न्यायावतार (टीका सहित) · श्लोक 1-20

* तर्क-पञ्चानन-श्री- सिद्धसेन-महामति -विरचितः *
न्याय्âवतारः
श्री- देवभद्र-सूरि -कृत- टिप्पन -संवलित-श्री- सिद्धर्षि-गणि -कृत-टीका-सहितः
अवियुत-सामान्य-विशेष-देशिनं वर्धमान् अम् आनम्य ।
न्याय्âवतार-विवृतिः स्मृति-बीज-विवृद्धये क्रियते ॥ नव्_0:0 ॥
[नव्_0.0] अस्य च्êदम् आदि-वाक्यम्:
[नव्_0] प्रमाण-व्युत्पादन्âर्थम् इदम् आरभ्यते.
[नव्_0.1] प्रमाण्ê त्य्-आदि अनेन च तादात्म्य-तद्-उत्पत्ति-लक्षण-संबन्ध-विकलतया ध्वनेर् बहिर्-अर्थं प्रति प्रामाण्य्âयोगाद् अभिधेय्âदि-सूचन-द्वर्ôत्पन्न्âर्थ-संशय-मुखेनश्रोतारः श्रवणं प्रति प्रोत्साह्यन्त इति धर्मोत्तरो मन्यते. तद् अयुक्तम्. यदि हि शब्दस्य्âर्थ-प्रकाशनं प्रति सामर्थ्यं न समस्ति, तत् कथम् असाव् अभिधेय्âदि-सूचने ऽपि पटिष्ठः स्यात्? न च तस्य्âप्रामाण्य एतच्-छ्रवणाद् अर्थ-संशयं कुर्वन्ति प्रेक्षावन्तः, तद्-वत्ता-हानेर् मिथ्या-ज्ञानाद् अपि प्रवृत्त्य्-अविराम-प्रसङ्गाच् च. अर्चटस् त्व् आह: "न श्रावक्ôत्साहकम् एतत्, प्रामाण्य्âभावात्, तेषां च्âप्रमाणाद् अप्रवृत्तेर्, अन्यथा प्रेक्षावत्ता-क्षतेः, किं तर्हि प्रकरण्âर्थ-कथन्âवसर्ôपस्थित-पर्ôपन्यस्त-हेत्व्-असिद्धत्ôद्भावन्âर्थम्. तथा हि: सम्भवत्य् एवं-वादी -- न्âरब्धव्यम् इदम् अभिधेय्âदि-शून्यत्वात्, काक-दन्त-परीक्ष्âदिवद् इति; तद् अनेन्âस्य तद्वत्ता-प्रकाशकेन वचसा तद्-धेतूनाम् असिद्धत्ôद्भाव्यत" इति. तद् अयुक्ततरम्: यतो यद्îदम् अप्रमाणम् इति न्âभिधेय्âदीनि साक्षाल् लक्षयत् प्रवर्तयति, ततः पर्ôपन्यस्त-हेत्व्-असिद्धतां कथयत्îति युक्ति-रिक्तं पश्यामः, अप्रमाणस्य्âकिञ्चित्-करत्वाद्, अन्यथा प्रमाण-विचारणम् आनर्थक्यम् अश्नुवीत. तस्माद् इदं प्रमाण-भूतं सद्-अभिधेय्âदीनि प्रतिपादयत् प्रेक्षावतः प्रवर्तयत्îति प्रकरण्âदाव् उपन्यस्तम्.
[नव्_0.2] सम्बन्ध-शून्यत्वाद् अस्य कथम् अर्थे प्रमाणत्êति चेत्, प्रत्यक्षे ऽपि कथं तर्हि स्êति वाच्यम्. ग्राह्य-ग्राहक-भाव-सम्बन्ध-बलाद् इति चेद्, अत्र्âपि वाच्य-वाचक-भावाद् इति ब्रूमः. स एव कथम् इति चेद्, अध्यक्षे ऽपि वेद्य-वेदक-भावः कथम् इति वाच्यम्. तद्-उत्पत्ति-तद्-आकारताभ्याम् इति चेत्, क्êयं तद्-उत्पत्तिर् नाम? तज्-जन्यत्êति चेत्, प्रतिक्षण-भङ्गुरत्वे स्âइव दुरुपपाद्êत्य् आचक्ष्महे. तथा हि: क्षण-नश्वरो ऽर्थः स्व-क्षणे पूर्वं पश्चाद् वा कार्यं कुर्याद् इति त्रयी गतिः. तत्र न तावद् आद्यः पक्षः कक्षी-करणीयः, सम-काल-भाविनि व्यापार्âभावात्, इतरथ्âइक-क्षण-वर्तिनां समस्त्âर्थ-क्षणानाम् इतर्êतरं कार्य-कारण-भावः प्रसज्येत, तथा च तत्-प्रयुक्तो ग्राह्य-ग्राहक-भावश् च्êत्य् असमञ्जसम् आपनीपद्येत. अथ स्व-क्षणात् पूर्वम् -- अचार्व् एतद् अपि, स्वयम् असतो भविष्यच्-छङ्ख-चक्रवर्त्य्-आदेर् इव पूर्व-काल-वर्तिनि कार्ये व्यापार्âभावात्. अथ स्व-क्षणाद् ऊर्ध्वं कार्यं विधत्त इति मन्येथाः, एतद् अप्य् असाधीयो, विनष्टस्य कार्य-करण्âक्षमत्वाद्, अन्यथा मृतस्य शिखिनः केकायितं स्यात्. तद्-आकारत्âपि किम् अर्थ्âकार-सङ्क्रान्त्या? अथ तत्-सदृशतय्ôत्पत्तेर् ज्ञानस्य्êति? यद्य् आद्यः कल्पस् तद् अयुक्तं, ज्ञाने स्व्âकार्âर्पणाद् अर्थस्य निराकारत्âनुषङ्गात्, स्व-देह-पृथुतर्âर्थ्âदर्शन-प्रसङ्गात्, शिरः-स्फोटन-प्लावन्âद्य्-अनर्थ-प्रसक्तेश् च. उत द्वितीयस्: तथा सति सादृश्य-वशाद् अर्थ-व्यवस्थ्êत्य् आयातम्. न च सादृश्यं भवतां दर्शने तात्त्विकम् अस्ति, विविक्त-क्षण-क्षयि-परम्âणु-लक्षण-स्वलक्षणानां पारमार्थिकत्व्âभ्युपगमात्. अनादि-काल्âलीन-वासना-प्रबोध-सम्पादित-सत्ताक-निर्विकल्पक-विविक्त-दर्शन्ôत्तर-काल-भावि-विकल्प-व्यवस्थापित-सादृश्य-वशाद् अर्थ-ग्रहण-नियमे सत्य् एक-नील-स्वलक्षणे क्षणे सकल-काल-कलाप-व्यापि-काक-कुवलय्âदि-गत-नीलताया व्यवस्थितिर् अविशेषेण्âनुषजेत, तथा च प्रतिनियतो ग्राह्य-ग्राहक-भावो न घटाम्-अटाट्येत. अङ्गुल्य्-अग्र-निर्दिश्यमान-पुरो-वर्ति-नील-स्वलक्षण-दर्शन-बल्âयातत्वान् नैल्य-विकल्पस्य तद् एव्âध्यवस्यति, न भूतं भावि काक-कुवलय्âदि-गतं व्êति चेत्, तर्हि विकल्पः स्वलक्षण-निष्ठः प्राप्तो, नियत-देश-दश्âवच्छिन्न्âर्थ-क्रिया-समर्थ्âर्थ-ग्रहणात्. तथा हि: तद्-अध्यवसायः किं तद्-विकल्पनं उत तद्-ग्रहणं? न तावत् तद्-विकल्पनम्, विकल्पानां भवद्-अभिप्रायेण स्वलक्षण्âन्तः-प्रवेश्âभावात्. तद् उक्तम्:
"तेन्âन्य्âपोह-विषयाः प्रोक्ताः सामान्य-गोचराः ।
शब्दाश् च बुद्धयश् च्âइव वस्तुन्य् एषाम् असम्भवात्" ॥ नव्_0:1 ॥
इति.नव्_0.
[नव्_0.3] अथ ब्रूयाद्: यद्य् अपि विकल्पाः सामान्यं गोचरयन्ति तत्त्वतस्, तथ्âपि प्रत्यक्ष-विकल्पयोर् यौगपद्येन प्रवृत्तेर् विमूढः प्रतिपत्ता विकल्पस्य स्वलक्षण-निष्ठतां व्यवस्यति, तथा च्ôक्तम्:
"मनसोर् युगपद्-वृत्तेः सविकल्प्âविकल्पयोः ।
विमूढो लघु-वृत्तेर् वा तयोर् ऐक्यं व्यवस्यति" ॥ नव्_0:2 ॥
तत् किम् इदं शपथैः प्रत्येयं, यद् उत मोहाद् विकल्पेन स्वलक्षणम् अध्यवस्यति, न पुनर् विशद-निर्भासेन साक्षात्-करोति? एवं च्âध्यक्षम् अपि सकल्âर्थ-व्यक्तीर् गोचरयति, विकल्प-मोहात् तु सन्निहित-विषयं लक्ष्यत इति परो ऽनुषञ्जयन् दुर्निवारः स्यात्. उत तद्-ग्रहणम् अध्यवसायः, तदा स्वलक्षण-निष्ठता विकल्पस्य स्व-वाचा भवद्भिः प्रतिपन्ना स्यात्. एवं च विकल्प-युगलके ऽप्य् अर्थ-क्रिया-समर्थ्âर्थ-पर्यवसित-सत्ताकता विकल्पस्य्âढौकते. यदा च विकल्पः स्वलक्षण-सौध-मध्यम् अध्यास्त इत्य् अभिदध्यास्, तथा सति ध्वनेर् अपि तद्-अन्तः-प्रवेशो दुर्निवारः स्यात्, तत्-सह-चरत्वात्. यद् आह भवद्-आचार्यः: "स एव शब्दानां विषयो यो विकल्पानाम्" इति. न च विकल्पं व्यतिरिच्य सादृश्य-व्यवस्थापकम् अन्यद् अस्ति, प्रत्यक्षस्य सकल-जगद्-विलक्षण-स्वलक्षण-ग्रहण-प्रवणत्वात्. तद् यदि तत्-सदृशतय्ôत्पत्तिस् तद्-आकारता, तदा प्रतिपादित-न्यायाद् विकल्पस्य सन्निहित्âर्थ-गोचरत्ôररी-कर्तव्या, तथा च ध्वनिर् अपि तद्-विषयः सिध्यत्îति सिद्धं नः समीहितम्. अन्यथा तद्-आकारता न समस्ति, गत्य्-अन्तर्âभावात्. तन् न तद्-उत्पत्ति-तद्-आकारते ग्राह्य-ग्राहक-भाव-हेतू संस्तः.

[नव्_0.4] संस्तां वा, तथ्âपि विकल्पतः पर्यनुयोज्यो भवान्: किम् एते ग्रहण-कारणं पार्थक्येन उत सामस्त्येन? तद् यद्य् आद्यः पक्षः, कपाल-क्षणो घट्âन्त्य-क्षणस्य ग्राहकः प्राप्नोति, तज्-जन्यत्वात्, जल-चन्द्रो वा नभश्-चन्द्रस्य ग्राहकः स्यात्, तद्-आकारत्वात्. अथ द्वितीयस्, तथा सति घट्ôत्तर-क्षणः पूर्व-क्षणस्य ग्राहकः प्रसजति, तद्-उत्पत्तेस् तद्-आकारत्वाच् च. जडत्वाद् अर्थस्य न ग्राहकत्वम्, अपि तु ज्ञानस्य तद्-उत्पत्ति-तद्-आकारतयोः सत्योर् इति चेद्, इदम् इदानीं विदितम् अस्माभिर्, एतद् अपि समान्âर्थ-ग्राहि-प्राचीन-संवेदन-क्षण-लक्षण-मनस्कार्ôत्पाद्य-ज्ञाने ग्राहक-लक्षणं व्यभिचरत्य्, उत्पादक-प्राक्तन-क्षण-वर्ति-मनस्कार्âग्राहकत्वात्. तद्-अध्यवसाय-साहित्येन तद्-उत्पत्ति-तद्-आकारतयोर् ग्रहण-कारणत्वं सम्पूर्णं, मनस्कारे तन् न्âस्त्îति चेत्, किम् इदं भिन्न-गोचरेण सह साहित्यम्? तथा ह्य्: "अध्यवसायो वासना-प्रबोध-वशाद् उत्पन्नः सामान्यम् अनर्थ-रूपं विकल्पयति, प्रत्यक्षं बहिर्-अर्थाल् लब्ध्âत्म-लाभं तद्-आकारं तम् एव साक्षात्-करोत्îति" भवतां दर्शनम्. तन् न विकल्प-साहित्यं प्रत्यक्षस्य कञ्चन विशेषं पुष्णाति. तद् इदम् ग्राह्य-ग्राहक-भाव-कारणं प्रत्यक्षे ऽपि यद् भवद्भिर् अभ्यधायि, तद् यथा यथा विचार्यते तथा तथा विशीर्यत इत्य् अनपेक्षणीयम्. तद् -- यथा कथञ्चित् प्रत्यक्षस्य प्रतिपादित-ग्राह्य-ग्राहक-भाव-लक्षण-वैकल्ये ऽपि ग्राहकत्वम् अर्थस्य ग्राह्यत्वं, तथा दृष्टत्वात्, अन्यथा निखिल-व्यवहार्ôच्छेद-प्रसङ्गाद् भवद्भिर् अपि प्रत्यपादि, तथा शब्दस्य वाचकत्वम् अर्थस्य वाच्यत्वं प्रतिपद्यध्वं यूयम्; अत्र्âपि दृष्ट-हानेर् व्यवहार्ôच्छेदस्य समानत्वात्. अथ्êत्थम् आचक्षीथाः: यथा "नद्यास् तीरे गुड-शकटं पर्यस्तं, धावत धावतडिम्भका" इत्य्-आदि-विप्रतारक-पुरुष-वचन-श्रवणात् प्रवर्तमाना विप्रलम्भ-भाजो जायन्ते, ऽतः सकल-वचनेष्व् अनाश्वास इति -- एवं तर्हि चिकिचिकायमान-मरु-मरीचिका-चक्र-चुम्बि यज् जल्ôल्लेखि विशद-दर्शनम् उदय-पदवीं समासादयति तद् अलीकम् अवलोकितम् इति; सकल्âध्यक्षेष्व् अनाश्वास इत्य् अभिदध्महे. पाश्चात्य-विपरीत्âर्थ्ôपस्थापक-प्रमाण-बाधितत्वाद् मरु-मरीचिकासु जल-ज्ञानम् अप्रमाणं, न शेष-सत्य-स्तम्भ्âदि-ज्ञानानि, बाधा-रहितत्वाद् इति चेत्, तर्हि ध्वनाव् अप्य् अयं न्यायः किं काकैर् भक्षितः? न हि वयं सर्व-शब्दानां प्रामाण्यं प्रतिपद्येमहि; किं तर्हि सुनिश्चित्âप्त-प्रणेतृकाणाम् एव. तन् न प्रामाण्यं प्रति प्रत्यक्ष-शब्दयोर् विशेषम् उपलभामहे. एष तु विशेषः स्यात्, प्रत्यक्षं चक्षुर्-आदि-सामग्री-विशेष-जन्यत्वात् सन्निहित-नियत्âर्थ-ग्राहि स्पष्ट-प्रतिभासं, शाब्दं तु तथा-विध-कारण-विकलत्वान् नियत्âनियत्âर्थ-ग्राह्य् अस्पष्ट-प्रतिभासम्. न च्âइष विशेषः प्रामाण्य-क्षति-कारी, इतरथ्âनुमानस्य्âप्य् अप्रामाण्यम् आसज्येत, तस्य्âप्य् अविशद्âनियत्âर्थ-ग्राहित्वात्. परम्âर्थतस् तु त्रि-काल-व्यापिनः सर्व्âर्थ-ग्रहण-स्वभावत्वे ऽप्य् आवरण-तिरस्-कृतस्य जीव-द्रव्यस्य चक्षुर्-आदि-सामग्री-सापेक्ष्âवरण-क्षय्ôपशम-वशात् सन्निहित-स्पष्ट्âर्थ-ग्रहण-परिणामः प्रत्यक्षम् इत्य् उच्यते. शब्द-सापेक्ष-क्षय्ôपशमान् नियत्âनियत्âविशद्âर्थ-ग्रहण-परिणामस् तु शाब्दम् इति. तन् न तद्-उत्पत्ति-तद्-आकारते प्रत्यक्षे शाब्दे ऽन्यस्मिन् वा ज्ञाने वास्तव्यौ स्तः. तस्मात् पारमार्थिक्âभिधेय-प्रयोजन-सम्बन्ध-प्रतिपादकम् एतद् आदि-वाक्यम् इति स्थितम्.
[नव्_0.5] तत्र्âभिधेयं वाच्यं, तच् च्êह प्रमाणम्, तस्य्âइव प्रकरणेन प्रतिपाद्यत्वात्; तत् प्रमाण्êत्य् अवयवेन लक्षयति. प्रयोजनं द्वेधा: श्रोतुः कर्तुश् च. पुनर् अपि द्विविधम्: अनन्तरं व्यवहितं च. तत्र श्रोतुर् अनन्तर-प्रयोजनं प्रमाण-विषया व्युत्पत्तिः, कर्तुर् व्युत्पद्यमानस्य प्राज्ञत्वाच् छिष्यस्य व्युत्पादनम्. तत्र्âत्म-प्रयोजनं दर्शयन्न् आ[ह्â]रभ्यत इति अस्य मय्êति-पद-सव्यपेक्षत्वात्. शिष्य-प्रयोजनं तु व्युत्-पद्-इत्य् अनेन्ôपसर्ग-धातु-समुदायेन्âइव तद्-अन्तर्-अगतं लप्स्यत इत्य् अभिप्रायवान् कर्त्âत्म-व्यापारं णिज्-अन्तेन निर्दिशति: प्रमाण-व्युत्पादन्âर्थम् इति. व्यवहित-प्रयोजनं द्वेधा: व्यावहारिकं पारमार्थिकं च. व्यावहारिकं हेय्ôपादेय्ôपेक्षणीयेष्व् अर्थेषु हान्ôपादान्ôपेक्षा-लक्षणम्. पारमार्थिकं अभ्युदय-निःश्रेयस्âवाप्तिर् इति. एतत् तु साक्षाद् अनुक्तम् अप्य् अनन्तर-प्रयोजन-फलत्वात् तद्-वचनेन्âइव्âक्षिप्तम् अवगन्तव्यम्. सम्बन्धस् त्ûपाय्ôपेय-लक्षणः; तत्र्ôपेयं प्रकरण्âर्थ-परिज्ञानम्, प्रकरणम् उपायस्, ततस् तद्-अभिलषता प्रकरणम् इदम् आरम्भणीयम् इत्य् अनुक्तो ऽपि वचनेन सम्बन्धो ऽर्थाद् गम्यत इति तात्पर्य्âर्थः.
[नव्_0.6] अधुन्âक्षर्âर्थो विव्रियते: तत्र यद्य् अपि प्रमाण-शब्दस्य सर्व-कारकैर् भावेन च व्युत्पत्तेः सुकरत्वात् "कृत्य-ल्युटो बहुलम्" अन्यत्र्âप्îति-वचनाद् यथा-क्रमम् अमी कर्त्र्-अर्थ्âदि-कारक-भाव-व्युत्पत्त्या प्रमाण-शब्द-वाच्याः, तद् यथा आत्म्âर्थ-ज्ञान्âर्थ-क्रिया-कारण-कलाप-क्षय्ôपशम-क्रिया-रूपाः तथ्âप्îह ज्ञानम् एव्âधिक्रियते, तस्य्âइव परीक्षा-क्षमत्वाद्; इतरेषां परीक्षायास् तत्-पुरःसरत्वाद् वैयर्थाच् च. तथा हि: न्âर्थस् तावद् आत्मनः परीक्षया, तस्य भ्रान्त्âभ्रान्त-ज्ञानेषु समानत्वात्. न्âप्य् अर्थस्य, तस्य्ôपेयत्वाद्, उपाय-भूत-ज्ञान-परीक्षणेन्âइव गतत्वात्. न्âर्थ-क्रियायास्, तद्-अवगतौ परीक्षा-वैयर्थ्यात्. न्âपि कारण-कलापस्य, ज्ञान्ôत्पत्तेः प्राक् स्वरूप्âनवगतेः, पश्चात् तत्-स्वरूप-निर्णयाद् एव तत्-साद्गुण्य-वैगुण्य्âवगतेर् नैरर्थक्यात्. न्âपि क्षय्ôपशमस्य, तस्य ज्ञान्ôत्पाद्ôन्नीयमान-रूपत्वात्. न्âपि प्रमिति-मात्रस्य, तस्य प्रमाण-साध्यतया तच्-चारुता-द्वारेण्âइव समीचीनता-सिद्धेर् इति. तद् अयम् अभिप्रायो: यद्य् अप्य् अनन्त-धर्म्âध्यासिते वस्तुनि सर्व एव शब्द्âर्था निरुपचरिता घटन्ते, तथ्âपि येन्âर्थं परिच्छिद्य्âर्थ-क्रिया-समर्थ्âर्थ-प्रार्थनया प्रवर्तन्ते प्रमातारस् तद् एव्êह ज्ञानम् आत्मना सह धर्मि-रूपतया तादात्म्ये ऽपि धर्म-रूपतया व्यतिरिक्तं प्रमीयते ऽनेन्êति प्रमाणम् इत्य् उच्यते. तस्य व्युत्पादनं पर-परिकल्पित-लक्षण्âदि-व्युदासेन स्व्âभिप्रेत-लक्षण्âदि-स्वरूप-प्रकाशनम्. तद्- अर्थम् : अर्थ-शब्दः प्रयोजन-पर्यायः. इदम् इत्य् अर्थ-रूपतया स्व-चेतसि विवर्तमानं प्रकरण-शरीरं परामृशति; द्विविधं हि प्रकरण-शरीरं: शब्दो ऽर्थश् च्êति, बहिः शब्द-रूपतया प्रकाशयिष्यमाणत्वे ऽप्य् अन्तस् तत्त्व्âर्थ्âकारेण प्रत्यक्षत्वात्. आरभ्यत इति पद-वाक्य-श्लोक्âदि-रचनया प्रक्रियत इति यावत्.

[नव्_0.7] इह च लक्षण-संख्या-गोचर-फलेषु प्रमाणं प्रति विप्रतिपद्यन्ते परे. तथा हि: लक्षणे तावत् प्रमाणम् अविसंवादि ज्ञानम् इति सौगताः . अनधिगत्âर्थ्âधिगन्तृ प्रमाणम् इति मीमांसकाः . अर्थ्ôपलब्धि-हेतुः प्रमाणम् इति नैयायिक् âदयः. तथा संख्यायां: प्रत्यक्ष्âनुमाने द्वे एव प्रमाणे इति सौगताः . प्रत्यक्ष्âनुमान-शब्द्ôपमान्âर्थ्âपत्त्य्-अभावाः प्रमाणान्îति मीमांसकाः . प्रत्यक्ष्âनुमान-शब्द्ôपमानानि प्रमाणान्îति नैयायिकाः . प्रत्यक्ष्âनुमान-शब्दानि प्रमाणान्îति वैशेषिकाः . एतान्य् एव सांख्याः . प्रत्यक्षम् एव्âइकं प्रमाणम् इति चार्वाकाः . तथा गोचरे: परस्पर-विनिर्लुठित-क्षण-क्षयि-परम्âनु-लक्षणानि स्वलक्षणानि प्रमाण-गोचरस् तात्त्विक इति बौद्धाः . सामान्य-विशेष्âत्मकं वस्त्व् इति मीमांसकाः . परस्पर-विभक्तौ सामान्य-विशेषाव् इति नैयायिक-वैशेषिकाः . त्रैगुण्य-रूपं सामान्यम् इति सांख्याः . भूत-चटुष्टयं प्रमाण-भूम्îति चार्वाकाः . तथा फले ऽपि विप्रतिपद्यन्ते: अर्थ्âधिगतिः प्रमाण-फलम् इति सौगताः . पूर्वं पूर्वं प्रमाणम् उत्तरम् उत्तरं तु फलम् इति मीमांसक् âदयः.
[नव्_1.0] तत्र तावल् लक्षण-संख्या-विप्रतिपत्ती निराचिकीर्षुर् आह:
प्रमाणं स्व-पर्âभासि ज्ञानं, बाध-विवर्जितम् ।
प्रत्यक्षं च परोक्षं च द्विधा, मेय-विनिश्चयात्

[नव्_1.1] तत्र्âपि पूर्व्âर्धेन लक्षण-विप्रतिपत्तिम् उत्तर्âर्धेन तु संख्या-विप्रतिपत्तिं निराचष्टे. लक्षणं च पर-रूपेभ्यो व्यावर्तन-क्षमो ऽसाधारण-धर्मः. लक्ष्यते परिच्छिद्यते विजातीयेभ्यो व्यावृत्तं लक्ष्यं येन तल् लक्षणम् इत्य् उच्यते. तच् च्êह द्वये प्रत्याय्याः, स्व-दर्शन्âनुरक्त्âन्तः-करणास् तीर्थ्âन्तरीया विप्रतिपन्नास्, तथा मुग्ध-बुद्धयो लौकिका अव्युत्पन्नाश् च्êति. ततश् च यद्âदौ विप्रतिपन्नान् प्रति लक्षणं तद्âइवं लक्ष्य-लक्षण-भावो द्रष्टव्यो: यद् इदं भवताम् अस्माकं च प्रमाणम् इति प्रसिद्धम्, तत् स्व-पर्âभासि ज्ञानं बाध-विवर्जितं मन्तव्यम्; प्रसिद्धं प्रमाणम् अनूद्य्âप्रसिद्धं स्व-पर्âभासित्व्âदि विधीयते. यदा त्व् अव्युत्पन्न-मतीन् प्रत्îदं लक्षणम्, तदा प्रतिप्राणि स्व-पर-प्रकाशिनो ज्ञानस्य बाध-रहितस्य कस्यचित् सिद्धत्वाद्, अन्यथा प्रतिनियत-व्यवहार्ôच्छेद-प्रसङ्गाद्, एवं ते बोध्यन्ते: यद् अदो भवतां क्वचिन् नियत्âर्थ-ग्राहि स्व-पर-प्रकाशकं बाध-रहितं ज्ञानं प्रसिद्धं तत् प्रमाणम् इति बुध्यन्ताम्. अत्र्âपि सिद्धस्य्âनुवादो ऽसिद्धस्य विधानं योज्यम्.
[नव्_1.2] अधुन्âक्षर्âर्थस्: तत्र प्रमाणम् इति पूर्ववत्. स्व आत्मा स्वरूपं, परो ऽर्थस्, ताव् आभासयितुं प्रकाशयितुं शीलम् यस्य तत्-तथा. ज्ञायते निर्णीयते तत्त्वं येन तज् ज्ञानम् . बाध्यते ऽनेन्êति बाधः ; विपरीत्âर्थ्ôपस्थापक-प्रमाण-प्रवृत्तिर् इति यावत्. तेन विशेषेण वर्जितं रहितं यज् ज्ञानं तत् प्रमाणम् इति सण्टङ्कः.
[नव्_1.3] इह च व्यवच्छेद्य्âपेक्षया लक्षणे विशेषण-प्रवृत्तेः स्व-पर्âभास्î त्य् अनेन ये स्व्âभास्य् एव ज्ञानं मन्यन्ते ज्ञान-वादिनो बौद्ध-विशेषाः, ये च पर्âभास्य् एव मीमांसक-नैयायिक् âदयस् ते निरस्ताः. ते हि बहिर्-अर्थ्âभावाज् ज्ञानं स्व्âंश-पर्यवसित-सत्ताकम् इत्य् आचक्षीरन्, तद् अयुक्तम्, ज्ञेय्âर्थ्âभावे ज्ञान्âभाव-प्रसङ्गात्. अथ्âर्थ्âभावे ऽपि स्वप्न-दशायां वन-देव-कुल्âदि-नाना-प्रतिभासं ज्ञानम् अवलोकितम् इति तथा-भूतं सकलं ब्रूषे, तन् न, तस्य्âपि जाग्रद्-अवस्था-भावि-सद्भूत्âर्थ-दर्शन-सम्पादित्âत्म-संस्कार-मिद्ध्âदि-कारण-कलाप-सन्निधान-प्रबोध-सव्यपेक्षत्वाद्; इतरथ्âत्यन्त्âननुभूत-भूत-पञ्चक्âतिरिक्त-षष्ठ-भूत-प्रतिभासः स्यात्. किं च, कथम् एकं ज्ञानं सित-पीत्âद्य्-अनेक्âकार-विवर्तम् इति प्रष्टव्यो भवान्. अनाद्य्-अविद्या-वासनाद् इति चेद्, अत्र्âपि विकल्प-युगलम् अमलम् अवतरति: ततो ज्ञानात् सा वासना व्यभैत्सीद् वा न वा? व्यत्यरैक्षीच् चेद्, एवं सति तद्-ग्राहक-प्रमाणम् अभिधानीयम्, ज्ञान-व्यतिरिक्तायाः संवेदन्âभावात्, तत्-संवेदने च्âर्थस्य्âपि व्यतिरिक्तस्य संवेदनम् इति स दुष्प्रतिषेधः स्यात्. वेद्य-वेदक्âकार-कलुषिताज् ज्ञानाद् एव व्यतिरिक्ता तत्-कारण-भूता ज्ञान-रूप्âइव स्âनुमीयत इति चेन्, न, तया सह सम्बन्ध-ग्रहण्âभावाद्, दृष्ट-हान्य्-अदृष्ट-परिकल्पना-प्रसङ्गाच् च. किं च, यथा व्यतिरिक्त-वासना-वशाद् एकम् अपि ज्ञानं नान्âकारम्, तथा जडम् अपि तद्-वशाद् एव बोध-रूपं प्रकाशत इति विपरीत्âपत्तेर् अर्थ एव सिद्धिम् आस्कन्देन्, न ज्ञानम्. अथ्âव्यतिरिक्ता, हन्त ज्ञानम् एव तन्, न वासना तद्-अव्यतिरिक्तत्वात् तत्-स्वरूपवद् इत्य् आस्तां तावत्. पर्âभास्य् अपि स्व-प्रकाश्âभावाद् अभिदधीरंस्, तद् अप्य् असम्बद्धम्, स्व-प्रकाश्âभावे पर-प्रकाश्âयोगात्. न हि प्रदीपः स्वरूपम् अनुद्द्योतयन् घट्âद्य्-उद्द्योतने व्याप्रियते. स्वयं च्âप्रतीतम् अपि यद्य् अर्थं ग्राहयति ज्ञानं, देवदत्तस्य्ôत्पन्नं यज्ञदत्तं ग्राहयेद्, विशेष्âभावात्. अन्यच् च, पर-प्रकाशन-मात्रे दूर्âसन्न्âदि-भेदः प्रथमानानाम् अर्थानां किम्-अपेक्षश् चकास्ति? शरीर्âपेक्ष इति चेन्, न, तस्य्âपि प्रकाश्यत्âविशेषात्, तस्माद् अन्तर्-मुख्âकारस्य बहिर्-अर्थ-ग्रहणे सत्य् अयं घटाम् आटीकते न्âन्यथा. अथ्âर्थ्âपत्त्य्-आदिना प्रमाण्âन्तरेण तद् अन्तर्-निविष्टं गृह्यते, ततस् तद्-अपेक्षया योक्ष्यते दूर्âसन्न्âदि-भेद इति चेन्, न, तत्र्âपि विकल्प-युगलक्âनतिवृत्तेः; तथा हि: तत् प्रमाण्âन्तरं स्व-प्रकाशम् अन्य-प्रकाशं वा? स्व-प्रकाशं चेत्, प्रथमस्य किं क्षूणम्?! अन्य-प्रकाशं चेत्, तत्र्âप्îयम् एव वार्त्êत्य् अनवस्था. तस्मात् स्वरूपम् अवभासयद् एव ज्ञानम् अर्थ-ग्रहणाय व्याप्रियत इति स्थितम्.
[नव्_1.4] ज्ञानम् इत्य् अनेन तु यन् नैयायिक् âदिभिः पर्यकल्पि सन्निकर्षः प्रमाणम् इति तस्य प्रामाण्यं निरस्यति. यतः स्नान-पान्âवगाहन्âद्य्-अर्थ-क्रिया-निर्वर्तन-क्षमम् अर्थं निश्चित्य्âव्यवधानेन प्रवर्तन्ते प्रमातारस् तद् एव ज्ञानं प्रमाणम्, न सन्निकर्षो जडतय्âस्ति, अव्यवहित-निर्णय्âभावाद् इत्य् आकूतम्. अर्थ्ôपलब्धि-हेतुत्वात् तस्य प्रामाण्यम् इति चेद्, विशीर्ण्êदानीं प्रमाण्êयत्ता, देह्âदेर् अपि तत्-कारणतया प्रामाण्य्âपत्तेर् इत्य् आस्तां तावत्.
[नव्_1.5] बाध-विवर्जितम् इत्य् अमुना तु यत् तिमिर्âदि-तिरस्-कृत-नयन-दीधिति-प्रसर्âदीनां नभस्-तल्âवलम्बि-निशीथिनी-नाथ-द्वय्âदि-प्रतिभासं, यच् च कुतर्क-भ्रान्त-चेतसां निज-निज-दर्शन्âकर्णन-प्रभवं क्षण-क्षयि-सामान्य-विशेष्âइक्âन्त्êश्वर्âदिकृत-भुवन-प्रतिभासं ज्ञानं तत्-प्रत्यनीक्âर्थ-प्रत्यायक-प्रमाण्âन्तर्ôपनिपात-प्लावितत्वात् प्रतिक्षिपति. विशेष्âर्थ-वि-शब्द्ôपादानात् तु यः खलु बहुल-कामल्âवलेप-लुप्त-लोचन-बलानां धवले जलजे पीतिमानम् आदधानो बोधः समुल्लसति, स यद्य् अपि सकल-कालं तद्-दोष्âव्युपरमे प्रमातुर् निज-दर्शनेन न बाध्यते, तथ्âपि तज्-जलज-धवलता-ग्राहिना जन्âन्तर-दर्शनेन बाधितत्वान् न प्रमाणम् इत्य् उक्तं भवति.

[नव्_1.6] समस्त-लक्षणेन तु यत् परे प्रत्यपीपदन्न् "अनधिगत्âर्थ्âधिगन्तृ प्रमाणम्", "अविसंवादकं प्रमाणम्", "अर्थ्ôपलब्धि-हेतुः प्रमाणम्" इत्य्-आदि तन् निरास्थत्. तथा ह्य्: अनधिगत्âर्थ्âधिगन्तृत्वं किम् अभिधीयते? ज्ञान्âन्तरेण्âनधिगतम् अर्थं यद् अधिगच्छति तत् प्रमाणम् इति चेत्, तर्हि तज् ज्ञान्âन्तरं परकीयं स्वकीयं वा? तद् यदि परकीयं, तद् अयुक्तं, सर्व-ज्ञ-ज्ञानस्य सकल्âर्थ-गोचरतया सर्व-प्राकृत-लोक-ज्ञानानाम् अधिगत्âर्थ्âधिगन्तृत्वेन्âप्रामाण्य-प्रसङ्गात्, तद्-अर्थ-ग्राहि-जन्âन्तर-दर्शन-सम्भवाच् च. अथ स्वकीयं, तत्र्âपि सो ऽधिगम्यो ऽर्थः किं द्रव्यम् उत पर्यायो यद् वा, द्रव्य-विशिष्टः पर्यायः पर्याय-विशिष्टं वा द्रव्यम् इति, तथा किं सामान्यम् उत विशेष, आहोस्वित् सामान्य-विशिष्टो विशेषः, विशेष-विशिष्टं वा सामान्यम् इत्य् अष्टौ पक्षाः. तत्र यद्य् आद्यम् उररी-कुरुषे, तद् अयुक्तं, द्रव्यस्य नित्यत्व्âइकत्वाभ्याम् अनधिगत्âंश्âभावात्. अथ द्वितीयं, तद् अप्य् अचारु, पर्यायस्य प्राचीन-संवेदन्ôदय-समय-ध्वस्तस्य संवेदन्âन्तर-प्रभव-कालं यावत् प्रतीक्षण्âसम्भवेन विशेषण्âनर्थक्यात्. उत तृतीयं, तद् अप्य् असाधीयो, विकल्प-द्वय्âनतिक्रमात्. स हि द्रव्य-विशिष्टः पर्यायः सम-काल-भाविना ज्ञानेन्âनधिगतो ऽधिगम्यते, यद् वा काल्âन्तर-भाविन्êति. न तावत् सम-काल-भाविना, तत्-सम्भव्âभावेन विशेषण-वैफल्यात्. न हि सम्भवो ऽस्त्य् एकस्य प्रमातुर् एक-कालं द्रव्य-क्रोडी-कृत्âइक-पर्याय-विषय-संवेदन-द्वय-वृत्तेः, तथ्âनुभव्âभवात्, परस्परम् अधिगत्âर्थ्âधिगन्तृत्वेन्âप्रामाण्य-प्रसङ्गाच् च. न्âपि काल्âन्तर-भाविना, गृह्यमाण-पर्यायस्य काल्âन्तर्âनास्कन्दनात्, पूर्व्ôत्तर-क्षण-त्रुटित-वर्तमान-क्षण-मात्र-सम्बद्धत्वात् तस्य. एतेन पर्याय-विशिष्ट-द्रव्य-पक्षो ऽपि प्रतिव्यूढः, समान-योग-क्षेमत्वात्. अथ सामान्यं, तद् अप्य् असम्बद्धं, तद्-एकतया प्रथम-ज्ञानेन साकल्य-ग्रहणाद् उत्तरेषां सामान्य-ज्ञानानाम् अधिगत्âर्थ-गोचरतय्âप्रामाण्य-प्रसङ्गात्. अथ विशेषः, स नित्यो ऽनित्यो व्êति वक्तव्यम्. नित्यश् चेद्, एवं सत्य् आद्य-संवेदनेन्âइव तस्य सामस्त्य-ग्रहणाद् उत्तरेषां तद्-विषयाणाम् अधिगत-गोचरत्वेन्âप्रामाण्य-प्रसक्तिः. अनित्यश् चेत्, पर्याय-दूषणेन प्रतिक्षिप्तिः. अथ सामान्य-विशिष्टो विशेषः, क्âस्य विशिष्टता: किं तादात्म्यम् उत तत्-सन्निधि-मात्रम्? तादात्म्यं चेत्, प्रथम-ज्ञानेन सामान्यवत् तस्य्âपि ग्रहःआत्, अन्यथा तादात्म्य-क्षतेस्, तद्-विषय्âन्य-ज्ञानानाम् अप्रामाण्यं प्रसज्येत. तत्-सान्निध्य-पक्षे तु द्वयोर् अपि परस्परं विशकलित-रूपत्वात् पक्ष-द्वय्ôदितं दूषणं पश्चाल्-लग्नं धावति. विशेष-विशिष्ट-सामान्य-पक्षे पुनर् एतद् एव विपरीतं योज्यम्. तन् न्âनधिगत्âर्थ्âधिगन्तृत्वं ज्ञानस्य कथञ्चिद् विचार-भार-गौरवं सहत इत्य् अलक्षणम् इति स्थितम्. अविसंवादकत्वम् अधुना विचार्यते: तत् किं प्रदर्शित्âर्थ-प्राप्त्य्âहोस्विद् प्राप्ति-योग्य्âर्थ्ôपदर्शकत्वेन उत्âविचलित्âर्थ-विषयत्वेन भवान् ज्ञानस्य प्रामाण्यं कथयति? यदि प्रथमः कल्पस्, तद् अयुक्तं, जल-बुद्बुद्-आदि-मुमूर्षु-पद्âर्थ्ôत्पादित-संवेदनस्य्âप्रमाणत्ôत्पत्तेः, प्राप्ति-काले तस्य ध्वस्तत्वात्. अथ द्वितीयस्, तद् अप्य् अचारु, प्राप्त्य्-अयोग्य-देश-स्थित-ग्रह-नक्षत्र्âदि-गोचर-ज्ञानस्य्âप्रामाण्य-प्रसक्तेर्, अनुचित-देश्âवस्थानेन्âइव प्राप्त्य्-अनर्हत्वात् तेषाम्. अथ तृतीयः पक्षस्, तत्र्âप्य् अविचलित-विषयतां कथम् अवैषि? ज्ञान्âन्तरेण तद्-विषय-निराकरण्âभावाद् इति चेद्, एतद् एव्âस्माभिर् उदितं; किं भवतः परुषम् आभाति? न हि स्व-पर-प्रकाशि ज्ञानं बाधा-रहितं विमुच्य्âन्यस्य विषय्âनिराकरणं ज्ञान्âन्तरेण प्रेक्षामहे. तत् तद् एव न्यायात् प्रमाणं भवद्भिर् अभ्युपगतम् इति. "अर्थ्ôपलब्धि-हेतुः प्रमाणम्" इत्य् एतद् अपि न परीक्षां क्षमते, शरीर्âदेर् अपि तत्-कारणतया प्रामाण्य-प्रसङ्गात्. अव्यवहितम् अर्थ्ôपलम्भ-कारणं प्रमाणं, न देह्âदिकम् इति चेद्, एवं तर्हि ज्ञानम् एव स्व-पर्âविर्-भावकं निर्बाधकं च प्रमाणं, न सन्निकर्ष्âदि, तद्-सद्भावे ऽप्य् अर्थ-परिच्छेद्âभावात्. तस्माद् एतद् एव चारु प्रमाण-लक्षणम् इति.
[नव्_1.7] अधुना तत्- संख्य् आम् आह: प्रत्यक्षं च् êत्य्-आदि; तत्र सिद्ध्âन्त-प्रसिद्ध-पारमार्थिक-प्रत्यक्ष्âपेक्षय्âक्ष-शब्दो जीव-पर्यायतया प्रसिद्धः. इह तु व्यावहारिक-प्रत्यक्ष-प्रस्तावाद् अक्ष-ध्वनिर् इन्द्रिय-वचनो गृह्यते. ततश् च्âक्षं प्रतिगतं प्रत्यक्षं. यद् इन्द्रियम् आश्रित्य्ôज्जिहीते ऽर्थ-साक्षात्-कारि ज्ञानं तत् प्रत्यक्षम् इत्य् अर्थः. एतच् च प्रत्यक्ष-शब्द-व्युत्पत्ति-निमित्तं, न तु प्रवृत्ति-निमित्तम्. स ह्य् एवं व्युत्पादितः साक्षाद् ग्राह्य-ग्राहकं ज्ञान-विशेषं लक्षयति, तत्र्âइव रूढत्वात्, यथा गमन-क्रियायां व्युत्पादितो ऽपि गो-शब्दः ककुद्-आदिमन्तं पिण्ड-विशेषं गच्छन्तम् अगच्छन्तं वा गोचरयति, तत्र्âइव तस्य प्रसिद्धत्वात्, न गमन-क्रिया-युक्तम् अपि पुरुष्âदिकं, विपर्ययाद् इति. ततश् च सर्व-ज्ञानानां यत् स्वरूप-संवेदनं तद् अपि प्रत्यक्षम् इत्य् उक्तं भवति, तत्र्âपि स्वरूपस्य ग्राह्यस्य साक्षात्-करण-सद्भावाद् इति. अक्षेभ्यः परतो वर्तत इति परोक्षम्. अक्ष-व्यापार-निरपेक्षं मनो-व्यापारेण्âसाक्षाद्-अर्थ-परिच्छेदकं यज् ज्ञानं तत् परोक्षम् इति-भावः.
[नव्_1.8] च -शब्दौ प्रत्यक्ष-परोक्षयोस् तुल्य-कक्षतां लक्षयतः. तेन यत् परे प्राहुः: "प्रत्यक्षं सकल-प्रमाण-ज्येष्ठम्" इत्य्âदि तद् अपास्तम् भवति, द्वयोर् अपि प्रामाण्यं प्रत्य् अविशेषात्, विशद्âविशद-प्रतिभास-विशेषस्य सतो ऽपि ज्येष्ठतां प्रत्य् अनङ्गत्वात्. प्रत्यक्षस्य पुरःसरत्वात् परोक्षस्य कनिष्ठत्êति चेन्, न्âयम् एक्âन्तः, सर्वत्र्âन्यथ्âनुपपन्नत्âवधारित्ôच्छ्वास-निःश्वास्âदि-जीव-लिङ्ग-सद्भाव्âसद्भावाभ्यां जीव-साक्षात्-कारि-प्रत्यक्ष-क्षूणे ऽपि जीवन्-मृत-प्रतीति-दर्शनाद्, अन्यथा लोक-व्यवहार्âभाव-प्रसङ्गात्. क्वचित् प्रत्यक्ष-परिगृहीत-सम्बन्ध-बलात् परोक्षं प्रवर्तत इति प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्व-कल्पने "पश्य मृगो धावत्îत्य्"-आदि-शब्द-बलात् कृक्âटिका-मोटन-द्वारेण मृग-विषयम्, तथा स्मरणात् सङ्केत-ग्रहणाद् व्âपूर्व्âपूर्व्âर्थ-दर्शन-कुतूहल्âदिना वन-देव-कुल्âदि-गोचरं परोक्ष-पूर्वं प्रत्यक्षं दृष्टम् इति परोक्षस्य ज्येष्ठत्âसज्येत.
[नव्_1.9] द्विध्ê ति. "सर्वं वाक्यं स्âवधारणं प्रवर्तत" इति न्यायाद्, अन्यथा नियत्âर्थ्âप्रदर्शकत्वेन तद्-उच्चारण-वैयर्थ्य-प्रसङ्गाद्, विपरीत्âकार-निराकरण-चातुर्य्âयोगेन निराकाङ्क्ष-प्रवृत्त्य्-असिद्धेर् द्विध्âइव्êत्य् अवधारणेन पर-परिकल्पित-विपरीत-संख्य्âन्तरं तिरस्-कुरुते, तस्य युक्ति-बाधितत्वात्.

[नव्_1.10] तथा हि: प्रत्यक्षम् एव्âइकं प्रमाणम् इत्य् असत्, परोक्ष्âभावे तस्य्âइव प्रामाण्य्âयोगात्. स हि काश्चित् प्रत्यक्ष-व्यक्तीर् अर्थ-क्रिया-समर्थ्âर्थ-प्रापकत्वेन्âव्यभिचारिणीर् उपलभ्य्âन्यास् तद्-विपरीततया व्यभिचारिणीश् च, ततः काल्âन्तरे पुनर् अपि तादृश्êतराणां प्रत्यक्ष-व्यक्तीनां प्रमाणत्êतरते समाचक्षीत. न च पूर्व्âपर-परामर्श-शून्यं पुरो-वर्त्य्-अर्थ-ग्रहण-पर्यवसित-सत्ताकं प्रत्यक्षं पूर्व्âपर-काल-भाविनीनां प्रत्यक्ष-व्यक्तीनां सादृश्यं प्रामाण्य-निबन्धनम् उपलक्षयितुं क्षमते. न च्âयं स्व-प्रतीति-गोचराणाम् अपि प्रत्यक्ष-व्यक्तीनां प्रामाण्यं परं प्रतिपादयितुम् ईशः. तस्माद् अवश्यन्तया यथ्âदृष्ट-प्रत्यक्ष-व्यक्ति-साधर्म्य-द्वारेण्âधुनातन-प्रत्यक्ष-व्यक्तीनां प्रामाण्य-प्रत्यायकं पर-परिपादकं च परोक्ष्âन्तर्-गतम् अनुमान-रूपं प्रमाण्âन्तरम् उररी-कर्तव्यम्. पर्âवबोध्âर्थं च प्रत्यक्षम् एव्âइकं प्रमाणं न्âन्यद् अस्त्îत्य् उल्लपन्न् उन्मत्तताम् आत्मनो लक्षयति, प्रत्यक्षेण पर-चेतो-वृत्ति-साक्षात्-करण्âभावाद् व्यापार-व्याहार-चेष्टा-विशेष-दर्शनाद् बोध-विशेष्âवगतौ परोक्षस्य प्रामाण्यं बलाद् आपतत्îति न्यायात्. स्वर्ग्âदृष्ट-देवत्âदि-प्रतिषेधं न प्रत्यक्षेण कर्तुम् अर्हति, तस्य सन्निहित-मात्र-विषयत्वात्. न च्âयं तद्-प्रतिषेधेन खर-खरक- चार्वाक ताम् आप्नोति, प्रमाण्âन्तरं च तत्-प्रतिषेध्âर्थं न्êच्छत्îति विषमम् एतत् कथं कुर्याद् इति सविस्मयं नश् चेतः. किं च, प्रत्यक्षम् अपि कथं प्रमाणतां स्वी-करोत्îति वक्तव्यम्, गृह्यमाण-पद्âर्थ्âन्वय-व्यतिरेक्âनुकरणात्. तथा हि: तत् समग्र-सामग्रीक-पद्âर्थ-बलेन्ôन्मज्जति, तत्-अभावे विस्फारित्êक्षण-युगलस्य्âपि प्रमातुर् न्ôदीयत इति यदि ब्रूषे, परोक्षे ऽपि तर्हि समानम् एव्âइतत्, तद् अपि बहिर्-अर्थ-सामर्थ्याद् एव्ôल्लसति, तत्-सम्बद्ध-लिङ्ग-शब्द-द्वारेण तस्य्ôत्पत्तेर्, अन्यथा परोक्ष्âभासता-प्रसङ्गात्, तस्य च्âलीकत्वे पारमार्थिक-परोक्ष-प्रामाण्य-क्षतेर् अयोगाद्, अन्यथा प्रत्यक्षम् अपि गगन-तल्âवलम्बि-शश-धर-युगल्âवलोकन-चतुरम् अलीकम् अवलोकितम् इति सकल-विशद-दर्शनानि सत्यत्âभिमतान्य् अप्य् अलीकताम् अश्नुवीरन्. तन् न प्रमाण-भूतं परोक्षं कदाचन गृह्यमाण-पद्âर्थ-सत्तां विहाय्ôत्पत्तुम् उत्सहत इति प्रत्यक्षवत् प्रमाण-कोटिम् आरोहति बलाद् इति स्थितम्.
[नव्_1.11] तथा यद् अपि परैर् उक्त-द्वय्âतिरिक्तं प्रमाण-संख्य्âन्तरं प्रत्यज्ञायि, तत्र्âपि यत् पर्यालोच्यमानम् उपमान्âर्थ्âपत्तिवत् प्रमाणताम् आत्मसात्-करोति, तद् अनयोर् एव प्रत्यक्ष-परोक्षयोर् अन्तर्-भावनीयम्. यत् पुनर् विचार्यमाणं मीमांसक -परिकल्पित्âभाववत् प्रामाण्यम् एव न्âस्कन्दति, न तेन बहिर्-भूतेन्âन्तर्-भूतेन वा किञ्चिन् नः प्रयोजनम् अवस्तुत्वाद् इत्य् अपकर्णनीयम्.
[नव्_1.12] अथ कथम् उपमानस्य प्रामाण्यम् इति ब्रूषे, तद् उच्यते: प्रथमं हि विशद-दर्शन्âधिगत-गो-पिण्ड-विशेषस्य "यथा गौस् तथा गवय" इति वाक्य्âकर्णन्âहित्âत्म-संस्कारस्य पुंसो ऽटव्यां पर्यटतो गवय-पिण्ड-विशेष-विषय-विविक्त-दर्शन-पुरःसरं यत् पूर्व्âपर-गो-गवय-पिण्ड-गोचर-दर्शन-व्यापार-सम्पादित-जन्मकम् अयं तेन सदृशो ऽनयोर् वा सादृश्यम् इति सादृश्य-विशिष्टं पिण्डं पिण्ड-विशिष्टं सादृश्यं वा गोचरयत् संवेदनम् उदीयते तद् उपमानम् इति. यथ्âहुस् तद्-वादिनः:
"तस्माद् यद् दृश्यते तत् स्यात् सादृश्येन विशेषितं ।
प्रमेयम् उपमानस्य सादृश्यं वा तद्-अन्वितम्" ॥ नव्_1.12:1 ॥
इति.
[नव्_1.13] ततश् च पूर्व्âपर-दर्शनयोः पुरो-वर्ति-गो-गवय-पिण्ड-ग्रहण-पर्यवसित-सत्ताकत्वात् पूर्व्âपर-परामर्श-शून्यत्वाद् विशद-निर्भासितया शब्द्ôल्लेख-रहितत्वात् तद्-अधिकम् अव्यभिचरितं व्यवहार-कारि सादृश्यम् अवस्यद् उपमानं स्व-पर-प्रकाशितया निर्बाधकत्वाच् च प्रमाणम्. पूर्व्âपर-पिण्ड्âतिरिक्तम् अपरं सादृश्यं न्ôपलभ्यत इति चेत्, को ऽयम् उपलम्भो येन न्ôपलभ्यते सादृश्यं यदि प्रत्यक्षं तत्? यदि प्रत्यक्षे सादृश्यम् उपमान-गोचरत्वान् न प्रतिभाति, को ऽस्य्âपराधः? न हि ज्ञान्âन्तरे तद्-गोचरो न प्रतिभात्îति निर्गोचरं तद् इति वक्तुं शक्यम्, इतरथ्ôपमाने ऽपि प्रत्यक्ष-निर्ग्राह्या व्यक्तिर् न भात्îति निर्गोचरम् अध्यक्षम् अनुषज्येत. तद् यथा स्व-विषये ऽध्यक्षं प्रमाणं तथ्ôपमानम् अपि. न हि द्वयोः प्रथमानयोर् एकं प्रति विशेष्âभावे पक्ष-पातः कर्तुं युक्तः. एतेन प्रत्यभिज्ञा-ज्ञान-स्मृत्य्-ऊह्âदीनाम् अविसंवादकानां परोक्ष-विशेषाणां प्रामाण्यं व्याख्यातम् अवगन्तव्यं, समान-न्याय्âनुपातित्वात्. तथा हि: प्रथमम् अर्थ-दर्शनम् आत्मनि संस्कारम् आधत्ते, तादृश-दर्शनाद् असौ संस्कारः प्रबुध्यते, प्रबुद्धः पूर्व्âर्थ-विषयं स एव्âयं तज्-जातीयो व्êत्य् उल्लेखेन प्रत्यभिज्ञा-ज्ञानम् उत्थापयति, तस्य्ôर्ध्व-तिरश्चीन-भेद-सामान्य-द्वय्âवस्थापकत्वाद्, असञ्जात-पूर्व्âर्थ-गोचर-दर्शनस्य तद्-उदय्âभावात्. तथा स एव संस्कारस् तादृश्âर्थ-दर्शनेन्âभोग्âदिना वा प्रबुद्धो ऽनुभूत-विषय्âसम्प्रमोष-लक्षणं स्मरणम् उपजनयत्य्, अदृष्ट्âर्थस्य पुंसः स्मरण्âनुपपत्तेर् इति. ऊहो ऽपि प्रत्यक्ष्âनुमान्âसंवेद्य-साध्य्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्नत्व-लक्षण-लिङ्ग-सम्बन्ध-ग्रहण-प्रवणः प्रमाण्âन्तरम् इति कथयिष्यते.

[नव्_1.14] अर्थ्âपत्तिस् तु प्रत्यक्ष्âदि-गोचरी-कृत-स्फोट्âदि-पद्âर्थ्âन्यथ्âनुपपत्त्या दहन-शक्त्य्-आदिकं पावक्âदेर् अर्थ्âन्तरं पूर्व-दर्शन-गोचरात् समधिकम् अव्यभिचरितं परिकल्पयन्त्îति प्रमाणतां स्वी-करोत्य् एव, तल्-लक्षण-योगात्. एवम् अन्यद् अपि प्रत्यक्ष-गोचर्âधिक्य-सम्पादकं निराकाङ्क्षतया व्यवहार-कारि यद् यत् संवेदनं तत् तत् प्रमाणम् इति समर्थनीयं, स्व-पर-प्रकाशि-निर्बाधत्वात्, पूर्व्âपर-सोपान-पद्धति-दर्शन्ôत्तर-काल-भावि-तत्-संख्या-संवेदनवत्. सर्वेषां च्âइतेषां परोक्षे ऽन्तर्-भावो, ऽन्यथ्âनुपपन्न्âर्थ्âन्तर-दर्शन-द्वारेण प्रस्तुत्âर्थ-संवेदन-चतुरत्वाद् इति. किञ्चिद्-विशेषात् तु प्रमाण्âन्तर-परिकल्पने प्रमाण्êयत्ता विशीर्येत्âनन्त्य-प्राप्तेर्,आवरण-क्षय्ôपशम-विचित्रतया ज्ञान-प्रवृत्तेर् विचित्रत्वाद् इति. ननु च्âइवं सति यत् परोक्षस्य द्वैविध्यं वक्ष्यमाणम् अनुमान-शाब्द-भेदेन तद् अपि कथम् उपपत्स्यते, तत्र्âपि ह्य् आप्त-प्रणीत-वचन-प्रभव-ज्ञानस्य्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्नत्वेन्âनुमान्âन्तर्-भावो न दुरुपपादः? ततश् च्âनुमानम् एव्âइकम् अवशिष्यते, तद् एव परोक्ष-शब्देन, यद्य् उच्यते युक्तम् आस्ते, विदुषाम् अभिधानं प्रत्य् अनादरात्; सत्यम् एतद्, एवं तु मन्यते: यद्य् अपि कयाचित् प्रक्रियय्âनुमाने शाब्दम् अन्तर्-भावयितुं शक्यं, तथ्âपि तत् प्रति विप्रतिपद्यन्ते परे; ऽतस् तस्य्âहत्य प्रामाण्यं समर्थनीयम्. न च्âपृथग्-भूतस्य तद्-विविक्तं वक्तुं शक्यम् इति, अतः पार्थक्येन्ôपन्यासः. अनेन च्âइतद् उपलक्षयत्य् अन्येषाम् अपि परोक्ष-विशेषाणाम् अनुमान्âन्तर्-भाव-सम्भवे ऽपि यं यं प्रति परेषां विप्रतिपत्तिस् तं तं परोक्षान् निष्कृष्य विविक्त-युक्त्य्-उपन्यासेन तस्य तस्य प्रामाण्यम् आवेदनीयम्. तथा च शास्त्र्âन्तरे यद् ऊह्âदीनां लक्षणम् अकार्य् आचार्यैस् तद् युक्तम् एव्êत्य् उक्तम् भवति.
[नव्_1.15] कथं तर्हि मीमांसक -परिकल्पितो ऽभावो न प्रमाणम्? निर्गोचरत्वाद् इति ब्रूमः. तथा हि: प्रत्यक्षम् एव्âन्वय-व्यतिरेक-द्वारेन "भू-तलम् एव्êदं, घट्âदिर् न्âस्त्îति" वस्तु-परिच्छेद-प्रावीण्यम् आबिभ्राणं तद्-अधिक-ग्राह्य्âर्थ्âभावात् प्रमाण्âन्तरं परिकल्प्यमानं निरस्यत्îति किं नश् चिन्तया, तस्य सद्-असद्-रूप-वस्तु-ग्राहिणः प्रतिप्राणि-प्रसिद्धत्वात्. अथ कदाचिद् अभिदध्याद्: अध्यक्षं भाव्âंशम् एव्âकलयत्îन्द्रिय-द्वारेण्ôत्पत्तेस्, तस्य च भाव्âंश एव व्यापारान्; न्âस्तिता-ज्ञानं तु वस्तु-ग्रहण्ôत्तर-कालं प्रतियोगि-स्मरण-सद्भावे मानसम् अक्ष-व्यापार-निरपेक्षम् उन्मज्जति. तद् उक्तम्:
"न तावद् इन्द्रियेण्âइषा न्âस्त्îत्य् उत्पाद्यते मतिः ।
भाव्âंशेन्âइव संयोगो योग्यत्वाद् इन्द्रियस्य हि" ॥ नव्_1.15:1 ॥
"गृःईत्वावस्तु-सद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनं ।
मानसं न्âस्तिता-ज्ञानं जायते ऽक्ष्âनपेक्षया" ॥ नव्_1.15:2 ॥
[नव्_1.16] अत्र्ôच्यते भाव्âंशाद् अभाव्âंशस् तर्ह्य् अभिन्नो भिन्नो वा? अभिन्नश् चेत्, कथम् अग्रहणम्, भाव्âंशाद् अव्यतिरिक्तत्वाद् एव, तत्-स्वरूपवत्. भिन्नश् चेद्, घट्âद्य्-अभाव-विनिर्लुठितं भू-तलम् आद्य-दर्शनेन गृह्यत इति घट्âदयो गृह्यन्त इति प्राप्तं, तद्-अभाव्âग्रहणस्य तद्-भाव-ग्रहणन्âन्तरीयकत्वात्. तथा च्âभावो ऽपि पश्चात् प्रवर्तमानस् तान् उत्सारयितुम् अपटिष्ठः स्याद्, अन्यथा प्रत्यक्षम् असङ्कीर्णस्य सङ्कीर्णता-ग्रहणाद् भ्रान्तम् आपनीपद्येत. किं च, प्रमाण्âभावाद् अर्थ्âभावो ऽभाव-प्रमाणेन साध्यत इति भवतो ऽभिप्रायः:
"प्रमाण-पञ्चकं यत्र वस्तु-रूपे न जायते ।
वस्तु-सत्त्âवबोध्âर्थं तत्र्âभाव-प्रमाणता" ॥ नव्_1.16:1 ॥
[नव्_1.17] इति-वचनात्, तद् अयुक्तम्, यतः प्रमाण्âभावः कथं ग्राह्यः? तद्-ग्राहक-प्रमाण्âन्तर्âभावाद् इति चेत्, तस्य्âप्य् अभाव-ग्रहणे तद्-ग्राहक-प्रमाण्âन्तर्âभावो ग्राह्य इत्य् अनवस्था. अथ अर्थ्âभावात् प्रमाणस्य प्रमाण्âभावाच् च्âर्थस्य्âभावः प्रतिपद्येत इति मन्येथास्, तद् एतद् इतर्êतर्âश्रयं दुर्घटम् आपद्येत: न यावद् अर्थ्âभावो ऽगृहीतस् तावत् प्रमाण्âभावः सिध्यत्य्, अर्थ्âभावश् च प्रमाण्âभावात् सेत्स्यत्îत्य् आवर्तनात्. अथ्êन्द्रियवत् स्वयम् अविज्ञातो ऽपि प्रमाण्âभावो ऽर्थ्âभावं ज्ञापयिष्यत्îत्य् अभिदधीथास्, तद् अयुक्तम्, तस्य तुच्छतया सकल-शक्ति-विरह-लक्षणत्वाद्, इन्द्रियस्य तु तद्-विपर्यस्ततया ज्ञान्ôत्पादन-दक्षत्वात्. तस्मात् प्रत्यक्षम् एवम् भू-तल्âदि-प्रतिनियत-वस्तु-ग्राहितां बिभर्ति, यदि तद्-विपरीत-घट्âदि-प्रतियोगि-वस्त्व्-अन्तर-वैविक्त्यं तस्य्âकलयति न्âन्यथा, विजातीय-व्यवच्छेद्âभावे तस्य्âइव प्रतिनियतत्व्âसिद्धेः, सकल-सङ्कीर्णतया ग्रहण-प्रसङ्गात्. अतो ऽधिक-ग्राह्य्âभावान् निर्विषयतय्âभाव्âख्यं प्रमाणं यत् परैः पर्यकल्पि तद् अप्रमाणम् इति स्थितम्.
[नव्_1.18] द्विध्ê त्य् अस्मिन् सत्य् अपि प्रत्यक्षं च परोक्षं च्ê ति नियत-द्वैविध्य-प्रदर्शनेन सौगत -परिकल्पितं ‘प्रत्यक्षम् अनुमानं च्êतिऽ; द्वैविध्यम् अपक्षिपति, तद्-आकूतेन तस्य्âयोगात्. प्रत्यक्ष्âतिरिक्तं हि तादात्म्य-तद्-उत्पत्ति-लक्षण-सम्बन्ध्ôपलक्षित-कार्य-स्वभाव्âनुपलब्धि-रूप-लिङ्ग-त्रय-सम्पादित-जन्मकम् अनुमानम् एव प्रमाणं, न शाब्द्ôह्âदिकं, सम्बन्ध-विकलत्वाद् इति तद्-आकूतम्. अयुक्तं च्âइतत्, प्रत्यक्ष्âनुमान्âतिरिक्त-प्रमाण्âन्तर्âभाव-ग्रहण्ôपाय्âभावात्. न तावत् प्रत्यक्षात् प्रमाण्âन्तर्âभाव्âवगतिस्, तस्य स्वलक्षण-विषयत्वेन्âभाव-ग्राहिता-विरोधात्. न्âपि स्वभाव-कार्य्âनुमानाभ्यां, तयोर् वस्तु-साधकत्वात्. न्âप्य् अनुपलब्धेस्, तस्या अप्य् अत्यन्त्âभाव-साधन-विरोधात्. सा हि चतुर्-विधा वर्ण्यते मूल-भेद्âपेक्षया, तद् यथा -- विरुद्ध्ôपलब्धिर् विरुद्ध-कार्य्ôपलब्धिः कारण्âनुपलब्धिः स्वभाव्âनुपलब्धिश् च्êति. न तावद् विरुद्ध्ôपलब्धेः प्रमाण्âन्तरस्य्âत्यन्त्âभावो, दृश्य्âत्मनो विरुद्धस्य विधानेन्êतर्âभाव-साधनात्, सन्निहित-देश एव प्रतियोग्य्-अभाव-सिद्धेः. एतेन विरुद्ध-कार्य्ôपलब्धिर् अपि व्याख्याता, तस्या अपि प्रतिषेध्य-विरोधि-सन्निधापन-द्वारेण्âभाव-साधकत्वात्. कारण्âनुपलब्धिर् अपि तद्-देश्âशङ्कित-कार्यस्य्âइव्âभावं साधयति न सर्वत्र, स्वयम् असिद्धत्वात्. स्वभाव्âनुपलब्धिर् अप्य् एक-ज्ञान-संसर्गि-पद्âर्थ्ôपलम्भ-रूपा तद्-देश एव प्रतिद्वन्द्व्य्-अभावं गमयति. अतः प्रमाण्âन्तरस्य्âपि क्वचिन् निषेधः स्यान्, न सर्वत्र. तन् न प्रमाण्âन्तर-बाधकं समस्ति.

[नव्_1.19] प्रत्यक्ष्âनुमानयोश् च प्रामाण्यं कुत इति चिन्त्यम्. न तावत् प्रत्यक्षात्, तस्य निर्विकल्पकतया सतो ऽप्य् असत्-कल्पत्वात्. तत्-पृष्ठ-भावी विकल्पस् तु न स्वलक्षण्âम्भोधि-मध्यम् अवगाहते; तत् कथं तत्र्âप्रविष्टस् तत्-स्वरूपं निश्चिनुयात्. अप्रमाण-भूताच् च तस्मात् प्रामाण्य-निर्णय इति निबिड-जडिम्âविष्करणं भवताम्. अनुमानात् प्रामाण्य-निर्णय इति चेन्, न, तस्य्âपि स्वलक्षणाद् बहिः प्लवनात्. अप्रामाण्य-व्यवच्छेदस् तेन साध्यत इति चेन्, न, व्यवच्छेदस्य व्यवच्छिन्न्âव्यतिरेकाद्, इतरथ्âन्धकार-नर्तन-कल्पम् अनुमानम् आसज्येत, निर्विषयत्वात्. किं च, तत्-प्रामाण्य-निर्णायकम् अनुमानं प्रमाणम् अप्रमाणं वा? न तावद् अप्रमाणम्, ततः प्रामाण्य्âसिद्धेः. न्âपि प्रमाणं, तत्-प्रामाण्य-साधक्âभावात्. न हि प्रत्यक्षात् तत्-सिद्धिर्, विकल्प-शून्यतय्âकिञ्चित्-करत्वाद् इत्य् उक्तम्. अनुमानात् तु तत्-साधने विकल्प-युगलं तद्-अवस्थम् एव्âवतिष्ठेत, तत्-प्रामाण्य-साधने ऽप्य् अनुमान-कल्पन्êत्य् अनवस्था. किं च, गृहीत-सम्बन्धस्य्âनुमानं प्रवर्तेत, सम्बन्धस् त्रि-काल-गोचरो ग्राह्यो, न च प्रत्यक्षं तं लक्षयितुं क्षमते, पूर्व्âपर-क्षण-त्रुटित-रूप-वार्तमानिक-क्षण-ग्रहण-पर्यवसित-सत्ताकत्वात्, तद्-उत्तर-काल-भाविनो विकल्पस्य्âपि व्यावहारिक्âभिप्रायेण तन्-निष्ठत्âभ्युपगमात्. अनुमानाद् ग्रहीष्यत्îति चेन् ननु तद् अपि सम्बन्ध-पूर्वकं प्रवर्तेत, तद्-ग्रहणे ऽप्îयं वार्त्êत्य् अनवस्था. तस्माद् अनुमानम् अभिलषता गत्य्-अन्तर्âभावात् तत्-सम्बन्ध-ग्रहण-प्रवणस् त्रि-काल-गोचरो ऽव्यभिचारी वितर्को ऽभ्युपगन्तव्यः. तथा च प्रस्तुत-तद्-द्वैविध्यस्य विघटितत्वाद्, अन्यद् अपि यद् एवं-विधम् अविसंवादि ज्ञानं तत् प्रमाणम् अस्त्व् इत्य् अलं शुष्क्âभिमानेन्êति. यदि पुनः साध्य्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्न-हेतु-सम्पादितम् अनुमानम् इष्येत, तदा प्रत्यक्षम् अनुमानं च्êत्य् अपि द्वैविध्यं घटाम् अटेद् एव; प्रत्यक्ष-व्यतिरिक्त-ज्ञानस्य सामस्त्येन्âनुमाने ऽन्तर्-भाव-सम्भवात्, अन्यथ्âनुपपन्न्âर्थ्âन्तरम् अन्तरेण परोक्ष्âर्थ-विषय-प्रतीतेर् अभावाद् इति.
[नव्_1.20] साम्प्रतम् अन्यथा सूत्र्âवयवेन्âइव प्रकृत-नियम-कारणम् आह: मेय-विनिश्चयाद् इति द्विधैव्êति च काक्âक्षि-गोलक-न्यायेन्âत्र्âपि सम्बन्धनीयम्. ततश् च्âयम् अर्थो: द्वाभ्याम् एव प्रकाराभ्यां मेयस्य ग्राह्य्âर्थस्य विनिश्चयात् स्वरूप-निर्णयाद्; द्वे एव यथ्ôक्ते प्रमाणे न न्यूनम् अधिकं च्êति. अयम् अत्र्âभिप्रायः: स्व-संवेदनं प्रति निखिल-ज्ञानानाम् एक-रूपतया साक्षात्-करण-चतुरत्वान् न्âस्त्य् एव भेदः; बहिर्-अर्थं पुनर् अपेक्ष्य कश्चिच् चक्षुर्âदि-सामग्री-बल-लब्ध-सत्ताकः स्व्âवयव-व्यापिनं काल्âन्तर-संचरिष्णुं स्थगित-क्षण-विवर्तम् अलक्षित-परम्âणु-पारिमाण्डल्यं सन्निहितं विशद-निर्भासं सामान्यम् आकारं साक्षात्-कुर्वाणः प्रकाशः प्रथते, तत्र प्रत्यक्ष-व्यवहारः प्रवर्तते. यः पुनर् लिङ्ग-शब्द्âदि-द्वारेण नियत्âनियत-सामान्य्âकार्âवलोकी परिस्फुटता-रहितः खल्व् आत्मनो ऽर्थ-ग्रहण-परिणामः समुल्लसति स परोक्षतां स्वी-करोति. न च्âइतौ प्रकारौ विहाय प्रकार्âन्तरेण ज्ञान-प्रवृत्तिं पश्यामो, न च्âपश्यन्तः प्रमाण्âन्तर-परिकल्पनं क्षमामहे, न च द्वयोः प्रथमानयोर् एकं निह्नुवानम् अपेक्षामहे, विशेष्âभावात्. तस्माद् एतद् एव द्वैविध्यम् उररी-कर्तव्यम् इति स्थितम्.
[नव्_2.0] साम्प्रतं यद् अस्माभिः प्राग् विवृण्वद्भिर् व्युदपादि, यद् उत विप्रतिपन्न्âव्युत्पन्न-व्यामोह्âपोह-सहम् इह्êदं प्रमाण-लक्षणम् इति तत्-सूत्र-मात्र-दर्शनाद् एव विमल-बुद्धयो ऽवगच्छेयुः. मन्द-मतयस् तु तावता न भोत्स्यन्त इति -- तद्धित-विधित्सया व्यक्तं प्रमाण-लक्षण्âभिधान-फलं प्रतिपिपादयिषुर् अपि सपूर्व-पक्षं निराकाङ्क्षं लक्षयेयुस् त इति तावत् पूर्व-पक्षम् उत्थापयन्न् आह:
प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश् च तत्-कृतः ।
प्रमाण-लक्षणस्य्ôक्तौ ज्ञायते न प्रयोजनम्

[नव्_2.1] इह वचनम् उच्चारयता विमृश्य-भाषिणा प्रत्यवमृश्यं, किम् इदं मामकं वचनं श्रोतृ-संस्कार्âधायकम् उत न्êति. इतरथा पर्यालोचित-कारित्âस्य हीयते. श्रोतृ-संस्कार्âधायकं चेद् उच्चारयत्य्, अन्यथा विपर्यय इति. एतत् तु प्रमाण-लक्षण-वाक्यं सकल-जन्âनादि-प्ररूढ्âर्थ-प्रत्यायकत्वाद् अश्रोतृ-संस्कार्âधायकम्, यत आह: प्रसिद्धानि प्ररुढानि, न्âधुना साध्यान्îत्य् अर्थः. प्रमाणानि प्रत्यक्ष्âदीनि, परोक्ष-गत-भेद्âपेक्षया बहु-वचनं व्यक्ति-भेदे सामान्यम् अपि कथञ्चिद् भिद्यत इति-दर्शन्âर्थम्. तथा हि: तद् अविवक्षित-व्यक्तिकम् एक-रूपतां बिभर्ति प्रमाणम् इति; व्यक्त्य्-अवच्छेदेन पुनर् अवच्छिद्यमानं नानातामादत्ते प्रत्यक्ष्âनुमान-शाब्दानि प्रमाणान्îति, व्यक्ति-व्यतिरिक्त्âव्यतिरिक्त-रूपत्वात् तस्य. तथा हि: शब्दाच् चक्षुर्âदेर् वा दूराद् वृक्ष इति प्रत्यये धव-खदिर-पलाश्âदि-विशेष्âनपेक्षया साधारणं वृक्षत्वम् एव चकास्ति, तस्मात् तत् तेभ्यो भिन्नं, तद्-व्यतिरेकिण्âकारेण ज्ञाने प्रतिभासनाद्, घट्âदिवत्. परिस्फुट-धव-खदिर-पलाश्âदि-विशेष्âवलोकन-वेलायां तु न तद्, अतिरेकिणा रूपेण प्रकाशत इत्य् अभिन्नं, तद्-अव्यतिरिक्तस्य संवेदनात्, तत्-स्वरूपवत्. विशेष्âभिन्नम् एव रूपं तात्त्विकं सामान्यस्य, तस्य्âइव दाह-पाक्âद्य्-अर्थ-क्रिया-क्षमत्वाद्, भिन्नं पुनः कल्पना-बुद्धि-विठपितत्वाद् अवस्तु-रूपम् इति चेन्, न, द्वयोः प्रकाशमानयोर् एकस्य निह्नोतुम् अशक्यत्वात्. अन्यथा भिन्नम् एव रूपं स्वाभाविकम् इतरत् तु कल्पना-बुद्धि-दर्शितम् इत्य् अपि वदतां न वदन-भङ्गः स्यात्. अर्थ-क्रिया-कारित्âविशेषस् तु भिन्ने ऽपि रूपे न दुरुपपादस्, तस्य्âपि ज्ञान-साधारण-व्यवहार-करण-दक्षत्वात्. न च्âर्थ-क्रिया वस्तु-लक्षणम् इति निवेदयिष्यामस्, तस्मात् सर्वत्र भिन्न्âभिन्नौ सामान्य-विशेषाव् इति दर्शन्âर्थो बहु-वचन-निर्देशः. आसतां तावत् प्रमाणानि.
[नव्_2.2] व्यवहारश् च तत्-कृतः प्रसिद्ध इति सम्बन्धः. च -शब्दो ऽपि-शब्द्âर्थः. तेन्âयम् अर्थो: यद्-अर्थं प्रमाण-परीक्षणम् असाव् अपि जल-पान-शीत-त्राण्âदिर् व्यवहारो ऽनादि-प्ररूढः, तन् निरर्थकं प्रमाण-लक्षण्âभिधानम् इत्य् अभिप्रायवान् अपि परः परुषता-परिजिहीर्षय्âत्मनो ऽन्यथा प्राह: प्रमाण-लक्षणस्य्ôक्तौ पर-रूप-व्यावर्तन-क्षम्âसाधारण-प्रमाण-धर्म-कथन-रूपायां ज्ञायते निर्णीयते ऽस्माभिर् न प्रयोजनं तत्-फलम्, अतिसूक्ष्मत्वात् तावक्âभिसन्धेर् इति काक्वा प्रश्नयत्य् उल्लुण्ठयति च्êति. किं च, प्रमाण-लक्षणम् अनिश्चितं व्âभिधीयते, निश्चितं वा स्वरूपेण्êति पक्ष-द्वयम्. न तावद् अनिश्चितम्, अनिश्चितस्य लक्षणत्व्âयोगाद्, उन्मत्तक-विरुतवत्. अथ निश्चितं, तत् किम् अप्रमाणात् प्रमाणाद् वा. न तावद् अप्रमाणाद्, अप्रमाणस्य निश्चायकत्व्âयोगात्. यदि पुनर् अप्रमाणम् अपि निश्चायकम् इति सङ्गीर्येत, तदा प्रमाण-पर्येषणं विशीर्येत, नैरर्थक्य्âपत्तेर्, अप्रमाणाद् अपि निश्चाय्âभ्युपगमात्. अथ प्रमाणात्, तत् किम् अलक्षणं लक्षण्ôपेतं वा. अलक्षणं चेन् निश्चायकं प्रमाणम्, तर्हि सर्व-प्रमाणानां लक्षण्âभिधानम् अनर्थकं, तद्-व्यतिरेकेण्âप्य् अर्थ-निश्चय-सिद्धेर्, भवद्-अभिप्रेत-लक्षण-निश्चायक-प्रमाणवत्. अथ लक्षण्ôपेतं, तत्र्âपि विकल्प-युगलम् अनुवारित-प्रसरम् अनुधावति: तल्-लक्षणं निश्चितम् अनिश्चितं वा. न तावद् अनिश्चितं लक्षणं लक्ष्यं लक्षयति. निश्चयो ऽपि प्रमाणाद् अप्रमाणाद् वा. अप्रमाणान् निश्चय्âसिद्धेः प्रमाणाद् इति वक्तव्यम्. तद् अप्य् अलक्षणं सलक्षणं वा. अलक्षणत्वे पूर्वस्य्âर्थ-ग्रहणे किं क्षूणम्. सलक्षणत्वे तल्-लक्षणं निर्णीतम् अनिर्णीतं व्êति तद् एव्âवर्तते. तन् न प्रमाण-लक्षण्âभिधान्ôपायो ऽस्ति, तस्मात् प्रसिद्धानि प्रमाणान्îत्य् अङ्गी-कर्तव्यम् इति.
[नव्_3.0] अधुन्âचार्यो गृहीतस् तावकीनो ऽभिप्रायो ऽस्माभिर् इति परं प्रत्याययंस् तन्-मतम् अनुद्राव्य तद् एव्âनुमन्यमानस् तथ्âपि लक्षण्ôक्तेः साफल्यमावेदयन्न् आह:
प्रसिद्धानां प्रमाणानां लक्षण्ôक्तौ प्रयोजनम् ।
तद्-व्यामोह-निवृत्तिः स्याद् व्यामूढ-मनसाम् इह

[नव्_3.1] एतद् अभ्यधायि भवता, यथा प्रसिद्धानि प्रमाणानि , ततस् तेषां लक्षण्ôक्ताव् असाधारण-धर्म-कथन-विषये प्रयोजनं फलं, किम् इति शेषस्, तद् एतद् अयुक्तम्. यतो यद्य् अपि प्रतिप्राणि-प्रसिद्धानि प्रमाणान्य्, अन्यथा तत्-कृत-निखिल-व्यवहार्ôच्छेद-प्रसङ्गात्, तद्-उच्छेदे च दृष्ट-हान्य्-आद्य्-आपत्तेः, तथ्âपि केचिद् वितत-मोह्âवष्टब्ध्âन्तः-करणास् तत्-स्वरूपम् अनुभवन्तो ऽपि न लक्षयन्ति, ततस् तान् अवलोकयताम् अस्माकं तद्-विषय-कृपा-परीत-चेतसां यथ्âवस्थित-प्रमाण-लक्षण्âविर्-भावन-द्वारेण व्यामोहम् एतेषाम् अपसारयाम इति प्रमाण-लक्षण्âभिधानं प्रति प्रवर्तते चेतः. तद् इदं प्रयोजनं: तद्-व्यामोह-निवृत्तिः स्याद् इति; तस्मिन् प्रमाण-लक्षणे व्यामोहो विपरीत्âभ्युपगमवतां विपर्यास-लक्षणस् तीर्थ्यानां प्रमाण्âप्रमाण-विवेक-विकलानाम्, अनध्यवसाय्âत्मकस् तु मुग्ध-बुद्धीनां लौकिकानाम्, तस्य निवृत्तिर् अविपरीत-लक्षण्âवगमाद् अपगम इत्य् अर्थः, सा स्याद् भवेत्. केषाम् इत्य् आह: व्यामूढं विपरीत-ग्रह-ग्रस्तं विचित्ततां गतं मनो ऽन्तः-करणं येषां ते तथा तेषाम्; इह्ê ति लोके -- तद् अयं तात्पर्य्âर्थः. यद्य् अनादि प्रसिद्धं प्रमाण-लक्षणं प्रति न केचिद् अपि व्यामुह्येयुस् तदा यद् भवद्भिः प्राग् उदग्राहि: ‘निरर्थकं प्रमाण-लक्षण्âभिधानम्ऽ; इति तद् युक्तम् एव स्यात्. न च्âइतद् एवं; तत्र व्यामूढानां दर्शनात्. एतेन यद् अदायि दूषणं ‘प्रमाण-लक्षणम् अनिश्चितं निश्चितं व्âभिधीयतऽ; इत्य्-आदि तद् अपि सिद्ध-साध्यता-मध्य-प्रतिबद्धत्वान् न बाध्âविधाय्य् अस्माकम् इति मन्तव्यम्. व्यामूढ-मनसो ऽपि प्रति प्रमाण-लक्षण-प्रकाशने तल् लगत्îति चेन्, न, स्व-संवेदन-सिद्धस्य वचनेन प्रकाशनात्, तस्य व्यामोह्âपोह एव व्यापारात्. यथा विविक्त-भू-तल्âवलोकने ऽप्य् अध्यक्षात् यो घट्âदि-वैविक्त्यं न प्रतिपद्यते, कुदर्शन-व्यामोहात्, तं प्रत्युच्येत: ‘न्âस्त्य् अत्र घट, उपलम्भ-कारण-समग्रतायाम् अप्य् अनुपलम्भाद्ऽ, वैविक्त्यं हि तत्र्âध्यक्ष-सिद्धं, वचनाद् व्यामोहो निवर्त्येत; तथ्êह्âपि विद्वद्भिर् द्रष्टव्यम्. निर्णीतं तल्-लक्षणम् अध्यक्षेण, तस्य व्यवसाय-रूपत्वाद्, वचनं पुनर् विपरीत्âरोप-निराकरणे व्याप्रियत इति स्थितम्. तद् एवं प्रमाण-लक्षणं सामान्येन प्रतिपाद्य तद्-गतं कुचोद्यं पर्यहार्य् आचार्येण.
[नव्_4.0] अधुना तद्-विषयाम् एव संख्या-विप्रतिपत्तिं निराचिकीर्षता ये प्रत्यक्ष-परोक्ष-लक्षणे प्रमाण-व्यक्ती प्राक् प्रक्रान्ते, तयोर् अपि लक्षणं प्रति विप्रतिपद्यन्ते ऽपरे. अतस् तल्-लक्षणम् अपि वक्तव्यम् इति तावत् प्रत्यक्ष-लक्षणम् अभिधातुकाम आह:
अपरोक्षतय्âर्थस्य ग्राहकं ज्ञानम् ईदृशम् ।
प्रत्यक्षम्, इतरज् ज्ञेयं परोक्षं ग्रहण्êक्षया

[नव्_4.1] तत्र प्रत्यक्षम् इति लक्ष्य-निर्देशः, अपरोक्षतय्âर्थस्य ग्राहकं ज्ञानम् इति लक्षण-निर्देशः. परोक्षो ऽक्ष-गोचर्âतीतस्, ततो ऽन्यो ऽपरोक्षस् , तद्-भावस् तत्ता तया, साक्षात्-कृततय्êति यावत्. अर्यत इत्य् अर्थो ऽवगम्यत इति हृदयम्; अर्थ्यत इति व् âर्थो दाह-पाक्âद्य्-अर्थ-क्रिय्âर्थिभिर् अभिलष्यत इति यावत्. तस्य ग्राहकं व्यवसाय्âत्मकतया साक्षात् परिच्छेदकं यज् ज्ञानं, तद् ईदृशम् इत्îदृग् एव प्रत्यक्षम् इति सण्टङ्कः. तत्र ज्ञान-ग्रहणेन यत् सांख्याः प्राहुः: ‘श्रोत्र्-आदि-वृत्तिः प्रत्यक्षम्ऽ; इति तत् तिरस्-करोति, श्रोत्र्-आदीनां प्रकृति-विकारतया तद्-वृत्तेर् व्यापार-लक्षणाया जडतया प्रत्यक्षत्व्âयोगाद्; अर्थ-परिच्छित्ति-हेतुतया प्रत्यक्षत्वे आलोक्âदि-जड-कारण-कलाप-व्यापारस्य्âपि प्रत्यक्षत्âपद्येत, विशेष्âभावाद् इति.
[नव्_4.2] अर्थस्य ग्राहकम् इत्य् अस्य ग्रहण्êक्षय्ê ति वक्ष्यमाण-पद-सापेक्षत्वाद्, अमुना बहिर् अपि ये ऽर्थ-कल्âकलन-विकलं सकलम् अपि ज्ञानं प्रलपन्ति तान् निरस्यति; स्व्âंश-ग्रहणे ह्य् अन्तः-संवेदनं व्याप्रियते यथा -- तथा बहिर् अप्îतरथ्âर्थवज् ज्ञान-सन्तान्âन्तराण्य् अपि विशीर्येरन्, स्वप्न-दृष्ट्âन्तेन तद्-अनुमानस्य्ôपप्लव-मात्रत्âपत्तेः, स्व-विज्ञानस्य्âइव तथा तथा विजृम्भणात्. तथा च प्रमाण-प्रमेय-प्रतिपाद्य-प्रतिपादक-कार्य-कारण-भाव्âदयः प्रलीयेरन्न्, आत्म-व्यतिरेकेण्âत्मीय-पूर्व्ôत्तर-क्षणयोर् अपि ज्ञानस्य प्रवृत्ति-निरोध्âपत्तेः. अद्वय-विज्ञान-तत्त्व-साधनेन्âनुकूलम् आचरस्îति चेत्, स्याद् एतत्, यदि भवतः प्रमाण-परिदृष्ट-सकल-व्यवहार्ôच्छेदेन कुदर्शन-वासन्âहित्âदृष्ट्âद्वय-तत्त्व-परिकल्पनात् प्रतिकूलं न स्यात्. तन् न्âर्थ-विरहेण बहिः-प्रमाण-भूत-ज्ञान्ôल्लासो ऽस्ति, निर्हेतुकत्व-प्रसङ्गाद् इति.
[नव्_4.3] ग्राहकम् इति च निर्णायकं द्रष्टव्यम्, निर्णय्âभावे ऽर्थ-ग्रहण्âयोगात्. तेन यत् ताथागतैः प्रत्यपादि: ‘प्रत्यक्षं कल्पन्âपोढम् अभ्रान्तम्ऽ; इति तद् अपास्तं भवति, तस्य युक्ति-रिक्तत्वात्. तथा हि: ते निर्विकल्पकत्वे ऽध्यक्षस्य्âयुक्तीः खेटयन्ति -- किल्êदम् अर्थ-सामर्थ्येन्ôदीयते, सन्निहित्âर्थ-क्रिया-समर्थ्âर्थ-ग्राहकत्वात्. न च्âर्थे ध्वनयः सन्ति, तद्-धेतु-विलक्षण-कारण्âन्तर-जन्यत्वात्, ततश् च्âसाव् उपनिपत्य स्व-गोचरं संवेदनम् उत्थापयन् स्व्âकारम् अनुकारयति. तन् न तद्-ग्राहिणि विज्ञाने शब्द-संश्लेषो युक्तः. किं च, यद्य् उत्पादक्âर्थ्ôपयोगे ऽपि तं तावन् न गृह्णीयात्, संवेदनम् अपि तु स्मरण-सम्पादितं तद्-अभिधायक-ध्वनि-संयोजनं प्रतीक्षमाणं तावद् आसीत, तर्हि दत्तो जल्âञ्जलिर् अर्थ-ग्रहणस्य. तथा हि: तम् अर्थम् अपश्यंस् तस्मिन् गृहीत-सङ्केतं तद्-अभिधायक-ध्वनिं न्âनुस्मरत्य्, उपाय्âभावाद्, अननुस्मरंश् च पुरो-वर्तिन्य् अर्थे न योजयति, स्मृत्य्-उपस्थापन-व्यतिरेकेण तद्-योजन्âशक्तेर्, अयोजयंश् च भवद्-अभिप्रायेण न पश्यत्îति धान्ध्याद् आन्ध्यमापद्येत. यदि च्êन्द्रियजम् अपि ज्ञानं विकल्प-कलुषितम् इष्येत, तदा तद् अपि मनो-राज्य्âदि-विकल्पवद् विकल्प्âन्तर्âविर्-भावे सति निवर्तेत; न च्âइतद् अस्ति, सन्निहित-गो-पिण्ड-गोचरस्य चक्षुर्ज-संवेदनस्य्âश्व्âदि-विषय-विकल्प्ôदये ऽप्य् अनिवर्तनात्, संहृत-सकल-विकल्पस्य्âपि च परिस्फुट-सन्निहित्âर्थ-विषय-दर्शन-सिद्धेः. तन् न्âक्षजं ज्ञानं शब्द-सम्पर्कम् अनुभवत्îति.
[नव्_4.4] अत्र प्रतिविधीयते -- यत् तावद् उक्तम्: अशब्दक्âर्थ-सामर्थ्य्ôद्भवत्वाद् ध्वनि-रहितम् अध्यक्षम् इति, तद् अयुक्तं, न हि शब्द्âसम्पृक्त्âर्थजम् इत्य् एतावत्âइव्âभिलाप-विना-कृतम् इति वक्तुं शक्यम्, अन्यथा जड्âर्थ-जनितम् इति जडम् अपि तत् स्यात्. अथ बोध-रूप-मनस्कार-साहित्यान् न जडम् इति ब्रूषे, तथा सत्य् अभिलाप-संसृष्ट-मनस्कार-सन्नियोगात् स्âभिलापम् अपि स्यात्. किं च, विविक्ताः परम्âणवः स्व्âकार्âर्पण-द्वारेण स्व-गोचरं ज्ञानम् उत्पादयन्तः कथम् असन्तम् आत्मनि स्व्âवयव-व्यापिनं काल्âन्तर-संचरिष्णुम् आकारं तत्र प्रथयन्ति. विभ्रमाद् इति चेन्, न, न्êदानीम् अर्थे यद् अस्ति तद् एव प्रतिभाति, तत्र्âसतो ऽपि स्थूर्âकारस्य प्रतिभासनात्. तथा शब्दो ऽपि. यद्य् अविद्यमानो ऽर्थे तद्-ग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभासेत किं क्षूयेत? यच् च्ôक्तम्: ‘स्मरण-जनित-शब्द-संयोजनं प्रतीक्षमानम् अर्थ्ôपयोगे ऽपि यद्य् आसीत्êत्य्ऽ-आदि यावद् ‘आन्ध्यम् आपद्येतऽ, तत् तावक-पक्षे ऽपि समानम्. तथा हि: स्वलक्षण-विषय्êन्द्रियज-निर्विकल्पक-ज्ञान-सद्भावे ऽपि न तावद् इदं-तय्âनिदं-तया व्âर्थ-व्यवस्थितिर्, यावद् विधि-प्रतिषेध-द्वारेण विकल्प-युगलकं पाश्चात्यं नोदयते, यत्र्âइव्âंशे विकल्पं जनयति, तत्र्âइव्âस्य प्रमाणत्êति-वचनान्, निर्विकल्पकस्य सतो ऽपि व्यवहारं प्रत्य् असत्-कल्पत्वात्. स च विकल्पः सङ्केत-काल-भावितम् अभिलाप-सामान्यम् अनुस्मरत एव्ôत्पत्तुम् अर्हति, अभिलाप-सामान्य-स्मरण-बीजं च कुतः प्रबुध्येत? तादृश-दर्शनाद् इति चेन्, ननु तद् अपि दर्शनं निर्विकल्पकत्वाद् अर्थं न्âतिशेते, तत् कथं सामान्य-विषय-विकल्प-बीजं प्रबोधयेत्? अर्थः पुनः सामान्य-व्यवसाय्âत्मिकां बुद्धिं न जनयेद् इति भवतां कदाग्रहः. तद् अर्थवत् तद्-विषयं दर्शनं व्यवसाय-शून्यत्वान् न्âभिलाप-सामान्य-गोचर-स्मरण-बीजं प्रबोधयति; तद् अप्रबुद्धं न स्मरणं जनयत्य्; अजातं स्मरणं न शब्दं योजयत्य्; अयोजितः शब्दो न्âर्थं निश्चाययत्य्; अनिश्चितो ऽर्थो न व्यवहारम् अवतरत्य्; अनवतीर्णो न्âदृष्टाद् विशिष्यते; अविशिष्टः प्रमातुर् आन्ध्यं लक्षयत्îति. तस्माद् यथा कथञ्चिन्-निर्णय्âभावात् स्वयम् अप्रतीतम् अपि निर्विकल्पक-दर्शनं वासना-प्रबोध-द्वारेण विकल्पम् उत्थाप्य्âत्म-व्यापारम् अभिलापयति कतिचिद्-अंश-विषयं, तथ्âर्थो ऽपि यदि चक्षुर्-आदि-सामग्र्य्-अन्तः-पातित्वेन्âप्रतीत एव स्वयं, तथा-स्वभ्âवत्वात्, सङ्केत-काल-भावित्âभिलाप-सामान्य-विषय्âत्म-संस्कार-प्रबोध-द्वारेण्âत्म-विषयम् अभिलाप-संसृष्टं संवेदनम् उल्लासयेन् न्âत्यन्तम् अयुक्तं पश्यामः. न च्âयं सविकल्पको बोधो मनो-राज्य्âदि-विकल्प-कल्पश्, चक्षुर्âदि-सामग्री-सम्पाद्यत्वाद्, इतरस्य तु मनो-मात्र-प्रभवत्वात्. अतः कथं तद्-विकल्प्âन्तर्âविर्-भावे निवर्तेत? मानस-विकल्पस्य्âइव विकल्प्âन्तरेण निवर्तनाद्, अस्य तु कारण-सामर्थ्येन बलात् प्रवृत्तेः. एतेन संहृत-सकल-विकल्प्âवस्थायां न्âइष प्रादुःष्याद् इत्य् एतद् अपि प्रतिक्षिप्तम्, अस्य प्रमातुर् इच्छया संहर्तुम् अशक्यत्वान्, मानस-विकल्प-संहरण एव तत्-सामर्थ्य्ôपपत्तेर् इति. एतच् च शब्द-सम्पृक्त-प्रत्यक्ष-पक्षाद् अप्य् एक्âन्त-निर्विकल्पक-प्रत्यक्ष-पक्षस्य पापीयस्तां दर्शयद्भिर् अस्माभिर् उदग्राहि.

[नव्_4.5] परम्âर्थतः पुनः प्रत्यक्षे साक्षाच् छब्द्ôल्लेखो न्êष्यते, विशद-व्यवसायेन्âर्थ-साक्षात्-करण-चतुरत्वात् तस्य. केवलं तद् अपि सन्निहितं परिस्फुटं स्व्âवयव-व्यापिनं काल्âन्तर-संचरिष्णुं स्थगित-क्षण-विवर्तम् अलक्षित-परम्âणु-पारिमाण्डल्यं पद्âर्थ्âन्तरैः सह समान्âसमान्âकारं स्व-परम्âणूनां सामान्य्âकारं स्तम्भ्âधिकं पद्âर्थं गोचरयत्îति सविकल्पकम् इत्य् उच्यते, पर-परिकल्पित-क्षण-क्षयि-विविक्त-परम्âणु-लक्षण-स्वलक्षण-ग्रहण-प्रवण-निर्विकल्पक-प्रत्यक्ष-प्रतिषेध्âर्थं कथञ्चिद्-अभिलाप-संसर्ग-योग्य-गोचरता-दर्शन्âर्थं वा. एवं च प्रत्यक्ष-गोचरी-कृते ऽर्थे संज्ञा-संज्ञि-सम्बन्ध-ग्रहण्âदयस् तद्-विषयाः शाब्द-व्यवहाराः सर्व एव निरुपचरिता घटन्त इत्य् उक्तं भवति. यदि पुनः शब्द-संसर्ग-योग्य-प्रतिभासम् अध्यक्षं न स्यात्, ततः को दोष इति चेद्, विकल्प्âनुत्थानेन सकल-व्यवहार्ôच्छेद-प्रसङ्गः. तथा हि: निर्व्यवसायं दर्शनम् अत्यन्त-पाटव्ôपेतम् अपि स्मृति-बीज्âधानं तद्-उत्तर-काल-भावि वा तादृश्âर्थ-दर्शनं तत्-प्रबोधनम् अभ्यास-वासना-पाटवे ऽपि न विधातुम् अलं, यतः सामान्य-विकल्प्ôत्पत्त्या व्यवहारः प्रवर्तेत, क्षणिकत्व्âदिषु सकल-कालं निर्विकल्पक्âध्यक्ष-दृष्टतय्âभ्युपगतेष्व् अपि तद्-अदर्शनात्. तस्माद् यत्र कुत्रचिद् अर्थ्âंशे पाश्चात्य-व्यवहार-प्रवृत्तिस् तत्र प्राचीनं संवेदनं निर्णायकम् अभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा क्षणिकत्व्âद्य्-अंशवत् सर्व्âंशेषु व्यवहारः प्रलीयेत. तन् न कदाचन कल्पन्âपोढत्वं प्रत्यक्षस्य प्रमातुर् अपि प्रतीति-गोचर-चारिताम् अनुभवति. अप्रतीतं च्âस्त्îति श्रद्धातुं दुःशकम्, अतिप्रसङ्गाद् इत्य् अलक्षणम्.
[नव्_4.6] अभ्रान्तत्वम् अपि न जाघटीति, भवद्-अभिप्रायेण स्थिर-स्थूर्âर्थ-ग्राहिणः संवेदनस्य विपर्यस्त-रूपत्वात्, तद्-विपरीतस्य तु स्वप्न-काले ऽप्य् अप्रकाशमानत्वात्. तद् यदि यथ्âवस्थित्âर्थ-ग्राहित्वम् अभ्रान्तत्वं, तन् न सम्भवत्य् एव, विविक्त-क्षण-क्षयि-परम्âणूनां कदाचिद् अप्य् अप्रतिभासात्, तेषां च पारमार्थिकत्वात्. अथ व्यावहारिक्âभिप्रायेण यद् इदं घट्âदिकं स्वलक्षणम् अर्थ-क्रिया-क्षमं, तत्र यन् न भ्राम्यति तद् अभ्रान्तम् इत्य् अभिप्रेतं, तर्हि कल्पन्âपोढ-पदम् उत्सारणीयम्, इदानीम् अनेन सह्âवस्थान्âभावाद्, व्यवहार्âवतारिणो घट्âदि-स्वलक्षणस्य निर्णयेन्âइव ग्रहणाद्, अन्यथा व्यवहार्âप्रवृत्तेर्, दृष्टस्य्âप्य् अदृष्ट्âनतिशयनात्. तस्माद् व्यवसाय्âत्मकम् अध्यक्षम् इत्य् एतद् एव चार्व् इति स्थितम्.
[नव्_4.7] अपरोक्षतय्ê त्य् अनेन तु परोक्ष-लक्षण-सङ्कीर्णताम् अध्यक्षस्य परिहरति, तस्य साक्षात्-कारितया अर्थ-ग्रहण-रूपत्वाद् इति. ईदृशम् इत्य् अमुना तु पूर्व्ôक्त-न्यायात् सावधारणेन विशेषण-कदम्बक-सचिव-ज्ञान्ôपप्रदर्शनात् पर-परिकल्पित-लक्षण-युक्तस्य प्रत्यक्षतां प्रतिक्षिपति. एवं च यद् आहुर्: "इन्द्रिय्âर्थ-सन्निकर्ष्ôत्पन्नं ज्ञानम् अव्यपदेश्यम् अव्यभिचारि व्यवसाय्âत्मकं प्रत्यक्षम्" तथा "सत्-सम्प्रयोगे पुरुषस्य्êन्द्रियाणां बुद्धि-जन्म तत् प्रत्यक्षम्" इत्य्-आदि तद् अयुक्तम् इत्य् उक्तं भवत्य्, अपूर्व-प्रादुर्-भावस्य प्रमाण-बाधितत्वाद्, अत्यन्त्âसतां शश-विषाण्âदीनाम् अप्य् उत्पत्ति-प्रसङ्गात्. तस्माद् इदम् आत्म-रूपतया विद्यमानम् एव विशेष-कृद्-धेतु-कलाप-सन्निधानात् साक्षाद् अर्थ-ग्रहण-परिणाम-रूपतया विवर्तेत; तथा च्ôत्पन्न-जन्म्âदि-विशेषणं न सम्भवेत्. अथ्âइवं-विध्âर्थ-सूचकम् एव्âइतद् इत्य् आचक्षीथास्, तथा सत्य् अविगानम् एव्êत्य् आस्तां तावत्.
[नव्_4.8] अधुना परोक्ष-लक्षणं दर्शयति: इतरद् इत्य्-आदि. अपरोक्षतय्âर्थस्य ग्राहकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् इत्य् उक्तम्, तस्माद् इतरद् असाक्षाद् अर्थ-ग्राहकं ज्ञानं परोक्षम् इति ज्ञेयम् अवगन्तव्यम्. एतद् अपि स्व-संवेदन्âपेक्षया प्रत्यक्षम् एव, बहिर्-अर्थ्âपेक्षया तु परोक्ष-व्यपदेशम् अश्नुत इति दर्शयन्न् आह: ग्रहण्êक्षय्ê ति; इह ग्रहणं प्रक्रमाद् बहिः प्रवर्तनम् उच्यते, ऽन्यथा विशेषण-वैयर्थ्यात्; तस्य्êक्ष्âपेक्षा तया; बहिः-प्रवृत्ति-पर्यालोचनय्êति यावत्. तद् अयम् अर्थो: यद्य् अपि स्वयं प्रत्यक्षं, तथ्âपि लिङ्ग-शब्द्âदि-द्वारेण बहिर्-विषय-ग्रहणे ऽसाक्षात्-कारितया व्याप्रियत इति परोक्षम् इत्य् उच्यते. एतच् च बुभुत्सित्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्न्âर्थ्âन्तर-प्रतीति-वशाद् उदय-धर्मकं इति. सामान्य-लक्षण-सद्भावाद् एक्âकारम् अपि विप्रतिपत्ति-निराकरण्âर्थं द्विधा भिद्यते, तद् यथा: अनुमानं शाब्दं च्êति. यतो ऽद्य्âपि शब्दस्य्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्नत्वम् एव परे न प्रतिपद्यन्ते, न च्âपृथक्-कृतस्य तद्-विविक्तं वक्तुं शक्यम्, अतो भेदेन्ôपन्यासः.
[नव्_5.0] तत्र तावद् अनुमान-लक्षणम् अभिधित्सुर् आह:
साध्य्âविन्âभुनो लिङ्गात् साध्य-निश्चायकं स्मृतम् ।
अनुमानं, तद् अभ्रान्तं प्रमाणत्वात् समक्षवत्

[नव्_5.1] इह्âप्य् अनुमानम् इति लक्ष्य-निर्देशः, तस्य प्रसिद्धतया अनूद्यत्वात्. साध्य्âविन्âभुनो लिङ्गात् साध्य-निश्चायकम् इति लक्षण-निर्देशः, तस्य्âप्रसिद्धतया विधेयत्वाद् इति. अत्र्âप्य् अनुमान-शब्दस्य कर्त्र्-आदि-कारक-व्युत्पत्ति-क्रमेण्âर्थ-कथनं प्रमाण-शब्दवद् द्रष्टव्यम्. ततश् च्êह्âपि लिङ्ग-ग्रहण-साध्य्âविन्âभावित्व-लक्षण-लिङ्ग-सम्बन्ध-स्मरण-कालात् [अनु] पश्चान् मीयते परिच्छिद्यते ऽर्थो ऽनुमेयः पावक्âदिर् येन ज्ञानेन तद् अनुमानम् इति. तत् किं-भूतम् इत्य् आह: साध्य-निश्चायकम् इति -- साधनम् अर्हति, साधयितुं वा शक्य इति साध्यो ऽनुमेय इत्य् अर्थः; तस्य निश्चायकं तत्-स्वरूप-निर्णायकम् इति यावत्. तत् कुत इत्य् आह: लिङ्गाल् -- लिङ्ग्यते गम्यते ऽर्थो ऽनेन्êति लिङ्गं हेतुस् तस्मात्. किं-भूताद् इत्य् आह: साध्य्âविन्âभुन इति -- विना भवत्îति विन्âभु, ततो ऽन्यद् अविन्âभु, साध्येन्âविन्âभु साध्य्âविन्âभु, साध्यं विमुच्य यन् न भवत्îत्य् अर्थः, तस्मात् साध्य-निश्चायकं ज्ञानं तद् अनुमानम्. स्मृतम् अभिप्रेतं नीतिविद्भिर् इति सम्बन्धः. तत्र लिङ्गात् साध्य-निश्चायकम् इत्य् अनेन्âनुमानस्य प्रत्यक्ष-शाब्द-लक्षण-सङ्कीर्णतां वारयति. साध्य्âविन्âभुन इत्य् अनेन पर-प्रणीत-लिङ्ग-लक्षण-व्युदासम् आचष्टे.
[नव्_5.2] ततश् च यत् परे प्रोचुः -- पक्ष-धर्मत्व्âन्वय-व्यतिरेक-लक्षण-रूप-त्रय्ôपलक्षितानि त्रीण्य् एव लिङ्गानि: अनुपलब्धिः स्वभावः कार्यं च्êति; तद् उक्तम्:
"अनुमेये ऽथ तत्-तुल्ये सद्भावो, न्âस्तित्âसति ।
निश्चित्âनुपलम्भ्âत्म-कार्य्âख्या हेतवस् त्रय" ॥ इति;
[नव्_2] तथ्âन्ये: "ऽस्य्êदं कार्यं कारणं संयोगि समवायि विरोधि च्êति लैङ्गिकम्" इति, तथा: "पूर्ववच् छेषवत् सामान्यतो-दृष्टम्" इत्य्-आदि -- तद् बाल-प्रलपित-प्रायम् इत्य् अवगन्तव्यं, सर्वत्र साध्य्âविन्âभावित्वस्य्âइव गमकत्वात्, तद्-रहितस्य तु त्रैलक्षण्य-लक्षितस्य्âप्य् अगमकत्वाद्, इतरथा तत्-पुत्रत्व्âदीनाम् अपि गमकत्व-प्रसङ्गान्, नियमवत्. त्रैलक्षण्यं लक्षणं, न यत्-किञ्चित्, तेन्âयम् अप्रसङ्ग इति चेन्, न, नियमेन साध्य्âविन्âभावित्वस्य्âइव्ôद्दीपनात्; तच् चेद् अस्ति किं त्रैलक्षण्य्âपेक्षया, तस्य्âइव गमकत्वात्. तथा हि: जल-चन्द्रान् नभश्-चन्द्रं, कृत्तिक्ôदयाच् छकट्ôदयं, पुष्पित्âइक-चूतात् पुष्पित्âशेष-चूतान्, चन्द्र्ôदयात् कुमुद्âकर-प्रबोधं, वृक्षाच् छायाम् इत्य्-आदि पक्ष-धर्मत्व-विरहे ऽप्य् अनुमिमीमहे. काल्âदिकस् तत्र धर्मी समस्त्य् एव, तत्र पक्ष-धर्मता लिङ्गस्य गृह्यत इति चेन्, न्âतिप्रसङ्गाद्, एवं हि शब्दस्य्âनित्यत्वे साध्ये काक-कार्ष्ण्य्âदेर् अपि गमकत्व-प्रसक्तेस्, तत्र्âपि लोक्âदेर् धर्मिणः कल्पयितुं शक्यत्वात्. तथ्âन्वय-विकलो ऽप्य् अनित्यः शब्दः, श्रावणत्वाद् इत्य् अयं सम्यग्-घेतुतया समर्थयितुं शक्य इति, न्âन्वयो ऽपि हेतोर् लक्षणम्. तथा हि: तावक्âकूतेन्âइव सकलं सत्त्वम् अनित्यतया क्रोडी-कृतम् इति भाव-धर्मः श्रावणत्वं कथम् अनित्यतां विहाय विपक्षे वर्तितुम् उत्सहेत, तद्-विकलस्य निःस्वभावत्âपत्तेर्, अनित्यता-विनिर्मुक्तस्य सत्त्वस्य्âसम्भवावत्. एतेन स्âत्मकं जीवच्-छरीरं, प्राण्âदिमत्त्वान्, निरात्मकत्वे तद्-वैकल्य-प्रसङ्गाद्, घट्âदिवद् इत्य् अयम् अपि गमको व्याख्यातः, साध्य्âर्थ्âन्यथ्âनुपपन्नत्वस्य्âत्र्âपि सद्भावात्, पक्ष-धर्मत्व्âन्वययोस् त्व् अलक्षणतया प्रतिपादनात्.
[नव्_5.3] तथा कार्य-स्वभाव्âनुपलब्धि-रूप-लिङ्ग-त्रय-नियमो ऽपि किल तादात्म्य-तद्-उत्पत्ति-लक्षण-सम्बन्ध्âस्तित्वम् एतेष्व् एव्êति यः क्रियते, सो ऽप्य् अयुक्तः, प्रकृत-सम्बन्ध-द्वय-विकलस्य्âपि रूप्âदे रस्âदि-गमकत्व-दर्शनात्. मा भूत् तस्य तादात्म्य-तद्-उत्पत्तिभ्यां गमकत्वं, समवायाद् भविष्यति, तथ्âपि न्âन्यथ्âनुपपन्नत्वम् एव हेतोर् लक्षणम् इति यदि वैशेषिको मन्येत, सो ऽन्यथा निर्लोठनीयः. स हि विकल्पतः पर्यनुयोज्यः: समवायिभ्यः समवायो ऽभिन्नो भिन्नो वा. यद्य् अभिन्नः, समवायिन एव तर्हि, न समवायः, तद्-अव्यतिरिक्तत्वात्, तत्-स्वरूपवत्. भिन्नश् चेत्, स कथं तेषु वर्तेत: सामस्त्येन्âहोस्विद् एक-देशेन? तद् यदि सामस्त्येन, तद् अयुक्तं, समवाय-बहुत्व-प्रसङ्गात्, प्रतिसमवायि तस्य परिसमाप्तत्âवाप्तेः. अथ्âइक-देशेन, तद् अप्य् अचारु, स्âंशता-प्रसङ्गेन निरवयवत्व-क्षतेः, स्व्âंश-वर्तने ऽपि सामस्त्य्âइक-देश-चोद्य्âवताराच् च. तत्र्âपि सामस्त्य-पक्षे बहुत्वं तद्-अवस्थम् एव. एक-देश-पक्षे त्व् अंश्âन्तर-प्रसङ्गेन्âनवस्था. तन् न समवाय-बलात् गमकतां प्रत्य् आशाविधेया, तस्य्âइव तत्र दुःस्थितत्वात्. एतेन संयोगिनो ऽपि गमकता प्रत्युक्ता, समान-दूषणत्वात्. विरोधिनो ऽपि विरुद्ध्âभाव-गमकत्वम् अन्यथ्âनुपपन्नत्वम् एव सूचयति, तद्-अभावे गमकत्व्âयोगात्.
[नव्_5.4] एवं पर-परिकल्पितम् अन्यद् अपि लिङ्ग-लक्षणं यद् गमकत्âङ्गं तद् अन्यथ्âनुपपन्नत्वं न व्यभिचरति, साध्यं विन्âप्य् उपपद्यमानस्य गमकता-वैकल्याद् इति; अत्र्âइव व्यापके लिङ्ग-लक्षणे ऽन्तर्-भावनीयं, विपरीतं तु निरसनीयम् इति स्थितम्.

[नव्_5.5] तद् एवम् अनुमान-लक्षणं प्रतिपाद्य्âधुना यच् छौद्धोदनि-शिष्यकैर् न्यगादि, यद् उत -- भ्रान्तम् अनुमानम्, सामान्य-प्रतिभासित्वात्, तस्य च बहिः-स्वलक्षणे व्यतिरेक्âव्यतिरेक-विकल्पाभ्याम् अपाक्रियमाणतय्âयोगात्, तद्-रूपतया च तेन तस्य्âध्यवसायाद्, अतस्मिंस् तद्-ग्रहणस्य च भ्रान्ति-लक्षणत्वात्. प्रामाण्यं पुनः प्रणालिकया बहिः स्वलक्षण-बल्âयातत्वाद् अनुमानस्य. तथा हि: न्âर्थं विना तादात्म्य-तद्-उत्पत्ति-रूप-सम्बन्ध-प्रतिबद्ध-लिङ्ग-सद्भावो, न तद् विना तद्-विषयं ज्ञानं, न तज्-ज्ञानम् अन्तरेण प्राग्-अवधारित-सम्बन्ध-स्मरणं, तद्-अस्मरणे न्âनुमानम् इत्य्, अर्थ्âव्यभिचारित्वाद् भ्रान्तम् अपि प्रमाणम् इति सङ्गीर्यते; तद् उक्तम्: "अतस्मिंस् तद्-ग्रहो भ्रान्तिर् अपि सम्बन्धतः प्रम्êति" -- तद् अपाकर्तुम् आह: तद् अभ्रान्तम् इत्य्-आदि. तद् अनुमानं, भ्राम्यति स्व-गोचरे विपर्यस्यत्îति भ्रान्तं, ततो ऽन्यद् अभ्रान्तम् , अविपरीत्âर्थ-ग्राह्îति यावत्. इयं च प्रतिज्ञा. प्रमीयते यथ्âवस्थितो ऽर्थः परिच्छिद्यते ऽनेन्êति प्रमाणं, तद्-भावस् तत्-त्वं तस्मात्. अयं तु हेतुः. सङ्गतम् अक्षाणाम् इति समक्षं, तद् इव समक्षवद् इति दृष्ट्âन्तः. तद् इदम् अनुमानस्य भ्रान्तता-निराकारकं सम्पूर्ण्âवयवम्, उपनय-निगमनयोर् अवयव-त्रय-प्रतिपादनेन्âइव्âक्षिप्तत्वात्. प्रमाणं सूचितम्, प्रयोगस् त्व् एवं द्रष्टव्यो: ऽभ्रान्तम् अनुमानं, प्रमाणत्वाद्, इह यद् यत् प्रमाणं तत् तद् अभ्रान्तं यथा समक्षं, तथा च प्रमाणं भवद्भिर् अभ्युपगम्यते ऽनुमानं, तस्मात् प्रमाणत्वाद् अभ्रान्तम् इति प्रतिपद्यन्ताम् इति. तत्र्âर्थ-वादी तावत् समक्ष-लक्षणे दृष्ट्âन्ते साध्य-विकलताम् आविर्-भावयितुं न पारयति, स्वयम् एव समक्षस्य्âभ्रान्ततया ऽभ्युपगमात्. शून्य-वादिनः पुनः समस्त्âपलापित्वात् प्रमाण-प्रमेय-व्यवहारं प्रत्य् अयोग्यत्âइव्êति न तम् अधिकृत्य स्व-साधन-दोषाः परिहर्तव्याः, स्व-वचन-बाधित-प्रतिज्ञत्वेन तद्-वाद्ôत्थान्âभावात्. तथा हि: सर्व्âभाव-प्रतिपादकं वचो ऽस्ति, न्âस्ति वा? यद्य् अस्ति तर्हि प्रतिज्ञा-हानिः. अथ न्âस्ति, सकल-भाव-सिद्धिः, प्रतिषेधक्âभावात्.
[नव्_6.0] ज्ञान-वादी पुनर् वेद्य-वेदक्âकार-विकलं सकल-विकल्प-गोचर्âतीतं निर्विकल्पकं विविक्त-पारमार्थिक-स्व-संवेदन-वेद्यं संवेदनम् आगूर्य्âनादि-काल्âलीन-वासना-बल-प्रभावितं ग्राह्य-ग्राहक्âकार-कलुषितं बहिष्-प्रथमानं निखिलम् अपि ज्ञानं विपर्यस्ततया प्रतिजानानः समक्ष-लक्षणस्य प्रकृत-दृष्ट्âन्तस्य साध्य-शून्यताम् अभिदध्याद्, अतस् तन्-मत-विकुट्टन्âर्थम् आह:
न प्रत्यक्षम् अपि भ्रान्तं प्रमाणत्व-विनिश्चयात् ।
भ्रान्तं प्रमाणम् इत्य् एतद् विरुद्धं वचनं यतः

[नव्_6.1] यद् भवतश् चेतसि विवर्तते, यद् उत न केवलम् अनुमानं भ्रान्तं, किं तर्हि यद् भवद्भिर् दृष्ट्âन्ततय्ôपात्तं प्रत्यक्षं तद् अपि भ्रान्तम् एव, "सर्वम् आलम्बने भ्रान्तम्" इत्य् वचनात्, तद् एतन् न. कुत इत्य् आह: प्रमाणत्व-विनिश्चयाद् इति, प्रमाण-भाव-निर्णयाद् इत्य् अर्थः.
[नव्_6.2] ननु च प्रमाणताम् अभ्रान्तत्âन्यथ्âनुपपन्नां यदि परः प्रतिपद्यते, ततस् ताम् अभ्युपगच्छन् कथं भ्रान्तता-विप्रतिपत्तिं विदध्याद् इति पार्श्व-स्थित-वचन्âवकाशम् आशङ्क्य, भ्रान्तता-प्रमाणतयोर् विरोध-साधनेन ततः प्रमाणतां व्यावर्त्य्âनन्य-शरणतया प्रतिज्ञात्âभ्रान्तत्âक्रान्तां तां दर्शयन्न् आह: भ्रान्तम् इत्य्-आदि. भ्रान्तं विपर्यस्तम् अथ च प्रमाणं ग्राह्य-परिच्छेद-हेतुर् इत्य् एतद् वचनम् एवं-विद्ध्âर्थ-प्रत्यायको ध्वनिर् विरुद्धं , पूर्व्âपर-व्याहत्âर्थ-गर्भत्वात्.
[नव्_6.3] ननु च न्âइव्âस्य विरुद्धता, तथा ह्य्: अविदित-परम्âर्थ-व्यावहारिक्âभिप्रायेण लोक-संवृतिं घटयन्तो वयं दृढतर-वासना-प्रबोध-सम्पादित-सत्ताकयोः प्रत्यक्ष्âनुमानयोः प्रमाणताम् आचक्ष्महे, तद्-अभिप्रायेण दर्शित्âर्थ-प्रापकत्वेन तयोर् अविसंवादकत्वात्. शिथिल-वासन्âउन्मुख्य-निर्मित-जन्मकयोः पुनर् अप्रमाणतां, तद्-आकूतेन्âइव दर्शिते ऽर्थे विप्रलम्भनाद् इति, भ्रान्ततां पुनस् तत्त्व-चिन्तक्âभिप्रायेण सकलस्य बहिर् उपप्लवमानस्य ग्राह्य-ग्राहक्âकार-कालुष्य-दूषितस्य प्रतिभासस्य पारमार्थिक्âद्वय-संवेदन-विपर्यस्त-रूपत्वाद् अभिदध्महे, बहिः प्रतिभासस्य तद्-ग्राह्य्âर्थ-विचार्âक्षमतय्ôपप्लुत-रूपत्वात्. तथा ह्य्: अर्थो ऽवयवि-रूपो ऽवयव-रूपो वा स्याद्, गत्य्-अन्तर्âभावात्. न तावद् अवयवि-रूपो विचारं क्षमते, ऽवयव-विरहे ऽवयवित्व्âयोगात्, तेषु च तद्-वृत्ति-विकल्प्âनुपपत्तेः. तथा हि: तेष्व् असाव् एकदेशेन वर्तते सामस्त्येन वा. न तावद् एकदेशेन, तस्य स्वयं निरवयवत्वात्. अवयव-वृत्ति-निमित्तम् अंश्âन्तर-कल्पने तद्-वृत्ताव् अप्य् अंश्âन्तर-कल्पन-प्रसङ्गस्, तथा च्âनवस्था. न्âपि सामस्त्येन, प्रत्य्-अवयवं परिसमाप्त-रूपतय्âवयवि-बहुत्व-प्रसङ्गात्. भेद-पक्षे दोषो ऽयम्, अभेद-पक्षे न्âस्त्îति चेन्, न: तत्र्âप्य् अवयव-मात्रम् अवयवि-मात्रं वा स्याद्, इतर्êतर्âव्यतिरिक्तत्वाद्, इतर्êतर-स्वरूपवत्. किं च, समस्त्âवयव-व्यापिनो ऽवयविनो ऽभ्युपगमे पट्âदेर् एक-देश-राग-कम्प-दर्शन्âदिषु सकल-राग-कम्प-दर्शन्âदीनि दुर्निवाराणि स्युर्, एकस्य राग्âराग्âदि-विरुद्ध-धर्म्âध्यास्âयोगाद् इति. न्âप्य् अवयव-रूपो ऽर्थो विचार-गोचर-चारी कर-चरण-शिरो-ग्रीव्âदीनाम् अवयवानां स्व्âवयव्âपेक्षय्âवयवि-रूपतया तद्-दूषणेन्âइव्âपास्तत्वात्. परम्âणूनां निरंशतय्âवयवत्वम् उपपद्यत इति चेन्, न, तेषाम् अपि दिक्-षट्क-सम्बन्धेन षट्-अंशत्âपत्तेर्, अन्यथ्âवस्थान्âभावात्. ततश् च्âर्थ-विरहात् तद्-उन्मुखो ग्राह्य्âकारो ऽलीकस्, तद्-अलीकतायां ग्राहक्âकारो ऽपि न्âवस्थानम् आबध्नाति, ग्राह्य्âभावे ग्राहक्âयोगात्. तद्-अपेक्षय्âइव तत्-स्वरूप-स्थितिः, ग्राह्य-ग्राहक्âकार-विलये च बोध्âकारो ऽवशिष्यते, तस्य सर्वत्र्âव्यभिचरित-रूपत्वात्, तस्मात् स एव पारमार्थिक इति.
[नव्_6.4] अत्र प्रतिविधीयते -- यद् अवादि संवेदनम् अद्वयं पारमार्थिकं, ग्राह्य-ग्राहक्âकार-प्रवृत्तं पुनर् अतात्त्विकम् इति, तद् अयुक्तं, प्रमाण्âभावात्. तथा हि: बहिर् अन्तश् च्âनेक्âकारतया हर्ष-विषाद्âदिभिः स्थिर-स्थूरत्âद्य्-अनेक-धर्म-परिकरित्âर्थ-ग्रहण-परिणामैश् च विवर्तमानं संवेदनम् उपलभ्यते, न पुनर् वेद्य-वेदक्âकार-विविक्तं यादृग् भवद्भिर् उपवर्ण्यते ज्ञानं तादृशं कस्यचित् कदाचन प्रतीति-गोचर-चारिताम् अनुभवत्य्, अद्वय-प्रतिभासस्य स्वप्न-दशायाम् अप्य् अननुभूतेः. न च तत्त्व-चिन्तका अपि प्रमाणम् अन्तरेण स्व्âकूतं प्रतिष्ठापयन्तः प्रेक्षावताम् अवधेय-वचना भवन्त्य्, अन्यथ्âइकम् अचेतनम् अव्ययम् अपि ब्रह्म्âनेकं चेतनं क्षण-भङ्गुरत्âक्रान्तम् अविद्यातः प्रथत इति ब्रुवाणो ऽनिराकार्यः स्यात्. यद् अपि बहिर्-अर्थ-निराकरण-धिया अवयव्य्-अवयव-द्वारेण दूषणम् अदायि, तद् अपि बहिर् अन्तः प्रथमान-सकल्âसुमत्-प्रतीत-प्रतिभास-मुद्गर-निर्दलित-शरीरतया भक्त-मध्य-निष्ठ्यूत-दर्शिनः पुरतो विप्रतारण-प्रवण-कुट्टिनी-शपथ-प्रायम् इति न विद्वज्-जन-मनांसि रञ्जयति, प्रत्यक्ष-प्रतिभास्âपह्नवे तन्-मूलकत्वात् कुयुक्ति-विकल्पानाम् उत्थान्âभावात्. किं च, संवेदनस्य्âपि सित्âसित्âद्य्-अनेक्âकारेष्व् एकस्य वर्तने भेद्âभेद-सामस्त्य्âइक-देश्âदि-चोद्यं समानम् एव्êति न दूषणम्. अनेक्âकार-विवर्तस्य्âलीकत्वान् न तेन सह संवेदनस्य पारमार्थिकस्य भेद्âभेद्âदि-चिन्त्êति चेन्, नन्व् एवम् इतर्êतर्âश्रयं दुरुत्तरम् आढौकते. तथा हि: तद्-अलीकत्व-सिद्धाव् अद्वय-संवेदन-सिद्धिस्, तत्-सिद्धौ च तद्-अलीकत्वम् इति न्यायात्. अन्यच् च्âद्वयम् अप्य् एक-क्षण-वर्ति संवेदनं यथा पूर्व्ôत्तर-क्षणाभ्यां सम्बन्धम् अनुभवति, तथा निरंशा अपि यदि परम्âणवो दिग्-अंशैः परम्âण्व्-अन्तरैर् वा संश्लेषमागच्छेयुः किम् अयुक्तं स्यात्. न च्âवयव्य्-अवयवयोर् एक्âन्त-व्यतिरेक्âव्यतिरेक-पक्षे यद् दूषणं तद् अस्मत्-पक्ष-बाधा-करं, परस्पर्âविनिर्लुठित-रूपयोर् विवक्षया सन्दर्शनीय-भेदयोस् तयोर् अभ्युपगमाद्, बहिर् अन्तश् च तथ्âइव प्रकाशमानतया तयोर् निह्नोतुम् अशक्यत्वात्. एतेन राग्âराग-कम्प्âकम्प्âदि-विरोध्ôद्भावनम् अपि प्रतिव्यूढं, प्रमाण-प्रसिद्धे ऽर्थे विरोध्âभावात्, प्रमाण-बाधितस्य्âइव विरुद्धत्वात्, कुयुक्ति-विकल्पानां च प्रत्यक्ष्âपह्नवे निर्मूलतया बाधकत्व्âयोगात्, तद्-उद्दलितत्वेन्ôत्थान्âभावाद्, भिन्न-प्रवृत्ति-निमित्तत्वाच् च सर्व-धर्मानां तद्-विपर्यय-सम्पाद्यो विरोधो दूर्âपास्त एव. किं च, स्वयम् एव संवेदनं परम्âर्थ-संव्यवहार्âपेक्षया प्रत्यक्ष्âप्रत्यक्ष-सविकल्पक्âविकल्पक-भ्रान्त्âभ्रान्त्âदि-रूपम् अभ्युपयतो बहिर्-अर्थे विरुद्ध-धर्म्âध्यास-प्रतिषेध-बुद्धिः केवलं जाड्यं सूचयति. तन् न प्रमाणं कथञ्चिद् भ्रान्तं समस्ति, स्वरूप-प्रच्यव-प्रसङ्गाद् इति स्थितम्.

[नव्_6.5] ननु च तद्-दर्शित्âर्थ्âलीकतया ज्ञानस्य भ्रान्तता, न स्वरूपेण, न च तद्-उदय-समये कस्यचिद् इदम् अलीक्âर्थम् इदं त्व् अनलीक्âर्थम् इति विवेकेन्âवधारणं समस्ति, भ्रान्त्âभ्रान्त्âभिमतयोस् तद्-एक-रूपतया प्रकाशनात्. यदा च विशद-दर्शन-पथ-चारिणो ऽपि शश-धर-युगल्âदयो ऽलीकताम् आविशन्तो दृश्यन्ते, तदा सकल-सत्य्âर्थत्âभिमत-प्रतिभासेष्व् अप्य् अलीक्âर्थत्âशङ्क्âनिवृत्तेर् अनाश्वास एव. न च तद्-अर्थ-प्राप्त्य्-आदिकम् आरेका-निराकरण-कारणं कल्पनीयं, स्वप्न्âवस्थायां तत्-सद्भावे ऽप्य् अलीक्âर्थता-सिद्धेः. बाधक-प्रत्यय्ôपनिपातात् तस्य्âसत्य्âर्थत्êति चेन्, न, तस्य स्व-गोचर-पर्यवसितत्वेन बाधकत्व्âयोगात्. अन्यथा नीलम् आददाना देवदत्त-बुद्धिः प्राक्-प्रवृत्त-पीत-बुद्धेर् बाधिक्âपद्येत. सर्व-प्रतिभासस्य बाधक्âभाव-सिद्धेश् च समानता. तस्माद् भ्रान्त्âभ्रान्त-ज्ञान-भ्रान्तिर् इयं भवतां, विवेक्âभावेन सर्वस्य्âलीक्âर्थत्वाद् इति.
[नव्_7.0] अत्र्âह:
सकल-प्रतिभासस्य भ्रान्तत्व्âसिद्धितः स्फुटं ।
प्रमाणं स्व्âन्य-निश्चायि द्वय-सिद्धौ प्रसिध्यति

[नव्_7.1] एवं मन्यते: यो ऽपि समस्त-संवेदनस्य भ्रान्ततां प्रतिजानीते, तेन्âपि तत्-साधकस्य्âभ्रान्तत्âभ्युपगन्तव्या, तद्-भ्रान्तत्वे तत्-प्रतिपादित्âर्थ्âलीकत्वेन सकल-ज्ञान्âभ्रान्तता-प्रसङ्गाद्, अन्यथा तद्-भ्रान्तत्âयोगात्. एवं च तज्-जातीयम् अन्यद् अप्य् अभ्रान्तं स्यात्, ततश् च सकल-प्रतिभासस्य समस्त-संवेदनस्य भ्रान्तत्व्âसिद्धितो विपर्यस्तत्व्âनिष्पत्तेर् यत् स्फुटं स्व्âन्य-निश्चायि सुनिश्चिततया स्व-पर-प्रकाशकं तत् प्रमाणम् इति सम्बन्धः. तच् च द्वय-सिद्धौ स्वरूप्âर्थ-लक्षण-युग्म-निष्पत्तौ प्रसिद्ध्यति निष्पद्यते, अन्यथा प्रमेय्âभावे प्रमाण्âभावात्. तस्मात् प्रमाणम् उररी-कुर्वाणेन्âर्थो ऽप्य् अभ्युपगन्तव्य इत्य् अभिप्राय इति.
[नव्_8.0] तद् एवं स्व्âर्थ्âनुमान-लक्षणं प्रतिपाद्य तद्-वतां भ्रान्तता-विप्रतिपत्तिं च निराकृत्य्âधुन्âप्रतिपादित-पर्âर्थ्âनुमान-लक्षण एव्âल्प-वक्तव्यत्वात् तावच् छाब्द-लक्षणम् आह:
दृष्ट्êष्ट्âव्याहताद् वाक्यात् परम्âर्थ्âभिधायिनः ।
तत्त्व-ग्राहितय्ôत्पन्नं मानं शाब्दं प्रकीर्तितम्

[नव्_8.1] अत्र्âपि शाब्दम् इति लक्ष्यम्, अनूद्यत्वात्. दृष्ट्êष्ट्âव्याहताद् इत्य्-आदि लक्षणं, विधेयत्वात्. दृष्टेन प्रमाण्âवलोकितेन् êष्टः प्रतिपादयिषितो ऽव्याहतो ऽनिराकृतः सामर्थ्याद् अर्थो यस्मिन् वाक्ये तत्-तथा, प्रमाण-निश्चित्âर्थ्âबाधितम् इति यावत्, तस्मात्. परमो ऽकृत्रिमः पुरुष्ôपयोगी शक्य्âनुष्ठानो व् âर्थो वाच्यस्, तम् अभिधातुं शीलं यस्य तत् परम्âर्थ्âभिधायि , विशिष्ट्âर्थ-दर्शकम् इत्य् अर्थः. ततस् तत्त्व-ग्राहितय्ôत्पन्नं प्रकृत-वाक्य-प्रतिपाद्य्âर्थ्âदान-शीलतया लब्ध्âत्म-सत्ताकं यन् मानं तच् शाब्दम् इति प्रकीर्तितम् उपवर्णितं पूर्व्âचार्यैर् इति सम्बन्धः. तत्र दृष्ट्êष्ट्âव्याहताद् इत्य् अनेन कुतीर्थिक-वचसां लौकिक-विप्रतारक्ôक्तीनां च शाब्दतां निरस्यति, प्रमाण-बाधितत्वात्. वाक्याद् इत्य् अमुना तु वाक्यस्य्âइव नियत्âर्थ-दर्शकत्वात् परम्âर्थ्âभिधायित्êति दर्शयन् पदाच् छाब्द्âभावम् आह. परम्âर्थ्âभिधायिन इत्य् अनेन ज्वर-हर-तक्षक-चूडा-रत्न्âलङ्कार्ôपदेश्âदि-वचन-प्रभव-ज्ञानस्य निष्फलतया प्रामाण्यं निराचष्टे. तत्त्व-ग्राहितय्ôत्पन्नम् इत्य् अमुना त्व् एवं-भूताद् अपि वाक्याच् छ्रोतृ-दोषाद् विपरीत्âद्य्-अर्थ-ग्रहण-चतुरतया प्रादुर्-भूतस्य शाब्दत्वं वारयति. मानम् इत्य् अनेन्âन्तर्-भावित- प्र्ô पसर्ग्âर्थेन शाब्दे परस्य्âप्रामाण्य-बुद्धिं तिरस्-कुरुते, तद्-अप्रामाण्ये पर्âर्थ्âनुमान-प्रलय-प्रसङ्गात्, तस्य वचन-रूपत्वात्. त्र्य्-अवयव-हेतु-सूचकत्वेन्ôपचारतस् तस्य प्रामाण्यं, न तत्त्वत इति चेन्, न्âप्रमाणस्य सूचकत्व्âयोगात्. ननु च हेतु-प्रतिपादने यदि तत् प्रमाणं, ततो हेतु-समर्थक-प्रमाण्âन्तर-प्रतीक्षणं विशीर्येत, तेन्âइव निर्णीत-स्वरूपत्वात् तस्य, प्रमाण-प्रसिद्धे पुनः प्रमाण्âन्तर-वैयर्थ्यात्. न्âइतद् अस्ति, भवत्-परिकल्पित्âध्यक्षस्य्âप्य् अप्रामाण्य-प्रसङ्गात्: तद्-दर्शिते ऽर्थे विकल्प-प्रतीक्षणात् तस्य्âइव प्रामाण्यम् आसज्येत. तद्-गृहीतम् एव्âर्थम् असाव् अभिलापयत्îति चेच् छब्द-प्रतिपादितं हेतुं प्रमाण्âन्तरं समर्थयत इति समानो न्यायः.
[नव्_9.0] शाब्दं च द्विधा भवति: लौकिकं शास्त्र-जं च्êति. तत्र्êदम् द्वयोर् अपि साधारणं लक्षणं प्रतिपादितं. समर्थनं पुनर् अविप्रतारक-वचन-प्रभवस्य्êह्âदि-वाक्य-प्रस्ताव एव लौकिकस्य विहितं, शास्त्र-जस्य तु विधातव्यम् इति यादृशः शास्त्रात् तज्-जातं प्रमाणताम् अनुभवति तद् दर्शयति:
आप्त्ôपज्ञम् अनुल्लङ्घ्यम् अदृष्ट्êष्ट-विरोधकम् ।
तत्त्व्ôपदेश-कृत् सार्वं शास्त्रं कापथ-घट्टनम्

[नव्_9.1] शास्ति शिक्षयति जीव्âजीव्âदि-तत्त्वं ग्राहयति, शिष्यते ऽनेन्êति वा शास्त्रम् . तत् किं-भूतम् इति तद्-विशेषणान्य् आह. आप्तः प्रक्षीण्âशेष-राग्âदि-दोष-गणस्, तेन् ôपज्ञम् आदाव् उपलब्धम्. अनेन्âपौरुषेय्âपोहम् आह, तस्य प्रमाण-बाधितत्वात्, पुरुष-व्यापार्âभावे वचन्âनुपलब्धेर्, उपलम्भे ऽपि तद्-अर्थ्âनवगमात्, तद्-अर्थ-निश्चय्âर्थं पुरुष्âश्रयणे गज-स्नान-न्याय-प्रसङ्गात्, तस्य राग्âदि-कलुषितत्वेन वितथ्âर्थ-कथन-प्रवृत्तेः. तद्-अनुष्ठानाद् अपि स्व-कार्य-सिद्धौ प्रणयन्âर्थम् अपि पुरुषः किं न्êष्यते, विशेष्âभावात्. तन् न क्षीण-दोष-वचनं व्यतिरिच्य्âन्यतः प्रेक्षावतां पर-लोक्âदाव् अदृष्टे ऽर्थे प्रवृत्तिर् युक्ता; तत् तद् एव शास्त्रं, निरुपचरित-शब्द्âर्थ्ôपपत्तेर् इत्य् आस्तां तावत्.
[नव्_9.2] अत एव्ôल्लङ्घ्यते प्राबल्येन गम्यते ऽभिभूयते अन्यैर् इत्य् उल्लङ्घ्यं, ततो ऽन्यद् अनुल्लङ्घ्यं , सर्व-वचन्âतिशाय्îति यावत्. अत एव दृष्टेन प्रमाण-निर्णीतेन् êष्ट स्य तद्-वाच्यस्य विरोधो यस्मिंस् तत्-तथा तद् एव, यदि वा दृष्टः प्रमाणेन, इष्टो वचन्âन्तरेण, तयोर् विरोधकं , तद्-विरुद्ध्âर्थ्âभिधानात्, ततो ऽन्यद् अदृष्ट्êष्ट-विरोधकम् , अबाध्âर्थ्âभिधाय्îत्य् अर्थः.
[नव्_9.3] तद्-इयता शास्त्रस्य स्व्âर्थ-सम्पद् उक्ता. अधुना तत्त्व्ôपदेश्âदीनां पर्âर्थत्वात् पर्âर्थ-सम्पदम् आह: तत्त्वं जीव्âदयः पद्âर्थाः, प्रमाण-प्रतिष्ठितत्वात्, तेषां उपदेशः स्वरूप-प्रकाशनं तद्-रक्षण्âदि-विधानं वा. तं करोति तत्त्व्ôपदेश-कृत् . अत एव सार्वं सर्वस्मै हितं, प्राणि-रक्षण्ôपाय्ôपदेश-परम-पद-दायितया विश्व-जनीनत्वात्. एतेन पर्âर्थ-सम्पादकत्वम् उक्तम्.
[नव्_9.4] अधुना परेषाम् एव्âनर्थ-विघातित्वम् आह: कुत्सिताः पन्थाः कापथास् तीर्थ्âन्तराणि, तेषां घट्टनं विचालकं निराकारकं, सर्व-जन्âपकारि-कुमत-विध्वंसकम् इत्य् अर्थः. ईदृशाद् एव शास्त्राज् जातं शाब्दं प्रमाणं, न्âन्येभ्यो, विप्रलम्भकत्वात् तेषाम् इति.
[नव्_10.0] अधुना पर्âर्थ्âनुमान-लक्षणं वक्तव्यम्, तच् च प्रत्यक्षे ऽपि पश्यन्न् एक-योग-क्षेमत्वात् सामान्येन्âह:
स्व-निश्चयवद् अन्येषां निश्चय्ôत्पादनं बुधैः ।
पर्âर्थं मानम् आख्यातं वाक्यं तद्-उपचारतः

[नव्_10.1] अत्र पर्âर्थं मानम् इति लक्ष्यं, स्व-निश्चयवद् इत्य्-आदि लक्षणम्. स्व आत्मा तस्य निश्चयः प्रमेय्âधिगमस्, तद् वद् अन्येशां प्रतिपाद्यानां निश्चय्ôत्पादनं प्रमेय-परिच्छेदक-ज्ञान-प्रादुर्-भावनं: यथ्âत्मनो ऽर्थ-निर्णयस् तथा परेषां निर्णय-जननम् इत्य् अर्थः. बुधैर् विद्वद्भिः, परस्मै अर्थः प्रयोजनं येन तत् पर्âर्थं , मीयते ऽनेन्êति मानम् , आख्यातं कथितम्.
[नव्_10.2] ननु च यदि निश्चय्ôत्पादनं पर्âर्थ-मानं, तथा ज्ञानम् अपि पर-प्रत्यायनाय व्याप्रियमानं पर्âर्थं प्राप्नोत्îत्य् आह: वाक्यं पर्âर्थं, न ज्ञानं, तस्य्âइव्âनन्तर्येण व्यापारात्, पर-प्रयोजन-मात्रत्वाच् च, इतरस्य तु व्यवहितत्वात्, स्व-पर्ôपकारित्वाच् च. कथं वचनम् अज्ञान-रूपं प्रमाणम् इत्य् आह: तद्-उपचारतस् , तस्य ज्ञानस्य्ôपचारो ऽतद्-रूपस्य्âपि तद्-अङ्गतया तद्-रूपत्वेन ग्रहणम्, ततः. इदम् उक्तं भवति: प्रतिपाद्य-गतम् उत्पत्स्यमानं यज् ज्ञानं तद् अव्यवहित-कारणत्वाद् वचनम् अप्य् उपचारेण प्रमाणम् इत्य् उच्यते. तत्र्âनुमानस्य पारार्थ्यं परैर् अभ्युपगतम् एव, प्रत्यक्षस्य न प्रतिपद्यन्ते, किल्êदं शब्द-प्रवेश-शून्य-स्वलक्षण-ग्राह्îति न्âइतद्-गोचरः परेभ्यः प्रतिपादयितुं पार्यते. न च शब्दात् परस्य स्वलक्षण-ग्रहण-दक्षं प्रत्यक्षम् उन्मङ्क्ष्यति, शब्दस्य विकल्प्ôत्पादितत्वेन परस्य्âपि विकल्प्ôत्पादकत्वात्. तद् उक्तं:
"विकल्प-योनयः शब्दा विकल्पाः शब्द-योनयः ।
कार्य-कारणता तेषां न्âर्थं शब्दाः स्पृशन्त्य् अपि" ॥
[नव्_11.0] निर्विकल्पकं च प्रत्यक्षम्, अतो न शब्द-जन्यम् इत्य् अतो ऽनुमानं दृष्ट्âन्ती-कृत्य प्रत्यक्षस्य्âपि परार्थतां साधयितुम् आह:
प्रत्यक्षेण्âनुमानेन प्रसिद्ध्âर्थ-प्रकाशनात् ।
परस्य तद्-उपायत्वात् पर्âर्थत्वं द्वयोर् अपि

[नव्_11.1] प्रत्यक्षेण्â प्य् अनुमानेन्ê व प्रसिद्ध्âर्थ-प्रकाशनात् स्व-प्रतीत-प्रमेय-प्रत्यायकत्वात् पर्âर्थत्वं प्रतिपाद्य-प्रयोजनत्वं द्वयोर् अपि प्रत्यक्ष्âनुमानयोस्, तुल्य-कारणत्वान्, न्âनुमानस्य्âइव्âइकस्य्êत्य् अभिप्रायः. इह च्âश्रूयमाणत्वात् तद्-अर्थ-गमनाच् च्âप्îव-शब्दौ लुप्त-निर्दिष्टौ द्रष्टव्यौ. प्रत्यक्ष-प्रतीत्âर्थ-प्रत्यायनं च प्रतिजानानस्य्âयम् अभिप्रायो: यत् परो मन्यते -- न्âइतद्-गोचरं परेभ्यः प्रतिपादयितुं पार्यत इति -- तद् अयुक्तं, निर्विकल्पक्âध्यक्ष्âपोहेन व्यवसाय-रूपस्य प्रत्यक्षस्य प्राग् एव साधितत्वात्, तद्-गोचरस्य कथञ्चिद् विकल्प-गम्यत्वेन शब्द-प्रतिपाद्यत्वात्. तद् यथ्âनुमान-प्रतीतो ऽर्थः परस्मै प्रतिपाद्यमानो वचन-रूप्âपन्नः पर्âर्थम् अनुमानं, तथा प्रत्यक्ष-प्रतीतो ऽपि पर्âर्थं प्रत्यक्षं, पर-प्रत्यायनस्य तुल्यत्वाद्, वचन-व्यापारस्य्âइव भेदात्. तथा ह्य्: अनुमान-प्रतीतं प्रत्याययन्न् एवं वचनयत्य् -- अग्निर् अत्र धूमाद्, यत्र यत्र धूमस् तत्र तत्र्âग्निर्, यथा महानस्âदौ; वैधर्म्येण व्âग्न्य्-अभावे न क्वचिद् धूमो, यथा जल्âशय्âदौ, तथा च धूमो ऽयं, तस्माद् धूमाद् अग्निर् अत्र्êति, अव्युत्पन्न-विस्मृत-सम्बन्धयोस् तथ्âइव प्रतिपादयितुं शक्यत्वात्. स्मर्यमाणे सम्बन्धे पुनर् एवम्: अग्निर् अत्र धूम्ôपपत्तेर्; वैधर्म्येण: अग्निर् अत्र, अन्यथा धूम्âनुपपत्तेः. प्रत्यक्ष-प्रतीतं पुनर् दर्शयन्न् एतावद् वक्ति: ‘पश्य राज गच्छतिऽ. ततश् च वचनाद् द्विविधाद् अपि समग्र-सामग्रीकस्य प्रतिपाद्यस्य्âनुमेय-प्रत्यक्ष्âर्थ-विषया यतः प्रतीतिर् उल्लसत्य्, अतो द्वयोर् अपि पर्âर्थत्êत्य् आह: परस्य तद्-उपायत्वात् प्रतिपाद्यस्य प्रतीतिं प्रति प्रतिपादक-स्थ-प्रत्यक्ष्âनुमान-निर्णीत्âर्थ-प्रकाशन-कारणत्वाद् इत्य् अर्थः. एतेन पूर्व-कारिक्ôक्त्ôपचार-कारणं च लक्षयति.
[नव्_11.2] यच् च्ôक्तं: ‘न शब्दात् परस्य प्रत्यक्ष्ôत्पत्तिस्, तस्य विकल्प-जनकत्वात्, प्रत्यक्षस्य स्वलक्षण-विषयत्वेन निर्विकल्पकत्वात्ऽ; -- तद् अयुक्तं, सामान्य-विशेष्âत्मक्âर्थ-विषयस्य निर्णय-रूपस्य तस्य कथञ्चिद् एक-विषयतया शब्द्ôत्पाद्यत्व्âविरोधाद्, एवं-विधस्य च प्राग् एव समर्थनात्. चक्षुर्-आदि-सामग्रीतस् तद् उत्पद्यते, न शब्दाद् इति चेद्, अनुमानम् अपि प्रत्यक्ष्âदि-निश्चिताद् धेतोर् अविस्मृत-सम्बन्धस्य प्रमातुर् उल्लसति, न शब्दाद्, अतस् तस्य्âपि पर्âर्थता विशीर्येत. समर्थ-हेतु-कथनात् तत्र वचनस्य पर्âर्थत्êति चेद्, अत्र्âपि दर्शन-योग्य्âर्थ-प्रतिपादनाद् इति ब्रूमः. तन् न प्रत्यक्ष-परोक्षयोः पारार्थ्यं प्रति विशेष्ôपलब्धिर् इति मुच्यतां पक्ष-पातः.
[नव्_12.0] तद् एवं द्वयोर् अपि पर्âर्थतां प्रतिपाद्य तत्-स्वरूपम् आह:
प्रत्यक्ष-प्रतिपन्न्âर्थ-प्रतिपादि च यद् वचः ।
प्रत्यक्षं प्रतिभासस्य निमित्तत्वात् तद् उच्यते

[नव्_12.1] यद् वचः प्रत्यक्ष-प्रतिपन्न्âर्थ-प्रतिपादि साक्षात्-कारि-ज्ञान-गोचर-कथन-चतुरं तत् प्रत्यक्षम् उच्यत इति सम्बन्धः. तच् च प्रत्यक्ष-रूपम् एव्ôच्यमानं प्रत्यक्षं, विप्रतिपन्नं प्रति पुनर् अनुमान-द्वारेण्ôच्यमानम् अनुमानम् एव्êति च-शब्देन्âनेक्âर्थत्वाद् दर्शयति. वचनं कुतः प्रत्यक्षम् इत्य् आह: प्रतिभासस्य निमित्तत्वात् प्रतिपाद्य-प्रत्यक्ष-प्रकाश-हेतुत्वाद् उपचारेण्ôच्यत इत्य् अर्थः.
[नव्_13.0] अनुमानम् आह:
साध्य्âविन्âभुवो हेतोर् वचो यत् प्रतिपादकम् ।
पर्âर्थम् अनुमानं तत् पक्ष्âदि-वचन्âत्मकम्

[नव्_13.1] हिनोति गमयत्य् अर्थम् इति हेतुस् , तस्य साध्य्âविन्âभुवः प्राङ् निरूपितस्य यद् वचः प्रतिपादकं सन्दर्शकं तद् अनुमान-प्रकाश-हेतुत्वात् पर्âर्थम् अनुमानम् . तत् की-दृशं? इत्य् आह: पक्षो वक्ष्यमाण-लक्षणः स आदिर् येषां हेतु-दृष्ट्âन्त्ôपनय-निगमन्âदीनां तानि तथा, तेषां वचनानि प्रतिपादका ध्वनयः; तान्य् एव् âत्मा स्वरूपं यस्य तत् पक्ष्âदि-वचन्âत्मकम् .
[नव्_13.2] ननु च हेतु-प्रतिपादकं वचः पर्âर्थम् अनुमानम् इत्य् अभिधाय तत् पक्ष्âदि-वचन्âत्मकम् इति वदतः पूर्व्âपर-व्याहता वाचो युक्तिः. न्âइतद् अस्त्य्; एवं मन्यते न्âइकः प्रकारः पर्âर्थ्âनुमानस्य, किं तर्हि यथा परस्य सुखेन प्रमेय-प्रतीतिर् भवति तथा यत्नतः प्रत्यायनीयः. तत्र दश्âवयवं साधनं प्रतिपादन्ôपायः. तद् यथा -- पक्ष्âदयः पञ्च, तच्-छुद्धयश् च. तत्र यदा प्रतिपाद्यः प्रक्रमाद् एव निर्णीत-पक्षो ऽविस्मृत-दृष्ट्âन्त-स्मार्य-प्रतिबन्ध-ग्राहक-प्रमाणो व्युत्पन्न-मतित्वाच् छेष्âवयव्âभ्यूहन-समर्थश् च भवति, यद् व्âत्यन्त्âभ्यासेन परिकर्मित-मतित्वात् तावत्âइव प्रस्तुत-प्रमेयम् अवबुध्यते, तदा हेतु-प्रतिपादनम् एव क्रियते, शेष्âभिधानस्य श्रोतृ-संस्कार्âकारितया नैरर्थक्याद् इत्य्-आदौ हेतु-प्रतिपादनं सूत्र-कृता पर्âर्थम् अनुमानम् उक्तम्. यदा तु प्रतिपाद्यस्य न्âद्य्âपि पक्ष-निर्णयस्, तद्âकाण्ड एव हेत्ûपन्यासो ऽदृष्ट-मुद्गर-पातायमानः स्याद् इति पक्षो ऽपि निर्दिश्यते. तथ्âस्मर्यमाणे प्रतिबन्ध-ग्राहिणि प्रमाणे दृष्ट्âन्तो ऽपि वर्ण्येत्âन्यथा हेतोः सामर्थ्य्âनवगतेः. स्मृते ऽपि प्रमाणे दार्ष्टान्तिके योजयितुम् अजानानस्य्ôपनयो दर्श्यते. तथ्âपि साकाङ्क्षस्य निगमनम् उच्यते, ऽन्यथा निराकुल-प्रस्तुत्âर्थ्âसिद्धेः. तथा यत्र पक्ष्âदौ स्वरूप-विप्रतिपत्तिस् तत्र तच्-छुद्धिः प्रमाणेन कर्तव्य्êतरथा तेषां स्व-साध्य्âसाधनात्. सर्वेषां च्âमीषां साधन्âवयवत्वं, प्रतिपाद्य-प्रतीत्य्-उपायत्वात्.
[नव्_13.3] ननु च स्व-निश्चयवत् पर-निश्चय्ôत्पादनं पर्âर्थम् अनुमानम् उक्तं, न च स्व्âर्थ्âनुमान-काले क्रमो ऽयम् अनुभूयते, सम्बन्ध-वेदिनो हेतु-दर्शन-मात्रात् साध्य-प्रतीति-सिद्धेर्, न हि प्रतिपत्ता पक्षं कृत्वा ततो हेतुं निभालयति, न्âपि दृष्ट्âन्त्âदिकं विरचयति, तथा प्रतीतेर् अभावात्. किं च्âन्वय-व्यतिरेकाभ्यां हेतोर् एव सामर्थ्यम् उन्नीयते, न पक्ष्âदीनां, तद्-व्यतिरेकेण्âपि साध्य-सिद्धेः, तथ्âपि तेषां साधन्âंशत्व-कल्पने ऽनवस्था-प्रसङ्गात्. यदि च तत्-सामर्थ्यं स्यात्, तदा पक्ष्ôपन्यास-मात्राद् एव साध्य्âवगतेर् हेतुर् आनर्थक्यम् अश्नुवीत, उत्तर्âवयवाश् च, एवं हि तत्-सामर्थ्यं सिद्ध्येन् न्âन्यथा. तस्माद् य एव पर-निरपेक्षं साध्यं बोधयति स एव हेतुः साधनं, न पक्ष्âदय इति.
[नव्_13.4] अत्र्ôच्यते -- ‘स्व-निश्चयवत् पर-निश्चय्ôत्पादनं पर्âर्थम् अनुमानम् उक्तम्ऽ; इत्य्-आदि यद् उक्तं तद् युक्तम् उक्तं, केवलं तद्-अर्थं न जानीषे, निश्चय्âपेक्षय्âइव ‘वत्ऽ-इना तुल्यत्âभिधानान्; न पुनः सर्व-सामान्यम् अभिप्रेतम्, अन्यथा ध्वनिम् अनुच्चारयन् स्व्âर्थ्âनुमाने साध्यम् अवबुध्यत इति, तद्-अनुच्चारणेन पर-निश्चय्ôत्पादनं प्रसज्येत. न च्âइतद् अस्ति, शब्द्âनुच्चारणे पर-प्रतिपादन्âसम्भवात्, तद्-अर्थं शब्द्âङ्गी-करणे येन येन विना पर-प्रतिपादन्âसम्भवस् तत् तद् उररी-कर्तव्यं, समान-न्यायात्. न च पक्ष्âदि-विरहे प्रतिपाद्य-विशेषः प्रतिपादयितुं शक्यो, हेतु-गोचर्âदि-तत्-साध्य्âर्थ-प्रतीति-विकलतया तस्य साकाङ्क्षत्वात्. तथा च बुभुत्सित्âर्थ-बोध्âभावाद् अप्रत्यायित एव तिष्ठेद्; अतस् तद्-बोधन्âर्थं पक्ष्âदयो दर्शनीया इति ते ऽपि साधन्âंशाः स्युः. यच् च्ôक्तम्: अन्वय-व्यतिरेक्âनुकरण्âभावान् न साधनं, हेतु-मात्राद् अपि साध्य-सिद्धेस्, तद् अयुक्तम्, अविप्रतारकता-निश्चित-पुरुष-वचन-मात्राद् अप्य् अग्निर् अत्र्êत्य्-आदि-रूपात् क्वचित् प्रमेयो ऽर्थः सिध्यत्îति हेतोर् अप्य् असाधनता-प्रसङ्गात्. तद्-विरहेण्âपि साध्य-सिद्धेः. युक्तं च्âइतद्, अविप्रतारक-वचनस्य प्राग् एव प्रामाण्य-प्रसाधनात्. यच् च्ôक्तम्: यद्य् अमीषां सामर्थ्यं स्यात्, तदा पक्ष-मात्राद् एव साध्य-प्रतीतेर् हेतोर् वैयर्थ्यं स्याद् इति, तद् अयुक्ततरं, भवत्-पक्षे ऽपि समानत्वात्, तत्र्âपि समर्थ-हेत्ûपन्यासाद् एव साध्य्âवगतेर्, अन्यथा समर्थत्âयोगात्. पश्चात् तस्य्âइव प्रमाणेन समर्थनं सर्वत्र गृहीत-व्याप्तिकस्य च पुनः पक्ष-धर्मिण्य् उपसंहरणम् अनर्थकतां प्राप्नुवत् केन निवार्येत? तद्-अभावे हेतोः सामर्थ्यं न्âवगम्यते, तेन सार्थकम् इति चेत्, पक्ष्âदीन् अपि विरहय्य प्रतिपाद्य-विशेषः प्रतिपादयितुं न पार्यत इति तेषाम् अपि सार्थकता न दुरुपपाद्êति मुच्यताम् आग्रहः. तस्माद् धेतुवत् पक्ष्âदयो ऽपि साधनं, हेतोर् अपि क्वचित् प्रतिपाद्ये तद्-अपेक्षतया निरपेक्षत्âसिद्धेर् इति. तद् इदं सकलम् आकलय्य्ôक्तं तत् पक्ष्âदि-वचन्âत्मकं इति.
[नव्_14.0] तद् एवम् अर्थतः पक्ष्âदीन् प्रस्तुत्य तावत् पक्ष-लक्षणम् आह:
साध्य्âभ्युपगमः पक्षः प्रत्यक्ष्âद्य्-अनिराकृतः ।
तत्-प्रयोगो ऽत्र कर्तव्यो हेतोर् गोचर-दीपकः

[नव्_14.1] पच्यत इति पक्षो, व्यक्ती-क्रियत इति-भावः. किं-भूत इत्य् आह: साध्यस्य्â नुमेयस्य् âभ्युपगमो ऽङ्गी-करणं, प्राश्निक्âदीनां पुरतः प्रतिज्ञा-स्वी-कार इत्य् अर्थः. किम् अभ्युपगम-मात्रम्? न्êत्य् आह: प्रत्यक्ष्âद्य्-अनिराकृत इति. प्रत्यक्षं साक्षात्-कारि संवेदनम्, आदि -शब्दाद् अनुमान-स्व-वचन-लोका गृह्यन्ते, तैर् अनिराकृतो ऽबाधितः पक्ष इति सम्बन्धः. तद् यथा -- ‘सर्वम् अनेक्âन्त्âत्मकम्ऽ, ‘अस्ति सर्व-ज्ञऽ; इत्य्-आदि वा. अयं च केवलम् एष्टव्यो, न पुनः पर्âर्थ्âनुमान-काले वचनेन्âभिधातव्य इति यो मन्येत तं प्रत्याह: तस्य पक्षस्य प्रयोगो ऽभिधानम् अत्र पर्âर्थ्âनुमान-प्रस्तावे कर्तव्यो विधेयः. कुत इत्य् आह: हेतोः प्राङ्-निरूपितस्य गोचर-दीपक इति, ‘निमित्त-कारण-हेतुषु सर्वासां प्रायो दर्शनम्ऽ; इति-वचनाद्, भाव-प्रधानत्वाच् च निर्देशस्य, विषय-सन्दर्शकत्वाद् इत्य् अर्थः. अयम् अत्र्âभिप्रायो: न हि सर्वत्र प्रतिवादिनः प्रक्रमाद् एव निर्णीत-पक्षस्य कूर्च-शोभा-पुरः-सरं हेतुर् उपन्यस्यते, ऽपि तु क्वचित् कथञ्चित्.
[नव्_15.0] ततो यद्âद्य्âपि प्रतिपाद्यः पक्ष्âर्थं न जानीते, तद्âकाण्ड एव हेताव् उच्यमाने विषय-व्यामोहाद् भ्रान्ति-लक्षणो दोषः स्याद् इत्य् आह:
अन्यथा वाद्य्-अभिप्रेत-हेतु-गोचर-मोहिनः ।
प्रत्याय्यस्य भवेद् धेतुर् विरुद्ध्âरेकितो यथा

[नव्_15.1] अन्यथ्ê त्य् उक्त-विपरीत्âश्रयणे पक्ष-प्रयोग्âकरण इत्य् अर्थः. वादिनो हेत्ûपन्यास-कर्तुर् अभिप्रेतो ऽभिमतः स च्âसौ हेतु-गोचरश् च वाद्य्-अभिप्रेत-हेतु-गोचरस् ; तत्र मुह्यति दोलायते तच् छीलश् च यस्, तस्य प्रत्याय्यस्य प्रतिवादिनो हेतुर् विरुद्ध्âरेकितो भवेद् विरोध-शङ्का-कलङ्कितः स्याद् इत्य् अर्थः. ततश् च सम्यग्-घेताव् अपि ‘विपक्ष एव्âयं वर्ततऽ; इति व्यामोहाद् विरुद्ध-दूषणम् अभिदधीत, पक्ष्ôपन्यासात् तु निर्णीत-हेतु-गोचरस्य न्âइष दोषः स्याद् इत्य् अभिप्रायः. अमुम् एव्âर्थं स्पष्ट-दृष्ट्âन्तेन्âह यथ्ê ति. तद्-उपन्यास्âर्थः.
धानुष्क-गुण-सम्प्रेक्षि-जनस्य परिविध्यतः ।
धानुष्कस्य विना लक्ष्य-निर्देशेन गुण्êतरौ

[नव्_16.1] यथा लक्ष्य-निर्देशं विना धानुष्कस्य्êषुं प्रक्षिपतो यौ गुण-दोषौ तौ तद्-दर्शि-जनस्य विपर्यस्ताव् अपि प्रतिभातः -- गुणो ऽपि दोषतया, दोषो ऽपि वा गुणतया -- तथा पक्ष-निर्देशं विना हेतुम् उपन्यस्यतो वादिनो यौ स्व्âभिप्रेत-साध्य-साधन-समर्थत्व्âसमर्थत्व-लक्षणौ गुण-दोषौ तौ प्राश्निक-प्रतिवाद्य्âदीनां विपरीताव् अपि प्रतिभात इति भाव्âर्थः. अक्षर्âर्थस् तु धनुषा चरति धानुष्कस् तस्य गुणो लक्ष्य-वेध-प्रावीण्य-लक्षणस् तत्र प्रेक्षकाणां कुतूहलम् इति तस्य्âइव्ôपादानम्, अन्यथा दोषो ऽपि द्रष्टव्यः. तत्- सम्प्रेक्षि-जनस्य तत्-सम्प्रेक्षण-शील-लोकस्य परिविध्यतो यथा -- कथञ्चिद् बाणं मुञ्चत इत्य् अर्थः; धनुष्कस्य विना लक्ष्य-निर्देशेन चाप-धरस्य वेध्य-निष्टङ्कनम् ऋते यौ गुण्êतरौ गुण-दोषौ तौ यथा विरुद्धारेकितौ भवतस्, तथा वादिनो ऽप्îत्य् अर्थः. तस्माद् अविज्ञात-तद्-अर्थे प्रतिवादिनि वादि-धानुष्केण पक्ष-लक्ष्यं निर्दिश्य्âइव हेतु-शरः प्रोक्तव्य इति स्थितम्.
[नव्_17.0] साम्प्रतं हेतोर् लक्षण्âवसरस्, तच् च स्व्âर्थ्âनुमानवन् निर्विशेषं द्रष्टव्यं; प्रयोगस् तु तत्र न दर्शितः, स्व्âर्थ्âनुमानस्य बोध-रूपत्वाद्; इह तु दर्शनीयः, पर्âर्थ्âनुमानस्य वचन-रूपत्वाद्; अतस् तं दर्शयति:
हेतोस् तथ्ôपपत्त्या वा स्यात् प्रयोगो ऽन्यथ्âपि वा ।
द्वि-विधो ऽन्यतरेण्âपि साध्य-सिद्धिर् भवेद् इति

[नव्_17.1] स्व्âर्थ्âनुमान-प्रस्तावे हि पर-प्रणीत-लक्षण्âन्तर-व्यपोहेन साध्य-व्यतिरेकात् सामस्त्येन हेतोर् व्यावृत्तिर् एव्âइकं लक्षणम् इति निर्णीतम्. पर्âर्थ्âनुमाने ऽपि तद् एव प्रकाशनीयं, वचन-रचना तु क्वचित् कथञ्चित् प्रवर्तत इत्य् अभिप्रायवांस् तद्-द्वैविध्यम् आह: हेतोर् द्विविधः प्रयोगः स्याद् इति सम्बन्धः. कथम् इत्य् आह: तथ्âइ व साध्य-सद्भाव एव् ôपपत्तिर् विद्यमानता, तया तथ्ôपपत्त्या , यथ्âग्निर् अत्र, धूमस्य तथ्âइव्ôपपत्तेर् इति. अन्यथ्âपि व्ê त्य् अनेन्âवयवे समुदाय्ôपचाराद् अन्यथ्âनुपपत्तिं लक्षयति. अन्यथा साध्य-व्यतिरेके ऽनुपपत्तिर् अविद्यमानत्âइव तया व्â न्यथ्âनुपपत्त्या हेतोः प्रयोगः स्याद्, यथ्âग्निर् अत्र, धूमस्य्âन्यथ्âनुपपत्तेर् इति. ‘एते च द्वे अप्य् एकस्मिन् साध्ये प्रयोक्तव्येऽ; इति यो मन्येत,तच्-छिष्यण्âर्थं आह् âन्यतरेण्âपि तथ्ôपपत्ति-प्रयोगेण्âन्यथ्âनुपपत्ति-प्रयोगेण वा साध्य स्य प्रतिपिपादयिषित्âर्थस्य सिद्धिर् निष्पत्तिः प्रतिपाद्य-प्रतीताव् आरोहणं भवेद्, इति यस्मात्, तस्मान् न द्वे अपि प्रयोक्तव्ये, प्रयोग-द्वये ऽपि यस्माद् वचन-रचना भिद्यते, न्âर्थः; प्रयोगस्य च साध्य-साधनं फलं; तच् चेद् एकेन्âइव सिध्यति, द्वितीय-प्रयोगः केवलं वक्तुर् अकौशलमाचक्षीत, नैरर्थक्याद् इत्य् अभिप्रायः.
[नव्_18.0] अधुना दृष्ट्âन्त-लक्षण्âवसरः. स च द्वेधा: साधर्म्येण वैधर्म्येण च. तत्र साधर्म्य-दृष्ट्âन्तम् अधिकृत्य्âह:
साध्य-साधनयोर् व्याप्तिर् यत्र निश्चीयते-तराम् ।
साधर्म्येण स दृष्ट्âन्तः सम्बन्ध-स्मरणान् मतः

[नव्_18.1] दृष्टयोर् अवलोकितयोः सामर्थ्यात् साध्य-साधनयोर् अन्तः परिनिष्ठितिः अन्वयाद् व्यतिरेकाद् वा साध्य-साधन-भाव-व्यवस्थिति-निबन्धन्âस्मिन्न् इति दृष्ट्âन्तः ; समानो धर्मो ऽस्य्êति सधर्मा तद्-भावः साधर्म्यं तेन साधर्म्येण . स किं-विधो भवत्îत्य् आह: साध्यं जिज्ञासित्âर्थ्âत्मकं, साधनं तद्-गमको हेतुः, तयोः साध्य-साधनयोर् व्याप्तिर् , इदम् अनेन विना न भवत्îत्य्-एवं-रूपा, यत्र क्वचिन् निश्चीयते-तरां अतिशयेन निर्णीयते स साधर्म्य-दृष्ट्âन्तः. यथ्âग्निर् अत्र, धूमस्य तथ्âइव्ôपपत्तेर्, महानस्âदिवद् इति. अयं च्âविस्मृत-प्रतिबन्धे प्रतिवादिनि न प्रयोक्तव्य इत्य् आह: सम्बन्ध-स्मरणाद् इति, ल्यब्-लोपे पञ्चमी, प्राग्-गृहीत-विस्मृत-सम्बन्ध-स्मरणम् अधिकृत्य मतो ऽभिप्रेतो ऽयं नीतिविदाम्, न्âन्यदा. यदा हि प्रतिपाद्यो ऽद्य्âपि सम्बन्धं साध्य्âविन्âभावित्व-लक्षणं न्âवबुध्यते, तदा प्रमाणेन सम्बन्धं ग्राहणीयो, न दृष्ट्âन्त-मात्रेण, न हि सह-दर्शनाद् एव क्वचित् सर्वत्र्êदम् अमुना विना न भवत्îति सिध्यत्य्, अतिप्रसङ्गात्. गृहीते च प्रतिबन्धे स्मर्यमाणे केवलं हेतुर् दर्शनीयः, तावत्âइव बुभुत्सित्âर्थ-सिद्धेर् दृष्ट्âन्तो न वाच्यो, वैयर्थ्यात्. यदा तु गृहीतो ऽपि विस्मृतः कथञ्चित् सम्बन्धस्, तदा तत्-स्मरण्âर्थं दृष्ट्âन्तः कथ्यते.
[नव्_18.2] ननु च कथं त्रि-काल-समस्त-देश-व्यापि-सम्बन्ध्âवगतिः? न तावन् निर्णय्âत्मकम् अपि प्रत्यक्षं देश-काल्âन्तर-संचरिष्णुनोः साध्य-साधनयोः सम्बन्धं निरीक्षितुं क्षमते, सन्निहिते ऽर्थे विशद्âध्यवसायेन प्रवृत्तेः. न्âपि शब्दात् तन्-निर्णयस्, तस्य पर्ôपदेश-रूपतया स्व्âर्थ्âनुमान्âभाव-प्रसङ्गात्, तत्र पर्ôपदेश्âभावात्, तद्-अभावे सम्बन्ध्âसिद्देस्, तद्-असिद्धाव् अनुमान्âनुत्थानाद् इति. अनुमानात् सम्बन्ध-ग्रहणे निरवधिर् अनवस्थ्âनुषज्येत, सम्बन्ध-ग्राहिणो ऽप्य् अनुमानस्य पुनः सम्बन्ध्âन्तर-ग्रहण-सव्यपेक्षत्वाद् इति. अत्र्ôच्यते -- प्रत्यक्ष्âनुमाने द्वे एव प्रमाणे इति येषां मिथ्य्âभिनिवेशस्, तेषां एष दोषो न्âस्माकम्, अन्वय-व्यतिरेक-ग्राहि-प्रत्यक्ष्âनुपलम्भ्ôत्तर-काल-भाविनो ऽव्यभिचरित-त्रि-काल-व्यापि-गोचरस्य मति-निबन्धनस्य्ôह-संज्ञितस्य प्रमाण्âन्तरस्य सम्बन्ध-ग्राहितय्êष्टत्वात्, तद्-अनिष्टौ दृष्ट-व्यवहार-विलोप-प्रसङ्गात्, तद्-विलोपे च विचार्âनर्थक्य-प्राप्तेर् इति. अत्र प्रकरणे पुनर् अनुमानात् पार्थक्येन्ôहो न दर्शितः, सङ्क्षिप्त-रुचि-सत्त्व्âनुग्रह-प्रवृत्तत्वाद् अस्य, शाब्दं तु पृथक् समर्थितं, तस्य्âत्र्âइव पर्âर्थ्âनुमान्ôपयोगित्वाद् इत्य् आस्तां तावत्.
[नव्_19.0] इदानीं वैधर्म्य-दृष्ट्âन्तम् उपदर्शयन्न् आह:
साध्ये निवर्तमाने तु साधनस्य्âप्य् असम्भवः ।
ख्याप्यते यत्र दृष्ट्âन्ते वैधर्म्येण्êति स स्मृतः

[नव्_19.1] विसदृशो धर्मो ऽस्य्êति विधर्मा, तद्-भावो वैधर्म्यं, तेन वैधर्म्येण दृष्ट्âन्तः. की-दृश इत्य् आह: साध्ये गम्ये निवर्तमाने ऽसम्भवति तु -शब्दो ऽवधारण्âर्थो भिन्न-क्रमः, स च साधनस्य्âपि गमकस्य्âप्य् असम्भव एव्êत्य् अत्र द्रष्टव्यः, ख्याप्यते प्रतिपाद्यते यत्र क्वचिद् दृष्ट्âन्ते स वैधर्म्येण भवत् îति -शब्देन सम्बन्ध-स्मरणाद् इति.
[नव्_20.0] इदम् अत्र्âपि सम्बध्नाति: अस्य्âपि स्मर्यमाणे सम्बन्धे प्रयोग्âयोगाद् इति किम् अर्थं विस्मृत-सम्बन्ध एव प्रतिवादिनि दृष्ट्âन्तः प्रयुज्यते, न्âन्यद्êति पर-वचन्âवकाशम् आशङ्क्य्âह:
अन्तर्-व्याप्त्य्âइव साध्यस्य सिद्धेर् बहिर्-उदाहृतिः ।
व्यर्था स्यात् तद्-असद्भावे ऽप्य् एवं न्याय-विदो विदुः