરિચ્છિદ્યતે ઽર્થો ઽનુમેયઃ પાવક્âદિર્ યેન જ્ઞાનેન તદ્ અનુમાનમ્ ઇતિ. તત્ કિં-ભૂતમ્ ઇત્ય્ આહ: સાધ્ય-નિશ્ચાયકમ્ ઇતિ -- સાધનમ્ અર્હતિ, સાધયિતું વા શક્ય ઇતિ સાધ્યો ઽનુમેય ઇત્ય્ અર્થઃ; તસ્ય નિશ્ચાયકં તત્-સ્વરૂપ-નિર્ણાયકમ્ ઇતિ યાવત્. તત્ કુત ઇત્ય્ આહ: લિઙ્ગાલ્ -- લિઙ્ગ્યતે ગમ્યતે ઽર્થો ઽનેન્êતિ લિઙ્ગં હેતુસ્ તસ્માત્. કિં-ભૂતાદ્ ઇત્ય્ આહ: સાધ્ય્âવિન્âભુન ઇતિ -- વિના ભવત્îતિ વિન્âભુ, તતો ઽન્યદ્ અવિન્âભુ, સાધ્યેન્âવિન્âભુ સાધ્ય્âવિન્âભુ, સાધ્યં વિમુચ્ય યન્ ન ભવત્îત્ય્ અર્થઃ, તસ્માત્ સાધ્ય-નિશ્ચાયકં જ્ઞાનં તદ્ અનુમાનમ્. સ્મૃતમ્ અભિપ્રેતં નીતિવિદ્ભિર્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. તત્ર લિઙ્ગાત્ સાધ્ય-નિશ્ચાયકમ્ ઇત્ય્ અનેન્âનુમાનસ્ય પ્રત્યક્ષ-શાબ્દ-લક્ષણ-સઙ્કીર્ણતાં વારયતિ. સાધ્ય્âવિન્âભુન ઇત્ય્ અનેન પર-પ્રણીત-લિઙ્ગ-લક્ષણ-વ્યુદાસમ્ આચષ્ટે.
[નવ્_5.2] તતશ્ ચ યત્ પરે પ્રોચુઃ -- પક્ષ-ધર્મત્વ્âન્વય-વ્યતિરેક-લક્ષણ-રૂપ-ત્રય્ôપલક્ષિતાનિ ત્રીણ્ય્ એવ લિઙ્ગાનિ: અનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવઃ કાર્યં ચ્êતિ; તદ્ ઉક્તમ્:
"અનુમેયે ઽથ તત્-તુલ્યે સદ્ભાવો, ન્âસ્તિત્âસતિ ।
નિશ્ચિત્âનુપલમ્ભ્âત્મ-કાર્ય્âખ્યા હેતવસ્ ત્રય" ॥ ઇતિ;
[નવ્_2] તથ્âન્યે: "ઽસ્ય્êદં કાર્યં કારણં સંયોગિ સમવાયિ વિરોધિ ચ્êતિ લૈઙ્ગિકમ્" ઇતિ, તથા: "પૂર્વવચ્ છેષવત્ સામાન્યતો-દૃષ્ટમ્" ઇત્ય્-આદિ -- તદ્ બાલ-પ્રલપિત-પ્રાયમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં, સર્વત્ર સાધ્ય્âવિન્âભાવિત્વસ્ય્âઇવ ગમકત્વાત્, તદ્-રહિતસ્ય તુ ત્રૈલક્ષણ્ય-લક્ષિતસ્ય્âપ્ય્ અગમકત્વાદ્, ઇતરથા તત્-પુત્રત્વ્âદીનામ્ અપિ ગમકત્વ-પ્રસઙ્ગાન્, નિયમવત્. ત્રૈલક્ષણ્યં લક્ષણં, ન યત્-કિઞ્ચિત્, તેન્âયમ્ અપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્, ન, નિયમેન સાધ્ય્âવિન્âભાવિત્વસ્ય્âઇવ્ôદ્દીપનાત્; તચ્ ચેદ્ અસ્તિ કિં ત્રૈલક્ષણ્ય્âપેક્ષયા, તસ્ય્âઇવ ગમકત્વાત્. તથા હિ: જલ-ચન્દ્રાન્ નભશ્-ચન્દ્રં, કૃત્તિક્ôદયાચ્ છકટ્ôદયં, પુષ્પિત્âઇક-ચૂતાત્ પુષ્પિત્âશેષ-ચૂતાન્, ચન્દ્ર્ôદયાત્ કુમુદ્âકર-પ્રબોધં, વૃક્ષાચ્ છાયામ્ ઇત્ય્-આદિ પક્ષ-ધર્મત્વ-વિરહે ઽપ્ય્ અનુમિમીમહે. કાલ્âદિકસ્ તત્ર ધર્મી સમસ્ત્ય્ એવ, તત્ર પક્ષ-ધર્મતા લિઙ્ગસ્ય ગૃહ્યત ઇતિ ચેન્, ન્âતિપ્રસઙ્ગાદ્, એવં હિ શબ્દસ્ય્âનિત્યત્વે સાધ્યે કાક-કાર્ષ્ણ્ય્âદેર્ અપિ ગમકત્વ-પ્રસક્તેસ્, તત્ર્âપિ લોક્âદેર્ ધર્મિણઃ કલ્પયિતું શક્યત્વાત્. તથ્âન્વય-વિકલો ઽપ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દઃ, શ્રાવણત્વાદ્ ઇત્ય્ અયં સમ્યગ્-ઘેતુતયા સમર્થયિતું શક્ય ઇતિ, ન્âન્વયો ઽપિ હેતોર્ લક્ષણમ્. તથા હિ: તાવક્âકૂતેન્âઇવ સકલં સત્ત્વમ્ અનિત્યતયા ક્રોડી-કૃતમ્ ઇતિ ભાવ-ધર્મઃ શ્રાવણત્વં કથમ્ અનિત્યતાં વિહાય વિપક્ષે વર્તિતુમ્ ઉત્સહેત, તદ્-વિકલસ્ય નિઃસ્વભાવત્âપત્તેર્, અનિત્યતા-વિનિર્મુક્તસ્ય સત્ત્વસ્ય્âસમ્ભવાવત્. એતેન સ્âત્મકં જીવચ્-છરીરં, પ્રાણ્âદિમત્ત્વાન્, નિરાત્મકત્વે તદ્-વૈકલ્ય-પ્રસઙ્ગાદ્, ઘટ્âદિવદ્ ઇત્ય્ અયમ્ અપિ ગમકો વ્યાખ્યાતઃ, સાધ્ય્âર્થ્âન્યથ્âનુપપન્નત્વસ્ય્âત્ર્âપિ સદ્ભાવાત્, પક્ષ-ધર્મત્વ્âન્વયયોસ્ ત્વ્ અલક્ષણતયા પ્રતિપાદનાત્.
[નવ્_5.3] તથા કાર્ય-સ્વભાવ્âનુપલબ્ધિ-રૂપ-લિઙ્ગ-ત્રય-નિયમો ઽપિ કિલ તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિ-લક્ષણ-સમ્બન્ધ્âસ્તિત્વમ્ એતેષ્વ્ એવ્êતિ યઃ ક્રિયતે, સો ઽપ્ય્ અયુક્તઃ, પ્રકૃત-સમ્બન્ધ-દ્વય-વિકલસ્ય્âપિ રૂપ્âદે રસ્âદિ-ગમકત્વ-દર્શનાત્. મા ભૂત્ તસ્ય તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિભ્યાં ગમકત્વં, સમવાયાદ્ ભવિષ્યતિ, તથ્âપિ ન્âન્યથ્âનુપપન્નત્વમ્ એવ હેતોર્ લક્ષણમ્ ઇતિ યદિ વૈશેષિકો મન્યેત, સો ઽન્યથા નિર્લોઠનીયઃ. સ હિ વિકલ્પતઃ પર્યનુયોજ્યઃ: સમવાયિભ્યઃ સમવાયો ઽભિન્નો ભિન્નો વા. યદ્ય્ અભિન્નઃ, સમવાયિન એવ તર્હિ, ન સમવાયઃ, તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્, તત્-સ્વરૂપવત્. ભિન્નશ્ ચેત્, સ કથં તેષુ વર્તેત: સામસ્ત્યેન્âહોસ્વિદ્ એક-દેશેન? તદ્ યદિ સામસ્ત્યેન, તદ્ અયુક્તં, સમવાય-બહુત્વ-પ્રસઙ્ગાત્, પ્રતિસમવાયિ તસ્ય પરિસમાપ્તત્âવાપ્તેઃ. અથ્âઇક-દેશેન, તદ્ અપ્ય્ અચારુ, સ્âંશતા-પ્રસઙ્ગેન નિરવયવત્વ-ક્ષતેઃ, સ્વ્âંશ-વર્તને ઽપિ સામસ્ત્ય્âઇક-દેશ-ચોદ્ય્âવતારાચ્ ચ. તત્ર્âપિ સામસ્ત્ય-પક્ષે બહુત્વં તદ્-અવસ્થમ્ એવ. એક-દેશ-પક્ષે ત્વ્ અંશ્âન્તર-પ્રસઙ્ગેન્âનવસ્થા. તન્ ન સમવાય-બલાત્ ગમકતાં પ્રત્ય્ આશાવિધેયા, તસ્ય્âઇવ તત્ર દુઃસ્થિતત્વાત્. એતેન સંયોગિનો ઽપિ ગમકતા પ્રત્યુક્તા, સમાન-દૂષણત્વાત્. વિરોધિનો ઽપિ વિરુદ્ધ્âભાવ-ગમકત્વમ્ અન્યથ્âનુપપન્નત્વમ્ એવ સૂચયતિ, તદ્-અભાવે ગમકત્વ્âયોગાત્.
[નવ્_5.4] એવં પર-પરિકલ્પિતમ્ અન્યદ્ અપિ લિઙ્ગ-લક્ષણં યદ્ ગમકત્âઙ્ગં તદ્ અન્યથ્âનુપપન્નત્વં ન વ્યભિચરતિ, સાધ્યં વિન્âપ્ય્ ઉપપદ્યમાનસ્ય ગમકતા-વૈકલ્યાદ્ ઇતિ; અત્ર્âઇવ વ્યાપકે લિઙ્ગ-લક્ષણે ઽન્તર્-ભાવનીયં, વિપરીતં તુ નિરસનીયમ્ ઇતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_5.5] તદ્ એવમ્ અનુમાન-લક્ષણં પ્રતિપાદ્ય્âધુના યચ્ છૌદ્ધોદનિ-શિષ્યકૈર્ ન્યગાદિ, યદ્ ઉત -- ભ્રાન્તમ્ અનુમાનમ્, સામાન્ય-પ્રતિભાસિત્વાત્, તસ્ય ચ બહિઃ-સ્વલક્ષણે વ્યતિરેક્âવ્યતિરેક-વિકલ્પાભ્યામ્ અપાક્રિયમાણતય્âયોગાત્, તદ્-રૂપતયા ચ તેન તસ્ય્âધ્યવસાયાદ્, અતસ્મિંસ્ તદ્-ગ્રહણસ્ય ચ ભ્રાન્તિ-લક્ષણત્વાત્. પ્રામાણ્યં પુનઃ પ્રણાલિકયા બહિઃ સ્વલક્ષણ-બલ્âયાતત્વાદ્ અનુમાનસ્ય. તથા હિ: ન્âર્થં વિના તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિ-રૂપ-સમ્બન્ધ-પ્રતિબદ્ધ-લિઙ્ગ-સદ્ભાવો, ન તદ્ વિના તદ્-વિષયં જ્ઞાનં, ન તજ્-જ્ઞાનમ્ અન્તરેણ પ્રાગ્-અવધારિત-સમ્બન્ધ-સ્મરણં, તદ્-અસ્મરણે ન્âનુમાનમ્ ઇત્ય્, અર્થ્âવ્યભિચારિત્વાદ્ ભ્રાન્તમ્ અપિ પ્રમાણમ્ ઇતિ સઙ્ગીર્યતે; તદ્ ઉક્તમ્: "અતસ્મિંસ્ તદ્-ગ્રહો ભ્રાન્તિર્ અપિ સમ્બન્ધતઃ પ્રમ્êતિ" -- તદ્ અપાકર્તુમ્ આહ: તદ્ અભ્રાન્તમ્ ઇત્ય્-આદિ. તદ્ અનુમાનં, ભ્રામ્યતિ સ્વ-ગોચરે વિપર્યસ્યત્îતિ ભ્રાન્તં, તતો ઽન્યદ્ અભ્રાન્તમ્ , અવિપરીત્âર્થ-ગ્રાહ્îતિ યાવત્. ઇયં ચ પ્રતિજ્ઞા. પ્રમીયતે યથ્âવસ્થિતો ઽર્થઃ પરિચ્છિદ્યતે ઽનેન્êતિ પ્રમાણં, તદ્-ભાવસ્ તત્-ત્વં તસ્માત્. અયં તુ હેતુઃ. સઙ્ગતમ્ અક્ષાણામ્ ઇતિ સમક્ષં, તદ્ ઇવ સમક્ષવદ્ ઇતિ દૃષ્ટ્âન્તઃ. તદ્ ઇદમ્ અનુમાનસ્ય ભ્રાન્તતા-નિરાકારકં સમ્પૂર્ણ્âવયવમ્, ઉપનય-નિગમનયોર્ અવયવ-ત્રય-પ્રતિપાદનેન્âઇવ્âક્ષિપ્તત્વાત્. પ્રમાણં સૂચિતમ્, પ્રયોગસ્ ત્વ્ એવં દ્રષ્ટવ્યો: ઽભ્રાન્તમ્ અનુમાનં, પ્રમાણત્વાદ્, ઇહ યદ્ યત્ પ્રમાણં તત્ તદ્ અભ્રાન્તં યથા સમક્ષં, તથા ચ પ્રમાણં ભવદ્ભિર્ અભ્યુપગમ્યતે ઽનુમાનં, તસ્માત્ પ્રમાણત્વાદ્ અભ્રાન્તમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યન્તામ્ ઇતિ. તત્ર્âર્થ-વાદી તાવત્ સમક્ષ-લક્ષણે દૃષ્ટ્âન્તે સાધ્ય-વિકલતામ્ આવિર્-ભાવયિતું ન પારયતિ, સ્વયમ્ એવ સમક્ષસ્ય્âભ્રાન્તતયા ઽભ્યુપગમાત્. શૂન્ય-વાદિનઃ પુનઃ સમસ્ત્âપલાપિત્વાત્ પ્રમાણ-પ્રમેય-વ્યવહારં પ્રત્ય્ અયોગ્યત્âઇવ્êતિ ન તમ્ અધિકૃત્ય સ્વ-સાધન-દોષાઃ પરિહર્તવ્યાઃ, સ્વ-વચન-બાધિત-પ્રતિજ્ઞત્વેન તદ્-વાદ્ôત્થાન્âભાવાત્. તથા હિ: સર્વ્âભાવ-પ્રતિપાદકં વચો ઽસ્તિ, ન્âસ્તિ વા? યદ્ય્ અસ્તિ તર્હિ પ્રતિજ્ઞા-હાનિઃ. અથ ન્âસ્તિ, સકલ-ભાવ-સિદ્ધિઃ, પ્રતિષેધક્âભાવાત્.
[નવ્_6.0] જ્ઞાન-વાદી પુનર્ વેદ્ય-વેદક્âકાર-વિકલં સકલ-વિકલ્પ-ગોચર્âતીતં નિર્વિકલ્પકં વિવિક્ત-પારમાર્થિક-સ્વ-સંવેદન-વેદ્યં સંવેદનમ્ આગૂર્ય્âનાદિ-કાલ્âલીન-વાસના-બલ-પ્રભાવિતં ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક્âકાર-કલુષિતં બહિષ્-પ્રથમાનં નિખિલમ્ અપિ જ્ઞાનં વિપર્યસ્તતયા પ્રતિજાનાનઃ સમક્ષ-લક્ષણસ્ય પ્રકૃત-દૃષ્ટ્âન્તસ્ય સાધ્ય-શૂન્યતામ્ અભિદધ્યાદ્, અતસ્ તન્-મત-વિકુટ્ટન્âર્થમ્ આહ:
ન પ્રત્યક્ષમ્ અપિ ભ્રાન્તં પ્રમાણત્વ-વિનિશ્ચયાત્ ।
ભ્રાન્તં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિરુદ્ધં વચનં યતઃ

[નવ્_6.1] યદ્ ભવતશ્ ચેતસિ વિવર્તતે, યદ્ ઉત ન કેવલમ્ અનુમાનં ભ્રાન્તં, કિં તર્હિ યદ્ ભવદ્ભિર્ દૃષ્ટ્âન્તતય્ôપાત્તં પ્રત્યક્ષં તદ્ અપિ ભ્રાન્તમ્ એવ, "સર્વમ્ આલમ્બને ભ્રાન્તમ્" ઇત્ય્ વચનાત્, તદ્ એતન્ ન. કુત ઇત્ય્ આહ: પ્રમાણત્વ-વિનિશ્ચયાદ્ ઇતિ, પ્રમાણ-ભાવ-નિર્ણયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
[નવ્_6.2] નનુ ચ પ્રમાણતામ્ અભ્રાન્તત્âન્યથ્âનુપપન્નાં યદિ પરઃ પ્રતિપદ્યતે, તતસ્ તામ્ અભ્યુપગચ્છન્ કથં ભ્રાન્તતા-વિપ્રતિપત્તિં વિદધ્યાદ્ ઇતિ પાર્શ્વ-સ્થિત-વચન્âવકાશમ્ આશઙ્ક્ય, ભ્રાન્તતા-પ્રમાણતયોર્ વિરોધ-સાધનેન તતઃ પ્રમાણતાં વ્યાવર્ત્ય્âનન્ય-શરણતયા પ્રતિજ્ઞાત્âભ્રાન્તત્âક્રાન્તાં તાં દર્શયન્ન્ આહ: ભ્રાન્તમ્ ઇત્ય્-આદિ. ભ્રાન્તં વિપર્યસ્તમ્ અથ ચ પ્રમાણં ગ્રાહ્ય-પરિચ્છેદ-હેતુર્ ઇત્ય્ એતદ્ વચનમ્ એવં-વિદ્ધ્âર્થ-પ્રત્યાયકો ધ્વનિર્ વિરુદ્ધં , પૂર્વ્âપર-વ્યાહત્âર્થ-ગર્ભત્વાત્.
[નવ્_6.3] નનુ ચ ન્âઇવ્âસ્ય વિરુદ્ધતા, તથા હ્ય્: અવિદિત-પરમ્âર્થ-વ્યાવહારિક્âભિપ્રાયેણ લોક-સંવૃતિં ઘટયન્તો વયં દૃઢતર-વાસના-પ્રબોધ-સમ્પાદિત-સત્તાકયોઃ પ્રત્યક્ષ્âનુમાનયોઃ પ્રમાણતામ્ આચક્ષ્મહે, તદ્-અભિપ્રાયેણ દર્શિત્âર્થ-પ્રાપકત્વેન તયોર્ અવિસંવાદકત્વાત્. શિથિલ-વાસન્âઉન્મુખ્ય-નિર્મિત-જન્મકયોઃ પુનર્ અપ્રમાણતાં, તદ્-આકૂતેન્âઇવ દર્શિતે ઽર્થે વિપ્રલમ્ભનાદ્ ઇતિ, ભ્રાન્તતાં પુનસ્ તત્ત્વ-ચિન્તક્âભિપ્રાયેણ સકલસ્ય બહિર્ ઉપપ્લવમાનસ્ય ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક્âકાર-કાલુષ્ય-દૂષિતસ્ય પ્રતિભાસસ્ય પારમાર્થિક્âદ્વય-સંવેદન-વિપર્યસ્ત-રૂપત્વાદ્ અભિદધ્મહે, બહિઃ પ્રતિભાસસ્ય તદ્-ગ્રાહ્ય્âર્થ-વિચાર્âક્ષમતય્ôપપ્લુત-રૂપત્વાત્. તથા હ્ય્: અર્થો ઽવયવિ-રૂપો ઽવયવ-રૂપો વા સ્યાદ્, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્. ન તાવદ્ અવયવિ-રૂપો વિચારં ક્ષમતે, ઽવયવ-વિરહે ઽવયવિત્વ્âયોગાત્, તેષુ ચ તદ્-વૃત્તિ-વિકલ્પ્âનુપપત્તેઃ. તથા હિ: તેષ્વ્ અસાવ્ એકદેશેન વર્તતે સામસ્ત્યેન વા. ન તાવદ્ એકદેશેન, તસ્ય સ્વયં નિરવયવત્વાત્. અવયવ-વૃત્તિ-નિમિત્તમ્ અંશ્âન્તર-કલ્પને તદ્-વૃત્તાવ્ અપ્ય્ અંશ્âન્તર-કલ્પન-પ્રસઙ્ગસ્, તથા ચ્âનવસ્થા. ન્âપિ સામસ્ત્યેન, પ્રત્ય્-અવયવં પરિસમાપ્ત-રૂપતય્âવયવિ-બહુત્વ-પ્રસઙ્ગાત્. ભેદ-પક્ષે દોષો ઽયમ્, અભેદ-પક્ષે ન્âસ્ત્îતિ ચેન્, ન: તત્ર્âપ્ય્ અવયવ-માત્રમ્ અવયવિ-માત્રં વા સ્યાદ્, ઇતર્êતર્âવ્યતિરિક્તત્વાદ્, ઇતર્êતર-સ્વરૂપવત્. કિં ચ, સમસ્ત્âવયવ-વ્યાપિનો ઽવયવિનો ઽભ્યુપગમે પટ્âદેર્ એક-દેશ-રાગ-કમ્પ-દર્શન્âદિષુ સકલ-રાગ-કમ્પ-દર્શન્âદીનિ દુર્નિવારાણિ સ્યુર્, એકસ્ય રાગ્âરાગ્âદિ-વિરુદ્ધ-ધર્મ્âધ્યાસ્âયોગાદ્ ઇતિ. ન્âપ્ય્ અવયવ-રૂપો ઽર્થો વિચાર-ગોચર-ચારી કર-ચરણ-શિરો-ગ્રીવ્âદીનામ્ અવયવાનાં સ્વ્âવયવ્âપેક્ષય્âવયવિ-રૂપતયા તદ્-દૂષણેન્âઇવ્âપાસ્તત્વાત્. પરમ્âણૂનાં નિરંશતય્âવયવત્વમ્ ઉપપદ્યત ઇતિ ચેન્, ન, તેષામ્ અપિ દિક્-ષટ્ક-સમ્બન્ધેન ષટ્-અંશત્âપત્તેર્, અન્યથ્âવસ્થાન્âભાવાત્. તતશ્ ચ્âર્થ-વિરહાત્ તદ્-ઉન્મુખો ગ્રાહ્ય્âકારો ઽલીકસ્, તદ્-અલીકતાયાં ગ્રાહક્âકારો ઽપિ ન્âવસ્થાનમ્ આબધ્નાતિ, ગ્રાહ્ય્âભાવે ગ્રાહક્âયોગાત્. તદ્-અપેક્ષય્âઇવ તત્-સ્વરૂપ-સ્થિતિઃ, ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક્âકાર-વિલયે ચ બોધ્âકારો ઽવશિષ્યતે, તસ્ય સર્વત્ર્âવ્યભિચરિત-રૂપત્વાત્, તસ્માત્ સ એવ પારમાર્થિક ઇતિ.
[નવ્_6.4] અત્ર પ્રતિવિધીયતે -- યદ્ અવાદિ સંવેદનમ્ અદ્વયં પારમાર્થિકં, ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક્âકાર-પ્રવૃત્તં પુનર્ અતાત્ત્વિકમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તં, પ્રમાણ્âભાવાત્. તથા હિ: બહિર્ અન્તશ્ ચ્âનેક્âકારતયા હર્ષ-વિષાદ્âદિભિઃ સ્થિર-સ્થૂરત્âદ્ય્-અનેક-ધર્મ-પરિકરિત્âર્થ-ગ્રહણ-પરિણામૈશ્ ચ વિવર્તમાનં સંવેદનમ્ ઉપલભ્યતે, ન પુનર્ વેદ્ય-વેદક્âકાર-વિવિક્તં યાદૃગ્ ભવદ્ભિર્ ઉપવર્ણ્યતે જ્ઞાનં તાદૃશં કસ્યચિત્ કદાચન પ્રતીતિ-ગોચર-ચારિતામ્ અનુભવત્ય્, અદ્વય-પ્રતિભાસસ્ય સ્વપ્ન-દશાયામ્ અપ્ય્ અનનુભૂતેઃ. ન ચ તત્ત્વ-ચિન્તકા અપિ પ્રમાણમ્ અન્તરેણ સ્વ્âકૂતં પ્રતિષ્ઠાપયન્તઃ પ્રેક્ષાવતામ્ અવધેય-વચના ભવન્ત્ય્, અન્યથ્âઇકમ્ અચેતનમ્ અવ્યયમ્ અપિ બ્રહ્મ્âનેકં ચેતનં ક્ષણ-ભઙ્ગુરત્âક્રાન્તમ્ અવિદ્યાતઃ પ્રથત ઇતિ બ્રુવાણો ઽનિરાકાર્યઃ સ્યાત્. યદ્ અપિ બહિર્-અર્થ-નિરાકરણ-ધિયા અવયવ્ય્-અવયવ-દ્વારેણ દૂષણમ્ અદાયિ, તદ્ અપિ બહિર્ અન્તઃ પ્રથમાન-સકલ્âસુમત્-પ્રતીત-પ્રતિભાસ-મુદ્ગર-નિર્દલિત-શરીરતયા ભક્ત-મધ્ય-નિષ્ઠ્યૂત-દર્શિનઃ પુરતો વિપ્રતારણ-પ્રવણ-કુટ્ટિની-શપથ-પ્રાયમ્ ઇતિ ન વિદ્વજ્-જન-મનાંસિ રઞ્જયતિ, પ્રત્યક્ષ-પ્રતિભાસ્âપહ્નવે તન્-મૂલકત્વાત્ કુયુક્તિ-વિકલ્પાનામ્ ઉત્થાન્âભાવાત્. કિં ચ, સંવેદનસ્ય્âપિ સિત્âસિત્âદ્ય્-અનેક્âકારેષ્વ્ એકસ્ય વર્તને ભેદ્âભેદ-સામસ્ત્ય્âઇક-દેશ્âદિ-ચોદ્યં સમાનમ્ એવ્êતિ ન દૂષણમ્. અનેક્âકાર-વિવર્તસ્ય્âલીકત્વાન્ ન તેન સહ સંવેદનસ્ય પારમાર્થિકસ્ય ભેદ્âભેદ્âદિ-ચિન્ત્êતિ ચેન્, નન્વ્ એવમ્ ઇતર્êતર્âશ્રયં દુરુત્તરમ્ આઢૌકતે. તથા હિ: તદ્-અલીકત્વ-સિદ્ધાવ્ અદ્વય-સંવેદન-સિદ્ધિસ્, તત્-સિદ્ધૌ ચ તદ્-અલીકત્વમ્ ઇતિ ન્યાયાત્. અન્યચ્ ચ્âદ્વયમ્ અપ્ય્ એક-ક્ષણ-વર્તિ સંવેદનં યથા પૂર્વ્ôત્તર-ક્ષણાભ્યાં સમ્બન્ધમ્ અનુભવતિ, તથા નિરંશા અપિ યદિ પરમ્âણવો દિગ્-અંશૈઃ પરમ્âણ્વ્-અન્તરૈર્ વા સંશ્લેષમાગચ્છેયુઃ કિમ્ અયુક્તં સ્યાત્. ન ચ્âવયવ્ય્-અવયવયોર્ એક્âન્ત-વ્યતિરેક્âવ્યતિરેક-પક્ષે યદ્ દૂષણં તદ્ અસ્મત્-પક્ષ-બાધા-કરં, પરસ્પર્âવિનિર્લુઠિત-રૂપયોર્ વિવક્ષયા સન્દર્શનીય-ભેદયોસ્ તયોર્ અભ્યુપગમાદ્, બહિર્ અન્તશ્ ચ તથ્âઇવ પ્રકાશમાનતયા તયોર્ નિહ્નોતુમ્ અશક્યત્વાત્. એતેન રાગ્âરાગ-કમ્પ્âકમ્પ્âદિ-વિરોધ્ôદ્ભાવનમ્ અપિ પ્રતિવ્યૂઢં, પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધે ઽર્થે વિરોધ્âભાવાત્, પ્રમાણ-બાધિતસ્ય્âઇવ વિરુદ્ધત્વાત્, કુયુક્તિ-વિકલ્પાનાં ચ પ્રત્યક્ષ્âપહ્નવે નિર્મૂલતયા બાધકત્વ્âયોગાત્, તદ્-ઉદ્દલિતત્વેન્ôત્થાન્âભાવાદ્, ભિન્ન-પ્રવૃત્તિ-નિમિત્તત્વાચ્ ચ સર્વ-ધર્માનાં તદ્-વિપર્યય-સમ્પાદ્યો વિરોધો દૂર્âપાસ્ત એવ. કિં ચ, સ્વયમ્ એવ સંવેદનં પરમ્âર્થ-સંવ્યવહાર્âપેક્ષયા પ્રત્યક્ષ્âપ્રત્યક્ષ-સવિકલ્પક્âવિકલ્પક-ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત્âદિ-રૂપમ્ અભ્યુપયતો બહિર્-અર્થે વિરુદ્ધ-ધર્મ્âધ્યાસ-પ્રતિષેધ-બુદ્ધિઃ કેવલં જાડ્યં સૂચયતિ. તન્ ન પ્રમાણં કથઞ્ચિદ્ ભ્રાન્તં સમસ્તિ, સ્વરૂપ-પ્રચ્યવ-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_6.5] નનુ ચ તદ્-દર્શિત્âર્થ્âલીકતયા જ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તતા, ન સ્વરૂપેણ, ન ચ તદ્-ઉદય-સમયે કસ્યચિદ્ ઇદમ્ અલીક્âર્થમ્ ઇદં ત્વ્ અનલીક્âર્થમ્ ઇતિ વિવેકેન્âવધારણં સમસ્તિ, ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત્âભિમતયોસ્ તદ્-એક-રૂપતયા પ્રકાશનાત્. યદા ચ વિશદ-દર્શન-પથ-ચારિણો ઽપિ શશ-ધર-યુગલ્âદયો ઽલીકતામ્ આવિશન્તો દૃશ્યન્તે, તદા સકલ-સત્ય્âર્થત્âભિમત-પ્રતિભાસેષ્વ્ અપ્ય્ અલીક્âર્થત્âશઙ્ક્âનિવૃત્તેર્ અનાશ્વાસ એવ. ન ચ તદ્-અર્થ-પ્રાપ્ત્ય્-આદિકમ્ આરેકા-નિરાકરણ-કારણં કલ્પનીયં, સ્વપ્ન્âવસ્થાયાં તત્-સદ્ભાવે ઽપ્ય્ અલીક્âર્થતા-સિદ્ધેઃ. બાધક-પ્રત્યય્ôપનિપાતાત્ તસ્ય્âસત્ય્âર્થત્êતિ ચેન્, ન, તસ્ય સ્વ-ગોચર-પર્યવસિતત્વેન બાધકત્વ્âયોગાત્. અન્યથા નીલમ્ આદદાના દેવદત્ત-બુદ્ધિઃ પ્રાક્-પ્રવૃત્ત-પીત-બુદ્ધેર્ બાધિક્âપદ્યેત. સર્વ-પ્રતિભાસસ્ય બાધક્âભાવ-સિદ્ધેશ્ ચ સમાનતા. તસ્માદ્ ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત-જ્ઞાન-ભ્રાન્તિર્ ઇયં ભવતાં, વિવેક્âભાવેન સર્વસ્ય્âલીક્âર્થત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_7.0] અત્ર્âહ:
સકલ-પ્રતિભાસસ્ય ભ્રાન્તત્વ્âસિદ્ધિતઃ સ્ફુટં ।
પ્રમાણં સ્વ્âન્ય-નિશ્ચાયિ દ્વય-સિદ્ધૌ પ્રસિધ્યતિ

[નવ્_7.1] એવં મન્યતે: યો ઽપિ સમસ્ત-સંવેદનસ્ય ભ્રાન્તતાં પ્રતિજાનીતે, તેન્âપિ તત્-સાધકસ્ય્âભ્રાન્તત્âભ્યુપગન્તવ્યા, તદ્-ભ્રાન્તત્વે તત્-પ્રતિપાદિત્âર્થ્âલીકત્વેન સકલ-જ્ઞાન્âભ્રાન્તતા-પ્રસઙ્ગાદ્, અન્યથા તદ્-ભ્રાન્તત્âયોગાત્. એવં ચ તજ્-જાતીયમ્ અન્યદ્ અપ્ય્ અભ્રાન્તં સ્યાત્, તતશ્ ચ સકલ-પ્રતિભાસસ્ય સમસ્ત-સંવેદનસ્ય ભ્રાન્તત્વ્âસિદ્ધિતો વિપર્યસ્તત્વ્âનિષ્પત્તેર્ યત્ સ્ફુટં સ્વ્âન્ય-નિશ્ચાયિ સુનિશ્ચિતતયા સ્વ-પર-પ્રકાશકં તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. તચ્ ચ દ્વય-સિદ્ધૌ સ્વરૂપ્âર્થ-લક્ષણ-યુગ્મ-નિષ્પત્તૌ પ્રસિદ્ધ્યતિ નિષ્પદ્યતે, અન્યથા પ્રમેય્âભાવે પ્રમાણ્âભાવાત્. તસ્માત્ પ્રમાણમ્ ઉરરી-કુર્વાણેન્âર્થો ઽપ્ય્ અભ્યુપગન્તવ્ય ઇત્ય્ અભિપ્રાય ઇતિ.
[નવ્_8.0] તદ્ એવં સ્વ્âર્થ્âનુમાન-લક્ષણં પ્રતિપાદ્ય તદ્-વતાં ભ્રાન્તતા-વિપ્રતિપત્તિં ચ નિરાકૃત્ય્âધુન્âપ્રતિપાદિત-પર્âર્થ્âનુમાન-લક્ષણ એવ્âલ્પ-વક્તવ્યત્વાત્ તાવચ્ છાબ્દ-લક્ષણમ્ આહ:
દૃષ્ટ્êષ્ટ્âવ્યાહતાદ્ વાક્યાત્ પરમ્âર્થ્âભિધાયિનઃ ।
તત્ત્વ-ગ્રાહિતય્ôત્પન્નં માનં શાબ્દં પ્રકીર્તિતમ્

[નવ્_8.1] અત્ર્âપિ શાબ્દમ્ ઇતિ લક્ષ્યમ્, અનૂદ્યત્વાત્. દૃષ્ટ્êષ્ટ્âવ્યાહતાદ્ ઇત્ય્-આદિ લક્ષણં, વિધેયત્વાત્. દૃષ્ટેન પ્રમાણ્âવલોકિતેન્ êષ્ટઃ પ્રતિપાદયિષિતો ઽવ્યાહતો ઽનિરાકૃતઃ સામર્થ્યાદ્ અર્થો યસ્મિન્ વાક્યે તત્-તથા, પ્રમાણ-નિશ્ચિત્âર્થ્âબાધિતમ્ ઇતિ યાવત્, તસ્માત્. પરમો ઽકૃત્રિમઃ પુરુષ્ôપયોગી શક્ય્âનુષ્ઠાનો વ્ âર્થો વાચ્યસ્, તમ્ અભિધાતું શીલં યસ્ય તત્ પરમ્âર્થ્âભિધાયિ , વિશિષ્ટ્âર્થ-દર્શકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તતસ્ તત્ત્વ-ગ્રાહિતય્ôત્પન્નં પ્રકૃત-વાક્ય-પ્રતિપાદ્ય્âર્થ્âદાન-શીલતયા લબ્ધ્âત્મ-સત્તાકં યન્ માનં તચ્ શાબ્દમ્ ઇતિ પ્રકીર્તિતમ્ ઉપવર્ણિતં પૂર્વ્âચાર્યૈર્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. તત્ર દૃષ્ટ્êષ્ટ્âવ્યાહતાદ્ ઇત્ય્ અનેન કુતીર્થિક-વચસાં લૌકિક-વિપ્રતારક્ôક્તીનાં ચ શાબ્દતાં નિરસ્યતિ, પ્રમાણ-બાધિતત્વાત્. વાક્યાદ્ ઇત્ય્ અમુના તુ વાક્યસ્ય્âઇવ નિયત્âર્થ-દર્શકત્વાત્ પરમ્âર્થ્âભિધાયિત્êતિ દર્શયન્ પદાચ્ છાબ્દ્âભાવમ્ આહ. પરમ્âર્થ્âભિધાયિન ઇત્ય્ અનેન જ્વર-હર-તક્ષક-ચૂડા-રત્ન્âલઙ્કાર્ôપદેશ્âદિ-વચન-પ્રભવ-જ્ઞાનસ્ય નિષ્ફલતયા પ્રામાણ્યં નિરાચષ્ટે. તત્ત્વ-ગ્રાહિતય્ôત્પન્નમ્ ઇત્ય્ અમુના ત્વ્ એવં-ભૂતાદ્ અપિ વાક્યાચ્ છ્રોતૃ-દોષાદ્ વિપરીત્âદ્ય્-અર્થ-ગ્રહણ-ચતુરતયા પ્રાદુર્-ભૂતસ્ય શાબ્દત્વં વારયતિ. માનમ્ ઇત્ય્ અનેન્âન્તર્-ભાવિત- પ્ર્ô પસર્ગ્âર્થેન શાબ્દે પરસ્ય્âપ્રામાણ્ય-બુદ્ધિં તિરસ્-કુરુતે, તદ્-અપ્રામાણ્યે પર્âર્થ્âનુમાન-પ્રલય-પ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય વચન-રૂપત્વાત્. ત્ર્ય્-અવયવ-હેતુ-સૂચકત્વેન્ôપચારતસ્ તસ્ય પ્રામાણ્યં, ન તત્ત્વત ઇતિ ચેન્, ન્âપ્રમાણસ્ય સૂચકત્વ્âયોગાત્. નનુ ચ હેતુ-પ્રતિપાદને યદિ તત્ પ્રમાણં, તતો હેતુ-સમર્થક-પ્રમાણ્âન્તર-પ્રતીક્ષણં વિશીર્યેત, તેન્âઇવ નિર્ણીત-સ્વરૂપત્વાત્ તસ્ય, પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધે પુનઃ પ્રમાણ્âન્તર-વૈયર્થ્યાત્. ન્âઇતદ્ અસ્તિ, ભવત્-પરિકલ્પિત્âધ્યક્ષસ્ય્âપ્ય્ અપ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાત્: તદ્-દર્શિતે ઽર્થે વિકલ્પ-પ્રતીક્ષણાત્ તસ્ય્âઇવ પ્રામાણ્યમ્ આસજ્યેત. તદ્-ગૃહીતમ્ એવ્âર્થમ્ અસાવ્ અભિલાપયત્îતિ ચેચ્ છબ્દ-પ્રતિપાદિતં હેતું પ્રમાણ્âન્તરં સમર્થયત ઇતિ સમાનો ન્યાયઃ.
[નવ્_9.0] શાબ્દં ચ દ્વિધા ભવતિ: લૌકિકં શાસ્ત્ર-જં ચ્êતિ. તત્ર્êદમ્ દ્વયોર્ અપિ સાધારણં લક્ષણં પ્રતિપાદિતં. સમર્થનં પુનર્ અવિપ્રતારક-વચન-પ્રભવસ્ય્êહ્âદિ-વાક્ય-પ્રસ્તાવ એવ લૌકિકસ્ય વિહિતં, શાસ્ત્ર-જસ્ય તુ વિધાતવ્યમ્ ઇતિ યાદૃશઃ શાસ્ત્રાત્ તજ્-જાતં પ્રમાણતામ્ અનુભવતિ તદ્ દર્શયતિ:
આપ્ત્ôપજ્ઞમ્ અનુલ્લઙ્ઘ્યમ્ અદૃષ્ટ્êષ્ટ-વિરોધકમ્ ।
તત્ત્વ્ôપદેશ-કૃત્ સાર્વં શાસ્ત્રં કાપથ-ઘટ્ટનમ્

[નવ્_9.1] શાસ્તિ શિક્ષયતિ જીવ્âજીવ્âદિ-તત્ત્વં ગ્રાહયતિ, શિષ્યતે ઽનેન્êતિ વા શાસ્ત્રમ્ . તત્ કિં-ભૂતમ્ ઇતિ તદ્-વિશેષણાન્ય્ આહ. આપ્તઃ પ્રક્ષીણ્âશેષ-રાગ્âદિ-દોષ-ગણસ્, તેન્ ôપજ્ઞમ્ આદાવ્ ઉપલબ્ધમ્. અનેન્âપૌરુષેય્âપોહમ્ આહ, તસ્ય પ્રમાણ-બાધિતત્વાત્, પુરુષ-વ્યાપાર્âભાવે વચન્âનુપલબ્ધેર્, ઉપલમ્ભે ઽપિ તદ્-અર્થ્âનવગમાત્, તદ્-અર્થ-નિશ્ચય્âર્થં પુરુષ્âશ્રયણે ગજ-સ્નાન-ન્યાય-પ્રસઙ્ગાત્, તસ્ય રાગ્âદિ-કલુષિતત્વેન વિતથ્âર્થ-કથન-પ્રવૃત્તેઃ. તદ્-અનુષ્ઠાનાદ્ અપિ સ્વ-કાર્ય-સિદ્ધૌ પ્રણયન્âર્થમ્ અપિ પુરુષઃ કિં ન્êષ્યતે, વિશેષ્âભાવાત્. તન્ ન ક્ષીણ-દોષ-વચનં વ્યતિરિચ્ય્âન્યતઃ પ્રેક્ષાવતાં પર-લોક્âદાવ્ અદૃષ્ટે ઽર્થે પ્રવૃત્તિર્ યુક્તા; તત્ તદ્ એવ શાસ્ત્રં, નિરુપચરિત-શબ્દ્âર્થ્ôપપત્તેર્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_9.2] અત એવ્ôલ્લઙ્ઘ્યતે પ્રાબલ્યેન ગમ્યતે ઽભિભૂયતે અન્યૈર્ ઇત્ય્ ઉલ્લઙ્ઘ્યં, તતો ઽન્યદ્ અનુલ્લઙ્ઘ્યં , સર્વ-વચન્âતિશાય્îતિ યાવત્. અત એવ દૃષ્ટેન પ્રમાણ-નિર્ણીતેન્ êષ્ટ સ્ય તદ્-વાચ્યસ્ય વિરોધો યસ્મિંસ્ તત્-તથા તદ્ એવ, યદિ વા દૃષ્ટઃ પ્રમાણેન, ઇષ્ટો વચન્âન્તરેણ, તયોર્ વિરોધકં , તદ્-વિરુદ્ધ્âર્થ્âભિધાનાત્, તતો ઽન્યદ્ અદૃષ્ટ્êષ્ટ-વિરોધકમ્ , અબાધ્âર્થ્âભિધાય્îત્ય્ અર્થઃ.
[નવ્_9.3] તદ્-ઇયતા શાસ્ત્રસ્ય સ્વ્âર્થ-સમ્પદ્ ઉક્તા. અધુના તત્ત્વ્ôપદેશ્âદીનાં પર્âર્થત્વાત્ પર્âર્થ-સમ્પદમ્ આહ: તત્ત્વં જીવ્âદયઃ પદ્âર્થાઃ, પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્, તેષાં ઉપદેશઃ સ્વરૂપ-પ્રકાશનં તદ્-રક્ષણ્âદિ-વિધાનં વા. તં કરોતિ તત્ત્વ્ôપદેશ-કૃત્ . અત એવ સાર્વં સર્વસ્મૈ હિતં, પ્રાણિ-રક્ષણ્ôપાય્ôપદેશ-પરમ-પદ-દાયિતયા વિશ્વ-જનીનત્વાત્. એતેન પર્âર્થ-સમ્પાદકત્વમ્ ઉક્તમ્.
[નવ્_9.4] અધુના પરેષામ્ એવ્âનર્થ-વિઘાતિત્વમ્ આહ: કુત્સિતાઃ પન્થાઃ કાપથાસ્ તીર્થ્âન્તરાણિ, તેષાં ઘટ્ટનં વિચાલકં નિરાકારકં, સર્વ-જન્âપકારિ-કુમત-વિધ્વંસકમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઈદૃશાદ્ એવ શાસ્ત્રાજ્ જાતં શાબ્દં પ્રમાણં, ન્âન્યેભ્યો, વિપ્રલમ્ભકત્વાત્ તેષામ્ ઇતિ.
[નવ્_10.0] અધુના પર્âર્થ્âનુમાન-લક્ષણં વક્તવ્યમ્, તચ્ ચ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પશ્યન્ન્ એક-યોગ-ક્ષેમત્વાત્ સામાન્યેન્âહ:
સ્વ-નિશ્ચયવદ્ અન્યેષાં નિશ્ચય્ôત્પાદનં બુધૈઃ ।
પર્âર્થં માનમ્ આખ્યાતં વાક્યં તદ્-ઉપચારતઃ

[નવ્_10.1] અત્ર પર્âર્થં માનમ્ ઇતિ લક્ષ્યં, સ્વ-નિશ્ચયવદ્ ઇત્ય્-આદિ લક્ષણમ્. સ્વ આત્મા તસ્ય નિશ્ચયઃ પ્રમેય્âધિગમસ્, તદ્ વદ્ અન્યેશાં પ્રતિપાદ્યાનાં નિશ્ચય્ôત્પાદનં પ્રમેય-પરિચ્છેદક-જ્ઞાન-પ્રાદુર્-ભાવનં: યથ્âત્મનો ઽર્થ-નિર્ણયસ્ તથા પરેષાં નિર્ણય-જનનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. બુધૈર્ વિદ્વદ્ભિઃ, પરસ્મૈ અર્થઃ પ્રયોજનં યેન તત્ પર્âર્થં , મીયતે ઽનેન્êતિ માનમ્ , આખ્યાતં કથિતમ્.
[નવ્_10.2] નનુ ચ યદિ નિશ્ચય્ôત્પાદનં પર્âર્થ-માનં, તથા જ્ઞાનમ્ અપિ પર-પ્રત્યાયનાય વ્યાપ્રિયમાનં પર્âર્થં પ્રાપ્નોત્îત્ય્ આહ: વાક્યં પર્âર્થં, ન જ્ઞાનં, તસ્ય્âઇવ્âનન્તર્યેણ વ્યાપારાત્, પર-પ્રયોજન-માત્રત્વાચ્ ચ, ઇતરસ્ય તુ વ્યવહિતત્વાત્, સ્વ-પર્ôપકારિત્વાચ્ ચ. કથં વચનમ્ અજ્ઞાન-રૂપં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ: તદ્-ઉપચારતસ્ , તસ્ય જ્ઞાનસ્ય્ôપચારો ઽતદ્-રૂપસ્ય્âપિ તદ્-અઙ્ગતયા તદ્-રૂપત્વેન ગ્રહણમ્, તતઃ. ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ: પ્રતિપાદ્ય-ગતમ્ ઉત્પત્સ્યમાનં યજ્ જ્ઞાનં તદ્ અવ્યવહિત-કારણત્વાદ્ વચનમ્ અપ્ય્ ઉપચારેણ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ર્âનુમાનસ્ય પારાર્થ્યં પરૈર્ અભ્યુપગતમ્ એવ, પ્રત્યક્ષસ્ય ન પ્રતિપદ્યન્તે, કિલ્êદં શબ્દ-પ્રવેશ-શૂન્ય-સ્વલક્ષણ-ગ્રાહ્îતિ ન્âઇતદ્-ગોચરઃ પરેભ્યઃ પ્રતિપાદયિતું પાર્યતે. ન ચ શબ્દાત્ પરસ્ય સ્વલક્ષણ-ગ્રહણ-દક્ષં પ્રત્યક્ષમ્ ઉન્મઙ્ક્ષ્યતિ, શબ્દસ્ય વિકલ્પ્ôત્પાદિતત્વેન પરસ્ય્âપિ વિકલ્પ્ôત્પાદકત્વાત્. તદ્ ઉક્તં:
"વિકલ્પ-યોનયઃ શબ્દા વિકલ્પાઃ શબ્દ-યોનયઃ ।
કાર્ય-કારણતા તેષાં ન્âર્થં શબ્દાઃ સ્પૃશન્ત્ય્ અપિ" ॥
[નવ્_11.0] નિર્વિકલ્પકં ચ પ્રત્યક્ષમ્, અતો ન શબ્દ-જન્યમ્ ઇત્ય્ અતો ઽનુમાનં દૃષ્ટ્âન્તી-કૃત્ય પ્રત્યક્ષસ્ય્âપિ પરાર્થતાં સાધયિતુમ્ આહ:
પ્રત્યક્ષેણ્âનુમાનેન પ્રસિદ્ધ્âર્થ-પ્રકાશનાત્ ।
પરસ્ય તદ્-ઉપાયત્વાત્ પર્âર્થત્વં દ્વયોર્ અપિ

[નવ્_11.1] પ્રત્યક્ષેણ્â પ્ય્ અનુમાનેન્ê વ પ્રસિદ્ધ્âર્થ-પ્રકાશનાત્ સ્વ-પ્રતીત-પ્રમેય-પ્રત્યાયકત્વાત્ પર્âર્થત્વં પ્રતિપાદ્ય-પ્રયોજનત્વં દ્વયોર્ અપિ પ્રત્યક્ષ્âનુમાનયોસ્, તુલ્ય-કારણત્વાન્, ન્âનુમાનસ્ય્âઇવ્âઇકસ્ય્êત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ઇહ ચ્âશ્રૂયમાણત્વાત્ તદ્-અર્થ-ગમનાચ્ ચ્âપ્îવ-શબ્દૌ લુપ્ત-નિર્દિષ્ટૌ દ્રષ્ટવ્યૌ. પ્રત્યક્ષ-પ્રતીત્âર્થ-પ્રત્યાયનં ચ પ્રતિજાનાનસ્ય્âયમ્ અભિપ્રાયો: યત્ પરો મન્યતે -- ન્âઇતદ્-ગોચરં પરેભ્યઃ પ્રતિપાદયિતું પાર્યત ઇતિ -- તદ્ અયુક્તં, નિર્વિકલ્પક્âધ્યક્ષ્âપોહેન વ્યવસાય-રૂપસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાગ્ એવ સાધિતત્વાત્, તદ્-ગોચરસ્ય કથઞ્ચિદ્ વિકલ્પ-ગમ્યત્વેન શબ્દ-પ્રતિપાદ્યત્વાત્. તદ્ યથ્âનુમાન-પ્રતીતો ઽર્થઃ પરસ્મૈ પ્રતિપાદ્યમાનો વચન-રૂપ્âપન્નઃ પર્âર્થમ્ અનુમાનં, તથા પ્રત્યક્ષ-પ્રતીતો ઽપિ પર્âર્થં પ્રત્યક્ષં, પર-પ્રત્યાયનસ્ય તુલ્યત્વાદ્, વચન-વ્યાપારસ્ય્âઇવ ભેદાત્. તથા હ્ય્: અનુમાન-પ્રતીતં પ્રત્યાયયન્ન્ એવં વચનયત્ય્ -- અગ્નિર્ અત્ર ધૂમાદ્, યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્ર તત્ર્âગ્નિર્, યથા મહાનસ્âદૌ; વૈધર્મ્યેણ વ્âગ્ન્ય્-અભાવે ન ક્વચિદ્ ધૂમો, યથા જલ્âશય્âદૌ, તથા ચ ધૂમો ઽયં, તસ્માદ્ ધૂમાદ્ અગ્નિર્ અત્ર્êતિ, અવ્યુત્પન્ન-વિસ્મૃત-સમ્બન્ધયોસ્ તથ્âઇવ પ્રતિપાદયિતું શક્યત્વાત્. સ્મર્યમાણે સમ્બન્ધે પુનર્ એવમ્: અગ્નિર્ અત્ર ધૂમ્ôપપત્તેર્; વૈધર્મ્યેણ: અગ્નિર્ અત્ર, અન્યથા ધૂમ્âનુપપત્તેઃ. પ્રત્યક્ષ-પ્રતીતં પુનર્ દર્શયન્ન્ એતાવદ્ વક્તિ: ‘પશ્ય રાજ ગચ્છતિઽ. તતશ્ ચ વચનાદ્ દ્વિવિધાદ્ અપિ સમગ્ર-સામગ્રીકસ્ય પ્રતિપાદ્યસ્ય્âનુમેય-પ્રત્યક્ષ્âર્થ-વિષયા યતઃ પ્રતીતિર્ ઉલ્લસત્ય્, અતો દ્વયોર્ અપિ પર્âર્થત્êત્ય્ આહ: પરસ્ય તદ્-ઉપાયત્વાત્ પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતીતિં પ્રતિ પ્રતિપાદક-સ્થ-પ્રત્યક્ષ્âનુમાન-નિર્ણીત્âર્થ-પ્રકાશન-કારણત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એતેન પૂર્વ-કારિક્ôક્ત્ôપચાર-કારણં ચ લક્ષયતિ.
[નવ્_11.2] યચ્ ચ્ôક્તં: ‘ન શબ્દાત્ પરસ્ય પ્રત્યક્ષ્ôત્પત્તિસ્, તસ્ય વિકલ્પ-જનકત્વાત્, પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણ-વિષયત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વાત્ઽ; -- તદ્ અયુક્તં, સામાન્ય-વિશેષ્âત્મક્âર્થ-વિષયસ્ય નિર્ણય-રૂપસ્ય તસ્ય કથઞ્ચિદ્ એક-વિષયતયા શબ્દ્ôત્પાદ્યત્વ્âવિરોધાદ્, એવં-વિધસ્ય ચ પ્રાગ્ એવ સમર્થનાત્. ચક્ષુર્-આદિ-સામગ્રીતસ્ તદ્ ઉત્પદ્યતે, ન શબ્દાદ્ ઇતિ ચેદ્, અનુમાનમ્ અપિ પ્રત્યક્ષ્âદિ-નિશ્ચિતાદ્ ધેતોર્ અવિસ્મૃત-સમ્બન્ધસ્ય પ્રમાતુર્ ઉલ્લસતિ, ન શબ્દાદ્, અતસ્ તસ્ય્âપિ પર્âર્થતા વિશીર્યેત. સમર્થ-હેતુ-કથનાત્ તત્ર વચનસ્ય પર્âર્થત્êતિ ચેદ્, અત્ર્âપિ દર્શન-યોગ્ય્âર્થ-પ્રતિપાદનાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. તન્ ન પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષયોઃ પારાર્થ્યં પ્રતિ વિશેષ્ôપલબ્ધિર્ ઇતિ મુચ્યતાં પક્ષ-પાતઃ.
[નવ્_12.0] તદ્ એવં દ્વયોર્ અપિ પર્âર્થતાં પ્રતિપાદ્ય તત્-સ્વરૂપમ્ આહ:
પ્રત્યક્ષ-પ્રતિપન્ન્âર્થ-પ્રતિપાદિ ચ યદ્ વચઃ ।
પ્રત્યક્ષં પ્રતિભાસસ્ય નિમિત્તત્વાત્ તદ્ ઉચ્યતે

[નવ્_12.1] યદ્ વચઃ પ્રત્યક્ષ-પ્રતિપન્ન્âર્થ-પ્રતિપાદિ સાક્ષાત્-કારિ-જ્ઞાન-ગોચર-કથન-ચતુરં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ. તચ્ ચ પ્રત્યક્ષ-રૂપમ્ એવ્ôચ્યમાનં પ્રત્યક્ષં, વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ પુનર્ અનુમાન-દ્વારેણ્ôચ્યમાનમ્ અનુમાનમ્ એવ્êતિ ચ-શબ્દેન્âનેક્âર્થત્વાદ્ દર્શયતિ. વચનં કુતઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઇત્ય્ આહ: પ્રતિભાસસ્ય નિમિત્તત્વાત્ પ્રતિપાદ્ય-પ્રત્યક્ષ-પ્રકાશ-હેતુત્વાદ્ ઉપચારેણ્ôચ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ.
[નવ્_13.0] અનુમાનમ્ આહ:
સાધ્ય્âવિન્âભુવો હેતોર્ વચો યત્ પ્રતિપાદકમ્ ।
પર્âર્થમ્ અનુમાનં તત્ પક્ષ્âદિ-વચન્âત્મકમ્

[નવ્_13.1] હિનોતિ ગમયત્ય્ અર્થમ્ ઇતિ હેતુસ્ , તસ્ય સાધ્ય્âવિન્âભુવઃ પ્રાઙ્ નિરૂપિતસ્ય યદ્ વચઃ પ્રતિપાદકં સન્દર્શકં તદ્ અનુમાન-પ્રકાશ-હેતુત્વાત્ પર્âર્થમ્ અનુમાનમ્ . તત્ કી-દૃશં? ઇત્ય્ આહ: પક્ષો વક્ષ્યમાણ-લક્ષણઃ સ આદિર્ યેષાં હેતુ-દૃષ્ટ્âન્ત્ôપનય-નિગમન્âદીનાં તાનિ તથા, તેષાં વચનાનિ પ્રતિપાદકા ધ્વનયઃ; તાન્ય્ એવ્ âત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તત્ પક્ષ્âદિ-વચન્âત્મકમ્ .
[નવ્_13.2] નનુ ચ હેતુ-પ્રતિપાદકં વચઃ પર્âર્થમ્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અભિધાય તત્ પક્ષ્âદિ-વચન્âત્મકમ્ ઇતિ વદતઃ પૂર્વ્âપર-વ્યાહતા વાચો યુક્તિઃ. ન્âઇતદ્ અસ્ત્ય્; એવં મન્યતે ન્âઇકઃ પ્રકારઃ પર્âર્થ્âનુમાનસ્ય, કિં તર્હિ યથા પરસ્ય સુખેન પ્રમેય-પ્રતીતિર્ ભવતિ તથા યત્નતઃ પ્રત્યાયનીયઃ. તત્ર દશ્âવયવં સાધનં પ્રતિપાદન્ôપાયઃ. તદ્ યથા -- પક્ષ્âદયઃ પઞ્ચ, તચ્-છુદ્ધયશ્ ચ. તત્ર યદા પ્રતિપાદ્યઃ પ્રક્રમાદ્ એવ નિર્ણીત-પક્ષો ઽવિસ્મૃત-દૃષ્ટ્âન્ત-સ્માર્ય-પ્રતિબન્ધ-ગ્રાહક-પ્રમાણો વ્યુત્પન્ન-મતિત્વાચ્ છેષ્âવયવ્âભ્યૂહન-સમર્થશ્ ચ ભવતિ, યદ્ વ્âત્યન્ત્âભ્યાસેન પરિકર્મિત-મતિત્વાત્ તાવત્âઇવ પ્રસ્તુત-પ્રમેયમ્ અવબુધ્યતે, તદા હેતુ-પ્રતિપાદનમ્ એવ ક્રિયતે, શેષ્âભિધાનસ્ય શ્રોતૃ-સંસ્કાર્âકારિતયા નૈરર્થક્યાદ્ ઇત્ય્-આદૌ હેતુ-પ્રતિપાદનં સૂત્ર-કૃતા પર્âર્થમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તમ્. યદા તુ પ્રતિપાદ્યસ્ય ન્âદ્ય્âપિ પક્ષ-નિર્ણયસ્, તદ્âકાણ્ડ એવ હેત્ûપન્યાસો ઽદૃષ્ટ-મુદ્ગર-પાતાયમાનઃ સ્યાદ્ ઇતિ પક્ષો ઽપિ નિર્દિશ્યતે. તથ્âસ્મર્યમાણે પ્રતિબન્ધ-ગ્રાહિણિ પ્રમાણે દૃષ્ટ્âન્તો ઽપિ વર્ણ્યેત્âન્યથા હેતોઃ સામર્થ્ય્âનવગતેઃ. સ્મૃતે ઽપિ પ્રમાણે દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયિતુમ્ અજાનાનસ્ય્ôપનયો દર્શ્યતે. તથ્âપિ સાકાઙ્ક્ષસ્ય નિગમનમ્ ઉચ્યતે, ઽન્યથા નિરાકુલ-પ્રસ્તુત્âર્થ્âસિદ્ધેઃ. તથા યત્ર પક્ષ્âદૌ સ્વરૂપ-વિપ્રતિપત્તિસ્ તત્ર તચ્-છુદ્ધિઃ પ્રમાણેન કર્તવ્ય્êતરથા તેષાં સ્વ-સાધ્ય્âસાધનાત્. સર્વેષાં ચ્âમીષાં સાધન્âવયવત્વં, પ્રતિપાદ્ય-પ્રતીત્ય્-ઉપાયત્વાત્.
[નવ્_13.3] નનુ ચ સ્વ-નિશ્ચયવત્ પર-નિશ્ચય્ôત્પાદનં પર્âર્થમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તં, ન ચ સ્વ્âર્થ્âનુમાન-કાલે ક્રમો ઽયમ્ અનુભૂયતે, સમ્બન્ધ-વેદિનો હેતુ-દર્શન-માત્રાત્ સાધ્ય-પ્રતીતિ-સિદ્ધેર્, ન હિ પ્રતિપત્તા પક્ષં કૃત્વા તતો હેતું નિભાલયતિ, ન્âપિ દૃષ્ટ્âન્ત્âદિકં વિરચયતિ, તથા પ્રતીતેર્ અભાવાત્. કિં ચ્âન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં હેતોર્ એવ સામર્થ્યમ્ ઉન્નીયતે, ન પક્ષ્âદીનાં, તદ્-વ્યતિરેકેણ્âપિ સાધ્ય-સિદ્ધેઃ, તથ્âપિ તેષાં સાધન્âંશત્વ-કલ્પને ઽનવસ્થા-પ્રસઙ્ગાત્. યદિ ચ તત્-સામર્થ્યં સ્યાત્, તદા પક્ષ્ôપન્યાસ-માત્રાદ્ એવ સાધ્ય્âવગતેર્ હેતુર્ આનર્થક્યમ્ અશ્નુવીત, ઉત્તર્âવયવાશ્ ચ, એવં હિ તત્-સામર્થ્યં સિદ્ધ્યેન્ ન્âન્યથા. તસ્માદ્ ય એવ પર-નિરપેક્ષં સાધ્યં બોધયતિ સ એવ હેતુઃ સાધનં, ન પક્ષ્âદય ઇતિ.
[નવ્_13.4] અત્ર્ôચ્યતે -- ‘સ્વ-નિશ્ચયવત્ પર-નિશ્ચય્ôત્પાદનં પર્âર્થમ્ અનુમાનમ્ ઉક્તમ્ઽ; ઇત્ય્-આદિ યદ્ ઉક્તં તદ્ યુક્તમ્ ઉક્તં, કેવલં તદ્-અર્થં ન જાનીષે, નિશ્ચય્âપેક્ષય્âઇવ ‘વત્ઽ-ઇના તુલ્યત્âભિધાનાન્; ન પુનઃ સર્વ-સામાન્યમ્ અભિપ્રેતમ્, અન્યથા ધ્વનિમ્ અનુચ્ચારયન્ સ્વ્âર્થ્âનુમાને સાધ્યમ્ અવબુધ્યત ઇતિ, તદ્-અનુચ્ચારણેન પર-નિશ્ચય્ôત્પાદનં પ્રસજ્યેત. ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, શબ્દ્âનુચ્ચારણે પર-પ્રતિપાદન્âસમ્ભવાત્, તદ્-અર્થં શબ્દ્âઙ્ગી-કરણે યેન યેન વિના પર-પ્રતિપાદન્âસમ્ભવસ્ તત્ તદ્ ઉરરી-કર્તવ્યં, સમાન-ન્યાયાત્. ન ચ પક્ષ્âદિ-વિરહે પ્રતિપાદ્ય-વિશેષઃ પ્રતિપાદયિતું શક્યો, હેતુ-ગોચર્âદિ-તત્-સાધ્ય્âર્થ-પ્રતીતિ-વિકલતયા તસ્ય સાકાઙ્ક્ષત્વાત્. તથા ચ બુભુત્સિત્âર્થ-બોધ્âભાવાદ્ અપ્રત્યાયિત એવ તિષ્ઠેદ્; અતસ્ તદ્-બોધન્âર્થં પક્ષ્âદયો દર્શનીયા ઇતિ તે ઽપિ સાધન્âંશાઃ સ્યુઃ. યચ્ ચ્ôક્તમ્: અન્વય-વ્યતિરેક્âનુકરણ્âભાવાન્ ન સાધનં, હેતુ-માત્રાદ્ અપિ સાધ્ય-સિદ્ધેસ્, તદ્ અયુક્તમ્, અવિપ્રતારકતા-નિશ્ચિત-પુરુષ-વચન-માત્રાદ્ અપ્ય્ અગ્નિર્ અત્ર્êત્ય્-આદિ-રૂપાત્ ક્વચિત્ પ્રમેયો ઽર્થઃ સિધ્યત્îતિ હેતોર્ અપ્ય્ અસાધનતા-પ્રસઙ્ગાત્. તદ્-વિરહેણ્âપિ સાધ્ય-સિદ્ધેઃ. યુક્તં ચ્âઇતદ્, અવિપ્રતારક-વચનસ્ય પ્રાગ્ એવ પ્રામાણ્ય-પ્રસાધનાત્. યચ્ ચ્ôક્તમ્: યદ્ય્ અમીષાં સામર્થ્યં સ્યાત્, તદા પક્ષ-માત્રાદ્ એવ સાધ્ય-પ્રતીતેર્ હેતોર્ વૈયર્થ્યં સ્યાદ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તતરં, ભવત્-પક્ષે ઽપિ સમાનત્વાત્, તત્ર્âપિ સમર્થ-હેત્ûપન્યાસાદ્ એવ સાધ્ય્âવગતેર્, અન્યથા સમર્થત્âયોગાત્. પશ્ચાત્ તસ્ય્âઇવ પ્રમાણેન સમર્થનં સર્વત્ર ગૃહીત-વ્યાપ્તિકસ્ય ચ પુનઃ પક્ષ-ધર્મિણ્ય્ ઉપસંહરણમ્ અનર્થકતાં પ્રાપ્નુવત્ કેન નિવાર્યેત? તદ્-અભાવે હેતોઃ સામર્થ્યં ન્âવગમ્યતે, તેન સાર્થકમ્ ઇતિ ચેત્, પક્ષ્âદીન્ અપિ વિરહય્ય પ્રતિપાદ્ય-વિશેષઃ પ્રતિપાદયિતું ન પાર્યત ઇતિ તેષામ્ અપિ સાર્થકતા ન દુરુપપાદ્êતિ મુચ્યતામ્ આગ્રહઃ. તસ્માદ્ ધેતુવત્ પક્ષ્âદયો ઽપિ સાધનં, હેતોર્ અપિ ક્વચિત્ પ્રતિપાદ્યે તદ્-અપેક્ષતયા નિરપેક્ષત્âસિદ્ધેર્ ઇતિ. તદ્ ઇદં સકલમ્ આકલય્ય્ôક્તં તત્ પક્ષ્âદિ-વચન્âત્મકં ઇતિ.
[નવ્_14.0] તદ્ એવમ્ અર્થતઃ પક્ષ્âદીન્ પ્રસ્તુત્ય તાવત્ પક્ષ-લક્ષણમ્ આહ:
સાધ્ય્âભ્યુપગમઃ પક્ષઃ પ્રત્યક્ષ્âદ્ય્-અનિરાકૃતઃ ।
તત્-પ્રયોગો ઽત્ર કર્તવ્યો હેતોર્ ગોચર-દીપકઃ

[નવ્_14.1] પચ્યત ઇતિ પક્ષો, વ્યક્તી-ક્રિયત ઇતિ-ભાવઃ. કિં-ભૂત ઇત્ય્ આહ: સાધ્યસ્ય્â નુમેયસ્ય્ âભ્યુપગમો ઽઙ્ગી-કરણં, પ્રાશ્નિક્âદીનાં પુરતઃ પ્રતિજ્ઞા-સ્વી-કાર ઇત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ અભ્યુપગમ-માત્રમ્? ન્êત્ય્ આહ: પ્રત્યક્ષ્âદ્ય્-અનિરાકૃત ઇતિ. પ્રત્યક્ષં સાક્ષાત્-કારિ સંવેદનમ્, આદિ -શબ્દાદ્ અનુમાન-સ્વ-વચન-લોકા ગૃહ્યન્તે, તૈર્ અનિરાકૃતો ઽબાધિતઃ પક્ષ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. તદ્ યથા -- ‘સર્વમ્ અનેક્âન્ત્âત્મકમ્ઽ, ‘અસ્તિ સર્વ-જ્ઞઽ; ઇત્ય્-આદિ વા. અયં ચ કેવલમ્ એષ્ટવ્યો, ન પુનઃ પર્âર્થ્âનુમાન-કાલે વચનેન્âભિધાતવ્ય ઇતિ યો મન્યેત તં પ્રત્યાહ: તસ્ય પક્ષસ્ય પ્રયોગો ઽભિધાનમ્ અત્ર પર્âર્થ્âનુમાન-પ્રસ્તાવે કર્તવ્યો વિધેયઃ. કુત ઇત્ય્ આહ: હેતોઃ પ્રાઙ્-નિરૂપિતસ્ય ગોચર-દીપક ઇતિ, ‘નિમિત્ત-કારણ-હેતુષુ સર્વાસાં પ્રાયો દર્શનમ્ઽ; ઇતિ-વચનાદ્, ભાવ-પ્રધાનત્વાચ્ ચ નિર્દેશસ્ય, વિષય-સન્દર્શકત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અયમ્ અત્ર્âભિપ્રાયો: ન હિ સર્વત્ર પ્રતિવાદિનઃ પ્રક્રમાદ્ એવ નિર્ણીત-પક્ષસ્ય કૂર્ચ-શોભા-પુરઃ-સરં હેતુર્ ઉપન્યસ્યતે, ઽપિ તુ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્.
[નવ્_15.0] તતો યદ્âદ્ય્âપિ પ્રતિપાદ્યઃ પક્ષ્âર્થં ન જાનીતે, તદ્âકાણ્ડ એવ હેતાવ્ ઉચ્યમાને વિષય-વ્યામોહાદ્ ભ્રાન્તિ-લક્ષણો દોષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ:
અન્યથા વાદ્ય્-અભિપ્રેત-હેતુ-ગોચર-મોહિનઃ ।
પ્રત્યાય્યસ્ય ભવેદ્ ધેતુર્ વિરુદ્ધ્âરેકિતો યથા

[નવ્_15.1] અન્યથ્ê ત્ય્ ઉક્ત-વિપરીત્âશ્રયણે પક્ષ-પ્રયોગ્âકરણ ઇત્ય્ અર્થઃ. વાદિનો હેત્ûપન્યાસ-કર્તુર્ અભિપ્રેતો ઽભિમતઃ સ ચ્âસૌ હેતુ-ગોચરશ્ ચ વાદ્ય્-અભિપ્રેત-હેતુ-ગોચરસ્ ; તત્ર મુહ્યતિ દોલાયતે તચ્ છીલશ્ ચ યસ્, તસ્ય પ્રત્યાય્યસ્ય પ્રતિવાદિનો હેતુર્ વિરુદ્ધ્âરેકિતો ભવેદ્ વિરોધ-શઙ્કા-કલઙ્કિતઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તતશ્ ચ સમ્યગ્-ઘેતાવ્ અપિ ‘વિપક્ષ એવ્âયં વર્તતઽ; ઇતિ વ્યામોહાદ્ વિરુદ્ધ-દૂષણમ્ અભિદધીત, પક્ષ્ôપન્યાસાત્ તુ નિર્ણીત-હેતુ-ગોચરસ્ય ન્âઇષ દોષઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અમુમ્ એવ્âર્થં સ્પષ્ટ-દૃષ્ટ્âન્તેન્âહ યથ્ê તિ. તદ્-ઉપન્યાસ્âર્થઃ.
ધાનુષ્ક-ગુણ-સમ્પ્રેક્ષિ-જનસ્ય પરિવિધ્યતઃ ।
ધાનુષ્કસ્ય વિના લક્ષ્ય-નિર્દેશેન ગુણ્êતરૌ

[નવ્_16.1] યથા લક્ષ્ય-નિર્દેશં વિના ધાનુષ્કસ્ય્êષું પ્રક્ષિપતો યૌ ગુણ-દોષૌ તૌ તદ્-દર્શિ-જનસ્ય વિપર્યસ્તાવ્ અપિ પ્રતિભાતઃ -- ગુણો ઽપિ દોષતયા, દોષો ઽપિ વા ગુણતયા -- તથા પક્ષ-નિર્દેશં વિના હેતુમ્ ઉપન્યસ્યતો વાદિનો યૌ સ્વ્âભિપ્રેત-સાધ્ય-સાધન-સમર્થત્વ્âસમર્થત્વ-લક્ષણૌ ગુણ-દોષૌ તૌ પ્રાશ્નિક-પ્રતિવાદ્ય્âદીનાં વિપરીતાવ્ અપિ પ્રતિભાત ઇતિ ભાવ્âર્થઃ. અક્ષર્âર્થસ્ તુ ધનુષા ચરતિ ધાનુષ્કસ્ તસ્ય ગુણો લક્ષ્ય-વેધ-પ્રાવીણ્ય-લક્ષણસ્ તત્ર પ્રેક્ષકાણાં કુતૂહલમ્ ઇતિ તસ્ય્âઇવ્ôપાદાનમ્, અન્યથા દોષો ઽપિ દ્રષ્ટવ્યઃ. તત્- સમ્પ્રેક્ષિ-જનસ્ય તત્-સમ્પ્રેક્ષણ-શીલ-લોકસ્ય પરિવિધ્યતો યથા -- કથઞ્ચિદ્ બાણં મુઞ્ચત ઇત્ય્ અર્થઃ; ધનુષ્કસ્ય વિના લક્ષ્ય-નિર્દેશેન ચાપ-ધરસ્ય વેધ્ય-નિષ્ટઙ્કનમ્ ઋતે યૌ ગુણ્êતરૌ ગુણ-દોષૌ તૌ યથા વિરુદ્ધારેકિતૌ ભવતસ્, તથા વાદિનો ઽપ્îત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ અવિજ્ઞાત-તદ્-અર્થે પ્રતિવાદિનિ વાદિ-ધાનુષ્કેણ પક્ષ-લક્ષ્યં નિર્દિશ્ય્âઇવ હેતુ-શરઃ પ્રોક્તવ્ય ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_17.0] સામ્પ્રતં હેતોર્ લક્ષણ્âવસરસ્, તચ્ ચ સ્વ્âર્થ્âનુમાનવન્ નિર્વિશેષં દ્રષ્ટવ્યં; પ્રયોગસ્ તુ તત્ર ન દર્શિતઃ, સ્વ્âર્થ્âનુમાનસ્ય બોધ-રૂપત્વાદ્; ઇહ તુ દર્શનીયઃ, પર્âર્થ્âનુમાનસ્ય વચન-રૂપત્વાદ્; અતસ્ તં દર્શયતિ:
હેતોસ્ તથ્ôપપત્ત્યા વા સ્યાત્ પ્રયોગો ઽન્યથ્âપિ વા ।
દ્વિ-વિધો ઽન્યતરેણ્âપિ સાધ્ય-સિદ્ધિર્ ભવેદ્ ઇતિ

[નવ્_17.1] સ્વ્âર્થ્âનુમાન-પ્રસ્તાવે હિ પર-પ્રણીત-લક્ષણ્âન્તર-વ્યપોહેન સાધ્ય-વ્યતિરેકાત્ સામસ્ત્યેન હેતોર્ વ્યાવૃત્તિર્ એવ્âઇકં લક્ષણમ્ ઇતિ નિર્ણીતમ્. પર્âર્થ્âનુમાને ઽપિ તદ્ એવ પ્રકાશનીયં, વચન-રચના તુ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ પ્રવર્તત ઇત્ય્ અભિપ્રાયવાંસ્ તદ્-દ્વૈવિધ્યમ્ આહ: હેતોર્ દ્વિવિધઃ પ્રયોગઃ સ્યાદ્ ઇતિ સમ્બન્ધઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ: તથ્âઇ વ સાધ્ય-સદ્ભાવ એવ્ ôપપત્તિર્ વિદ્યમાનતા, તયા તથ્ôપપત્ત્યા , યથ્âગ્નિર્ અત્ર, ધૂમસ્ય તથ્âઇવ્ôપપત્તેર્ ઇતિ. અન્યથ્âપિ વ્ê ત્ય્ અનેન્âવયવે સમુદાય્ôપચારાદ્ અન્યથ્âનુપપત્તિં લક્ષયતિ. અન્યથા સાધ્ય-વ્યતિરેકે ઽનુપપત્તિર્ અવિદ્યમાનત્âઇવ તયા વ્â ન્યથ્âનુપપત્ત્યા હેતોઃ પ્રયોગઃ સ્યાદ્, યથ્âગ્નિર્ અત્ર, ધૂમસ્ય્âન્યથ્âનુપપત્તેર્ ઇતિ. ‘એતે ચ દ્વે અપ્ય્ એકસ્મિન્ સાધ્યે પ્રયોક્તવ્યેઽ; ઇતિ યો મન્યેત,તચ્-છિષ્યણ્âર્થં આહ્ âન્યતરેણ્âપિ તથ્ôપપત્તિ-પ્રયોગેણ્âન્યથ્âનુપપત્તિ-પ્રયોગેણ વા સાધ્ય સ્ય પ્રતિપિપાદયિષિત્âર્થસ્ય સિદ્ધિર્ નિષ્પત્તિઃ પ્રતિપાદ્ય-પ્રતીતાવ્ આરોહણં ભવેદ્, ઇતિ યસ્માત્, તસ્માન્ ન દ્વે અપિ પ્રયોક્તવ્યે, પ્રયોગ-દ્વયે ઽપિ યસ્માદ્ વચન-રચના ભિદ્યતે, ન્âર્થઃ; પ્રયોગસ્ય ચ સાધ્ય-સાધનં ફલં; તચ્ ચેદ્ એકેન્âઇવ સિધ્યતિ, દ્વિતીય-પ્રયોગઃ કેવલં વક્તુર્ અકૌશલમાચક્ષીત, નૈરર્થક્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
[નવ્_18.0] અધુના દૃષ્ટ્âન્ત-લક્ષણ્âવસરઃ. સ ચ દ્વેધા: સાધર્મ્યેણ વૈધર્મ્યેણ ચ. તત્ર સાધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તમ્ અધિકૃત્ય્âહ:
સાધ્ય-સાધનયોર્ વ્યાપ્તિર્ યત્ર નિશ્ચીયતે-તરામ્ ।
સાધર્મ્યેણ સ દૃષ્ટ્âન્તઃ સમ્બન્ધ-સ્મરણાન્ મતઃ

[નવ્_18.1] દૃષ્ટયોર્ અવલોકિતયોઃ સામર્થ્યાત્ સાધ્ય-સાધનયોર્ અન્તઃ પરિનિષ્ઠિતિઃ અન્વયાદ્ વ્યતિરેકાદ્ વા સાધ્ય-સાધન-ભાવ-વ્યવસ્થિતિ-નિબન્ધન્âસ્મિન્ન્ ઇતિ દૃષ્ટ્âન્તઃ ; સમાનો ધર્મો ઽસ્ય્êતિ સધર્મા તદ્-ભાવઃ સાધર્મ્યં તેન સાધર્મ્યેણ . સ કિં-વિધો ભવત્îત્ય્ આહ: સાધ્યં જિજ્ઞાસિત્âર્થ્âત્મકં, સાધનં તદ્-ગમકો હેતુઃ, તયોઃ સાધ્ય-સાધનયોર્ વ્યાપ્તિર્ , ઇદમ્ અનેન વિના ન ભવત્îત્ય્-એવં-રૂપા, યત્ર ક્વચિન્ નિશ્ચીયતે-તરાં અતિશયેન નિર્ણીયતે સ સાધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તઃ. યથ્âગ્નિર્ અત્ર, ધૂમસ્ય તથ્âઇવ્ôપપત્તેર્, મહાનસ્âદિવદ્ ઇતિ. અયં ચ્âવિસ્મૃત-પ્રતિબન્ધે પ્રતિવાદિનિ ન પ્રયોક્તવ્ય ઇત્ય્ આહ: સમ્બન્ધ-સ્મરણાદ્ ઇતિ, લ્યબ્-લોપે પઞ્ચમી, પ્રાગ્-ગૃહીત-વિસ્મૃત-સમ્બન્ધ-સ્મરણમ્ અધિકૃત્ય મતો ઽભિપ્રેતો ઽયં નીતિવિદામ્, ન્âન્યદા. યદા હિ પ્રતિપાદ્યો ઽદ્ય્âપિ સમ્બન્ધં સાધ્ય્âવિન્âભાવિત્વ-લક્ષણં ન્âવબુધ્યતે, તદા પ્રમાણેન સમ્બન્ધં ગ્રાહણીયો, ન દૃષ્ટ્âન્ત-માત્રેણ, ન હિ સહ-દર્શનાદ્ એવ ક્વચિત્ સર્વત્ર્êદમ્ અમુના વિના ન ભવત્îતિ સિધ્યત્ય્, અતિપ્રસઙ્ગાત્. ગૃહીતે ચ પ્રતિબન્ધે સ્મર્યમાણે કેવલં હેતુર્ દર્શનીયઃ, તાવત્âઇવ બુભુત્સિત્âર્થ-સિદ્ધેર્ દૃષ્ટ્âન્તો ન વાચ્યો, વૈયર્થ્યાત્. યદા તુ ગૃહીતો ઽપિ વિસ્મૃતઃ કથઞ્ચિત્ સમ્બન્ધસ્, તદા તત્-સ્મરણ્âર્થં દૃષ્ટ્âન્તઃ કથ્યતે.
[નવ્_18.2] નનુ ચ કથં ત્રિ-કાલ-સમસ્ત-દેશ-વ્યાપિ-સમ્બન્ધ્âવગતિઃ? ન તાવન્ નિર્ણય્âત્મકમ્ અપિ પ્રત્યક્ષં દેશ-કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણુનોઃ સાધ્ય-સાધનયોઃ સમ્બન્ધં નિરીક્ષિતું ક્ષમતે, સન્નિહિતે ઽર્થે વિશદ્âધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેઃ. ન્âપિ શબ્દાત્ તન્-નિર્ણયસ્, તસ્ય પર્ôપદેશ-રૂપતયા સ્વ્âર્થ્âનુમાન્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્, તત્ર પર્ôપદેશ્âભાવાત્, તદ્-અભાવે સમ્બન્ધ્âસિદ્દેસ્, તદ્-અસિદ્ધાવ્ અનુમાન્âનુત્થાનાદ્ ઇતિ. અનુમાનાત્ સમ્બન્ધ-ગ્રહણે નિરવધિર્ અનવસ્થ્âનુષજ્યેત, સમ્બન્ધ-ગ્રાહિણો ઽપ્ય્ અનુમાનસ્ય પુનઃ સમ્બન્ધ્âન્તર-ગ્રહણ-સવ્યપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર્ôચ્યતે -- પ્રત્યક્ષ્âનુમાને દ્વે એવ પ્રમાણે ઇતિ યેષાં મિથ્ય્âભિનિવેશસ્, તેષાં એષ દોષો ન્âસ્માકમ્, અન્વય-વ્યતિરેક-ગ્રાહિ-પ્રત્યક્ષ્âનુપલમ્ભ્ôત્તર-કાલ-ભાવિનો ઽવ્યભિચરિત-ત્રિ-કાલ-વ્યાપિ-ગોચરસ્ય મતિ-નિબન્ધનસ્ય્ôહ-સંજ્ઞિતસ્ય પ્રમાણ્âન્તરસ્ય સમ્બન્ધ-ગ્રાહિતય્êષ્ટત્વાત્, તદ્-અનિષ્ટૌ દૃષ્ટ-વ્યવહાર-વિલોપ-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-વિલોપે ચ વિચાર્âનર્થક્ય-પ્રાપ્તેર્ ઇતિ. અત્ર પ્રકરણે પુનર્ અનુમાનાત્ પાર્થક્યેન્ôહો ન દર્શિતઃ, સઙ્ક્ષિપ્ત-રુચિ-સત્ત્વ્âનુગ્રહ-પ્રવૃત્તત્વાદ્ અસ્ય, શાબ્દં તુ પૃથક્ સમર્થિતં, તસ્ય્âત્ર્âઇવ પર્âર્થ્âનુમાન્ôપયોગિત્વાદ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_19.0] ઇદાનીં વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તમ્ ઉપદર્શયન્ન્ આહ:
સાધ્યે નિવર્તમાને તુ સાધનસ્ય્âપ્ય્ અસમ્ભવઃ ।
ખ્યાપ્યતે યત્ર દૃષ્ટ્âન્તે વૈધર્મ્યેણ્êતિ સ સ્મૃતઃ

[નવ્_19.1] વિસદૃશો ધર્મો ઽસ્ય્êતિ વિધર્મા, તદ્-ભાવો વૈધર્મ્યં, તેન વૈધર્મ્યેણ દૃષ્ટ્âન્તઃ. કી-દૃશ ઇત્ય્ આહ: સાધ્યે ગમ્યે નિવર્તમાને ઽસમ્ભવતિ તુ -શબ્દો ઽવધારણ્âર્થો ભિન્ન-ક્રમઃ, સ ચ સાધનસ્ય્âપિ ગમકસ્ય્âપ્ય્ અસમ્ભવ એવ્êત્ય્ અત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ, ખ્યાપ્યતે પ્રતિપાદ્યતે યત્ર ક્વચિદ્ દૃષ્ટ્âન્તે સ વૈધર્મ્યેણ ભવત્ îતિ -શબ્દેન સમ્બન્ધ-સ્મરણાદ્ ઇતિ.
[નવ્_20.0] ઇદમ્ અત્ર્âપિ સમ્બધ્નાતિ: અસ્ય્âપિ સ્મર્યમાણે સમ્બન્ધે પ્રયોગ્âયોગાદ્ ઇતિ કિમ્ અર્થં વિસ્મૃત-સમ્બન્ધ એવ પ્રતિવાદિનિ દૃષ્ટ્âન્તઃ પ્રયુજ્યતે, ન્âન્યદ્êતિ પર-વચન્âવકાશમ્ આશઙ્ક્ય્âહ:
અન્તર્-વ્યાપ્ત્ય્âઇવ સાધ્યસ્ય સિદ્ધેર્ બહિર્-ઉદાહૃતિઃ ।
વ્યર્થા સ્યાત્ તદ્-અસદ્ભાવે ઽપ્ય્ એવં ન્યાય-વિદો વિદુઃ