ન્યાયાવતાર (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-32

[નવ્_20.1] અન્યદાહિ સ્મર્યમાણે વા સમ્બન્ધે પ્રયુજ્યેત્âગૃહીતે વા. યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષઃ, સો ઽયુક્તઃ. યદા સર્વત્ર સાધ્ય્âવિન્âભાવિનં હેતું સ્મરતિ પ્રતિપાદ્યસ્, તદા પક્ષે ઽપિ તમ્ અવબુધ્ય કથં સાધ્યં ન પ્રતિપદ્યેત? તતશ્ ચ્ âન્તઃ પક્ષ-મધ્યે વ્યાપ્તિઃ સાધનસ્ય સાધ્ય્âક્રાન્તત્વમ્ અન્તર્-વ્યાપ્તિસ્ , તય્âઇવ સાધ્યસ્ય ગમ્યસ્ય સિદ્ધેઃ પ્રતીતેર્ બહિર્ વિવક્ષિત-ધર્મિણો ઽન્યત્ર દૃષ્ટ્âન્ત-ધર્મિણ્ય્ ઉદાહૃતિર્ વ્યાપ્તિ-દર્શન-રૂપા વ્યર્થા નિષ્પ્રયોજના, તત્-પ્રત્યાય્ય્âર્થ્âભાવાદ્ ઇતિ. દ્વિતીય-પક્ષસ્ય્âપિ નિર્દોષતાં નિરસ્યન્ન્ આહ: તદ્-અસદ્ભાવે ઽપ્ય્ એવં સમ્બન્ધ્âગ્રહણાદ્ અન્તર્-વ્યાપ્ત્ય્-અભાવે ઽપ્ય્ એવમ્ ઇતિ વ્યર્થ્âઇવ બહિર્-ઉદાહૃતિઃ. ન હિ સહ-દર્શનાત્ ક્વચિત્ સર્વત્ર તદ્-રૂપતા સિધ્યતિ, વ્યભિચાર-દર્શનાત્. તસ્માદ્ અગૃહીત-સમ્બન્ધે પ્રતિપાદ્યે પ્રમાણેન પ્રતિબન્ધઃ સાધ્યઃ. તત્-સિદ્ધૌ તત એવ સાધ્ય-સિદ્ધેર્ અકિઞ્ચિત્-કરી દૃષ્ટ્âન્ત્ôદાહૃતિર્ ઇતિ ન્યાય-વિદો ન્યાય-વિદ્વાંસો વિદુર્ અવબુધ્યન્ત ઇતિ. ઇહ ચ પ્રકરણે શેષ્âવયવાનામ્ ઉપનય-નિગમન-શુદ્ધિ-પઞ્ચક-લક્ષણાનાં સઙ્ક્ષિપ્ત-રુચિ-સત્ત્વ્âનુગ્રહ-પરત્વાદ્ અસ્ય, યદ્ય્ અપિ સાક્ષાલ્ લક્ષણં ન્ôક્તં, તથ્âપ્ય્ અત એવ પ્રતિપાદિત્âવયવ-ત્રયાદ્ બુદ્ધિમદ્ભિર્ ઉન્નેયં; યતો ઽવયવ્âપેક્ષયા જઘન્ય-મધ્યમ્ôત્કૃષ્ટાસ્ તિસ્રઃ કથા ભવન્તિ. તત્ર હેતુ-પ્રતિપાદન-માત્રં જઘન્યા. દ્વ્ય્-આદ્ય્-અવયવ-નિવેદનં મધ્યમા. સમ્પૂર્ણ-દશ્âવયવ-કથનમ્ ઉત્કૃષ્ટા. તત્ર્êહ મધ્યમાયાઃ સાક્ષાત્ કથનેન જઘન્ય્ôત્કૃષ્ટે અર્થતઃ સૂચયતિ, તદ્-સદ્ભાવસ્ય પ્રમાણ-સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_21.0] એવં પક્ષ્âદિ-લક્ષણં પ્રતિપાદ્ય્êદાનીં હેય-જ્ઞાને સત્ય્ ઉપાદેયં વિવિક્તતરં વેદ્યત ઇતિ તદ્-વ્યુદસ્તાઃ પક્ષ-હેતુ-દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસા વક્તવ્યાઃ. તત્ર તાવત્ પક્ષ-લક્ષણ-વ્યુદસ્તાન્ પક્ષ્âભાસાન્ આહ:
પ્રતિપાદ્યસ્ય યઃ સિદ્ધઃ પક્ષ્âભાસો ઽક્ષ-લિઙ્ગતઃ ।
લોક-સ્વ-વચનાભ્યાં ચ બાધિતો ઽનેકધા મતઃ

[નવ્_21.1] પક્ષ-સ્થાન્ôપન્યસ્તત્વાત્ તત્-કાર્ય્âકરણત્વાચ્ ચ પક્ષવદ્ આભાસત ઇતિ પક્ષ્âભાસઃ . અસાવ્ અનેકધ્â નેક-પ્રકારો મત ઇતિ સમ્બન્ધઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ: પ્રતિપાદ્યસ્ય પ્રતિવાદિનો યઃ કશ્ચિત્ સિદ્ધઃ પ્રતીતાવ્ આરૂઢ એવ સ પક્ષ્âભાસઃ, સાધ્યસ્ય્âઇવ પક્ષત્વાત્, સિદ્ધસ્ય સાધન્âનર્હત્વાદ્, અતિપ્રસક્તેઃ. તથ્ âક્ષ-લિઙ્ગતો ઽધ્યક્ષ-હેતુભ્યાં લોક-સ્વ-વચનાભ્યાં ચ બાધિતસ્ તિરસ્-કૃતો યઃ સ પક્ષ્âભાસઃ. તત્ર પ્રતિપાદ્ય-સિદ્ધો યથા: પૌદ્ગલિકો ઘટઃ, સૌગતં વા પ્રતિ: સર્વં ક્ષણિકમ્ ઇત્ય્-આદિ. પ્રત્યક્ષ-બાધિતો યથા: નિરંશાનિ સ્વલક્ષણાનિ, પરસ્પર-વિવિક્તૌ વા સામાન્ય-વિશેષાવ્ ઇતિ. અનુમાન-બાધિતો યથા: ન્âસ્તિ સર્વ-જ્ઞ ઇતિ. લોક-બાધિતો યથા: ગમ્યા માતા ઇતિ. સ્વ-વચન-બાધિતો યથા: ન સન્તિ સર્વે ભાવા ઇતિ.
[નવ્_22.0] સામ્પ્રતં હેતુ-લક્ષણં સ્મારયંસ્ તદ્-અપાસ્તાન્ હેત્વ્-આભાસાન્ આહ:
અન્યથ્âનુપપન્નત્વં હેતોર્ લક્ષણમ્ ઈરિતમ્ ।
તદ્-અપ્રતીતિ-સન્દેહ-વિપર્યાસૈસ્ તદ્-આભતા

[નવ્_22.1] હેતોર્ લક્ષણમ્ અસાધારણ-ધર્મ-રૂપં યદ્ ઈરિતં ગમિતમ્ અનેક્âર્થત્વાદ્ વા પ્રતિપાદિતં સ્વ્âર્થ્âનુમાન-પ્રસ્તાવે યદ્ ઉત્ âન્યથ્âનુપપન્નત્વમ્ ઇતિ તસ્ય્ âપ્રતીતિર્ અનધ્યવસાયઃ, સન્દેહો દોલાયમાનતા, વિપર્યાસો વૈપરીત્ય-નિર્ણયો; ઽપ્રતીતિશ્ ચ સન્દેહશ્ ચ વિપર્યાસશ્ ચ્êતિ દ્વન્દ્વઃ; પશ્ચાત્ તદા સહ તત્-પુરુષસ્: તૈસ્ તદ્-અપ્રતીતિ-સન્દેહ-વિપર્યાસૈસ્ ; તદ્-આભતા આભાનમ્ આભા તસ્ય્êવ સમ્યગ્-ઘેતોર્ ઇવ્âભ્âસ્ય્êતિ તદ્-આભસ્, તદ્-ભાવસ્ તત્તા, હેત્વ્-આભાસતા ભવત્îત્ય્ અર્થઃ.
[નવ્_23.0] અધુના યેન લક્ષણેન યન્-નામા હેત્વ્-આભાસો ભવતિ તદ્ દર્શયતિ:
અસિદ્ધસ્ ત્વ્ અપ્રતીતો યો યો ઽન્યથ્âઇવ્ôપપદ્યતે ।
વિરુદ્ધો યો ઽન્યથ્âપ્ય્ અત્ર યુક્તો ઽનૈકાન્તિકઃ સ તુ

[નવ્_23.1] યઃ કશ્ચિદ્ અપ્રતીતઃ પ્રતીત્યા અગોચરી-કૃતો ઽનિશ્ચિતઃ સો ઽસિદ્ધ -નામા હેત્વ્-આભાસઃ. તુ -શબ્દસ્ ત્રયસ્ય્âપિ ભેદ્ôદ્દ્યોતકઃ. યસ્ ત્વ્ અન્યથ્âઇવ સાધ્યં વિન્âઇવ વિપક્ષ એવ્êતિ યાવદ્, ઉપપદ્યતે સમ્ભવતિ સ વિરુદ્ધ્â ભિધાનઃ. યઃ પુનર્ અન્યથ્âપિ સાધ્ય-વિપર્યયેણ્âપિ યુક્તો ઘટમાનકો, ઽપિ -શબ્દાત્ સાધ્યેન્âપિ, સો ઽત્ર વ્યતિકરે ઽનૈકાન્તિક -સંજ્ઞો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ. તત્ર પ્રતિપ્રાણિ-પ્રસિદ્ધ-પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિત્âનેક્âન્ત-વિરુદ્ધ-બુદ્ધિભિઃ કણભક્ષ્âક્ષપાદ - બુદ્ધ્â દિ-શિષ્યકૈર્ ઉપન્યસ્યમાનાઃ સર્વ એવ હેતવઃ, તદ્ યથ્âઇક્âન્તેન્âનિત્યઃ શબ્દો નિત્યો વા, સત્ત્વાદ્, ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્, કૃતકત્વાત્, પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદ્ ઇત્ય્-આદયો વિવક્ષય્âસિદ્ધ-વિરુદ્ધ્âનૈકાન્તિકતાં સ્વી-કુર્વન્ત્îત્ય્ અવગન્તવ્યમ્.
[નવ્_23.2] તથા હ્ય્: અનિત્ય્âઇક્âન્તે તાવદ્ અસિદ્ધાઃ સર્વ એવ હેતવશ્, ચાક્ષુષત્વવત્ તેષાં ધ્વનાવ્ અવિદ્યમાનત્વાદ્, અસદ્-આદિ-વ્યવચ્છેદેન્âલીક-સંવૃતિ-વિકલ્પિતત્વાત્, પારમાર્થિકત્વે ત્વ્ એકસ્ય્âનેક-રૂપ્âપત્ત્ય્âનેક્âન્ત-વાદ્âપત્તેઃ, કલ્પના-રચિત-સત્તાકાનાં ચ સર્વ-શક્તિ-વિરહ-રૂપતયા નિઃસ્વભાવત્વાત્, તથ્âપિ તેષાં સાધનત્વે સાધ્યમ્ અપિ નિઃસ્વભાવમ્ ઇતિ ખર-વિષાણં શશ-વિષાણસ્ય સાધનમ્ આપદ્યત ઇતિ શોભનઃ સાધ્ય-સધન-વ્યવહારઃ. સર્વ એવ્âયમ્ અનુમાન્âનુમેય-વ્યવહારો બુદ્ધ્ય્-આરૂઢેન ધર્મ-ધર્મિ-ન્યાયેન ન બહિઃ-સદ્-અસત્ત્વમ્ અપેક્ષતે, તેન્âયમ્ અદોષ ઇતિ ચેદ્, એવં તર્હિ ચાક્ષુષત્વમ્ અપિ શબ્દે બુદ્ધ્ય્âધ્યારોપ્ય હેતુતય્ôચ્યમાનં ન્âસિદ્ધતય્ôદ્ભાવનીયં, વિશેષ્âભાવાત્. અચાક્ષુષત્વ-વ્યવચ્છેદેન ચાક્ષુષત્વં બુદ્ધ્ય્âધ્યારોપયિતુંપાર્યતે, ન યથા કથઞ્ચિન્, ન ચ્âસૌ શબ્દે ઽસ્ત્ય્, અચક્ષુર્-ગ્રાહ્યત્વાત્ તસ્ય, તેન્âયમ્ અદોષ ઇતિ ચેત્, કો ઽયમ્ અચાક્ષુષત્વ-વ્યવચ્છેદો નામ: વ્યવચ્છેદ-માત્રં નીરૂપં, વ્યવચ્છિન્નં વા સ્વલક્ષણં, વ્યવચ્છેદિકા વા બુદ્ધિઃ સ્વ્âંશ-મગ્ન્âપિ બહિર્-વસ્તુ-ગ્રહણ-રૂપતયા પ્લવમાના? ન્âપરો વસ્તુ-ધર્મો યત્ર ભેદ્âભેદ-વિકલ્પ-દ્વારેણા દૂષણં દિત્સુર્ ભવાન્ ઇતિ ચેત્, તર્હિ સ શબ્દે ન્âસ્ત્îતિ ક્âઇષા ભાષા? એવં હિ નભઃ-પુણ્ડરીકં તત્ર ન્âસ્ત્îતિ સત્ત્વ્âદિકમ્ અપિ કલ્પયિતું ન શક્યમ્ ઇતિ પ્રસજ્યેત. કિં ચ, તે સાધન-ધર્મા ધર્મિણિ ભવન્તો ઽપિ ન ભવદ્-દર્શને પ્રતીતિમ્ આરોહન્તિ, પ્રત્યક્ષસ્ય વિકલ્પ-વિકલતયા ધર્મ-નિર્ણય-શૂન્યત્વાત્, તદ્-ઉત્તર-કાલ-ભાવિન્યા વાસના-પ્રબોધ-જન્યાયા વિકલ્પ-બુદ્ધેઃ સ્વ્âંશ-ગ્રહણ-પર્યવસિત-શરીરત્વેન બહિઃ-સ્વલક્ષણે પ્રવેશ્âભાવાત્, તતશ્ ચ્âપ્રતીતત્વાત્ સર્વસ્ય્âસિદ્ધત્વમ્.
[નવ્_23.3] નિત્ય્âઇક્âન્તે ઽપિ ધર્મિણો ઽત્યન્ત-વ્યતિરિક્તાનામ્ અપારમાર્થિકાનાં વા સ્વ-સાધન-ધર્માણાં પ્રમાણેન્âપ્રતીતત્વાદ્ અસિદ્ધતા દ્રષ્ટવ્યા, ધર્મિણો ઽવિનિર્લુઠિત-રૂપાણાં પારમાર્થિકાનાં સકલ-ધર્માણાં પ્રત્યક્ષ્âદિ-પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધત્વેન નિહ્નોતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_23.4] તથા વિરુદ્ધત્âપિ પક્ષ-દ્વયે ઽપિ સર્વ-સાધન-ધર્માણામ્ ઉન્નેય્âનેક્âન્ત-પ્રતિબદ્ધ-સ્વભાવત્વેન તત્-સાધન-પ્રવણત્વાત્. એતચ્ ચ્ôત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ.
[નવ્_23.5] એવં પક્ષ-દ્વયે ઽપિ નિર્દિશ્યમાનાઃ સર્વ એવ હેતવો ઽનૈકાન્તિકતામ્ આત્મસાત્-કુર્વન્તિ, પરસ્પર-વિરુદ્ધ્âવ્યભિચારિત્વાત્, સમાન-યુક્ત્ય્-ઉપન્યાસેન વિપક્ષે ઽપિ દર્શયિતું શક્યત્વાત્.
[નવ્_23.6] તથા હિ: અનિત્ય-વાદી નિત્ય-વાદિનં પ્રતિ પ્રમાણયતિ. સર્વં ક્ષણિકં, સત્ત્વાદ્, અક્ષણિકે ક્રમ-યૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થ-ક્રિયા-વિરોધાદ્, અર્થ-ક્રિયા-કારિત્વસ્ય ચ ભાવ-લક્ષણત્વાત્, તતો ઽર્થ-ક્રિયા વ્યાવર્તમાના સ્વ-ક્રોડી-કૃતાં સત્તાં વ્યાવર્તયેદ્ ઇતિ ક્ષણિકત્વ-સિદ્ધિઃ. ન હિ નિત્યો ઽર્થો ઽર્થ-ક્રિયાયાં ક્રમેણ પ્રવર્તિતુમ્ ઉત્સહતે, પૂર્વ્âર્થ-ક્રિયા-કરણ-સ્વભાવ્ôપમર્દ-દ્વારેણ્ôત્તર-ક્રિયાયાં પ્રવૃત્તેર્, અન્યથા પૂર્વ્âર્થ-ક્રિયા-કરણ્âવિરામ-પ્રસઙ્ગાત્; તત્-સ્વભાવ-પ્રચ્યવે ચ નિત્યત્âપયાત્ય્, અતાદવસ્થ્યસ્ય્âનિત્ય-લક્ષણત્વાત્. નિત્યો ઽપિ ક્રમ-વર્તિનં સહ-કારિ-કારણમ્ અર્થમ્ ઉદીક્ષમાણસ્ તાવદ્ અસીત્, પશ્ચાત્ તમ્ આસાદ્ય ક્રમેણ કાર્યં કુર્યાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, સહ-કારિ-કારણસ્ય નિત્યે ઽકિઞ્ચિત્-કરત્વાદ્, અકિઞ્ચિત્-કરસ્ય્âપિ પ્રતીક્ષણે ઽનવસ્થા-પ્રસઙ્ગાત્. ન્âપિ યૌગપદ્યેન નિત્યો ઽર્થો ઽર્થ-ક્રિયાં કુરુતે, ઽધ્યક્ષ-વિરોધાત્. ન હ્ય્ એક-કાલં સકલાઃ ક્રિયાઃ પ્રારભમાણઃ કશ્ચિદ્ ઉપલભતે; કરોતુ વા, તથ્âપ્ય્ આદ્ય-ક્ષણ એવ સકલ-ક્રિયા-પરિસમાપ્તેર્ દ્વિતીય્âદિ-ક્ષણેષ્વ્ અકુર્વાણસ્ય્âનિત્યતા બલાદ્ આઢૌકતે, કરણ્âકરણયોર્ એકસ્મિન્ વિરુદ્ધત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_23.7] નિત્ય-વાદી પુનર્ એવં પ્રમાણયતિ: સર્વં નિત્યં સત્ત્વાત્. ક્ષણિકે સદ્-અસત્-કાલયોર્ અર્થ-ક્રિયા-વિરોધાત્, તલ્-લક્ષણં સત્ત્વં ન્âવસ્થાં બધ્નાત્îતિ, તતો નિવર્તમાનમ્ અનન્ય-શરણતયા નિત્યત્વં સાધયતિ. તથા હિ: ક્ષણિકો ઽર્થઃ સદ્ વા કાર્યં કુર્યાત્, અસદ્ વા, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્. ન તાવદ્ આદ્યઃ પક્ષઃ, સમ-સમય-વર્તિનિ વ્યાપાર્âયોગાત્, સકલ-ભાવાનાં પરસ્પરં કાર્ય-કારણ-ભાવ-પ્રાપ્ત્ય્âતિપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. ન્âપિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ ક્ષોદં ક્ષમતે, અસતઃ કાર્ય-કરણ-શક્તિ-વિકલત્વાત્. અન્યથા શશ-વિષાણ્âદયો ઽપિ કાર્ય-કરણાય્ôત્સહેરન્, વિશેષ્âભાવાદ્ ઇતિ.
[નવ્_23.8] તદ્ એવમ્ એક્âન્ત-દ્વયે ઽપિ યે યે હેતવસ્ તે તે યુક્તેઃ સમાનતયા વિરુદ્ધં ન વ્યભિચરન્ત્ય્; અવિચારિત-રમણીયતયા મુગ્ધ-જન-ધ્ય્-આન્ધ્યં ચ્ôત્પાદયન્ત્îતિ વિરુધ્âવ્યભિચારિણો ઽનૈકાન્તિકાઃ, સર્વ-વસ્તુ-ધર્માણાં વસ્તુતો ઽનેક્âન્ત-પ્રતિબદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અમી સર્વ એવ હેતવઃ સન્તો ઽનેક્âન્તમ્ અન્તરેણ ન્ôપપદ્યન્ત ઇતિ તમ્ એવ પ્રતિપાદયિતુમ્ ઈશતે; વિમૂઢ-બુદ્ધિભિઃ પુનઃ વિપક્ષ-સાધન્âર્થમ્ ઉપન્યસ્યમાના વિવક્ષય્âસિદ્ધ-વિરુદ્ધ્âનૈકાન્તિકતામ્ આબિભ્રત્îતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_24.0] તદ્ એવં હેત્વ્-આભાસાન્ પ્રતિપાદ્ય દૃષ્ત્âન્ત-લક્ષણ-વ્યુદસ્તાન્ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસાન્ આહ:
સાધર્મ્યેણ્âત્ર દૃષ્ટ્âન્ત-દોષા ન્યાય-વિદ્-ઈરિતાઃ ।
અપલક્ષણ-હેત્ûત્થાઃ સાધ્ય્âદિ-વિકલ્âદયઃ

[નવ્_24.1] સાધનં સાધ્ય્âક્રાન્તમ્ ઉપદર્શયિતુમ્ અભિપ્રેતં યસ્મિંસ્ તત્ સાધર્મ્યં , તેન. અત્ર વ્યતિકરે; દૂષ્યન્ત ઇતિ દોષાઃ . દૃષ્ટ્âન્તા એવ દોષા દૃષ્ટ્âન્ત-દોષાઃ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસા ઇત્ય્ અર્થઃ. ન્યાય-વિદ્-ઈરિતા વિદ્વદ્ભિર્ ગદિતાઃ; સાધ્યં ગમ્યમ્; આદિ -શબ્દાત્ સાધન્ôભય-પરિગ્રહસ્; તદ્ -વિકલાસ્ તચ્-છૂન્યાઃ. આદિ -શબ્દાત્ સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-સાધન્ôભય-ધર્મા ગૃહ્યન્તે. કિં-ભૂતા એતે ઇત્ય્ આહ: અપગતં લક્ષણં યેભ્યસ્ તે તથા, તે ચ તે હેતવઃ , તેભ્ય ઉત્થા ઉત્થાનં યેષાં તે ઽપલક્ષણ-હેત્ûત્થાઃ ; ઇદં ચ પ્રાયિકં વિશેષણં, સમ્યગ્-ઘેતાવ્ અપિ વક્તૃ-દોષ-વશાત્ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસત્ôપપત્તેર્, યથા: નિત્ય્âનિત્યઃ શબ્દઃ, શ્રાવણત્વાદ્, ઘટવદ્ ઇત્ય્-આદિ.
[નવ્_24.2] તત્ર સાધ્ય-વિકલો યથા: ભ્રાન્તમ્ અનુમાનં, પ્રમાણત્વાત્, પ્રત્યક્ષવત્; પ્રત્યક્ષસ્ય ભ્રાન્તતા-વિકલત્વાત્; તદ્-ભ્રાન્તત્વે સકલ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-ઉચ્છેદે ચ પ્રમાણ-પ્રમેય્âભાવાન્ ન કિઞ્ચિત્ કેનચિત્ સાધ્યત ઇતિ ભ્રાન્ત-વાદિનો મૂકત્âપનિપદ્યેત. સાધન-વિકલો યથા: જાગ્રત્-સંવેદનં ભ્રાન્તં, પ્રમાણત્વાત્, સ્વપ્ન-સંવેદનવત્; સ્વપ્ન-સંવેદનસ્ય પ્રમાણતા-વૈકલ્યાત્ તત્-પ્રત્યનીક-જાગ્રત્-પ્રત્યય્ôપનિપાત-બાધિતત્વાદ્ ઇતિ. ઉભય-વિકલો યથા: ન્âસ્તિ સર્વ-જ્ઞઃ, પ્રત્યક્ષ્âદ્ય્-અનુપલબ્ધત્વાત્, ઘટવદ્; ઘટસ્ય સત્ત્વાત્ પ્રત્યક્ષ્âદિભિર્ ઉપલબ્ધત્વાચ્ ચ. સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-ધર્મો યથા: વીત-રાગો ઽયં, મરણ-ધર્મત્વાદ્, રથ્યા-પુરુષવદ્; રથ્યા-પુરુષે વીત-રાગત્વસ્ય સન્દિગ્ધત્વાદ્, વિશિષ્ટ-ચેતો-ધર્માણાં વિશિષ્ટ-વ્યાહાર્âદિ-લિઙ્ગ-ગમ્યત્વાદ્ રથ્યા-પુરુષે તન્-નિર્ણયસ્ય્âપ્ય્ અભાવાદ્ ઇતિ. સન્દિગ્ધ-સાધન-ધર્મો યથા: મરણ-ધર્મ્âયં પુરુષો, રાગ્âદિમત્ત્વાદ્, રથ્યા-પુરુષવદ્; રથ્યા-પુરુષે રાગ્âદિમત્ત્વસ્ય
સન્દિગ્ધત્વાદ્, વીત-રાગસ્ય્âપિ તથા સમ્ભવાદ્ ઇતિ. સન્દિગ્ધ્ôભય-ધર્મો યથ્âસર્વ-જ્ઞો ઽયં, રાગ્âદિમત્ત્વાદ્, રથ્યા-પુરુષવદ્; રથ્યા-પુરુષે પ્રદર્શિત-ન્યાયેન્ôભયસ્ય્âપિ સન્દિગ્ધત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_24.3] નનુ ચ પરૈર્ અન્યદ્ અપિ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસ-ત્રયમ્ ઉક્તમ્, તદ્ યથ્âનન્વયો ઽપ્રદર્શિત્âન્વયો વિપરીત્âન્વયશ્ ચ્êતિ. તત્ર્âનન્વયો યથા: રાગ્âદિમાન્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો, વક્તૃત્વાદ્, ઇષ્ટ-પુરુષવદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ કિલ્êષ્ટ-પુરુષે રાગ્âદિમત્ત્વં વક્તૃત્વં ચ સાધ્ય-સાધન-ધર્મૌ દૃષ્ટૌ, તથ્âપિ યો યો વક્તા સ સ રાગ્âદિમાન્ ઇતિ વ્યાપ્ત્ય્-અસિદ્ધેર્ અનન્વયો ઽયં દૃષ્ટ્âન્તઃ. તથ્âપ્રદર્શિત્âન્વયો યથ્âનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્, ઘટવદ્ ઇતિ. અત્ર યદ્ય્ અપિ વાસ્તવો ઽન્વયો ઽસ્તિ, તથ્âપિ વાદિના વચનેન ન પ્રકાશિત ઇત્ય્ અપ્રદર્શિત્âન્વયો દૃષ્ટ્âન્તઃ. વિપરિત્âન્વયો યથ્âનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુમ્ અભિધાય યદ્ અનિત્યં તદ્ કૃતકં ઘટવદ્ ઇતિ, વિપરીત-વ્યાપ્તિ-દર્શનાદ્ વિપરીત્âન્વયઃ, સાધર્મ્ય-પ્રયોગે હિ સાધનં સાધ્ય્âક્રાન્તમ્ ઉપદર્શનીયમ્, ઇહ તુ વિપર્યાસ-દર્શનાદ્ વિપરીતતા. તદ્ એતદ્ ભવદ્ભિઃ કસ્માન્ ન્ôક્તમ્ ઇતિ.
[નવ્_24.4] અત્ર્ôચ્યતે -- પરેષાં ન સુપર્યાલોચિતમ્ એતદ્ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસ-ત્રય્âભિધાનમ્ ઇતિ જ્ઞાપન્âર્થમ્. તથા હિ: ન તાવદ્ અનન્વયો દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસો ભવિતુમ્ અર્હતિ. યદિ હિ દૃષ્ટ્âન્ત-બલેન વ્યાપ્તિઃ સાધ્ય-સાધનયોઃ પ્રતિપાદ્યેત, તતઃ સ્યાદ્ અનવયો દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસઃ, સ્વ-કાર્ય્âકરણાદ્, યદા તુ પૂર્વ-પ્રવૃત્ત-સમ્બન્ધ-ગ્રાહિ-પ્રમાણ-ગોચર-સ્મરણ-સમ્પાદન્âર્થં દૃષ્ટ્âન્ત્ôદાહૃતિર્ ઇતિ સ્થિતં, તદ્âનન્વયત્વ-લક્ષણો ન દૃષ્ટ્âન્તસ્ય દોષઃ, કિં તર્હિ હેતોર્ એવ, પ્રતિબન્ધસ્ય્âદ્ય્âપિ પ્રમાણેન્âપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્, પ્રતિબન્ધ્âભાવે ચ્âન્વય્âસિદ્ધેઃ. ન ચ હેતુ-દોષો ઽપિ દૃષ્ટ્âન્તે વાચ્યો, ઽતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ. તથ્âપ્રદર્શિત્âન્વય-વિપરીત્âન્વયાવ્ અપિ ન દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસતાં સ્વી-કુરુતો, ઽન્વય્âપ્રદર્શનસ્ય વિપર્યસ્ત્âન્વય-પ્રદર્શનસ્ય ચ વક્તૃ-દોષત્વાત્, તદ્-દોષ-દ્વરેણ્âપિ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસ-પ્રતિપાદને તદ્-ઇયત્તા વિશીર્યેત, વક્તૃ-દોષાણામાનન્ત્યાત્. વક્તૃ-દોષત્વે ઽપિ પર્âર્થ્âનુમાને તત્-કૌશલમ્ અપેક્ષત ઇતિ. એવં ચ્ôપન્યાસે ન બુભુત્સિત્âર્થ-સાધકાવ્ અતો દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસાવ્ એતાવ્ ઇતિ ચેદ્, એવં તર્હિ કરણ્âપાટવ્âદયો ઽપિ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસા વાચ્યાઃ. તથા હિ: કરણ-પાટવ-વ્યતિરેકેણ્âપિ ન પર-પ્રત્યાયનં સમસ્તિ, વિસ્પષ્ટ-વર્ણ્âગ્રહણે વ્યક્તતયા તદ્-અર્થ્âવગમ્âભાવાદ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_25.0] તદ્ એવં સાધર્મ્યેણ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસાન્ પ્રતિપાદ્ય વૈધર્મ્યેણ્âહ:
વૈધર્મ્યેણ્âત્ર દૃષ્ટ્âન્ત-દોષા ન્યાય-વિદ્-ઈરિતાઃ ।
સાધ્ય-સાધન-યુગ્માનામ્ અનિવૃત્તેશ્ ચ સંશયાત્

[નવ્_25.1] સાધ્ય્âભાવઃ સાધન્âભાવ-વ્યાપ્તૌ દર્શયિતુમ્ અભિપ્રેતો યસ્મિંસ્ તદ્ વૈધર્મ્યમ્ , તેન્ âત્ર દૃષ્ટ્âન્ત-દોષા ન્યાય-વિદ્-ઈરિતા ઇતિ દત્ત્âર્થમ્. સાધ્ય-સાધન-યુગ્માનાં ગમ્ય-ગમક્ôભયાનામ્ અનિવૃત્તેર્ અનિવર્તનાચ્, ચ -શબ્દસ્ય વ્યવહિત-પ્રયોગત્વાત્ સંશયાચ્ ચ નિવૃત્તિ-સન્દેહાચ્ ચ્êત્ય્ અર્થઃ. તદ્ અનેન ષડ્ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસાઃ સૂચિતાસ્, તદ્ યથા -- સાધ્ય્âવ્યતિરેકી, સાધન્âવ્યતિરેકી, સાધ્ય-સાધન્âવ્યતિરેકી, તથા સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-વ્યતિરેકઃ, સન્દિગ્ધ-સાધન-વ્યતિરેકઃ, સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-સાધન-વ્યતિરેકશ્ ચ્êતિ.
[નવ્_25.2] તત્ર સાધ્ય્âવ્યતિરેકી યથા: ભ્રાન્તમ્ અનુમાનમ્, પ્રમાણત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યત્ પુનર્ ભ્રાન્તં ન ભવતિ ન તત્ પ્રમાણં, તદ્ યથા સ્વપ્ન-જ્ઞાનમ્ ઇતિ; સ્વપ્ન-જ્ઞાનાદ્ ભ્રાન્તત્âનિવૃત્તેઃ સાધ્ય્âવ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. સાધન્âવ્યતિરેકી યથા: નિર્વિકલ્પકં પ્રત્યક્ષં, પ્રમાણત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યત્ પુનઃ સવિકલ્પકં ન તત્ પ્રમાણં, તદ્ યથ્âનુમાનમ્; અનુમાનાત્ પ્રમાણત્âનિવૃત્તેઃ સાધન્âવ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. ઉભય્âવ્યતિરેકી યથા: નિત્ય્âનિત્યઃ શબ્દઃ, સત્ત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યઃ પુનર્ ન નિત્ય્âનિત્યઃ સ ન સન્, તદ્ યથા -- ઘટો; ઘટાદ્ ઉભયસ્ય્âપ્ય્ અવ્યાવૃત્તેર્ ઉભય્âવ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. તથા સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-વ્યતિરેકો યથ્âસર્વ-જ્ઞા અનાપ્તા વા કપિલ્â દયો,આર્ય-સત્ય-ચતુષ્ટય્âપ્રતિપાદકત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યઃ પુનઃ સર્વ-જ્ઞ આપ્તો વા ઽસાવ્ આર્ય-સત્ય-ચતુષ્ટયં પ્રત્યપીપદત્, તદ્ યથા -- શૌદ્ધ્ôદનિર્ ઇતિ. અયં ચ સાધ્ય્âવ્યતિરેકી વ્âર્ય-સત્ય-ચતુષ્ટયસ્ય દુઃખ-સમુદય-માર્ગ-નિરોધ-લક્ષણસ્ય પ્રમાણ-બાધિતત્વેન તદ્-ભાષકસ્ય્âસર્વજ્ઞત્âનાપ્તત્ôપપત્તેઃ. કેવલં તન્-નિરાકારક-પ્રમાણ-સામર્થ્ય-પર્યાલોચન-વિકલાનાં સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-વ્યતિરેકતયા પ્રતિભાત્îતિ તથ્ôપન્યસ્તઃ. તથા હિ: યદ્ય્ અપ્ય્ આર્ય-સત્ય-ચતુષ્ટયં શૌદ્ધ્ôદનિઃ પ્રતિપાદિતવાંસ્, તથ્âપિ સર્વજ્ઞત્âપ્તતે તસ્ય ન સિદ્ધ્યતઃ, તાભ્યાં સહ્âર્ય-સત્ય-ચતુષ્ટય-પ્રતિપાદનસ્ય્âન્યથ્âનુપપત્ત્ય્-અસિદ્ધેર્, અસર્વ-જ્ઞ્âનાપ્તેન્âપિ પર-પ્રતારણ્âભિપ્રાય-પ્રવૃત્ત-નિપુણ-બુદ્ધિ-શઠ-પુરુષેણ તથા-વિધ-પ્રતિપાદનસ્ય કર્તું શક્યત્વાત્. તસ્માચ્ છૌદ્ધ્ôદનેઃ સકાશાદ્ અસર્વ-જ્ઞત્âનાપ્તતા-લક્ષણસ્ય સાધ્યસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધ્êતિ સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-વ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. સન્દિગ્ધ-સાધન-વ્યતિરેકો યથા: ઽનાદેય-વાક્યઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો રાગ્âદિમત્ત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યઃ પુનર્ આદેય-વાક્યો, ન સ રાગાદિમાંસ્, તદ્ યથા -- સુગત ઇતિ. યદ્ય્ અપિ તદ્-દર્શન્âનુરક્ત્âન્તઃ-કરણાણાં સુગતસ્ય્â દેય-વચનતા સિદ્ધિ-સૌધ-મધ્ય્âરૂઢા, તથ્âપિ રાગ્âદિમત્ત્વ્âભાવસ્ તત્-પ્રતિપાદક-પ્રમાણ-વૈધુર્યાત્ સન્દેહ-ગોચર-ચારિતામ્ અનુભવત્ય્, અતઃ સુગતાદ્ રાગ્âદિમત્તા-વ્યાવૃત્તિ-સંશયાત્ સન્દિગ્ધ-સાધન-વ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-સાધન-વ્યતિરેકો યથા: ન વીત-રાગાઃ કપિલ્âદયઃ, કરુણ્âસ્પદેષ્વ્ અપ્ય્ અકરુણ્âપરીત-ચિત્તતય્âદત્ત-નિજક-માંસ-શકલત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યે પુનર્ વીત-રાગાસ્ તે કરુણ્âસ્પદેષુ કરુણા-પરીત-ચિત્તતયા દત્ત-નિજ-માંસ-શકલાસ્, તદ્ યથા -- બોધિસત્ત્વા ઇતિ. અત્ર સાધ્ય-સાધન-ધર્મયોર્ બોધિસત્ત્વેભ્યો વ્યાવૃત્તિઃ સન્દિગ્ધા; તત્-પ્રતિપાદક-પ્રમાણ-વૈકલ્યાન્ ન જ્ઞાયતે કિં તે રાગ્âદિમન્ત ઉત વીત-રાગાઃ; તથ્âનુકમ્પ્યેષુ કિં સ્વ-પિશિત-ખણ્ડાનિ દત્તવન્તો ન્êતિ વા. અતઃ સન્દિગ્ધ-સાધ્ય-સાધન-વ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ.
[નવ્_25.3] પરૈર્ અપરે ઽપિ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસાસ્ ત્રયો ઽવિમૃશ્ય-ભાષિતયા દર્શિતાઃ. તદ્ યથા -- અવ્યતિરેકો, ઽપ્રદર્શિત-વ્યતિરેકો, વિપરીત-વ્યતિરેકશ્ ચ્êતિ. તે ઽસ્માભિર્ અયુક્તત્વાન્ ન દર્શયિતવ્યાઃ. તથા હ્ય્: અવ્યતિરેકસ્ તૈર્ દર્શિતો, યથ્âવીત-રાગઃ કશ્ચિદ્ વિવક્ષિતઃ પુરુષો, વક્તૃત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-ડૃષ્ટ્âન્તો: યઃ પુનર્ વીત-રાગો, ન સ વક્તા, યથ્ôપલ-ખણ્ડ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ કિલ્ôપલ-ખણ્ડાદ્ ઉભયં વ્યાવૃત્તં, તથ્âપિ વ્યાપ્ત્યા વ્યતિરેક્âસિદ્ધેર્ અવ્યતિરેકિત્વમ્ ઇતિ. અયુક્તશ્ ચ્âયં વક્તુમ્, અવ્યતિરેકિતાયા હેતુ-દોષત્વાત્. યદિ હિ દૃષ્ટ્âન્ત-બલેન્âઇવ વ્યતિરેકઃ પ્રતિપાદ્યેત, તદા તથા-વિધ-સામર્થ્ય-વિકલસ્ય તદ્-આભાસતા યુજ્યેત, ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, પ્રાક્-પ્રવૃત્ત-સમ્બન્ધ-ગ્રહણ-પ્રવણ-પ્રમાણ-ગોચર-સ્મરણ-સમ્પાદન્âર્થં દૃષ્ટ્âન્ત્ôપાદાનાત્. ન હ્ય્ એકત્ર યો યદ્-અભાવે ન દૃષ્ટઃ, સ તદ્-અભાવે ન ભવત્îતિ પ્રતિબન્ધ-ગ્રાહિ-પ્રમાણ-વ્યતિરેકેણ સિધ્યત્ય્, અતિપ્રસઙ્ગાત્. તસ્માદ્ અસિદ્ધ-પ્રતિબન્ધસ્ય હેતોર્ એવ્âયં દોષો, ન દૃષ્ટ્âન્તસ્ય્êતિ. તથ્âપ્રદર્શિત-વ્યતિરેક-વિપરીત-વ્યતિરેકાવ્ અપિ વક્તુમ્ અયુક્તૌ, તયોર્ વક્તૃ-દોષત્વાત્. તથા હ્ય્: અપ્રદર્શિત-વ્યતિરેકસ્ તૈર્ ઉક્તો, યથ્âનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્, આકાશવદ્ ઇતિ. અત્ર વિદ્યમાનો ઽપિ વ્યતિરેકો વાદિના વચનેન ન્ôદ્ભાવિત ઇતિ દુષ્ટતા. વિપરીત-વ્યતિરેકઃ પુનર્ અભિહિતો, યથ્âનિત્યઃ શબ્દઃ, કૃતકત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર વૈધર્મ્ય-દૃષ્ટ્âન્તો: યદ્ અકૃતકં તન્ નિત્યં ભવતિ, યથ્âકાશમ્ ઇતિ. અત્ર વિપર્યસ્ત-વ્યતિરેક-પ્રદર્શનાદ્ વિપરીત-વ્યતિરેકિત્વમ્. વૈધર્મ્ય-પ્રયોગે હિ સાધ્ય્âભાવઃ સાધન્âભાવ્âક્રાન્તો દર્શનીયો, ન ચ્âઇએવમ્ અત્ર, સાધન્âભાવસ્ય સાધ્ય્âભાવ-વ્યાપ્તતય્âભિધાનાદ્ ઇતિ.
[નવ્_25.4] વ્યતિરેક્âપ્રદર્શનં વિપરીત-વ્યતિરેક-પ્રદર્શનં ચ ન વસ્તુનો દોષઃ, કિં તર્હિ વચન-કુશલતા-વિકલસ્ય્âભિધાયકસ્ય. કિં ચ, યેષાં ભવતામ્ અદો દર્શનં: યદ્ ઉત સ્વ્âર્થ્âનુમાન-કાલે સ્વયં હેતુ-દર્શન-માત્રાત્ સાધ્ય-પ્રતીતેઃ પર્âર્થ્âનુમાન્âવસરે ઽપિ હેતુ-પ્રતિપાદનમ્ એવ કર્તવ્યં "વિદુષાં વાચ્યો હેતુર્ એવ હિ કેવલ" ઇતિ-વચનાત્ તેષાં ‘કૃતકત્વાદ્ઽ; ઇત્îયતા હેત્ûપન્યાસેન્âઇવ સિસાધયિષિત-સાધ્ય-સિદ્ધેઃ સમસ્ત-દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસ-વર્ણનમ્ અપિ પૂર્વ્âપર-વ્યાહત-વચન-રચના-ચાતુર્યમ્ આવિર્-ભાવયતિ.આસાતાં તાવદ્ એતૌ, દૃષ્ટ્âન્તસ્ય સાધન્âવયવત્વેન્âનભ્યુપગમાત્. અથ્êત્થમ્ આચક્ષીથા: અન્વય-વ્યતિરેક્âપરિજ્ઞાને પ્રતિપાદ્યસ્ય ન દૃષ્ટ્âન્તમ્ અન્તરેણ્âઇતૌ દર્શયિતું શક્યાવ્, અતો ઽન્વય-વ્યતિરેક-દર્શન્âર્થં દૃષ્ટ્âન્તો ઽભિધાતવ્યસ્, તતશ્ ચ તત્-કાર્ય્âકારિણાં તદ્-આભાસત્êતિ ચેદ્, ગલે ગૃહીતસ્ય્âયમ્ ઉલ્લાપસ્, તથ્âપ્ય્ અપ્રદર્શિત-વ્યતિરેક-વિપરીત-વ્યતિરેકૌ દૃષ્ટ્âન્ત્âભાસૌ ન વાસ્તવૌ, કિં તર્હિ વક્તૃ-દોષ-સમુત્થાવ્; અતો ન્âભિધાતું યુક્તૌ, તથા-વિધસ્ય વિદ્યમાન-વસ્તુ-પ્રકાશન-સામર્થ્ય-રહિતસ્ય નિબિડ-જડિમ્âવષ્ટબ્ધસ્ય પુંસો વાદ્âનધિકારિત્વાન્, માતૃકા-પાઠ-શાલા-યોગ્યતયા વિદુષાં વાદયિતુમ્ અયુક્તત્વાદ્ ઇતિ.

[નવ્_26.0] તદ્ એવં પર્âર્થ્âનુમાનં વ્યાચક્ષાણેન યદ્ ઉક્તં -- યદ્ ઉત "તત્ પક્ષ્âદિ-વચન્âત્મકમ્" ઇતિ -- તત્ પક્ષ-હેતુ-દૃષ્ટ્âન્તાનાં સ્âભાસાનાં પ્રતિપાદનાત્ પ્રાયઃ પર્યન્તિતં; કેવલં તત્ પર્ôક્ત-દૂષણ્ôદ્ધારાદ્ એવ સમીચીનતામ્ આબિભર્ત્îત્ય્ અમુના પ્રસ્તાવેન દૂષણં સાભાસમ્ અભિધાતુકામ આહ:
વાદ્ય્-ઉક્તે સાધને પ્રોક્ત-દોષાણામ્ ઉદ્ભાવનમ્ ।
દૂષણં નિરવદ્યે તુ દૂષણ્âભાસ-નામકમ્

[નવ્_26.1] વદન-શીલો વાદી પ્રત્યાયકસ્, તેન્ ôક્ત ઉપન્યસ્તે; કસ્મિન્? સાધને ; સાધ્યતે પ્રતિપાદ્ય-પ્રતીતાવ્ આરોપ્યતે ઽનુમેયં યેન તત્ સાધનમ્. તચ્ ચ્âનેક-રૂપં પ્રાક્ પ્રત્યપાદિ, તદ્ યથા -- ક્વચિદ્ ધેતુર્ એવ્âઇકઃ, ક્વચિત્ પક્ષ-હેતૂ, ક્વચિત્ પક્ષ-હેતુ-દૃષ્ટ્âન્તાઃ, ક્વચિત્ ત એવ સ્ôપનયાઃ, ક્વચિત્ સનિગમનાઃ, ક્વચિદ્ એક્âઇક-તચ્-છુદ્ધિ-વૃદ્ધ્ય્êતિ, પ્રતિપાદ્યસ્ય ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ પ્રત્યાયયિતું શક્યત્વાત્, તત્-પ્રત્યાયન્ôપાયસ્ય ચ સાધનત્વાદ્ ઇતિ. તત્ર્êહ સમ્યક્-સાધનસ્ય દૂષયિતુમ્ અશક્યત્વાત્, સાધન્âભાસ એવ તત્-સામર્થ્ય્ôપપત્તેઃ, સાધન્âભાસમ્ એવ દૂષન્ôપનિપાતાત્ પ્રાગ્ અવસ્થાયામ્ અનિર્જ્ઞાતં સામાન્યેન સાધન-ધ્વનિન્ôક્તં, તત્ર પ્રોક્ત-દોષાણાં પ્રત્યક્ષ્âદિ-નિરાકૃત-પક્ષ્âસિદ્ધ્âદિ-હેતુ-સાધ્ય્âદિ-વિકલ-દૃષ્ટ્âન્ત્âદ્ય્-ઉપન્યાસ-લક્ષણાનામ્ ઉદ્ભાવનં પ્રાશ્નિકાનાં પુરતઃ પ્રકાશનં યત્ તદ્ દૂષ્યતે સ્વ્âભિપ્રેત-સાધ્ય-પ્રત્યાયન-વૈકલ્ય-લક્ષણાં વિકૃતિં નીયતે સાધનમ્ અનેન્êતિ દૂષણમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્.
[નવ્_26.2] અધુના તદ્-આભાસમ્ આહ: નિર્ ગતં સમ્યક્-પ્રયુક્તત્વાદ્ અવદ્યં પાપં પક્ષ્âદિ-દોષ-લક્ષણં દૌષ્ટ્યમ્ અસ્માદ્ ઇતિ નિરવદ્યં , તસ્મિન્ સાધને વાદિન્ôક્ત ઇતિ વર્તતે. તથ્âપિ મત્સરિતયા પ્રમૃદ્ય્ôદરં યદ્ અવિદ્યમાનાનાં દોષાણામ્ ઉદ્ભાવનં તદ્ દૂષણ-સ્થાન્ôપન્યસ્તત્વાત્ તત્-કાર્ય્âકરણાત્ સમ્યક્-સાધને દોષ્ôદ્ભાવનસ્ય પ્રલાપાયમાનત્વાદ્ દૂષણવદાભાસત ઇતિ દૂષણ્âભાસમ્ ઇતિ; તદ્ એવ નામ સંજ્ઞા યસ્ય તત્-તથા. સમર્થ-સાધન્ôપન્યાસત્વાત્ સાધિતે સાધ્યે સતામ્ અપ્ય્ અપશબ્દ્âલઙ્કાર્âદિ-દોષાણાં યદ્ ઉદ્ભાવનં તદ્ અપિ દૂષણ્âભાસ-નામકમ્ ઇતિ. તુ -શબ્દેન વિશેષણ્âર્થેન દર્શયતિ વસ્તુ-સિદ્ધ્ય્-અર્થં વાદ-પ્રવૃત્તેસ્, તસ્ય સિદ્ધત્વાદ્, અપશબ્દ્âદીનામ્ અપ્રસ્તુતતયા તદ્-દ્વરેણ દોષ-પ્રકાશનસ્ય્âસમ્બદ્ધ-પ્રલાપ-રૂપત્વાદ્, ઇતરથા તાવન્-માત્રેણ્âઇવ પર્âપાકરણ-સિદ્ધેઃ સમર્થ-સાધન્âન્વેષણ-પ્રયત્નો વિશીર્યેત, પ્રયોજન્âભાવાદ્ ઇતિ.
[નવ્_27.0] તદ્ એવં વ્યાવહારિક-પ્રમાણસ્ય પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષ-સ્વ્âર્થ-પર્âર્હ્âદિ-ભેદ-ભિન્નસ્ય લક્ષણં પ્રતિપાદ્ય્âધુના યૈઃ પારમાર્થિકં સમસ્ત્âવરણ-વિચ્છેદ-લભ્યમ્ અશેષ્âર્થ-ગોચરં કેવલ-જ્ઞાનં ન્âભ્યુપગમ્યતે, તન્-મત્ôદ્દલન્âર્થં તલ્-લક્ષણમ્ અભિધિત્સુર્ આહ:
સકલ્âવરણ-મુક્ત્âત્મ કેવલં યત્ પ્રકાશતે ।
પ્રત્યક્ષં સકલ્âર્થ્âત્મ-સતત-પ્રતિભાસનમ્

[નવ્_27.1] સકલં સમસ્તમ્, આવૃણોત્યાવ્રિયતે વ્âનેન્êત્ય્ આવરણં , તત્-સ્વરૂપ-પ્રચ્છાદનં કર્મ્êત્ય્ અર્થઃ, સકલં ચ તદ્ અવારણં ચ સકલ્âવરણં, તેન મુક્તો રહિત, આત્મા સ્વરૂપં યસ્ય તત્-તથા. અત એવ કેવલમ્ અસહાયમ્, આવરણ-ક્ષય્ôપશમ-વિચિત્રતય્âઇવ બોધસ્ય નાન્âકારતયા પ્રવૃત્તેઃ, સામસ્ત્યેન પુનર્ આવરણ-નિર્દલને વિબન્ધક-કારણ-વૈકલ્યાદ્ એક્âકારતય્âઇવ તસ્ય વિવર્તનાત્. અતો જ્ઞાન્âન્તર-નિરપેક્ષં યત્ પ્રકાશતે પ્રથતે નિરુપાધિકં દ્યોતત ઇત્ય્ અર્થઃ, તત્ પરમ્âર્થતઃ પ્રત્યક્ષમ્ . તદ્ ઇદં સકલ્âવરણ-મુક્ત્âત્મ્ê તિ-હેતુ-દ્વારેણ તથા કેવલં યત્ પ્રકાશત ઇતિ-સ્વરૂપતો નિરૂપ્ય્âધુના કાર્ય-દ્વારેણ નિરૂપયન્ન્ આહ: સકલ્âર્થ્âત્મનાં સમસ્ત-વસ્તુ-સ્વરૂપાણાં સતત-પ્રતિભાસનમ્ અનવરત-પ્રકાશનં સકલ્âર્થ્âત્મ-સતત-પ્રતિભાસનમ્ ઇતિ, પ્રતિભાસ્યતે ઽનેન્êતિ પ્રતિભાસનમ્, આત્મનો ધર્મ-રૂપતયા ભેદવદ્-વિવક્ષિતં જ્ઞાનમ્ ઇતિ યાવત્. અસ્ય ચ પારમાર્થિકત્વં, નિરુપચરિત-શબ્દ્âર્થ્ôપપત્તેઃ. તથા હ્ય્: અક્ષ-શબ્દો જીવ-પર્યાયસ્, તતશ્ ચ્âક્ષં પ્રતિ વર્તત ઇતિ પ્રત્યક્ષં, યત્ર્âત્મનઃ સાક્ષાદ્ વ્યાપારઃ. વ્યાવહારિકં પુનર્ ઇન્દ્રિય-વ્યવહિત્âત્મ-વ્યાપાર-સમ્પાદ્યત્વાત્ પરમ્âર્થતઃ પરોક્ષમ્ એવ: ધૂમાદ્ અગ્નિ-જ્ઞાનવત્, તિરો-ધાન્âવિશેષાત્.
[નવ્_27.2] નનુ ચ પ્રસિદ્ધં લક્ષ્યમ્ અનૂદ્ય્âપ્રસિદ્ધં લક્ષણં વિધીયતે -- સર્વત્ર્âયં ન્યાયઃ. અપ્રસિદ્ધે પુનર્ લક્ષ્યે લક્ષણમ્ અભિધીયમાનમ્ અમ્બર્âરવિન્દિની-કુસુમ-લક્ષણવન્ નિર્ગોચરતાં યાયાત્. તદ્ ઇદં સ્વરૂપતો ઽપ્રસાધ્ય લક્ષણમ્ અભિદધાનસ્ય કો ઽભિપ્રાય ઇત્ય્; અત્ર્ôચ્યતે -- યે યે મિથ્ય્âવલેપ્âધ્માત્âન્તઃ-કરણાઃ પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધમ્ અપ્ય્ અદઃ પ્રતિ વિપ્રતિપદ્યન્તે, તેષાં ધ્ય્-આન્ધી-કૃત-બુદ્ધિત્વાદ્ અવધારણીયતામ્ અનેન દર્શયતિ. કિમ્ અસ્ય પ્રતિપાદકં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેદ્, એતે બ્રૂમઃ:
[નવ્_27.3] સમસ્તિ સમસ્ત-વસ્તુ-વિસ્તાર-ગોચરં વિશદ-દર્શનં, તદ્-ગોચર્âનુમાન-પ્રવૃત્તેઃ; ઇહ યદ્-યદ્-ગોચરમ્ અનુમાનં પ્રવર્તતે, તસ્ય તસ્ય ગ્રાહકં કિઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઉદય-પદવીં સમાસાદયતિ, યથા ચિત્ર-ભાનોઃ; પ્રવર્તતે ચ સકલ્âર્થ-વિષયમ્ અનુમાનમ્; અતસ્ તદ્-અવલોકિના વિશદ-દર્શનેન્âપિ ભાવ્યમ્ ઇતિ. સર્વ્âર્થ-વિષયં કિમ્ અનુમાનં પ્રવર્તત ઇતિ ચેદ્, ઇદમ્ અપિ બ્રૂમ: ઇહ યદ્ યદ્ અસ્તિ તત્ તત્ સર્વં સ્થિત્ય્-ઉદય્âપવર્ગ-સંસર્ગમ્ અનુભવતિ, વસ્તુત્વાત્; યદ્ યદ્ વસ્તુ તત્ તત્ સ્થેમ-જન્મ-પ્રલયૈઃ ક્રોડી-કૃતં; તદ્ યથ્âઙ્ગુલિર્ અઙ્ગુલિત્વ-વક્રત્વ-ર્જુત્વ્âપેક્ષય્êતિ; વસ્તુ ચ યદ્ અસ્ત્ય્, અતઃ પ્રસ્તુત-ત્રય્âક્રાન્તં તદ્ અવગન્તવ્યમ્. ઇદમ્ એવ નિખિલ્âર્થ-ગોચરમ્ અનેક્âન્ત્âનુમાનં જ્ઞાન-ક્રિય્âભ્યાસ્âતિશયાન્ નિખિલ્âવરણ-વિચ્છેદે વિબન્ધક-કારણ્âભાવાદ્ વિશદ-દર્શની-ભવતિ. ન ચ્âનુમાન-પ્રવૃત્તાવ્ અપ્ય્ અનર્થિત્વ્âદિના પ્રમાતુર્ અપ્રવૃત્તાવ્ અનુમેય-ગોચર-પ્રત્યક્ષ્âસમ્ભવેન વ્યભિચારશ્ ચોદનીયઃ, સમ્ભવસ્ય સાધ્યતય્âભિપ્રેતત્વાત્. ન ચ સમ્ભવ-માત્રે ઽસ્તિ વ્યભિચારઃ, સર્વ્âનુમેયાનાં સમ્ભવત્-પ્રત્યક્ષતયા વ્યાપ્તત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_27.4] અથવ્âન્યથ્âનુમાનયામઃ: સમ્ભવત્-સમસ્ત-શુદ્ધિક આત્મા, વિદ્યમાન-શુદ્ધ્ય્-ઉપાયત્વાદ્; ઇહ યો યો વિદ્યમાન-શુદ્ધ્ય્-ઉપાયઃ સ સ સમ્ભવત્-સમસ્ત-શુદ્ધિકો; યથા વિદ્યમાન-ક્ષાર-મૃત્-પુટ-પાક્âદિ-શુદ્ધ્ય્-ઉપાયો રત્ન-વિશેષસ્, તથા ચ વિદ્યમાન-જ્ઞાન્âદ્ય્-અભ્યાસ-શુદ્ધ્ય્-ઉપાય આત્મ્âતઃ સમ્ભવત્-સમસ્ત-શુદ્ધિક ઇતિ. સામસ્ત્ય-શુદ્ધશ્ ચ્âત્મા જ્ઞાન-જ્ઞાનિનોઃ કથઞ્ચિદ્ અભેદાત્ કેવલમ્ અભિધીયત ઇતિ. જ્ઞાન્âદ્ય્-અભ્યાસઃ કથં વિશુદ્ધિ-કારણમ્ ઇતિ ચેદ્, આવરણ-મલ-પ્રતિપક્ષ-રૂપત્વાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. પ્રતિપક્ષ-રૂપતા કથમ્ અવધારિત્êઇતિ ચેત્, તવ્âઇવ દર્શનાત્. તથા હિ: દૃશ્યતે જ્ઞાન્âદ્ય્-અભ્યાસતઃ પ્રતિક્ષણમ્ આવરણ-વિલયો, વિશિષ્ટ-વિશિષ્ટતર-તત્-કાર્ય-બોધ્âદ્ય્-અનુભવાત્, તદ્-અતિશયે પુનઃ સામસ્ત્ય્ôચ્છેદઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિદધ્મહે. એતેન યત્ પરે પ્રોચુર્ -- યથા: પ્રત્યક્ષ્âદિ-પ્રમાણ-પઞ્ચક-ગોચર્âતિક્રાન્તત્વાત્ સર્વ્âર્થ-સંવેદનમ્ અભાવ્âખ્ય-ષષ્ઠ-પ્રમાણ-ગોચરતાં પ્રતિપદ્યતે -- તદ્ અયુક્તં, તત્-સમ્ભવસ્ય્âનુમાનેન પ્રતિપાદનાત્, પ્રમાણ-પઞ્ચક-પ્રવર્તન્âભાવ્âસિદ્ધેઃ. કિં ચ, પ્રમાણ-પઞ્ચકં તદ્-ગોચરં ન પ્રવર્તત ઇતિ કથં ભવતો નિર્ણયઃ? કિં નિયત-દેશ-કાલ-વ્યાપ્ત્યા યદ્ વા સમસ્ત-દેશ-કાલ્âસ્કન્દનેન્êતિ? યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષસ્, તતો યથા ઘટ્âદેઃ ક્વચિત્ પ્રમાણ-પઞ્ચકં તદ્-ગોચરં નિર્વર્તમાનમ્ અભાવં સાધયત્ય્, એવં સમસ્ત-વસ્તુ-સંવેદન-ગોચરમ્ અપિ તન્ નિવર્તમાનં નિયત-દેશ-દશ્âવચ્છિન્નમ્ અભાવં સાધયેન્, ન સર્વત્ર; તતશ્ ચ ઘટ્âદિવત્ તદ્ દુર્નિવારં સ્યાત્. અથ દ્વિતીયઃ પક્ષો, ઽસાવ્ અસમ્ભવ્ય્ એવ; સમસ્ત-દેશ-કાલ-વર્તિ-પુરુષ-પરિષત્-સંવેદન-સાક્ષાત્-કારિણો હ્ય્ એવં વક્તું યુક્તં, યદ્ ઉત ન ક્વચિત્ સમસ્ત્âર્થ-સંવેદનં અસ્ત્îતિ -- ન ભવતસ્, તથા-વિધ-પુરુષ-સમ્ભવ્âનભ્યુપગમાત્. ઇતરથા ય એવ કશ્ચિન્ નિશ્ચિત્ય્âઇવમ્ અભિદધ્યાત્, સ એવ સમસ્ત-વસ્તુ-વિસ્તાર-વ્યાપિ-જ્ઞાન્âલોક ઇતિ સમસ્ત્âર્થ-ગોચર-સંવેદન-સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_28.0] તદ્ એવં પ્રમાણ-વિષયે લક્ષણ-સંખ્યા-વિપ્રતિપત્તી નિરાકૃત્ય્âધુના ક્રમ-પ્રાપ્તાં ગોચર-વિપ્રતિપત્તિં બહુ-વક્તવ્યત્વાદ્ અનિરાકૃત્ય તાવત્ ફલ-વિપ્રતિપત્તિં નિરાચિકીર્ષુર્ આહ:
પ્રમાણસ્ય ફલં સાક્ષાદ્ અજ્ઞાન-વિનિવર્તનમ્ ।
કેવલસ્ય સુખ્ôપેક્ષે શેષસ્ય્âદાન-હાન-ધીઃ

[નવ્_28.1] દ્વિ-વિધં હિ પ્રમાણસ્ય ફલં : સાક્ષાદ્ અસાક્ષાચ્ ચ્âનન્તરં વ્યવહિતં ચ્êત્ય્ અર્થઃ. તત્ર સાક્ષાદ્ અજ્ઞાનમ્ અનધ્યવસાયઃ પ્રમેય્âપરિચ્છિત્તિસ્ તસ્ય વિનિવર્તનં વિશેષેણ પ્રલય્âપાદનં પ્રમાણસ્ય ફલમ્ , અજ્ઞાન્ôદ્દલન-દ્વારેણ તસ્ય પ્રવૃત્તેસ્, તસ્ય ચ સર્વ્âનર્થ-મૂલતયા પ્રમાત્ર્-અપકારિત્વાત્. તન્-નિવર્તનસ્ય પ્રયોજનતા યુક્ત્âઇવ. એતચ્ ચ્âનન્તર-પ્રયોજનં સર્વ-જ્ઞાનાનામ્ એક-રૂપત્વાત્ સામાન્યેન્ôક્તમ્. વ્યવહિત-પ્રયોજનં પુનર્ વિભાગેન્âહ: કેવલસ્ય સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાનસ્ય સુખં વૈષયિક-સુખ્âતીત-પરમ્âહ્લાદ્âનુભવ, ઉપેક્ષા સાક્ષાત્ સમસ્ત્âર્થ્âનુભવે ઽપિ હાન્ôપાદાન્êચ્છ્âભાવાન્ મધ્ય-સ્થ-વૃત્તિતા, તે સુખ્ôપેક્ષે ફલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શેષસ્ય તદ્-વ્યતિરિક્ત-પ્રાકૃત-લોક-પ્રમાણસ્ય્ âદાનં ગ્રહણં હાનં પરિત્યાગસ્, તયોર્ આદાન-હાનયોર્ ધીર્ બુદ્ધિર્ આદાન-હાન-ધીઃ , સા ફલમ્ ઇતિ યાવત્. તતશ્ ચ્âદેયાનાં સમ્યગ્-દર્શન્âદિ-સ્રક્-ચન્દન્âદીનાં ય્âદિત્સા, તથા હેયાનાં મિથ્યા-દર્શન્âદિ-વિષ-કણ્ટક્âદીનાં યા જિહાસા સા પ્રમાણ-સાધ્ય્âપ્રમાણાત્ તદ્-અસિદ્ધેઃ, પ્રેક્ષા-પૂર્વ-કારિણાં તતઃ પ્રવૃત્ત્ય્-અયોગાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.
[નવ્_29.0] અધુના ગોચર-વિપ્રતિપત્તિં નિરાચષ્ટે:
અનેક્âન્ત્âત્મકં વસ્તુ ગોચરઃ સર્વ-સંવિદામ્ ।
એક-દેશ-વિશિષ્ટો ઽર્થો નયસ્ય વિષયો મતઃ

[નવ્_29.1] અનેકે બહવો ઽન્તા અંશા ધર્મા વ્ âત્માનઃ સ્વરૂપાણિ યસ્ય તદ્ અનેક્âન્ત્âત્મકમ્ . કિં તત્? વસ્તુ બહિર્ અન્તશ્ ચ, ગોચરો વિષયઃ, સર્વ-સંવિદાં સમસ્ત-સંવિત્તીનામ્. અનેન્âનેક્âન્તમ્ અન્તરેણ સંવેદન-પ્રસર-વ્યવચ્છેદં દર્શયતિ, ભ્રાન્ત-સંવેદનાનામ્ અપ્ય્ અનેક્âન્ત્ôદ્દ્યોતન-પટિષ્ઠતયા પ્રવૃત્તેઃ, કેવલં કેષુચિદ્ અંશેષુ વિસંવાદકત્વાદ્ અપ્રમાણાનિ તાનિ સઙ્ગીર્યન્તે. તદ્ અયમ્ અભિપ્રાયો: યદા સંવેદન-સામાન્યમ્ અપ્ય્ અનેક્âન્ત-વિરહેણ ન પ્રવર્તિતુમ્ ઉત્સહતે, તદા તદ્-વિશેષ-ભૂતં પ્રમાણમ્ એક્âન્તે પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ દૂર્âપાસ્ત્âવકાશ્âઇવ્âઇષા વાર્તા, તથ્âપ્ય્ અનાદિ-મિથ્ય્âભિનિવેશ-વાસિત્âન્તઃ-કરણાઃ કુદર્શન-વિપ્રલબ્ધ-બુદ્ધયો બહવો ઽત્ર વિપ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ સર્વ-પ્રમાણાનામ્ અનેક્âન્ત-ગોચરત્વ-સાધકં પ્રમાણમ્ અભિધીયતે: ઇહ યત્ પ્રમાણં તત્ પરસ્પર્âવિનિર્લુઠિત્âનેક-ધર્મ-પરિકરિત-વસ્તુનો ગ્રાહકં, તસ્ય્âઇવ તત્ર પ્રતિભાસમાનત્વાદ્; ઇહ યદ્ યત્ર પ્રતિભાતિ, તદ્ એવ તદ્-ગોચરતય્âભ્યુપગન્તવ્યં; તદ્ -- યથા નિરાદીનવ-નયન-પ્રભવ-દર્શને પ્રતિભાસમાનં પાટલતયા જપા-કુસુમં તથ્âઇવ તદ્-ગોચરતય્âભ્યુપગમ્યતે; પરસ્પર્âવિભક્ત્âનેક-સ્વભાવ્âક્રાન્ત-મૂર્તિકં ચ બહિર્ અન્તશ્ ચ વસ્તુ સર્વ-પ્રમાણેષુ પ્રથત ઇત્ય્; અતસ્ તદ્ એવ તેષાં ગોચરઃ.
[નવ્_29.2] ન ચ્êતર્êતર-વિશકલિત-ધર્મિ-ધર્મ-ભાવ-વાદિભિઃ કણભક્ષ્âક્ષપાદ -શિષ્યકૈસ્ તાવદ્ અસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધત્âદિ-દોષઃ પ્રતિપાદયિતું શક્યસ્, તદ્-અભ્યુપગમમ્ અન્તરેણ સ્વ્âભિપ્રેત-વસ્તુનો ઽવસ્થાન્âભાવાત્. તથા હ્ય્: એકસ્મિન્ ધર્મિણિ બહવો ધર્માસ્ તતો ભિન્ન-તનવઃ કથં વર્તેરન્? ભેદ્âવિશેષેણ સર્વત્ર તદ્-વૃત્તિ-પ્રસઙ્ગાત્. તત્ર્âઇવ તેષાં સમવાયાન્ ન્âન્યત્ર વર્તન્ત ઇતિ ચેન્, નનુ સો ઽપિ સમવાયો યદ્ય્ ઉપકાર્ય્ôપકારક-ભાવ-વ્યતિરેકેણ્âપિ ભવતિ, તતઃ સર્વત્ર્âવિશેષેણ પ્રસજ્યેત, તદ્-અભાવ્âવિશેષાત્. અસ્ત્ય્ એવ્ôપકાર્ય્ôપકારક-ભાવ ઇતિ ચેદ્, હન્ત હતો ઽસ્ય્, અનેક્ôપકારકસ્ય્âનેક-સ્વભાવતા-પ્રાપ્તેસ્, તદ્-વિરહે ઽનેક્ôપકારકત્વ્âભાવાત્. ન હિ યેન સ્વભાવેન્âઇકસ્ય્ôપકરોતિ તેન્âઇવ દ્વિતીયસ્ય, તસ્ય તત્ર્âઇવ્ôપયુક્તત્વાદ્, દ્વિતીય્ôપકારક-સ્વભાવસ્ય તદ્-ઉપમર્દન-દ્વારેણ્ôત્પત્તેર્, ઇતરથ્âઇકમ્ એવ્ôપકુર્વંસ્ તિષ્ઠેત્, તદ્-એક-સ્વભાવાત્. ભિન્નાભિઃ શક્તિભિર્ ઉપકરોતિ, ન ભિન્નૈઃ સ્વભાવૈસ્, તેન ન્âનેક્âન્ત ઇતિ ચેત્, તાસ્ તર્હિ તત્ર કથં વર્તન્ત ઇતિ વાચ્યમ્. સમવાયાદ્ ઇત્ય્-ઉત્તરે ઽસાવ્ અપ્ય્ ઉપકાર્ય્ôપકારક-ભાવમ્ અન્તરેણ કથં ન સર્વત્ર્êતિ પ્રાચીનં ચોદ્યં પશ્ચાલ્-લગ્નમ્ અનુધાવતિ. ઉપકાર્ય્ôપકારક-ભાવ્âભ્યુપગમે પુનર્ અપ્ય્ અનેક-સ્વભાવતા-પ્રદર્શિત-યુક્તેઃ પુનઃ શક્ત્ય્-ઉપકારક-ભિન્ન-શક્તિ-પરિકલ્પને તદ્ એવ્âવર્તતે, તન્ ન ભિન્ન-ધર્મ-પરિકલ્પને ઽપ્ય્ અનેક્âન્તાન્ મોક્ષ ઇતિ વરમ્ આદાવ્ એવ મત્સરિતાં વિહાય્âનેક-ધર્મ્âધ્યાસિતં વસ્ત્વ્ અભ્યુપગતમ્. કિં ભેદ-કલ્પનય્âસ્થાન એવ્âત્મના પરિક્લેશિતેન્êતિ. કિં ચ્âનેક્âન્ત્âભ્યુપગમે સત્ય્ એષ ગુણઃ: પરસ્પર-વિભક્તેષુ સંયોગિ-સંયોગ-સમવાયિ-સમવાય-ગુણ-ગુણ્ય્-અવયવ્âવયવિ-વ્યક્તિ-સામાન્ય્âદિષુ સંયોગ-સમવાય-ગુણ્ય્-અવયવિ-સામાન્ય્âદીનાં સંયોગિ-સમવાયિ-ગુણ્âવયવ-વિશેષ્âદિષુ વર્તન-ચિન્તાયાં યદ્ દૂષણ-જાલમ્ ઉપનિપતતિ, તદ્ અપિ પરિહૃતં ભવત્ય્, એક્âન્ત-ભેદ એવ તદ્-ઉપપત્તેર્, અનેક્âન્તે તદ્-ઉત્થાન્âભાવાત્. તથા હિ: ભિન્નાઃ ખલુ સંયોગ્âદયઃ સંયોગ્ય્-આદિભ્યો વિકલ્પયિતું પાર્યન્તે -- યદ્ ઉત કથમ્ એત એતેષુ વર્તન્ત ઇતિ? કિમ્ એક-દેશેન યદ્ વા સામસ્ત્યેન? યદ્ય્ એક-દેશેન, તદ્ અયુક્તં, તેષાં નિરવયવત્વ્âભ્યુપગમાત્. સ્âવયવત્વે ઽપિ તેભ્યો ઽવયવેભ્યો યદ્ય્ અભિન્નાસ્, તતો ઽનેક્âન્ત્âપત્તિર્, એકસ્ય્âનેક્âવયવત્વ-પ્રાપ્તેઃ. અથ ભિન્નાસ્ તેષ્વ્ અપિ તે કથં વર્તન્ત ઇત્ય્ વાચ્યમ્: એક-દેશેન સામસ્ત્યેન વા. એક-દેશ-પક્ષે તદ્ એવ્âવર્તત ઇત્ય્ અનવસ્થા. અથ સામસ્ત્યેન, તદ્ અપ્ય્ અસાધીયઃ, પ્રત્યેકં પરિસમાપ્તતયા સંયોગ્âદિ-બહુત્વ-પ્રસઙ્ગાત્. તદ્-અભિન્નાઃ પુનઃ સંયોગ્âદયો ન વિકલ્પ-ભાજો ભવન્તિ. અભેદ-પક્ષે ઽપિ સંયોગ્âદિ-માત્રં સંયોગ્ય્-આદિ-માત્રં વા સ્યાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, તસ્ય્âપ્ય્ એક્âન્તેન્âનભ્યુપગમાત્, કિં તર્હ્ય્ અન્યોન્ય્âવિશ્લિષ્ટ-સ્વરૂપા વિવક્ષયા સન્દર્શનીય-ભેદાઃ સર્વ એવ્âઇતે ઽભ્યુપગમ્યન્તે, તથા-વિધાનાં કુયુક્તિ-વિકલ્પ્ôત્થાપિત-દૂષણ-સમૂહ-નિરાકરણ-ક્ષમત્વાદ્, અબાધિત-પ્રતિભાસેષુ સર્વત્ર તેષાં તથ્âઇવ પ્રતિભાસનાદ્, અન્યથા પ્રતિભાસમાનાનામ્ અન્યથા પરિકલ્પને દૃષ્ટ-હાન્ય્-અદૃષ્ટ-પરિકલ્પના-દ્વારેણ્âસમઞ્જસ-પ્રાપ્તેસ્; તથા ચ બ્રહ્મ્âદ્વૈત - શૂન્ય-વાદ્â દયઃ સિદ્ધિમ્ અશ્નુવીરન્, વિશેષ્âભાવાદ્ ઇતિ.
[નવ્_29.3] એતેન્âસ્ય હેતોઃ કાપિલા અપ્ય્ અસિદ્ધત્âદિ-દોષમ્ અભિધિત્સવો મૌક્યમ્ આનીતાઃ. તથા હ્ય્: અન્તર્ એકં સંવેદનમ્ અપર્âપર-હર્ષ-વિષાદ્âદ્ય્-અનન્ત-ધર્મ-વિવર્ત્âક્રાન્ત-રૂપં બહિશ્ ચ ઘટ્âદિકમ્ અર્થં નવ-પુરાણ્âદિ-વર્તુલ-પાર્થિવત્વ્âદ્ય્-અનેક-સ્વભાવ્âવષ્ટબ્ધ-શરીરં સાક્ષાલ્ લક્ષયન્તઃ કથં તદ્-વિપરીત-કથને પ્રવર્તેરન્? પ્રકૃતિ-પુરુષ્âત્મકં દ્રવ્યમ્ એવ્âઇકં તાત્ત્વિકં, પર્યાય-ભ્રાન્તિ-જનકઃ પુનર્ વિવર્તો ઽપારમાર્થિક ઇતિ ચેન્, ન, દ્વયોર્ અપિ સર્વ-પ્રમાણેષુ પ્રકાશમાનયોર્ અબાધિતયોઃ સર્વ-વ્યવહાર-નિબન્ધનયોઃ પક્ષ-પાતમ્ અન્તરેણ્âઇકસ્ય નિહ્નોતુમ્ અશક્યત્વાત્. તથા સતિ વિવર્ત એવ તાત્ત્વિકો, દ્રવ્યં પુનર્ અલીકમ્ ઇતિ પર્યાય-પક્ષ-પાતી પ્રસઞ્જયન્ દુર્નિષેધઃ સ્યાદ્ ઇતિ. અથ્êત્થમ્ અભિદધીથા: દ્રવ્યં સર્વત્ર્âવ્યભિચરિત-રૂપત્વાત્ સત્યં, પર્યાયાઃ પુનર્ વ્યભિચારિણ ઇત્ય્ અસત્યાઃ, તદ્ અયુક્તમ્. યદિ નામ દ્રવ્યમ્ અભેદ-રૂપત્વાત્ સર્વત્ર્âનુવર્તતે, પર્યાયાસ્ તુ ભેદ-રૂપત્વાદ્ વ્યવચ્છિદ્યન્તે, તથ્âપિ તત્ સત્યમ્, ઇતરે ઽલીકા ઇતિ વક્તું ન પાર્યતે, ન હિ નીલં પીત-રૂપતાં ન બિભર્ત્îત્ય્-એતાવતા તદ્ અસત્યમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્, સર્વસ્ય પર-રૂપ-પરિહાર્âવસ્થાયિતય્âલીકત્વ-પ્રાપ્તેઃ. અથ દ્રવ્યમ્ એવ પર્યાયાસ્, તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્, તત્-સ્વરૂપવન્, ન સન્તિ વા દ્રવ્ય-વ્યતિરેકિણઃ પર્યાયા, નિઃસ્વભાવત્વાત્, ખ-પુષ્પવદ્ ઇતિ પ્રમાણયસિ, તથા સતિ પર્યાયા એવ દ્રવ્યં, તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્ તત્-સ્વરૂપવન્, ન્âસ્તિ વા પર્યાય-વ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં, નિષ્પર્યાયત્વાદ્, આકાશ-કુસુમવદ્ ઇત્îતરો ઽપિ પ્રમાણયન્ કેન વાર્યેત. તન્ ન પક્ષ-દ્વયે ઽપિ કાચિદ્ વિશેષ્ôપલબ્ધિર્ ઇતિ. યથ્âઇવ્âનન્ત-સહ-ક્રમ-વર્તિ-પર્યાય્âધ્યાસિતં વસ્તુ સર્વ-પ્રમાણેષુ પ્રકાશતે તથ્âઇવ્âભ્યુપગન્તવ્યં, તથા ચ્âન્યસ્ય્âભાવાત્ તદ્ એવ તદ્-ગોચર ઇતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_29.4] તથા સુગત -મત્âનુસારિણામ્ અપિ મધ્યે સૌત્રાન્તિકસ્ તાવદ્ અસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધતામ્ આવિર્-ભાવયિતું ન્ôત્સહતે, તદ્-અભ્યુપગતિ-વ્યતિરેકેણ નિજ-દર્શન-વ્યવસ્થ્âનુપપત્તેઃ. તથા હિ: બહિસ્ તાવદ્ એકં કારણમ્ અપર્âપર-સામગ્ર્ય્-અન્તઃ-પાતિતય્âનેક-કાર્ય-કાર્યાવેદ્યતે, યથા રૂપં સ્વ્ôત્તર-ક્ષણં સ્વ્âવગાહિ-જ્ઞાન્âદિકં ચ યુગપજ્ જનયતિ. યદિ ચ્âઇક-ક્ષણ-વર્તિનઃ સામગ્રી-ભેદેન ભેદમ્ અનુભવત એવ ભિન્ન-દેશ-નાના-કાર્ય-કારિતા, તથા સતિ નિત્ય-પક્ષ્ôદિતં દૂષણં સ્વ-મસ્તક્ôપનિપાતિ સ્યાત્, તસ્ય્âપિ તથ્âઇવ ભિન્ન-કાલ-કાર્ય-નિર્વર્તને ઽપિ ભેદ્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્. તથા પ્રતિભાસ-ભેદેન ક્ષણ-ક્ષયિ-રૂપ્âદિ-સ્વલક્ષણ-વિલક્ષણત્વ્âભ્યુપગમશ્ ચ્âઇવં નિર્નિબન્ધનઃ સ્યાત્, કૌટસ્થ્યમ્ આબિભ્રતો ઽપિ દ્રવ્યસ્ય્âપર્âપર-કારણ-કલાપ્âન્તર્-ગતતયા નવ-પુરાણ્âદિ-પર્યાય-રૂપ-રસ-ગન્ધ-સ્પર્શ્âવભાસ-લક્ષણ-કાર્ય-સમ્પાદન્âવિરોધ-પ્રસક્તેઃ. કિં ચ્âયમ્ એકં સ્વ્âવયવ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણુમ્ આકારં સાક્ષાલ્ લક્ષયન્ ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-લક્ષણાનિ સ્વલક્ષણાન્ય્ આચક્ષીત ન્âન્યથા, યથ્âકૂતં તદ્-અવભાસસ્ય સ્વપ્ન્âન્તરે ઽપ્ય્ અનુપલક્ષણાલ્; લક્ષિતસ્ય ચ્âલક્ષિત-વ્યતિરેક-નિરાકરણતસ્ તાદાત્મ્યં કથયન્ સ્વ-ગિર્âનેક્âન્ત્âવભાસં સમર્થયતે. તથા હ્ય્: અલક્ષિત-પરમ્âણુ-પારિમાણ્ડલ્ય-પ્રતિક્ષણ-વિવર્તમ્ અપિ સ્વલક્ષણં સ્થિર-સ્થૂર્âદ્ય્-આત્મના દર્શયતિ સ્વરૂપમ્, અન્યથા સુષુપ્તં જગદ્ આસજ્યેત, તદ્-અપ્રકાશને પ્રમાણ્âન્તરસ્ય્âપ્ય્ અત્યન્ત-વિલક્ષણ-સ્વલક્ષણ્âવેદકસ્ય્âપ્રવૃત્તિ-પ્રસઙ્ગાત્. તથ્âન્તઃ-સંવેદનમ્ અર્થ-સ્વરૂપ્âપેક્ષયા બહિર્-મુખ્âન્તર્-મુખ-સવિકલ્પ્âવિકલ્પ-ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત્âદિ-પ્રતિભાસમ્ એકમ્ અભ્યુપયતઃ કથમ્ અનેક્âન્ત્âવભાસો ઽસિદ્ધઃ સ્યાત્? તથા નાના-દેશ-સ્થિત્âર્થ-સાર્થ-સમર્પિત્âકાર્ôપરક્તમ્ એકમ્ આકાર-ભેદે ઽપ્ય્ અન્યથા યુગપત્-પ્રકાશમાન-સિત્âસિત્âદ્ય્-અર્થ-વ્યવસ્થિત્ય્-અનુપપત્તેઃ સંવેદનમ્ અનુમન્યમાનઃ કથં ભિન્ન-સમય-ભાવિ-હર્ષ-વિષાદ્âદ્ય્-અનેક-વિવર્ત-વશાત્ તદ્-ભેદમ્ આત્યન્તિકમ્ અભિદધીત, અભિન્ન-યોગ-ક્ષેમત્વાદ્. યુગપદ્-ભાવિનાં સંવિદ્-અન્તર્-નિવિષ્ટ્âકારાણામ્ એકત્વં ન હર્ષ્âદીનાં, તદ્-વિપર્યયાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, તત્-સામર્થ્ય-વ્યવસ્થાપ્ય્âર્થ્âભેદ-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-એકતયા સિત-પીત્âદિષુ જ્ઞાનસ્ય બોધ-રૂપેણ્âઇવ્âવિશિષ્ટત્વાત્. તદ્ એવં બહિર્ અન્તશ્ ચ્âઇક્âનેક-રૂપત્વે પ્રમાણતઃ સ્થિતેઃ સ્વલક્ષણસ્ય્âન્યથા સ્વ્âભ્યુપેત-દર્શન-વ્યવસ્થ્âયોગાન્ ન્âર્થ-વાદ્ય્ અનેક્âન્ત-પ્રકાશં પ્રતિક્ષેપ્તુમ્ અર્હતિ.
[નવ્_29.5] તથ્ôરરી-કૃત- યોગ્âચાર -મતમ્ અપિ બલાદ્ અનેક્âન્ત-પ્રકાશ-રજ્જુર્ આવેષ્ટયત્ય્, એકસ્ય્âપિ જ્ઞાનસ્ય્âનેક-વેદ્ય-વેદક્âકારતયા પ્રથન્ôપગતેઃ. એક-યોગ-ક્ષેમત્વાત્ તદ્-ઐક્યમ્ ઇતિ ચેન્, ન, યુગપદ્-ઉદય-પ્રલયવતાં સહ-વેદિનાં સકલ-સન્તાનાનામ્ એકત્વ-પ્રસઙ્ગાત્. સંવૃતિ-દર્શિતત્વાદ્ અનેકત્વસ્ય, ન તેન સ્વ-સંવેદન-સાક્ષાત્-કૃત-પારમાર્થિક્âઇકત્વ-ક્ષતિર્ ઇતિ ચેન્, ન, બ્રહ્મ-વાદિ -મત્âપ્રતિષેધ-પ્રસક્તેર્, યતો ઽનાદ્ય્-અવિદ્યા-બલાદ્ એકમ્ અક્રમં સચેતનં સ્વ-સંવેદન-સાક્ષાત્-કૃતમ્ અપિ બ્રહ્મ્âનેકં ક્રમવચ્ ચેતન્âચેતનં પરોક્ષ્âપરોક્ષં લક્ષ્યતે, ભવત્-પરિકલ્પિત-ગ્રાહ્ય-ગ્રાહક્âકાર-વિવિક્ત-સંવેદનવદ્ ઇતિ તેન્âપિ ન દુરુપપાદમ્. અસ્તુ વ્âયમ્ અનેક્âન્ત્âવભાસો ભ્રાન્તસ્, તથ્âપિ સંવેદનસ્ય્âદ્વયતા ન લક્ષ્યતે, તલ્-લક્ષણે સકલ્âસુમતામ્ અધુન્âઇવ મુક્તત્âવાપ્તેઃ. લક્ષ્યતે ચ તત્ કથઞ્ચિદ્, ઇતરથા સુષુપ્ત-દશાવત્ સર્વ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ એકસ્ય્âપિ સંવેદનસ્ય લક્ષિત્âલક્ષિતત્વેન્âનેક્âન્ત-પ્રતિભાસો દુઃશકો ઽપહ્નોતુમ્ ઇતિ જ્ઞાન-વાદ્ય્ અપ્ય્ અસ્ય હેતોર્ અસિદ્ધત્âવિર્-ભાવનં પ્રતિ તૂષ્ણીમ્ આસીત.

[નવ્_29.6] શૂન્ય-વાદિનઃ સમસ્ત્âભાવાદ્ અસિદ્ધો ઽનેક્âન્ત-પ્રકાશ ઇતિ ચેન્, ન, તસ્ય્âપિ પ્રમાણ-પ્રમેય્âભાવે ન સર્વ્âભાવ્âવેદનં સમસ્ત્ય્, અન્યથ્âપ્રમાણકં સર્વં સર્વત્ર વિદ્યત ઇતિ પરસ્ય્âપિ વદતો ન વદન-ભઙ્ગઃ સ્યાત્, તદ્-અભ્યુપગમે ઽભ્યુપગમ-ક્ષતિઃ. તયોશ્ ચ દર્શિતવદ્ અનેક્âન્ત-પ્રકાશ ઇતિ ન્âસિદ્ધો હેતુઃ. મરુ-મરીચિકા-નિચય-ચુમ્બિનિ સંવેદને જલ્ôલ્લેખે ઽપિ તદ્-ગોચરત્વ્âભ્યુપગમ્âભાવાદ્ અનૈકાન્તિકો ઽયમ્ ઇતિ મા શઙ્કિષ્ઠાસ્, તસ્ય ભ્રાન્તત્વાદ્, અભ્રાન્ત-પ્રકાશો હિ તદ્-અભ્યુપગતિ-હેતુઃ. અથ્âયમ્ અપ્îતર્êતર-વિનિર્લુઠિત-પરમ્âણુ-ક્ષણ-ક્ષયિ-બોધેન બાધ્યમાનત્વાદ્ ભ્રાન્ત ઇત્ય્ આચક્ષીથાસ્, તદ્ અયુક્તં, યતસ્ તદ્-બોધઃ કિમ્ ઉપલબ્ધિ-માત્રમ્ યદ્ વા નિર્ણયઃ? યદ્ય્ આદ્યઃ કલ્પસ્ તદ્âનુમાનં વિશીર્યેત, નિર્ગોચરત્વાત્, પ્રાથમકલ્પિકેન્âઇવ નિર્વિકલ્પક-વિવિક્ત-દર્શનેન વિરોધ-ભીરુતયા સર્વથા વસ્તુ-ગ્રહણ્âભ્યુપગમાત્, પ્રમાણ-કલિતે ચ માન્âન્તર-વૈયર્થ્યાદ્, અનવસ્થા-પ્રાપ્તેઃ. અથ દ્વિતીયસ્, તથા સતિ સર્વં નિર્વિકલ્પકમ્ અપ્રમાણતામ્ અશ્નુવીત. ન ચ નિર્ણયો ઽનેક્âન્ત-પ્રકાશં બાધતે, ઽપિ તુ સમર્થયતે, બહિર્ અન્તશ્ ચ તથ્âઇવ તદ્-વિજૃમ્ભણાત્. અથ સર્વથા વસ્તુ-ગ્રહણે ઽપિ નિર્વિકલ્પકં યત્ર્âંશે પાશ્ચાત્યં વ્યવહાર-કારિ-વ્યવસાયમ્ ઉપજનયતિ, તત્ર્âઇવ પ્રમાણતામ્ આસ્કન્દતિ ન્âન્યત્ર્êતિ મન્યેથાસ્, તથા સતિ યદ્-અનન્તરમ્ અર્થ-ક્રિયા-સમર્થ્âર્થ-પ્રાર્થનયા પુરુષઃ પ્રવર્તતે સ એવ નિર્ણયઃ પ્રામાણ્યં સ્વી-કુર્યાન્, ન નિર્વિકલ્પકં, તજ્-જનકત્વે ઽપિ સન્નિકર્ષ્âદિવદ્ ઇત્ય્ આસજ્યેત. નિર્વિકલ્પકમ્ અનધિગત્âર્થ્âધિગન્તૃત્વાત્ પ્રમાણં, ન વ્યવસિતિસ્, તદ્-વિકલ્પત્વાદ્ ઇતિ ચેન્, ન્âનુમિતેર્ અપિ તદ્વદ્ અપ્રામાણ્ય-પ્રસઙ્ગાત્. ન ચ વિપરીત્âકાર-નિરાકરણ-ચતુરતય્âનુમિતિર્ વિશેષવતી, નિર્ણીતેર્ અપિ તદ્-અપનોદ-દક્ષત્વાદ્, અસમારોપ-વિષયે ઽપ્રવૃત્તેઃ. ત્રિ-રૂપ-લિઙ્ગ-જતયા વિશેષો ઽનુમિતેર્ માનતા-સાધક ઇતિ ચેત્, સાક્ષાદ્ અનુભવાદ્ ઉત્પાદસ્ તર્હિ નિર્ણીતેર્ મહ્âપરાધ ઇતિ ભવતો બાલતામ્ ઈક્ષામહે. કિં ચ, યથા નિર્વિકલ્પકમ્ અલક્ષિતં સકલ-વ્યાવૃત્ત-સ્વલક્ષણ-ગ્રહણ-પ્રવણમ્ અપિ કતિચિદ્-અંશ-વિષયં વિકલ્પમ્ ઉત્થાપયતિ, તથ્âર્થ એવ્êન્દ્રિય્âલોક્âદિ-સન્નિકૃષ્ટતયા કતિચિન્-નિજ્âંશ-વિષયં સાક્ષાદ્-વિશદ-વિકલ્પં જનયેદ્ ઇતિ કિમ્ અજા-ગલ-સ્તન-કલ્પ-નિર્વિકલ્પક-કલ્પનયા? તાવન્તો ઽંશા બહિર્-અર્થે વિરુધ્યન્ત ઇતિ ચેત્, પાટવ્âપાટવ્âદયો દર્શને ઽપ્ય્ એકસ્મિન્ ન વિરુધ્યન્ત ઇતિ કિં રાજ્ઞામ્ આજ્ઞા? તસ્માન્ ન ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-લક્ષણ-સ્વલક્ષણ-લક્ષકં ક્વચિત્ કદાચિદ્ દર્શનં લક્ષયન્તિ ભવન્તો ઽપિ, કેવલં સ્વ-દર્શન્âનુરક્ત્âન્તઃ-કરણતયા ન તદ્-અસત્તાં પ્રતિપદ્યન્તે. સ્વ્âંશ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર્âનુયાયિનમ્ એકં બહિર્ અન્તશ્ ચ્âર્થં બોધં ચ પ્રકાશયન્ પ્રથમાનો નિર્ણયઃ, ન પુનર્ નિર્મૂલકૈઃ કુયુક્તિ-વિકલ્પૈર્ બાધ્યત ઇતિ ન ભ્રાન્તઃ. કિં ચ્âસ્ય ભ્રાન્તતાં કથયન્ સર્વ-પ્રમાણ-પ્રમેય-વ્યવસ્થામ્ ઉન્મૂલ્યતિ. તથા હિ: યત્ સત્ત્વ-બોધ-રૂપત્વ-સુખત્વ્âદિષુ પ્રમાણં તદ્ એવ ક્ષણ-ક્ષયિત્વ-સ્વર્ગ-પ્રાપણ-શક્તિ-યુક્તત્વ્âદિષ્વ્ અપ્રમાણમ્; તથા યદ્ વસ્તુ નીલ-ચતુરસ્ર્ôર્ધ્વત્âદિ-રૂપતયા પ્રમેયં તદ્ એવ મધ્ય-ભાગ-ક્ષણ-વિવર્ત્âદિન્âપ્રમેયં; તથા યદ્ બહિર્-અર્થ્âપેક્ષયા સવિકલ્પકં સ્વપ્ન્âદિ-દર્શનં વા ભ્રાન્તં તદ્ એવ સ્વરૂપ્âપેક્ષય્âભ્રાન્તમ્; તથા યન્ નિશીથિની-નાથ-દ્વય્âદિકં દ્વિત્વે ઽલીકં તદ્ અપિ ધવલતા-નિયત-દેશ-ચારિત્âદાવ્ અનલીકમ્ ઇતિ નિર્ણયઃ. યદિ તુ વિરોધાદ્ બિભ્યદ્ભિર્ ભવદ્ભિર્ અયમ્ અપહ્નૂયતે, કિમ્ અપરમ્ ઐકાન્તિકં પ્રમાણં પ્રમેયં ચ્ôરરી-કૃત્ય સ્વ્âકૂતં પ્રતિષ્ઠાપયેયુર્ ઇતિ સકૌતુકં નશ્ ચેતઃ.
[નવ્_29.7] અથ જ્ઞાન-વાદ્ય્ અદ્વૈત-પ્રકાશમ્ અલક્ષિતમ્ અભ્યુપેત્ય તેન બાહુવિધ્યં દધાનો બોધો બાધ્યમાનત્વાદ્ ભ્રાન્ત ઇત્ય્ અભિદધ્યાત્, તદ્ અયુક્તમ્, દૃષ્ટ-હાન્ય્-અદૃષ્ટ-પરિકલ્પના-પ્રસઙ્ગાદ્, અલક્ષિત-નિર્વિકલ્પ-દર્શનસ્ય ચ પ્રાગ્ એવ પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્. અથ યુક્તિર્ બોધસ્ય વૈવિધ્યં બાધેત, તથા હિ: ભ્રાન્ત્âભ્રાન્ત-સંવેદન-વિવેકસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્, સંવિન્-માત્રસ્ય તુ સર્વત્ર્âવ્યભિચારિત્વાદ્, અદ્વયં સંવેદનં વિવિક્ત-યુક્ત્યા પ્રકાશમાનમ્ અનાદિ-કાલ્âલીન-વાસના-સમુપજનિત-સંવૃતિ-દર્શિત-સત્તાકં સિત્âસિત્âદિ-વિવિધ-પ્રતિભાસં નિરાકુરુતે. અત્ર પ્રતિવિદધ્મહે: કિમ્ અયમ્ અનેક્âકારો બોધો ઽદ્વય-સંવેદનાદ્ વ્યત્યરૈક્ષીદ્ વા ન વા. કિં ચ્âતો, યદિ વ્યભૈત્સીત્, કથમ્ અદૃષ્ટ-તત્-કાર્યત્વે વ્યતિરિક્તો ઽયં તદ્ અદ્વયં સંવેદનમ્ અનુમાપયેત્? અવ્યતિરેક-પક્ષે પુનર્ અનેકઃ સન્ન્ એક-સંવેદન-તાદાત્મ્યેન પ્રથમાનઃ કથમ્ અદ્વૈતં ન્ôદ્દલયેત્? અથ સંવૃતિ-દર્શિતત્વાદ્ અલીકતય્âસ્ય સિત્âસિત્âદ્ય્-આકાર-બહિર્-મુખ-કાલુષ્યસ્ય બોધેન તાત્ત્વિકેન સહ ભેદ્âભેદ-વિકલ્પ્âનુપપત્તિર્ ઇતિ બ્રૂષે, તથા સતિ પરો બોધસ્ય્âપારમાર્થિકત્વં અવિદ્યા-દર્શિતત્વાદ્, અર્થ-સત્તાયાઃ પુનસ્ તત્ત્વ-રૂપતા, સર્વત્ર્âવ્યભિચારાદ્ ઇતિ બ્રુવાણો દુર્નિવારઃ સ્યાત્. જડસ્ય પ્રકાશ્âયોગાત્ સંવિત્તિઃ સત્યા, ન્âર્થ ઇતિ ચેદ્, એકસ્ય્âનેકત્âવભાસ્âભાવાદ્ અનેક્âન્તઃ સત્યો, ન્âદ્વૈતમ્ ઇતિ પ્રતિજાનીમહે. સંવૃત્ય્âદ્વયસ્ય્âપિ નાના-પ્રતિભાસો ઽવિરુદ્ધ ઇતિ ચેદ્, અનાદ્ય્-અવિદ્યા-બલાજ્ જડસ્ય્âપિ ચેતનતયા પ્રકાશો ન વિરુદ્ધ ઇતિ પરસ્ય્âપિ શઠ્ôત્તરં ન્âતિદુર્લભં ભવેત્. કિં ચ, નાન્âકાર-કલુષિત-ચૈતન્ય-સામાન્યસ્ય્âન્યથ્âનુપપત્તિ-સામર્થ્યતસ્ તસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ અદ્વયં સંવેદનમ્ અસિદ્ધં સાધયેદ્ અયમ્, અન્યથા નિર્નિબન્ધનતયા સાધનસ્ય્âપ્રવૃત્તેસ્, તથા ચ સ્થિર-સ્થૂર્âદ્ય્-ઉપલક્ષિત્âર્થ્âંશ-વશાદ્ વિશકલિત-પરમ્âણુ-ક્ષણ-ક્ષયિ-પર્યાય-તાદાત્મ્યં સાધયન્ તમ્ અનેક્âન્ત-વાદિનં ન પ્રતિક્ષેપ્તુમ્ અર્હતિ, યુક્તેર્ ઉભયત્ર્âપિ તુલ્યત્વાત્. કિં ચ, યો ઽયં સિત-પીત્âદ્ય્-અનેક્âકાર-નિર્ણયો ઽસાવ્ અપિ સ્વ-સંવેદન્âપેક્ષય્âદ્વય-રૂપ ઇતિ ભવદ્-અભિપ્રાયો; યથા ચ્âનવસ્થા-ભીરુતયા સર્વં જ્ઞાનં સ્વ-પ્રકાશમ્ અભ્યુપેતં, તથા સર્વો નિશ્ચયઃ સ્વ-નિશ્ચાયકો ઽભ્યુપગન્તવ્યો, ઽન્યથા તત્ર્âપ્ય્ અનવસ્થા-દોષો ઽનુષજ્યેત, નિશ્ચયાશ્ ચ સર્વથા સ્વરૂપં નિશ્ચિનુયુર્, ન્âઇક-દેશેન, યતો "નિશ્ચયૈર્ યન્ ન નિશ્ચીયતે રૂપં તત્ તેષાં વિષયઃ કથમ્" ઇતિ સ્વયમ્ એવ સ્વ-વધાય પ્રલપિતમ્. તથા ચ્âદ્વયસ્ય ક્ષણ-ક્ષયિણઃ સ્વરૂપસ્ય તૈર્ ગ્રહણે વિપરીત્âરોપ્âભાવાદ્ આદિત એવ અનુત્થાનં સંસારસ્ય્êતિ યુક્તિ-રિક્ત એવ્âમુક્તત્âભિમાનઃ સ્યાત્, ન ચ્âઇવમ્, ભવ-ભાવસ્ય પ્રતિપ્રાણિ-પ્રસિદ્ધત્વાત્. તન્ ન્âયમ્ ઇતર્êતર્âવિનિર્લુઠિત-દ્રવ્ય-પર્યાય-પ્રકાશો ભ્રાન્તસ્, તદ્-વિપરીત્âર્થ્ôપસ્થાપક-પ્રમાણ્âન્તર્âભાવાદ્ ઇતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_29.8] યદા તુ શૂન્ય-વાદી ‘નિરાલમ્બનાઃ સર્વે પ્રત્યયાઃ, પ્રત્યયત્વાત્, સ્વપ્ન-પ્રત્યયવદ્ઽ; ઇતિ પર્âભિપ્રાય-પ્રવૃત્ત્âનુમાન-બલાદ્ ભ્રાન્તતામ્ અસ્ય કથયેત્, તદા તં પ્રતિ ‘સ્âલમ્બનાઃ સર્વે પ્રત્યયાઃ, પ્રત્યયત્વાજ્, જાગ્રદ્-દશા-પ્રત્યયવદ્ઽ; ઇતિ વિપરીત્âનુમાનમ્ ઉપઢૌકનીયમ્. સ યદિ દૃષ્ટ્âન્તસ્ય સાધ્ય-વિકલતામ્ ઉદ્ભાવયેત્, તદા તદ્-દૃષ્ટ્âન્તે ઽપિ સા દર્શનીયા. યદિ પુનર્ અસૌ સ્વપ્ન-પ્રત્યયસ્ય નિરાલમ્બનત્વં ભવદ્ભિર્ અભિપ્રેતમ્ ઇતિ વિલપન્ન્ આસિતું ન દદ્યાત્, તદા સ વિકલ્પતઃ પર્યનુયોજ્યો: ઽસ્મદ્-અભ્યુપગમઃ પ્રમાણં ભવતો ઽપ્રમાણં વા? પ્રમાણં ચેદ્, યથા તદ્-બલાદ્ દૃષ્ટ્âન્ત-સમર્થનં તથા જાગ્રત્-પ્રત્યય-ગોચર્âર્થ-સમર્થનમ્ અપિ કિં ન કુરુષે, કો ઽયમ્ અર્ધ-જરતીય-ન્યાયઃ? અથ્âપ્રમાણમ્, એવં સતિ સ્વપ્ન-પ્રત્યય-નિરાલમ્બનતા-સાધકં પ્રમાણ્âન્તરં મૃગણીયં, કિમ્ અનેન કુશ-કાશ્âવલમ્બનેન. તત્ર્âપિ પ્રમાણ્âન્તરે વિકલ્પ-યુગલમ્ અમલમ્ અવતરતિ: તત્ કિં નિરાલમ્બનં સ્âલમ્બનં વા? નિરાલમ્બનં ચેન્, ન્âન્ય-પ્રત્યયસ્ય નિરાલમ્બનતાં ગદિતું પટિષ્ઠં, નિર્ગોચરત્વાત્. અથ સ્âલમ્બનં, હન્ત હતો ઽસિ, નિરાલમ્બનાઃ સર્વે પ્રત્યયા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાત-ક્ષતેર્, અનેન્âઇવ વ્યભિચારાદ્ ઇતિ શઠઃ પ્રતિશઠ્âચરણેન નિર્લોઠનીયઃ. તન્ ન્âસ્ય્âનૈકાન્તિકત્વમ્.
[નવ્_29.9] વિરુદ્ધતા-શઙ્કા પુનર્ દૂર્âપાસ્ત-પ્રસર્âઇવ, પ્રમાણ-પ્રકાશિતે ઽર્થે સર્વ-વાદિનાં તથ્âભ્યુપગમ્âવિગાનાદ્ ઇતિ. અનેન સંશય-વિરોધ્âનવસ્થા-વૈયધિકરણ્ય્âસમ્ભવ્âદિ-દૂષણાનિ નિર્મૂલક-મિથ્યા-વિકલ્પ્ôત્થાપિતાનિ પ્રતિભાસ-મુદ્ગર-નિપાત-નિર્દલિત-મસ્તકત્વાન્ ન જીવિતુમ્ ઉત્સહન્ત ઇતિ. તસ્માદ્ અસિદ્ધત્âદિ-દોષ-વિના-કૃતો ઽયં તથા-પ્રતિભાસ-લક્ષણો હેતુર્ અનેક્âન્ત-ગોચરતાં પ્રમાણસ્ય પરાન્ અભ્યુપગમયત્îત્ય્ અલમ્ વિસ્તરેણ. તસ્માત્ ‘તસ્ય્âઇવ તત્ર પ્રતિભાસનાત્ઽ; સર્વ-સંવિદામ્ અનેક્âન્ત્âત્મકં વસ્તુ ગોચર ઇતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_29.10] અયં ચ યથ્âવસ્થિત-પ્રમાણ-વ્યાપાર-પર્યાલોચક-પ્રમાત્ર્-અભિપ્રાયેણ પ્રમાણ-ગોચરો દર્શિતઃ. નયસ્ તર્હિ કિં-ભૂતમ્ તં મન્યત ઇતિ વચન્âવકાશે સત્ય્ આહ: એક્ê ત્ય્-આદિ. અનન્ત-ધર્મ્âધ્યાસિતં વસ્તુ સ્વ્âભિપ્રેત્âઇક-ધર્મ-વિશિષ્ટં નયતિ પ્રાપયતિ સંવેદનમ્ આરોહયત્îતિ નયઃ , પ્રમાણ-પ્રવૃત્તેર્ ઉત્તર-કાલ-ભાવી પરામર્શ ઇત્ય્ અર્થસ્; તસ્ય વિષયો ગોચરો મતો ઽભિપ્રેત એક-દેશેન્â નિત્યત્વ્âદિ-ધર્મ-લક્ષણેન વિશિષ્ટઃ પર-રૂપેભ્યો વિભિન્નો ઽર્થઃ પ્રમેય-રૂપં, પ્રમાણમ્ એવં-વિધમ્ એવ્âર્થં ગૃહ્ણાત્îતિ સ્વ્âકુતેન તેન વ્યવસ્થાપનાદ્ ઇતિ.
[નવ્_29.11] અથવા પ્રમાણ-વિષયાં લક્ષણ-સંખ્યા-ગોચર-ફલ-રૂપાં ચતુર્-વિધાં વિપ્રતિપત્તિં નિરાકૃત્ય્âત્ર્âઇવ નય-ગોચરં નિરૂપયન્ન્ આહ: એક્ê ત્ય્-આદિ. નનુ ચ્âદિ-વાક્યેન પ્રમાણ-વ્યુત્પાદન-માત્રં પ્રતિજ્ઞાનં, તત્ કિં અયમ્ અપ્રસ્તુતો ઽત્ર નય-ગોચરઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ. સત્યં, એવં મન્યતે: ન નયઃ પ્રમાણાદ્ અત્યન્તં દૂર-યાયી, કિં તર્હિ તદ્-અંશ-ભૂત એવ, નય-સમુદાય-સમ્પાદ્યત્વાત્ પ્રમાણસ્ય્âતસ્ તદ્-વ્યુત્પાદન-પ્રતિજ્ઞાને ઽસાવ્ અપિ ‘તન્-મધ્ય-પતિતસ્ તદ્-ગ્રહણેન ગૃહ્યતઽ; ઇતિ-ન્યાયાદ્ ગૃહીત એવ, તન્ ન્âયમ્ અપ્રસ્તુત ઇતિ.
[નવ્_29.12] અત્ર્âપિ પદ્âર્થઃ સ એવ, કેવલં વાક્ય્âર્થ-ભેદઃ. તથા હ્îહ્âઇવં ઘટના: નયસ્ય વિષય એક-દેશ-વિશિષ્ટો ઽર્થો મતો નીતિવિદામ્ ઇતિ. નનુ ચ યદિ નયસ્ય પ્રમાણ્âન્તઃ-પાતિત્વે ઽપિ પૃથગ્ ગોચરઃ પ્રતિપાદ્યતે, તતઃ પ્રમાણવદ્ એતદ્-વિષયા લક્ષણ્âદિ-વિપ્રતિપત્તિર્ અપિ નિરાકર્તવ્યા. સત્યં, કિં તુ ન પરેષાં નય-વ્યવહારઃ પ્રસિદ્ધો, ઽતો ધર્મિણો ઽભાવાત્ તદ્-ગોચરા વિપ્રતિપત્તિર્ ન્âસ્ત્ય્ એવ. ન ચ તે તેન તત્ત્વં પ્રતિપાદનીયાસ્, તત્ત્વ-પ્રતિપાદને પ્રમાણસ્ય્âઇવ વ્યાપારાન્, નયસ્ય પુનર્ એક-દેશ-નિષ્ઠત્વેન તત્-પ્રતિપાદન-સામર્થ્ય-વિકલત્વાદ્, અત એવ્âચાર્યસ્ય ન તલ્-લક્ષણ્âદિ-સ્વરૂપ-કથને ઽપિ મહ્âનાદરઃ. ગોચરં પુનર્ હેય-પક્ષે કાક્વા પ્રક્ષિપન્ સાક્ષાત્ પ્રતિપાદયતિ: મા ભૂત્ સ્વ-દર્શન્âન્તઃ-પાતિનાં મન્દ-બુદ્ધીનાં પ્રમાણ-પ્રતિપન્ને ઽપ્ય્ અનેક્âન્ત્âત્મકે વસ્તુન્ય્ એક-દેશ-સમર્થન્âભિનિવેશ-લક્ષણઃ કદાગ્રહ ઇતિ. અથવા સ્વ-દર્શન્âન્તઃ-પાતિનઃ પ્રત્ય્ અનેન્âઇવ ગોચર-કથનેન્ôપલક્ષણત્વાલ્ લક્ષણ્âદીન્ય્ અપિ લક્ષયતિ. તત્ર પ્રમાણ-પ્રતિપન્ન્âર્થ્âઇક-દેશ-પરામર્શો નય ઇતિ લક્ષણં, સર્વ-નય-વિશેષ્âનુયાયિત્વાત્ પર-રૂપ-વ્યાવર્તન-ક્ષમત્વાચ્ ચ્âસ્ય. સંખ્યયા પુનર્ અનન્તા ઇતિ, અનન્ત-ધર્મત્વાદ્ વસ્તુનસ્, તદ્-એક-ધર્મ-પર્યવસિત્âભિપ્રાયાણાં ચ નયત્વાત્, તથ્âપિ ચિરન્તન્âચાર્યૈઃ સર્વ-સઙ્ગ્રાહિ-સપ્ત્âભિપ્રાય-પરિકલ્પના-દ્વારેણ સપ્ત નયાઃ પ્રતિપાદિતાઃ. તદ્ યથા -- ‘નૈગમ-સઙ્ગ્રહ-વ્યવહાર-ર્જુસૂત્ર-શબ્દ-સમભિરૂઢ્âઇવમ્ભૂતા નયાઽ; ઇતિ. અતો ઽસ્માભિર્ અપિ ત એવ વર્ણ્યન્તે.
[નવ્_29.13] કથમ્ એતે સર્વ્âભિપ્રાય-સઙ્ગ્રાહકા ઇતિ ચેદ્, ઉચ્યતે: ઽભિપ્રાયસ્ તાવદ્ અર્થ-દ્વારેણ શબ્દ-દ્વારેણ વા પ્રવર્તેત, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાદ્; અર્થશ્ ચ સામાન્ય-રૂપો વિશેષ-રૂપો વા, શબ્દો ઽપિ રૂઢિતો વ્યુત્પત્તિતશ્ ચ, વ્યુત્પત્તિર્ અપિ સામાન્ય-નિમિત્ત-પ્રયુક્તા તત્-કાલ-ભાવિ-નિમિત્ત-પ્રયુક્તા વા સ્યાત્. તત્ર યે કેચન્âર્થ-નિરૂપણ-પ્રવણાઃ પ્રમાત્ર્-અભિપ્રાયાસ્ તે સર્વે ઽપ્ય્ આદ્યે નય-ચતુષ્ટયે ઽન્તર્-ભવન્તિ. તત્ર્âપિ યે પરસ્પર-વિશકલિતૌ સામાન્ય-વિશેષાવ્ ઇચ્છન્તિ તત્-સમુદાય-રૂપો નૈગમઃ. યે પુનઃ કેવલં સામાન્યં વાઞ્છન્તિ તત્-સમૂહ-સમ્પાદ્યઃ સઙ્ગ્રહઃ. યે પુનર્ અનપેક્ષિત-શાસ્ત્રીય-સામાન્ય-વિશેષં લોક-વ્યવહારમ્ અવતરન્તં ઘટ્âદિકં પદ્âર્થમ્ અભિપ્રયન્તિ તન્-નિચય-જન્યો વ્યવહારઃ. યે તુ ક્ષણ-ક્ષયિણઃ પરમ્âણુ-લક્ષણા વિશેષાઃ સત્યા ઇતિ મન્યન્તે તત્-સઙ્ઘાત-ઘટિત ઋજુસૂત્ર ઇતિ. તથા યે રૂઢિતઃ શબ્દાનાં પ્રવૃત્તિં વાઞ્છન્તિ તન્-નિવહ-સાધ્યઃ શબ્દ ઇતિ. યે તુ વ્યુત્પત્તિતો ધ્વનીનાં પ્રવૃત્તિં વાઞ્છન્તિ ન્âન્યથા તદ્-વાર-જન્યઃ સમભિરૂઢ ઇતિ. યે તુ વર્તમાન-કાલ-ભાવિ-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તમ્ અધિકૃત્ય શબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે ન્âન્યથ્êતિ મન્યન્તે તત્-સઙ્ઘ-ઘટિતઃ ખલ્વ્ એવમ્ભૂત ઇતિ. તદ્ એવં ન કશ્ચિદ્ વિકલ્પો ઽસ્તિ વસ્તુ-ગોચરો યો ઽત્ર નય-સપ્તકે ન્âન્તર્-યાત્îતિ સર્વ્âભિપ્રાય-સઙ્ગ્રાહકા એતે ઇતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_29.14] સામ્પ્રતમ્ એષામ્ એવ પ્રત્યેકં મતમ્ ઉપવર્ણયામઃ. તત્ર ગમનં ગમઃ પરિચ્છેદ ઇત્ય્ અર્થઃ. નિશ્ચિતો ગમો નિગમો વિવિક્ત-વસ્તુ-ગ્રહણં, સ એવ, પ્રજ્ઞ્âદેર્ આકૃતિ-ગણતયા સ્વ્âર્થિક્âણ્-પ્રત્યય-વિધાનાન્ નૈગમઃ. યદિ વા નિગમ્યન્તે નિયતં પરિચ્છિદ્યન્ત ઇતિ નિગમા અર્થાસ્ તેષુ ભવો યો ઽભિપ્રાયો નિયત-પરિચ્છેદ-રૂપઃ સ નૈગમ ઇતિ. અયં હિ સત્તા-લક્ષણં મહા-સામાન્યમ્ અવાન્તર-સામાન્યાનિ ચ દ્રવ્યત્વ-ગુણત્વ-કર્મત્વ્âદીનિ તથ્âન્ત્યાન્ વિશેષાન્ સકલ્âસાધારણ-રૂપ-લક્ષણાન્ અવાન્તર-વિશેષાંશ્ ચ્âપેક્ષયા પર-રૂપ-વ્યાવર્તન-ક્ષમાન્ સામાન્યાદ્ અત્યન્ત-વિનિર્લુઠિત-સ્વરૂપાન્ અભિપ્રૈતિ. તથા હિ: કિલ સંવિન્-નિષ્ઠાઃ પદ્âર્થ-વ્યવસ્થિતયો, ન ચ સામાન્ય-ગ્રાહિણિ વિજ્ઞાને વિશેષ્âવભાસો ઽસ્ત્ય્, ઽનુવર્તમાન્âઇક્âકાર-પરામર્શેન તદ્-ગ્રહણાદ્, અન્યથા સામાન્ય-ગ્રાહકત્વ્âયોગાત્. ન્âપિ વિશેષ-ગ્રહણ-દક્ષે સંવેદને સામાન્યં ચકાસ્તિ, વિશિષ્ટ-દેશ-દશ્âવચ્છિન્ન-પદ્âર્થ-ગ્રાહિતયા તત્-પ્રવૃત્તેર્, અન્યથા વિશેષ-સંવેદનત્વ્âયોગાત્. ન ચ્âઇતૌ પરસ્પર-વિભિન્નાવ્ અપિ પ્રતિભાસમાનૌ સામાન્ય-વિશેષૌ કથઞ્ચિન્ મિશ્રયિતુમ્ યુક્તાવ્, અતિપ્રસઙ્ગાદ્, વિભિન્ન-પ્રતિભાસિનામ્ અપિ નિખિલ્âર્થ્âત્મનામ્ ઐક્ય-પ્રાપ્તેઃ. એવં ચ પ્રમાણયતિ: પરસ્પર-વિશ્લિષ્ટૌ સામાન્ય-વિશેષૌ, પાર્થક્યેન્ôપલબ્ધેર્, ઇહ યદ્ યત્ પાર્થક્યેન્ôપલભ્યતે તત્ તત્ પરસ્પર-વિશ્લિષ્ટં દ્રવ્યં, તદ્ યથા -- દેવદત્ત-યજ્ઞદત્તાવ્ ઇતિ, પાર્થક્યેન ચ્ôપલભ્યેતે સામાન્ય-વિશેષાવ્, અતઃ પરસ્પર-વિભિન્નાવ્ ઇતિ. ન સામાન્યાત્ પૃથગ્ વિશેષ્ôપલમ્ભ ઇતિ ચેત્, કથં તર્હિ તસ્ય્ôપલમ્ભ ઇતિ વાચ્યમ્. સામાન્ય-વ્યાપ્તસ્ય્êતિ ચેન્, ન તર્હિ સ વિશેષ્ôપલમ્ભઃ, સામાન્યસ્ય્âપિ તેન ગ્રહણાત્; તતશ્ ચ તેન બોધેન વિવિક્ત-વિશેષ-ગ્રહણ્âભાવાત્ તદ્-વાચકં ધ્વનિં તત્-સાધ્યં ચ વ્યવહારં ન પ્રવર્તયેત્ પ્રમાતા; ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, વિશેષ્âભિધાન-વ્યવહારયોઃ પ્રવૃત્તિ-દર્શનાત્. તસ્માદ્ વિશેષમ્ અભિલષતા તત્ર ચ વ્યવહારં પ્રવર્તયતા તદ્-ગ્રાહકો બોધો વિવિક્તો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. તથા સામાન્યમ્ અપિ વિવિક્ત્âકારતયા સ્વ-ગ્રાહિણિ જ્ઞાને યદિ ન પ્રકાશેત, તદા તદ્-ગોચર્âભિમત-સંવેદનેન વિશેષસ્ય્âપ્ય્ આકલનાત્ સામાન્ય્âભિધાન-વ્યવહારયોઃ પ્રવૃત્તેર્ ઉચ્છેદસ્ તથ્âઇવ વક્તવ્યો, વિવિક્ત-સામાન્ય-ગ્રાહિ-બોધ-મૂલકત્વાત્ તયોસ્, તદ્-અનિષ્ટૌ તયોર્ અપ્ય્ અભાવ્âપત્તેઃ. ન ચ સામાન્યં વિશેષં વા તિરસ્-કૃત્ય કેવલસ્ય વિશેષસ્ય સામાન્યસ્ય વ્âભ્યુપગમઃ કર્તું યુક્તો, દ્વયોર્ અપિ સ્વ-ગ્રાહિ-જ્ઞાને પ્રતિભાસમાનતયા વિશેષ્âભાવાત્. તસ્માદ્ એતૌ દ્વાવ્ અપ્îતર્êતર-વિશકલિતાવ્ અઙ્ગી-કરણ્âર્હાવ્ ઇતિ નૈગમઃ.
[નવ્_29.15] અધુના સઙ્ગ્રહ્âભિપ્રાયો વર્ણ્યતે. તત્ર સઙ્ગૃહ્ણાત્ય્ અશેષ-વિશેષ-તિરો-ધાન-દ્વારેણ સામાન્ય-રૂપતયા જગદ્ આદત્ત ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ. અયં હિ મન્યતે: ભાવ-લક્ષણ-સામાન્યાદ્ વ્યતિરિચ્યમાન-મૂર્તયો વા વિશેષાઃ પરિકલ્પ્યેરન્ન્, અવ્યતિરિચ્યમાન-મૂર્તયો વા, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્. તત્ર યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષસ્, તદા નિઃસ્વભાવતાં તે સ્વી-કુર્યુર્, ભાવ-વ્યતિરેકિત્વાદ્, ગગન-કુસુમ્âદિવત્. અથ દ્વિતીયઃ કલ્પસ્, તર્હિ ભાવ-માત્રમ્ આપદ્યન્તે. તથા હિ: ભાવ-માત્રં વિશેષાસ્, તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાદ્, ઇહ યદ્ યતો ઽવ્યતિરિક્તં તત્ તદ્ એવ ભવતિ, તદ્ યથા -- ભાવસ્ય્âઇવ સ્વરૂપમ્, અવ્યતિરેકિણશ્ ચ વિશેષા, અતસ્ તદ્-રૂપા એવ. નનુ ચ યદિ ભાવ-માત્રમ્ એવ તત્ત્વં તદા તસ્ય સર્વત્ર્âવિશેષાદ્ ય એતે પ્રતિપ્રાણિ-પ્રસિદ્ધાઃ સ્તમ્ભ્êભ-કુમ્ભ્âમ્ભો-રૂહ્âદિ-વિશિષ્ટ-વસ્તુ-સાધ્યા વ્યવહારાસ્ તે સર્વે ઽપિ પ્રલયમ્ આપદ્યેરન્ન્, અતો વિશેષા અપિ વિવિક્ત-વ્યવહાર-હેતવો ઽભ્યુપગન્તવ્યાઃ. ન્âઇતદ્ અસ્તિ, વ્યવહારસ્ય્âનાદ્ય્-અવિદ્યા-બલ-પ્રવર્તિતત્વાત્, તેન પારામર્થિક-પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિત-તત્ત્વ-પ્રતિબન્ધ્âભાવાત્. કિં ચ, વિશેષ્âગ્રહો વિશેષેણ ત્યાજ્યો, વિશેષ-વ્યવસ્થાપક-પ્રમાણ્âભાવાત્. તથા હિ: ભેદ-રૂપા વિશેષાઃ, ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં ભેદમ્ અવગાહતે, પ્રત્યક્ષં હિ તાવદ્ ભાવ-સમ્પાદિત-સત્તાકં તમ્ એવ સાક્ષત્-કર્તું યુક્તમ્, ન્âભાવં, તસ્ય સકલ-શક્તિ-વિરહ-રૂપતયા તદ્-ઉત્પાદને વ્યાપાર્âભાવાદ્, અનુત્પાદકસ્ય ચ સાક્ષાત્-કરણે સર્વ-સાક્ષાત્-કરણ-પ્રસઙ્ગાત્, તથા ચ વિશેષ્âભાવાત્ સર્વો દ્રષ્ટાસર્વ-દર્શીસ્યાત્. અનિષ્ટમ્ ચ્âઇતદ્ ભવતાં, તસ્માદ્ ભાવ-ગ્રાહકમ્ એવ તદ્ એષ્ટવ્યમ્. સ ચ ભાવઃ સર્વત્ર્âવિશિષ્ટ ઇતિ તથ્âઇવ તેન ગ્રાહ્યસ્, તદ્-ઉત્તર-કાલ-ભાવી પુનર્ વિકલ્પો ઘટો ઽયં પટ્âદિર્ ન ભવત્îત્ય્ એવમ્-આકારો વ્યવહારં રચયન્ન્ અવિદ્યા-મૂલત્વાન્ ન પ્રમાણં, તન્ ન પ્રત્યક્ષાદ્ વિશેષ્âવગતિઃ. ન્âપ્ય્ અનુમાન્âદેઃ, પ્રત્યક્ષ-મૂલકત્વાચ્ છેષ-પ્રમાણ-વર્ગસ્ય, તસ્માત્ સામાન્યમ્ એવ પરમ્âર્થો, ન વિશેષા ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ.
[નવ્_29.16] સામ્પ્રતં વ્યવહાર-મતમ્ ઉચ્યતે. તત્ર વ્યવહરણં વ્યવહ્રિયતે વ્âનેન લૌકિકૈર્ અભિપ્રાયેણ્êતિ વ્યવહારઃ. અયં તુ મન્યતે: યથા લોક-ગ્રાહમ્ એવ વસ્ત્વ્ અસ્તુ, કિમ્ અનય્âદૃષ્ટ્âવ્યવહ્રિયમાન-વસ્તુ-પરિકલ્પન-કષ્ટ-પિષ્ટિકયા? યદ્ એવ ચ લોક-વ્યવહાર-પથમ્ અવતરતિ તસ્ય્âનુગ્રાહકં પ્રમાણમ્ ઉપલભ્યતે, ન્êતરસ્ય, ન હિ સામાન્યમ્ અનાદિ-નિધનમ્ એકં સઙ્ગ્રાહ્âભિમતં પ્રમાણ-ભૂમિસ્, તથ્âનુભવ્âભાવાત્, સર્વસ્ય સર્વ-દર્શિત્વ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ. ન્âપિ વિશેષાઃ પરમ્âણુ-લક્ષણાઃ ક્ષણ-ક્ષયિણઃ પ્રમાણ-ગોચરસ્, તથા પ્રવૃત્તેર્ અભાવાત્. તસ્માદ્ ઇદમ્ એવ નિખિલ-લોક્âબાધિતં પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધં કિયત્-કાલ-ભાવિ-સ્થૂરતામ્ આબિભ્રાણમ્ ઉદક્âહરણ્âદ્ય્-અર્થ-ક્રિયા-નિર્વર્તન-ક્ષમં ઘટ્âદિકં વસ્તુ-રૂપં પારમાર્થિકમ્ અસ્તુ, પૂર્વ્ôત્તર-કાલ-ભાવિ-તત્-પર્યાય-પર્યાલોચના પુનર્ અજ્યાયસી, તત્ર પ્રમાણ-પ્રસર્âભાવાત્, પ્રમાણમ્ અન્તરેણ ચ વિચારસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્. અવસ્તુત્વાચ્ ચ તેષાં, કિં તદ્-ગોચર-પર્યાલોચનેન? તથા હિ: પૂર્વ્ôત્તર-કાલ-ભાવિનો દ્રવ્ય-વિવર્તાઃ ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-લક્ષણા વા વિશેષા ન કઞ્ચન લોક-વ્યવહારમ્ ઉપરચયન્તિ, તન્ ન તે વસ્તુ-રૂપા, લોક-વ્યવહાર્ôપયોગિનાં એવ વસ્તુત્વાદ્ ઇતિ વ્યવહારઃ.

[નવ્_29.17] સામ્પ્રતં ઋજુસૂત્ર્âભિપ્રાયઃ કથ્યતે. તત્ર ર્જુ પ્રગુણમ્ અકુટિલમ્ અતીત્âનગત-વક્ર-પરિત્યાગાદ્ વર્તમાન-ક્ષણ-વિવર્તિ-વસ્તુનો રૂપં સૂત્રયતિ નિષ્ટઙ્કિતં દર્શયત્îત્ય્ ઋજુસૂત્રઃ. તથા હ્ય્: અસ્ય્âભિપ્રાયો -- ઽતીતસ્ય વિનષ્ટત્વાદ્ અનાગતસ્ય્âલબ્ધ્âત્મ-લાભત્વાત્ ખર-વિષાણ્âદિભ્યો ઽવિશિષ્યમાણતયા સકલ-શક્તિ-વિરહ-રૂપત્વાન્ ન્âર્થ-ક્રિયા-નિર્વર્તન-ક્ષમત્વમ્, અર્થ-ક્રિયા-ક્ષમં ચ વસ્તુ; તદ્-અભાવાન્ ન તયોર્ વસ્તુત્વમ્ ઇતિ. વર્તમાન-ક્ષણ્âલિઙ્ગિતં ચ પુનર્ વસ્તુ-રૂપં સમસ્ત્âર્થ-ક્રિયાસુ વ્યાપ્રિયત ઇતિ તદ્ એવ પારમાર્થિકમ્. તદ્ અપિ ચ નિરંશમ્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્, અંશ-વ્યાપ્તેર્ યુક્તિ-રિક્તત્વાદ્, એકસ્ય્âનેક-સ્વભાવતામ્ અન્તરેણ્âનેક-સ્વ્âવયવ-વ્યાપન્âયોગાત્. અનેક-સ્વભાવત્âઇવ્âસ્ત્વ્ ઇતિ ચેન્, ન, વિરોધ-વ્યાઘ્ર્âઘ્રાતત્વાત્. તથા હિ: યદ્ય્ એકઃ સ્વભાવઃ કથમ્ અનેકઃ? અનેકશ્ ચેત્ કથમ્ એકઃ? એક્âનેકયોઃ પરસ્પર-પરિહારેણ્âવસ્થાનાત્; તસ્માત્ સ્વરૂપ-નિમગ્નાઃ પરમ્âણવ એવ પરસ્પર્ôપસર્પણ-દ્વારેણ કથઞ્ચિન્ નિચય-રૂપતામ્ આપન્ના નિખિલ-કાર્યેષુ વ્યાપાર-ભાજ ઇતિ ત એવ સ્વલક્ષણં, ન સ્થૂરતાં ધારયત્ પારમાર્થિકં ઇતિ. કિં ચ, પ્રમાણતો ઽર્થ-વ્યવસ્થા, ન ચ પ્રમાણં દેશ-કાલ-વ્યાપ્તિ-ગ્રહણે કિઞ્ચન પ્રવર્તતે, સર્વ-પ્રમાણાનાં વર્તમાન-પ્રકાશ-રૂપત્વાત્. તથા હિ: પ્રત્યક્ષં તાવદ્ રૂપ્âલોક-મનસ્કાર-ચક્ષુર્-લક્ષણ-કારણ-ચતુષ્ટયાલ્ લબ્ધ-સત્તાકં વર્તમાન-ક્ષણ એવ પ્રકાશતે, અતીત-વર્ત્સ્યત્-ક્ષણયોર્ અસન્નિહિતત્વાત્, તતશ્ ચ તત્ તત્-કાલ-સમ્બદ્ધમ્ એવ વસ્તુનો રૂપં સાક્ષાત્-કર્તું ક્ષમતે ન પૂર્વમ્ અપરં વ્âસન્નિધાનાદ્ એવ. યદિ પુનર્ વિનષ્ટમ્ અપિ પૂર્વ-ક્ષણ-વર્તિ-રૂપમાકલયેત્, તદા વિનષ્ટત્વ્âવિશેષાન્ નિરવધિઃ ક્ષણ-પરમ્પરા તત્ર પ્રતીયેત, તથા ચ સતિ સઙ્કલિકય્âનાદિ-જન્મ-પરમ્પરા-ગ્રાહિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુષજ્યેત. એવમ્ અનાગત-ક્ષણ-ગ્રહણે ઽપિ યોજ્યમ્; અનિષ્ટં ચ્âઇતત્, તસ્માત્ તદ્ વાર્તમાનિક-ક્ષણ-ગ્રહણ-દક્ષમ્ એવ્êત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. નનુ ચ યદિ ક્ષણ-ભઙ્ગુરતામ્ અર્થ્âત્મનામ્ અધ્યક્ષમ્ અવલોકયતિ, તદા નીલત્êવ પ્રતિભાસમાના સા વિપ્રતિપત્તિ-ગોચરં ન યાયાદ્ ઇતિ તદ્-વિષયો લૌકિકાનાં વ્યવહારઃ પ્રવર્તેત, ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, સ્થિરતા-દ્વારેણ વ્યવહાર-પ્રવૃત્તેર્ ઇતિ. અત્ર પ્રતિવિધીયતે -- સાક્ષાત્-કુર્વાણા અપિ ક્ષણ-વિનશ્વરતાં સદૃશ્âપર્âપર્ôત્પત્તિ-વિપ્રલબ્ધ-બુદ્ધયો મન્દા ન્âધ્યવસ્યન્ત્ય્, અનાદિ-કાલ-પ્રરૂઢ-વાસના-પ્રબોધ-સમુપજનિત-મિથ્યા-વિકલ્પ-સામર્થ્યાચ્ ચ વિપર્યસ્ત-સ્થિરતા-વ્યવહારં પ્રવર્તયન્તિ, તન્ ન્âયમ્ અધ્યક્ષસ્ય્âપરાધો, ઽપિ તુ પ્રમાત્ઃણામ્ એવ. તથા ઘન્âકારો ઽપિ પ્રત્યક્ષ-પૃષ્ઠ-ભાવિ-મિથ્યા-વિકલ્પ-સન્દર્શિત એવ, વિવિક્ત-દર્શને તત્-પ્રતિભાસ્âયોગાત્, કર-ચરણ-શિરો-ગ્રીવ્âદયો હ્ય્ અવયવાઃ પરસ્પર-વિભક્તા એવ તત્ર પ્રતિભાન્તિ, ન વ્યાપ્ય્-આકારો, ન ચ તે ઽપિ સ્વ્âંશ-વ્યાપિનઃ પ્રતિભાન્તિ, તદ્-અવયવાનામ્ અપ્îતર્êતર-વિશકલિત-રૂપાણાં પ્રતિભાસાત્ તાવદ્ યાવત્ પરમ્âણવ એવ પ્રથન્તે, વ્યાપિ-રૂપસ્ય વિચાર્âક્ષમત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત-પ્રાયમ્. ન્âપ્ય્ અનુમાનાત્ સ્થિર-સ્થૂર-વસ્તુ-સિદ્ધિઃ, પ્રત્યક્ષ-પરિગૃહીતં હિ સમ્બન્ધમ્ આસાદ્ય્âનુમાનં પ્રવર્તેત, યદા ચ તત્ ક્ષણ-ભઙ્ગુર-વિવિક્ત્âંશ-ગ્રહણ-ચાતુર્યમ્ આબિભ્રદ્ દર્શિતં તદ્âનુમાનમ્ અપિ તત્-પ્રતિબન્ધ-મૂલકં તદ્-ગોચરમ્ એવ પારમ્પર્યેણ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સ્વ-પ્રતિભાસિનો રૂપસ્ય્âલીકતયા તત્-પ્રતિષ્ઠાપન-દ્વારેણ્âઇવ તસ્ય પ્રામાણ્યાત્. નનુ ચ સ્મરણ-પ્રત્યભિજ્ઞાન્âદીનિ સ્થિર-સ્થૂર-વસ્તુ-વ્યતિરેકેણ ન્ôપપદ્યન્તે, પૂર્વમ્ અદૃષ્ટે તદ્-અભાવાત્, પુરુષ્âદ્ય્-અવયવિનાં સ્મરણાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ ચ. ન્âઇતદ્ અસ્તિ, તેષામ્ અલીક-વાસના-પ્રબોધ્ôત્થાપિતત્વેન પ્રામાણ્ય્âયોગાત્. કિં ચ, તાન્ય્ અપિ સ્વયં વર્તમાન-ક્ષણ એવ પ્રકાશન્તે, વિપ્લવ-વશાત્ તુ સ્વરૂપમ્ એવ વાસના-સમ્પાદિત્âતીત્âર્થ-રૂપતયા વ્યવસ્યન્તિ, ઘન્âકારં ચ તસ્ય્âસન્તમ્ અધ્યારોપયન્તિ; તન્ ન તેભ્યો ઽપિ વ્યાપિ-વસ્તુ-સિદ્ધિઃ. તસ્માદ્ વ્યાપિનિ રૂપે પ્રમાણ્âનવતારાત્ પરસ્પર-વિશ્લિષ્ટાઃ પરમ્âણવ એવ પરમ્âર્થત ઇતિ ર્જુસૂત્રઃ.
[નવ્_29.18] તદ્ ઇદમ્ અર્થ-સ્વરૂપ-નિરૂપણ-નિપુણાનાં નયાનાં મતમ્ ઉપવર્ણિતમ્; અધુના શબ્દ-વિચાર-ચતુરાણામ્ ઉપવર્ણ્યતે. તત્ર ત્રયાણામ્ અપિ શબ્દ્âદીનામ્ ઇદં સાધારણમાકૂતં, યદ્ ઉત શબ્દ એવ પરમાર્થો ન્âર્થસ્, તસ્ય તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્. પાર્થક્યેન વસ્તુત્વ-સિદ્ધેઃ કથમ્ અવ્યતિરેક ઇતિ ચેત્, પ્રમાણાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. તથા હિ: ન વ્યતિરિક્તો ઽર્થઃ શબ્દાત્, તત્-પ્રતીતૌ તસ્ય પ્રતીયમાનત્વાદ્, ઇહ યત્-પ્રતીતૌ યત્ પ્રતીયતે તત્ તતો ઽવ્યતિરિક્તં ભવતિ, તદ્ યથા -- શબ્દે પ્રતીયમાને તસ્ય્âઇવ સ્વરૂપં, પ્રતીયતે ચ શબ્દે પ્રતીયમાને ઽર્થો, ઽતો ઽસૌ તતો ઽવ્યતિરિક્ત ઇતિ. અગૃહીત-સઙ્કેતસ્ય ઘટ-શબ્દ-શ્રવણે ઽપિ ઘટ-પ્રતીતેર્ અભાવાદ્ વ્યતિરિક્ત ઇતિ ચેદ્, એવં તર્હિ વિષસ્ય મારણ્âત્મકત્વં તદ્-અજ્ઞસ્ય ન પ્રતિભાત્îતિ તત્ તતો વ્યતિરિક્તમ્ આપદ્યેત, ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, તદ્-વ્યતિરેક્âવિશેષેણ ગુડ-ખણ્ડવદ્ વિષસ્ય્âપ્ય્ અમારકત્વ્âપત્તેઃ, સમ્બન્ધસ્ય ચ વ્યતિરિક્તેન સહ પ્રાગ્ એવ્âપાસ્તત્વાત્; તન્ ન્âબુદ્ધ-પ્રમાતૃ-દોષેણ વસ્તુનો ઽન્યથાત્વમ્, અન્યથ્âન્ધો રૂપં ન્êક્ષત ઇતિ તદ્-અભાવો ઽપિ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ. યે નિરભિધાના વર્તન્તે ઽર્થાસ્ તેષાં શબ્દાત્ પાર્થક્યેન વસ્તુત્વ-સિદ્ધિર્ ઇતિ ચેન્, ન, નિરભિધાન્âર્થ્âભાવાત્, કેવલં કેચિદ્ વિશેષ-શબ્દૈઃ સઙ્કીર્ત્યન્તે, કેચિત્ સામાન્ય-ધ્વનિભિર્ ઇત્ય્ એતાવાન્ વિશેષઃ સ્યાત્. યદિ વા સકલ્âર્થ-વાચકા વિશેષ-ધવનયો ન સન્ત્îતિ ન્âસ્ત્ય્ અત્ર પ્રમાણમ્. તતશ્ ચ સર્વે ઽર્થા વિદ્યમાન-સ્વ-વાચકા, ઽર્થત્વાદ્, ઘટ્âર્થવદ્ ઇતિ પ્રમાણાત્ સર્વેષાં સ્વ-વાચકત્વેન પૂર્વ્ôક્ત-યુક્તેઃ શબ્દાદ્ અપાર્થક્ય-સિદ્ધિઃ. તસ્માન્ ન પરમ્âર્થતો ઽર્થઃ શબ્દ્âતિરિક્તો ઽસ્ત્ય્, ઉપચારતઃ પુનર્ લૌકિકૈર્ અપર્યાલોચિત-પરમ્âર્થૈર્ વ્યવહ્રિયતે. અસાવ્ અપ્ય્ ઔપચારિકઃ શબ્દ્âત્મકો વ્âર્થઃ પ્રતિક્ષણ-ભઙ્ગુરઃ સ્વી-કર્તવ્યો, વર્ણાનાં ક્ષણ-ધ્વંસિતા-પ્રતીતેર્, ઋજુસૂત્ર-પ્રતિપાદિત-યુક્તિ-કલાપાચ્ ચ.
[નવ્_29.19] સામ્પ્રતમ્ એતેષામ્ એવ પ્રત્યેકમ્ અભિપ્રાયઃ કથ્યતે. તત્ર શબ્દો: રૂઢિતો યાવન્તો ધ્વનયઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અર્થે પ્રવર્તન્તે; યથ્êન્દ્ર-શક્ર-પુરન્દર્âદયઃ, તેષાં સર્વેષામ્ અપ્ય્ એકમ્ અર્થમ્ અભિપ્રૈતિ કિલ પ્રતીતિ-વશાદ્, યથા શબ્દ્âવ્યતિરેકો ઽર્થસ્ય પ્રતિપાદ્યતે તથ્âઇવ તસ્ય્âઇકત્વં વ્âનેકત્વં વા પ્રતિપાદનીયં; ન ચ્êન્દ્ર-શક્ર-પુરન્દર્âદયઃ પર્યાય-શબ્દા વિભિન્ન્âર્થ-વાચિતયા કદાચન પ્રતીયન્તે, તેભ્યઃ સર્વદ્âઇવ્âઇક્âકાર-પરામર્શ્ôત્પત્તેર્, અસ્ખલદ્-વૃત્તિતયા તથ્âઇવ વ્યવહાર-દર્શનાત્. તસ્માદ્ એક એવ પર્યાય-શબ્દાનામ્ અર્થ ઇતિ શબ્દઃ, શબ્દ્યત આહૂયતે ઽનેન્âભિપ્રાયેણ્âર્થ ઇતિ નિરુક્તાદ્ એક્âર્થ-પ્રતિપાદન્âભિપ્રાયેણ્âઇવ પર્યાય-ધ્વનીનાં પ્રયોગાદ્ ઇતિ.

[નવ્_29.20] સામ્પ્રતં સમભિરૂઢ-મતમ્ ઉપવર્ણ્યતે. તત્ર સમ્ એકી-ભાવેન્âભિરોહતિ વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તમ્ આસ્કન્દતિ શબ્દ-પ્રવૃત્તૌ યો ઽભિપ્રાયઃ સ સમભિરૂઢઃ. અયં હિ પર્યાય-શબ્દાનાં પ્રતિવિભક્તમ્ એવ્âર્થમ્ અભિમન્યતે, તદ્ યથ્êન્દનાદ્ ઇન્દ્રઃ, પરમ્âઇશ્વર્યમ્ ઇન્દ્ર-શબ્દ-વાચ્યં પરમ્âર્થતસ્, તદ્વત્ય્ અર્થે પુનર્ ઉપચારતઃ પ્રવર્તતે, ન વા કશ્ચિત્ તદ્વાન્, સર્વ-શબ્દાનાં પરસ્પર-વિભક્ત્âર્થ-પ્રતિપાદકતય્âશ્રય્âશ્રયિ-ભાવેન પ્રવૃત્ત્ય્-અસિદ્ધેઃ. એવં શકનાચ્ છક્રઃ, પૂર્-દારણાત્ પુરન્દર ઇત્ય્-આદિ ભિન્ન્âર્થત્વં સર્વ-શબ્દાનાં દર્શયતિ; પ્રમાણયતિ ચ: પર્યાય-શબ્દા વિભિન્ન્âર્થાઃ, પ્રતિવિભક્ત-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તકત્વાદ્, ઇહ યે યે પ્રતિવિભક્ત-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તકાસ્ તે તે ભિન્ન્âર્થાઃ, યથ્êન્દ્ર-ઘટ-પુરુષ-શબ્દા વિભિન્ન્âર્થા, વિભિન્ન-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તકાશ્ ચ પર્યાય-શબ્દા અપ્ય્, અતો ઽભિન્ન્âર્થા ઇતિ. યત્ પુનર્ અવિચારિત-પ્રતીતિ-બલાદ્ એક્âર્થ્âભિધાયકત્વં પ્રતિપાદ્યતે તદ્ અયુક્તમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્. તથા હિ: યદિ યુક્તિ-રિક્તા પ્રતીતિર્ એવ શરણી-ક્રિયતે તદા મન્દ-મન્દ-પ્રકાશે દવીયસિ દેશે સન્નિવિષ્ટ-શરીરા વિભિન્ના અપિ નિમ્બ-કદમ્બ્âશ્વત્થ-કપિત્થ્âદય એક-તર્વ્-આકારતામ્ આબિભ્રાણાઃ પ્રતીયન્ત ઇત્ય્ એકતય્âઇવ્âભ્યુપગન્તવ્યાઃ. ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, વિવિક્ત-તત્-સ્વરૂપ-ગ્રાહિ-પ્રત્યનીક-પ્રત્યય્ôપનિપાત-બાધિતત્વેન પૂર્વ-પ્રતીતેર્ વિવિક્તાનામ્ એવ તેષામ્ અભ્યુપગમાત્, તન્ ન્âઇક્âર્થ-વાચિનો ધ્વનયઃ સન્તિ, રૂઢિઃ પુનર્ અવિચારિત-તદ્-અર્થાનામ્ ઇતિ સમભિરૂઢઃ.
[નવ્_29.21] સામ્પ્રતમ્ એવમ્ભૂત્âભિપ્રાયઃ પ્રતિપાદ્યતે. તત્ર્âઇવં-શબ્દઃ પ્રકાર-વચનસ્, તતશ્ ચ્âઇવં યથા વ્યુત્પાદિતસ્ તં પ્રકારં ભૂતઃ પ્રાપ્તો યઃ શબ્દઃ સ એવમ્ભૂતઃ; તત્-સમર્થન-પ્રધાનો ઽભિપ્રાયો ઽપ્ય્ એવમ્ભૂતસ્, તદ્-વિષયત્વાત્, વિષય-શબ્દેન ચ વિષયિણો ઽભિધાનાત્. અયં હિ યસ્મિન્ન્ અર્થે શબ્દો વ્યુત્પાદ્યતે સ વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તમ્ અર્થો યદ્âઇવ વિવર્તતે તદ્âઇવ તં શબ્દં પ્રવર્તમાનમ્ અભિપ્રૈતિ, ન સામાન્યેન. યથ્ôદક્âદ્ય્-આહરણ-વેલાયાં યોષિદ્-આદિ-મસ્તક્âરૂઢો વિશિષ્ટ-ચેષ્ટાવાન્ એવ ઘટો ઽભિધીયતે, ન શેષો, ઘટ-શબ્દ-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્ત-શૂન્યત્વાત્, પટ્âદિવદ્ ઇતિ. અતીતાં ભાવિનીં વા ચેષ્ટામ્ અધિકૃત્ય સામાન્યેન્âઇવ્ôચ્યત ઇતિ ચેન્, ન, તયોર્ વિનષ્ટ્âનુત્પન્નતયા શશ-વિષાણ-કલ્પત્વાત્; તથ્âપિ તદ્-દ્વારેણ શબ્દ-પ્રવર્તને સર્વત્ર પ્રવર્તયિતવ્યો, વિશેષ્âભાવાત્. કિં ચ, યદ્ય્ અતીત-વર્ત્સ્યચ્-ચેષ્ટ્âપેક્ષયા ઘટ-શબ્દો ઽચેષ્ટાવત્ય્ અપિ પ્રયુજ્યેત, કપાલ-મૃત્-પિણ્ડ્âદાવ્ અપિ તત્-પ્રવર્તનં દુર્નિવારં સ્યાત્, વિશેષ્âભાવાત્, તસ્માદ્ યત્ર ક્ષણે વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તમ્ અવિકલમ્ અસ્તિ તસ્મિન્ન્ એવ સો ઽર્થસ્ તચ્-છબ્દેન વાચ્ય ઇત્ય્ એવમ્ભૂતઃ.
[નવ્_29.22] તદ્ એવમ્ અનેક-ધર્મ-પરીત્âર્થ-ગ્રાહિકા બુદ્ધિઃ પ્રમાણં, તદ્-દ્વાર્âયાતઃ પુનર્ એક-ધર્મ-નિષ્ઠ્âર્થ-સમર્થન-પ્રવણઃ પરામર્શઃ શેષ-ધર્મ-સ્વી-કાર-તિરસ્-કાર-પરિહાર-દ્વારેણ વર્તમાનો નયઃ, સ ચ ધર્માણામ્ આનન્ત્યાદ્ અનન્ત-ભેદસ્, તથ્âપિ સર્વ-સઙ્ગ્રાહક્âભિપ્રાય-પરિકલ્પન-મુખેન્âઇવં સપ્ત-ભેદો દર્શિતઃ. અયમ્ એવ ચ સ્વ્âભિપ્રેત-ધર્મ્âવધારણ્âત્મકતયાશેષ-ધર્મ-તિરસ્-કાર-દ્વારેણ પ્રવર્તમાણઃ પરામર્શો દુર્નય-સંજ્ઞામ્ અશ્નુતે; તદ્-બલ-પ્રભાવિત-સત્તાકા હિ ખલ્વ્ એતે પર-પ્રવાદાઃ. તથા હિ: નૈગમ-નય-દર્શન્âનુસારિણૌ નૈયાયિક - વૈશેષિકૌ . સઙ્ગ્રહ્âભિપ્રાય-પ્રવૃત્તાઃ સર્વે ઽપ્ય્ અદ્વૈત -વાદાઃ સાંખ્ય -દર્શનં ચ. વ્યવહાર-નય્âનુપાતિ પ્રાયશ્ ચાર્વાક -દર્શનમ્. ઋજુસૂત્ર્âકૂત-પ્રવૃત્ત-બુદ્ધયસ્ તાથાગતાઃ . શબ્દ્âદિ-નય-મત્âવલમ્બિનો વૈયાકરણ્âદય ઇતિ. અથ્êત્થમ્ અભિદધીથા, યથા: કથમ્ એતે ઽવધારણ-દ્વારેણ સ્વકમ્ અર્થં સમર્થયન્તસ્ તદ્-વિપરીતં નિરાકુર્વાણા દુર્નયતાં પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્ય્, અત્ર્ôચ્યતે -- એવં પ્રવૃત્તૌ નિર્ગોચરત્વાન્, નિર્ગોચરસ્ય નયત્વ્âયોગાત્. તથા હિ: નયતિ કેનચિદ્ અંશેન વિશિષ્ટમ્ અર્થં પ્રાપયતિ યો ઽભિપ્રાયઃ સ નયઃ, સ્વ્âભિપ્રેત-ધર્માચ્ છેષ-ધર્મ-પ્રતિક્ષેપ-દ્વારેણ તુ પ્રવૃત્તો ન કિઞ્ચિન્ નયત્ય્, એક-ધર્મ્âલિઙ્ગિતસ્ય વસ્તુનો ઽસમ્ભવાદ્, બહિર્ અન્તશ્ ચ્âનેક-ધર્મ-પરિકરિત-સ્વભાવસ્ય તસ્ય પ્રતિભાસાત્, તદ્-અપહ્નવ-કારિણાં કદભિપ્રાયાણાં પ્રતિભાસ-બાધિતત્વેન્âલીકત્વાત્.

[નવ્_29.23] તથા હિ: યઃ તાવન્ નૈગમ-નયઃ પરસ્પર-વિશ્લિષ્ટૌ સામાન્ય-વિશેષૌ પ્રત્યપીપદત્, તદ્ અયુક્તમ્. તયોસ્ તથા કદાચન પ્રતિભાસ્âભાવાત્. યચ્ ચ્ôક્તમ્: અનુવર્તમાન્âઇક્âકાર-પરામર્શ-ગ્રાહ્યં સામાન્યં યત્ર ન તત્ર વિશેષ-પ્રતિભાસો, યત્ર ચ વિશિષ્ટ-દેશ-દશ્âવચ્છિન્ન-બોધ-નિર્ગ્રાહ્યો વિશેષો ન તત્ર સામાન્ય્âવગતિસ્, તદ્-વચન-માત્રમ્ એવ, ધવ-ખદિર-પલાશ્âદિ-સમસ્ત-વિશેષ્âપસારણે વૃક્ષત્વ્âદિ-સામાન્ય-પ્રતિભાસ્âભાવાત્. દૂરાદ્ વિશેષ્âગ્રહણે ઽપિ કેવલં તચ્ ચકાસ્ત્îતિ ચેન્, ન, તત્ર્âપ્ય્ અભ્યન્તરી-ભૂત-વિશેષ-પ્રતિભાસાત્, તદ્-વિરહે શશ-વિષાણ-રૂપત્વાત્. એવં વિશેષા અપિ ન સામાન્યાદ્ અત્યન્ત-વ્યતિરેકિણઃ પ્રતિભાન્તિ, તન્-નિમગ્નાનામ્ એવ તેષાં ગ્રહણાદ્, ઇતરથા સત્તાતો ઽતિરિચ્યમાના ભાવા નિઃસ્વભાવતામ્ આત્મસાત્-કુર્વન્તિ. તથા વૃક્ષત્વ્âદિ-સામાન્યેભ્યો ઽપિ ભેદિનો વૃક્ષ્âદયો ન સ્યુસ્, તદ્-અભેદ-નિબન્ધનત્વાત્ તત્-સ્વરૂપ-સ્થિતેઃ. તસ્માત્ તદ્ એવ સંવેદનમ્ ઉપસર્જની-કૃત-વૈષમ્યં પ્રધાની-કૃત્âઇક્âકારં સામાન્યં ગૃહ્ણાત્îત્ય્ ઉચ્યતે, ન્યક્-કૃત-સમત્વમ્ ઉત્કલિત-નાનાત્વં પુનર્ વિશેષ-ગ્રહ્îતિ, સમત્વ-નાનાત્વયોઃ કથઞ્ચિદ્ ભેદ્âભેદિનોઃ પરસ્પરં સર્વ્âર્થેષુ ભાવાત્, તદ્-અભાવે તથા-વિધ-પ્રતિભાસ્âનુપપત્તેઃ. એતેન યદ્ અવાદિ "ન ચ્âઇતૌ વિભિન્નાવ્ અપિ પ્રતિભાસમાનૌ સામાન્ય-વિશેષૌ કથઞ્ચિન્ મિશ્રયિતું યુક્તાવ્" ઇત્ય્-આદિ, તદ્ અપાસ્તમ્ અવગન્તવ્યં, વિભિન્નયોઃ પ્રતિભાસ્âભાવાત્. વ્યવહારો ઽપિ સર્વઃ પ્રધાન્ôપસર્જન-દ્વારેણ કથઞ્ચિદ્ ઇતર્êતર્âવિનિર્લુઠિત-સામાન્ય-વિશેષ-સાધ્ય એવ; ન હિ સામાન્યં દોહ-વાહ્âદિ-ક્રિયાયામ્ ઉપયુજ્યતે, વિશેષાણામ્ એવ તત્ર્ôપયોગાન્, ન્âપિ વિશેષા એવ તત્-કારિણઃ, ગોત્વ-શૂન્યાનાં તેષાં વૃક્ષ્âદ્ય્-અવિશિષ્ટતયા તત્-કરણ-સામર્થ્ય્âભાવાત્. કિં ચ્âત્યન્ત-વ્યતિરેકે સામાન્ય-વિશેષયોર્ વૃક્ષં છિન્ધ્îતિ ચોદિતઃ કિમ્ ઇતિ તદ્-વિશેષે પલાશ્âદૌછેદં વિધત્તે? તત્ર તસ્ય સમવાયાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, સમવાય-ગ્રાહક-પ્રમાણ્âભાવાદ્, ભાવે ઽપિ વિશ્લિષ્ટયોર્ અભેદ-બુદ્ધ્ય્-ઉત્પાદન્âક્ષમત્વાત્, તસ્ય્âપિ વ્યતિરિક્તતયા પદ્âર્થ્âન્તર્âવિશેષાન્ નિત્યત્વ્âઇકત્વ-સર્વ-ગતત્વ્âદિભિશ્ ચ સર્વત્ર તત્-કરણ-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ. યત્ પુનર્ અવાદીર્, યદ્ ઉત: યદિ સામાન્યં વિશેષ-નિષ્ઠં, વિશેષો વા સામાન્ય-વ્યાપ્તઃ સમુપલભ્યેત, તતો વિવિક્તયોસ્ તયોઃ ક્વચિદ્ અનુપલમ્ભાદ્ યો ઽયં વિવિક્તેષુ સામાન્યેષુ વિશેષેષુ ચ્âભિધાન્âર્થ-ક્રિયા-લક્ષણો વ્યવહારઃ સ સમસ્તઃ પ્રલયં યાયાલ્, લોલી-ભાવેન તદ્-વિવેકસ્ય કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્, તદ્ અપ્ય્ અસમીચીનં, યતો યદ્ય્ અપિ પરસ્પર્âવિવિક્તયોઃ સામાન્ય-વિશેષયોઃ સર્વત્ર્ôપલમ્ભસ્, તથ્âપિ યત્ર્âઇવ પ્રમાતુર્ અર્થિત્વં તદ્ એવ સામાન્યં, વિશેષાન્ વા પ્રધાની-કૃત્ય તદ્-ગોચરં ધ્વનિમ્ અર્થ-ક્રિયાં વા પ્રવર્તયત્îતરસ્ય્âપ્ય્ ઉપસર્જન-ભાવેન તત્ર વ્યાપારાત્, તદ્-વિકલસ્ય્êતરસ્ય્âપિ શશ-વિશાણાયમાનતયા ક્વચિદ્ અનુપયોગાત્. કિં ચ્âત્યન્ત-વ્યતિરેકિણિ વિશેષેભ્યઃ સામાન્યે વૃત્તિ-વિકલ્પ્ôપલમ્ભ-નૂતન-વિશેષ-સમ્બન્ધ્âદિ-દ્વારેણ દૂષણ-મુદ્ગર-કદમ્બકં મૂર્ધનિ પતદ્ દુર્વિષહં સ્યાત્. તથા હિ: તત્ તેષુ કથં વર્તેત -- સામસ્ત્યેન્âઇકદેશેન વા? સામસ્ત્ય-પક્ષે પ્રતિવિશેષં પરિસમાપ્તતયા સામાન્ય-બહુત્વ-પ્રસઙ્ગો, ઽનિષ્ટં ચ્âઇતદ્, એકત્વ્âભુપગમ-ક્ષતેઃ. એકદેશેન વર્તને પુનર્ યાવન્તો વિશેષાસ્ તાવન્તસ્ તદ્-અંશાઃ પ્રસજન્તિ, ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, સામાન્યસ્ય નિરવયવત્વાત્; સ્âવયવત્વે ઽપિ પુનસ્ તે ઽભિન્ના ભિન્ના વા. યદ્ય્ અભિન્ના વિશેષાસ્, તર્હ્ય્ અભેદિનઃ કિં ન્êષ્યન્તે, વિશેષ્âભાવાત્. ભેદ-પક્ષે પુનસ્ તેષ્વ્ અપિ તત્ કથં વર્તેત -- સામસ્ત્યેન્âઇકદેશેન વ્êતિ? તદ્ એવ ચોદ્યમ્ અલબ્ધ-પરિનિષ્ઠમ્ અવતરતિ, તન્ ન્âત્યન્ત-ભેદિનો વૃત્તિઃ સમ્ભવતિ. કિં ચ, યદ્ય્ એકં સામાન્યં ભેદવત્ સમસ્ત-વિશેષેષુ વર્તેત, તદ્âઇક-વિશેષ્ôપલમ્ભ-કાલે તદ્ ઉપલમ્ભ્યતે ન વા? યદ્ય્ આદ્યઃ પક્ષસ્, તસ્ય્âઇકતયા સર્વત્ર્ôપલમ્ભાત્, વ્યાપ્ય-ગ્રહણ્âભાવે વ્યાપક-ગ્રહણ્âસિદ્ધેર્, નિખિલ-તદ્-વ્યાપ્ય-વિશેષ-ગ્રહણમ્ આસજ્યેત, ન ચ્âઇતદ્ અસ્તિ, પુરો-વર્તિ-વિશેષસ્ય્âઇવ સાક્ષાત્-કરણાચ્, છેષ-વિશેષાણામ્ અસન્નિધાનાત્; સન્નિહિત-વિશેષ-નિષ્ઠમ્ એવ તદ્ ઉપલભ્યતે. તસ્ય્âઇવ તદ્-વ્યઞ્જકત્વાદ્, ઇતરેષાં તદ્-અભાવાદ્ ઇતિ ચેન્ ન્âઇક-સ્વભાવસ્ય ખણ્ડશો વ્યઞ્જન્âયોગાત્ સન્નિહિત-વિશેષ-વ્યઞ્જિતમ્ એવ તત્ સર્વત્ર સ્વભાવ્âન્તર્âભાવાત્ સર્વ-વિશેષ-ગતં ચ તદ્-રૂપમ્, અતસ્ તદ્-દર્શનં કેન વાર્યેત. અથ દ્વિતીયઃ કલ્પસ્, તથા સતિ યથ્âઇક-વિશેષ્ôપલમ્ભ-સમયે ન્ôપલભ્યતે, તથા શેષ-વિશેષ્ôપલમ્ભ-કાલે ઽપિ ન્ôપલભ્યેત, વિશેષ્âભાવાત્. અતસ્ તદ્-અભાવ એવ્ôક્તઃ સ્યાત્, કેવલસ્ય્ôપલમ્ભ્âભાવાત્. ઉપલમ્ભે ઽપિ સ્વ-સ્વભાવ-સ્થિતેર્ વિશેષ-રૂપત્âપત્તિઃ. તથા ચિરન્તન-વિશેષ-વ્યવસ્થિત-સત્તાકં તન્ નૂતન-વિશેષ્ôત્પાદે સતિ કથં તેન સહ સમ્બન્ધમ્ અનુભવેત્? ન તાવદ્ વિશેષ્âન્તરેભ્યસ્ તદ્ ઉત્પિત્સુ-વિશેષ-દેશં ગન્તુમ્ અર્હતિ,
નિષ્ક્રિયત્વાત્. ન્âપિ તત્ર્âઇવ્âભવદ્, વિશેષ્ôત્પાદાત્ પ્રાક્ તદ્-દેશે તદ્-ઉપલમ્ભ્âભાવાત્. ન્âપિ વિશેષેણ્âઇવ સહ્ôત્પદ્યતે, નિત્યત્વાન્, નિત્યસ્ય ચ્ôત્પત્તિ-વિરોધાત્. અથ્âઇતદ્-દોષ-પરિજિહીર્ષયા તત્ સક્રિયાકમ્ અભિધીયેત, તથ્âપિ પૂર્વ-વ્યક્તિ-ત્યાગેન વા નૂતન-વિશેષ-દેશમ્ આક્રામેત્, તદ્-અભાવેન વા? ન તાવદ્ અદ્યઃ પક્ષશ્, ચિરન્તન-વ્યક્તીનાં સામાન્ય-વિકલતયા તત્-સમ્બન્ધ-સાધ્ય-બુદ્ધિ-ધ્વનિ-વિરહ-પ્રસઙ્ગાત્. ન ચ્âઇતદ્ અસ્ત્ય્, અપર્âપર-વિશેષ્ôત્પાદે ઽપિ પ્રાચીન-વ્યક્તિષુ તદ્-દર્શનાત્. અથ દ્વિતીયઃ કલ્પસ્, તદ્ અપ્ય્ અસમ્બદ્ધં, નિરવયવસ્ય પૂર્વ-વ્યક્તિ-ત્યાગ-વૈકલ્યે સત્ય્ ઉત્પિત્સુ-વ્યક્તિં પ્રતિગમન્âભાવાત્. સ્âવયવ-પક્ષસ્ય પુનઃ પ્રાગ્ એવ્âપાસ્તત્વાન્, ન્âઇતદ્-અભ્યુપગમ-દ્વારેણ પરિહારઃ શ્રેયાન્. અન્યચ્ ચ: વ્યતિરિક્ત-સામાન્ય-સમ્બન્ધાદ્ યદિ ભાવાઃ સમાના, ન સ્વરૂપેણ, તદા સત્ત્વ-સમ્બન્ધાત્ પ્રાગ્ ભાવાઃ સન્તો ઽસન્તો વા. સન્તશ્ ચેદ્ અપાર્થકઃ સત્તા-સમ્બન્ધો, ઽન્યથ્âનવસ્થા પ્રસજ્યેત, પુનઃ-સત્ત્âન્તર-સમ્બન્ધ્âનિવારણાત્. અસન્તશ્ ચેદ્ અત્યન્ત્âસતામ્ અપિ ગગન્âરવિન્દ્âદીનાં સત્તા-સમ્બન્ધાદ્ ભાવ-રૂપત્âપદ્યેત. એવં દ્રવ્યત્વ-ગુણત્વ-કર્મત્વ-ગોત્વ્âદિ-સામાન્યેષ્વ્ અપિ સમસ્તમ્ એતદ્ વાચ્યમ્, એક-યોગ-ક્ષેમત્વાત્, તન્ ન પરસ્પરમ્ અત્યન્ત-વ્યતિરેકિણૌ સામાન્ય-વિશેષૌ કથઞ્ચન ઘટામ્ આટીકેતે. અત એવ તત્-સમર્થન-પ્રવણસ્ તત્-તાદાત્મ્ય-પ્રતિક્ષેપકો ઽભિપ્રાયો નિરાલમ્બનત્વાન્ નૈગમ-દુર્નય-વ્યપદેશમ્ આસ્કન્દતિ, તાદાત્મ્ય્ôપેક્ષય્âઇવ સામાન્ય-વિશેષ-વ્યતિરેક-સમર્થકસ્ય નૈગમ-નયત્વાદ્, વ્યતિરેકિણોર્ અપિ તયોર્ વસ્તુનિ કથઞ્ચિદ્ ભાવાદ્, ઇતરથા વિવક્ષય્âપિ તથા દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વાત્, પ્રધાન્ôપસર્જન-ભાવસ્ય દ્વય-નિષ્ઠત્વાત્, અત્યન્ત-તાદાત્મ્યે તત્-કારિણ્યા વિવક્ષાયા અપિ નિર્ગોચરતા-પ્રસઙ્ગાત્. તસ્માત્ કથઞ્ચિદ્ ભેદ્âભેદિનાવ્ એવ્âઇતૌ, તદ્-અન્યતર-સમર્થકઃ પુનર્ નિરાલમ્બનત્વાદ્ દુર્નયતાં સ્વી-કરોત્îતિ સ્થિતમ્.

[નવ્_29.24] તથા સઙ્ગ્રહો ઽપ્ય્ અશેષ-વિશેષ-પ્રતિક્ષેપ-મુખેન સામાન્યમ્ એકં સમર્થયમાનો દુર્નયઃ, તદ્-ઉપેક્ષા-દ્વારેણ્âઇવ તસ્ય નયત્વાત્, વિશેષ-વિકલસ્ય સામાન્યસ્ય્âસમ્ભવાત્. તથા હિ: યત્ તાવદ્ ઉક્તં -- યદ્ ઉત "વિશેષાઃ સામાન્યાદ્ વ્યતિરેકિણો ઽવ્યતિરેકિણો વા. વ્યતિરેક-પક્ષે નિઃસ્વભાવત્વં, નિઃસત્તાકત્વાત્. અવ્યતિરેક-પક્ષે ભાવ-માત્રં, તદ્-અવ્યતિરિક્તત્વાત્, તત્-સ્વરૂપવદ્" ઇતિ -- તદ્ અયુક્તં, વિશેષ-વાદિનો ઽપ્ય્ એવં-વિધ-વિકલ્પ-સમ્ભવાત્. તથા હિ: વિશેષેભ્યઃ સામાન્યં વ્યતિરિક્તમ્ અવ્યતિરિક્તં વા. વ્યતિરિક્તં ચેન્, ન તર્હિ સામાન્યં, સ્વ-સ્વરૂપ-વ્યવસ્થિતતયા વિશેષ-રૂપત્વાત્. અવ્યતિરિક્તં ચેત્, તથ્âપિ ન સામાન્યં, વિશેષ્âવ્યતિરિક્તત્વાદ્ એવ તત્-સ્વરૂપવત્. યદ્ અપ્ય્ અવાદ્ય્ -- "અનાદ્ય્-અવિદ્યા-બલ-પ્રવૃત્તો વિશેષ-વ્યવહારસ્, તાત્ત્વિકં સામાન્યં" -- તદ્ અપિ વચન-માત્રમ્ એવ, યુક્તિ-રિક્તત્વાત્, સામાન્યમ્ એવ્âનાદ્ય્-અવિદ્યા-દર્શિતં, વિશેષાઃ પુનઃ પારમાર્થિકા ઇતિ વિશેષ-વાદિનો ઽપિ વદતો વક્ત્ર-ભઙ્ગ્âભાવાત્. યત્ પુનર્ વિશેષ-ગ્રાહક-પ્રમાણ્âભાવં પ્રતિપાદયત્âભ્યધાયિ, યદ્ ઉત "પ્રત્યક્ષં ભાવ-સમ્પાદિત-સત્તાકં તમ્ એવ સાક્ષાત્-કરોતિ ન્âભાવં, તસ્ય્âનુત્પાદકત્વાદ્" ઇત્ય્-આદિ, તદ્ અયુક્તતરં, યતઃ કેન્êદં ભવતો ઽત્યન્ત-સુહૃદા નિવેદિતં: "ભાવ એવ કેવલઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉત્થાપયતિ, ન પુનર્ અભાવો ઽપિ" [ઇતિ]? અભાવ-વ્યાપાર્âભાવ-પ્રતિપાદક-યુક્તિ-કલાપેન્êતિ ચેદ્ મુગ્ધ-વિપ્રતારિતો ઽસિ, તદ્-વ્યાપાર્âભાવ્âસિદ્ધેઃ, સદ્-અસદ્-રૂપ-વસ્તુનઃ સમસ્ત-ક્રિયાસુ વ્યાપારાદ્, ભાવ-તાદાત્મ્યેન વ્યવસ્થિતસ્ય્âભાવસ્ય વ્યાપારે વિરોધ્âભાવાત્. કથં ભાવ્âભાવયોસ્ તાદાત્મ્યં, વિરોધાદ્? ઇતિ ચેન્, ન, પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધે વિરોધ્âભાવાત્. તથા હિ: ઘટ્âદિકઃ પદ્âર્થ્âત્મા સ્વરૂપેણ સન્, ન પટ્âદિ-રૂપેણ્âપ્îતિ ભાવ્âભાવ્âત્મકઃ. યદિ પુનઃ કથઞ્ચિન્ ન્âભાવ્âત્મકઃ સ્યાત્, તદા પટ્âદિ-રૂપેણ્âપિ ભાવાત્ સર્વ્âત્મકઃ પ્રાપ્નોતિ. યુક્તમ્ એતદ્, અત એવ ભેદ-પ્રપઞ્ચ-વિલય-સિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્, સ્યાદ્ એવ્âઇતદ્, યદિ પટ્âદ્ય્-અભાવ્âઇક્âન્તાચ્ છૂન્ય-વાદિનો ઽપિ મનો-રથ-પૂરણં ન સ્યાત્; તથા હિ: પટ્âદિ-વિવિક્તો ઘટો ઽનુભૂયતે, ન ચ પટ્âદ્ય્-અભાવો ભાવેન સહ તાદાત્મ્યમ્ અનુભવતિ, તસ્માદ્ અભાવ્âત્મક એવ્âયમ્, એવં પટ્âદયો ઽપ્îતર્êતર્âપેક્ષય્êતિ શૂન્યત્વ્âપત્તિઃ. તસ્માત્ સ્વરૂપમ્ આબિભ્રાણં પર-રૂપેભ્યો વ્યાવૃત્તમ્ એવ વસ્તુ સર્વ-ક્રિયાસુ વ્યાપ્રિયત ઇતિ ભાવ્âભાવ્âત્મકસ્ય્âઇવ વ્યાપારઃ, સ્વરૂપ-ધારણસ્ય ભાવત્વાત્, પર-રૂપ-વ્યાવર્તનસ્ય્âભાવત્વાદ્ ઇતિ. એવં સ્વ-ગોચર-પ્રત્યક્ષ્ôત્પાદને ઽપિ વ્યાપ્રિયતે, તતશ્ ચ તદ્-રૂપમ્ એવ તત્ સાક્ષાત્-કુર્યાદ્ ઇતિ સ્વરૂપ-નિયતે પર-રૂપેભ્યો વ્યાવૃત્ત એવ વસ્તુનિ પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તતે, તજ્-જન્યત્વાન્, ન ભાવ-માત્રે, તસ્ય કેવલસ્ય સ્વરૂપ્âવ્યવસ્થિતેર્ ઉત્પાદકત્વ્âયોગાત્. ન ચ જનકત્વાદ્ અર્થો ગ્રાહ્યો જન્યત્વાદ્ વા જ્ઞાનં ગ્રાહકમ્, અતિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, કિં તર્હ્ય્ આવરણ-વિચ્છેદ્âદેર્ લબ્ધ-સત્તાકં ગ્રહણ-પરિણામાજ્ જ્ઞાનં ગૃહ્ણાત્ય્, અર્થસ્ તુ સન્નિધાન્âદેર્ ગૃહ્યતે, સ ચ્âનુવર્તમાન-વ્યાવર્તમાન-રૂપ એવ પ્રતીયત ઇતિ તથા-ભૂતો ઽભ્યુપગન્તવ્યો, ન કેવલ-સામાન્ય-રૂપ ઇતિ. સદ્-અસદ્-અંશયોઃ કથમ્ એકત્ર્âવસ્થાનમ્ ઇતિ ચેત્, તાદાત્મ્યેન્êતિ બ્રૂમઃ. નનુ તાદાત્મ્યે ભાવ-માત્રમ્ અભાવ-માત્રં વ્âપદ્યેત્êતર્êતર્âવ્યવતિરિક્તત્વાદ્, ઇતર્êતર-સ્વરૂપવત્, તન્ ન્ôભય-રૂપ-વસ્તુ-સિદ્ધિઃ. ન્âઇતદ્ અસ્તિ, તાદાત્મ્યસ્ય સમ્બન્ધત્વાત્, સમ્બન્ધસ્ય ચ દ્વય-નિષ્ઠત્વાત્, તદ્-અભાવે કસ્ય કેન સમ્બન્ધો, નિર્ગોચરત્વાત્? તસ્માદ્ એતૌ સદ્-અસદ્-અંશૌ ધર્મિ-રૂપતય્âભેદિનૌ, વસ્તુનઃ સદ્-અસદ્-રૂપસ્ય્âઇકત્વાદ્, ધર્મ-રૂપતયા પુનર્ વિવક્ષિતૌ ભેદમ્ અનુભવતઃ, સ્વરૂપેણ ભાવાત્, પર-રૂપેણ ત્વ્ અભાવાદ્ ઇતિ. તદ્ એવં પ્રત્યક્ષે વિવિક્ત-વસ્તુ-ગ્રાહિણિ સકલ-પ્રમાણ-પ્રષ્ઠે પ્રસાધિતે શેષ-પ્રમાણાન્ય્ અપિ તદ્-અનુસારિતયા વિવિક્તમ્ એવ સ્વ-ગોચરં સ્થાપયન્ત્îતિ. તદ્-અપલાપી કેવલ-સામાન્ય-પ્રતિષ્ઠાપકઃ કદ્-અભિપ્રાયઃ સઙ્ગ્રહ-દુર્નય-વ્યપદેશં સ્વી-કુરુતે, વિશેષ્âપેક્ષય્âઇવ સામાન્ય-સ્થાપકસ્ય સઙ્ગ્રહ-નયત્વાદ્ ઇતિ.

[નવ્_29.25] તથા વ્યવહારો ઽપિ પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધં વસ્તુ-સ્વરૂપં નિહ્નુવાનો યુક્તિ-રિક્તમ્ અવિચારિત-રમણીયં લોક-વ્યવહાર-માર્ગ્âનુસારિ સમર્થયમાનો દુર્નયતામ્ આત્મનિ નિધત્તે, લોક-વ્યવહાર-પ્રસાધકસ્ય્âપ્îતર્âનિષ્ટૌ વ્યવસ્થાન્âભાવાત્. તથા હિ: યદ્ ઇદં કિયત્-કાલ-ભાવિ સ્થૂરતામ્ આબિભ્રાણં લોક-વ્યવહાર-કારિ ઘટ્âદિકં ભવતસ્ તાત્ત્વિકમ્ અભિપ્રેતં તન્ ન્âકસ્મિકં, કિં તર્હિ નિત્ય-પરમ્âણુ-ઘટિતમ્, ઇતરથા નિષ્કારણત્વેન સર્વદા ભાવ્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્. ન તે પરમ્âણવસ્ તથા પ્રતિભાન્ત્îતિ ચેન્, ન્âત એવ તેષામ્ અનુમાનતઃ સિદ્ધિઃ. યદિ પુનર્ યદ્ એવ સાક્ષાન્ ન વિશદ-દર્શને ચકાસ્તિ તત્ સકલમ્ અપલપ્યેત, હન્ત બહ્વ્ ઇદાનીમ્ અપલપનીયં, ઘટ્âદિ-વસ્તુનો ઽપ્ય્ અર્વાગ્-ભાગ-વર્તિ-ત્વઙ્-માત્ર-પ્રતિભાસાન્ મધ્ય-પર-ભાગ્âદીનામ્ અપલાપ-પ્રસઙ્ગાત્, તથા ચ લોક-વ્યવહાર-કારિત્âપિ વિશીર્યેત, તાવતા તદ્-અસિદ્ધેઃ. અથ્âત્ર્âનુમાન-બલેન વ્યવહાર-ક્ષમ-સમ્પૂર્ણ-વસ્તુનઃ સાધનમ્, એવં તર્હિ ભૂત-ભાવિ-પર્યાય-પરમ્âણુ-સાધનમ્ અપિ ક્રિયતાં, વિશેષ્âભાવાત્. તથા હિ: યથા બાહ્ય-ત્વઙ્-માત્ર-પ્રતિભાસે ઽપિ સર્વ-વસ્તૂનાં તાવતા વ્યવહાર્âભાવાન્ મધ્ય-ભાગ્âદિ-સાધનેન સમ્પૂર્ણાનિ તત્-સમર્થાનિ તાનિ સાધ્યન્તે, તથ્âઇવ કિયત્-કાલ-ભાવિ-ઘન્âકાર-દર્શને ઽપ્ય્ અનાદ્ય્-અનન્ત-પરમ્âણુ-તાદાદ્મ્ય-વ્યવસ્થિત-શરીરાણિ તાનિ સાધ્યન્તાં, તદ્-અભાવે ઽપિ તેષામ્ અનુપપત્તેઃ. તથા હિ: વ્યવહાર્âવતારિણો દર્શન-યોગ્યસ્ય્âદ્ય-પર્યાયસ્ય તાવદ્ અતીત-પર્યાય્âનભ્યુપગમે નિર્હેતુકત્વં, તત્ર ચ્ôક્તો દોષઃ. તદ્-ઉત્પાદક્âનન્તર-પર્યાય્êષ્ટૌ પુનસ્ તજ્-જનક-પર્યાયો ઽપ્ય્ અભ્યુપગન્તવ્ય ઇત્ય્ અનાદિ-પર્યાય-પરમ્પરા સિદ્ધિમ્ અધ્યાસીત. તથા વ્યવહાર્âવતારિ-વસ્તુ-પર્યન્ત-પર્યાયસ્ય પર્યાય્âન્તર્âનુત્પાદકત્વે બલાદ્ અવસ્તુત્વમ્ આઢૌકતે, ભવન્-નીતેર્ એવ્âર્થ-ક્રિયા-કરણ-વૈકલ્યાત્. તદ્-ઉત્પાદકત્વે પુનર્ અસાવ્ અપ્ય્ અપર-પર્યાય્ôત્પાદક ઇત્ય્ અનન્ત-પર્યાય-માલ્ôપપદ્યતે. તથા ઘન્âકારો ઽપિ વિશદ-દર્શનેન સાક્ષાત્-ક્રિયમાણો નિષ્પ્રદેશ-પર્યન્ત્âવયવ-વ્યતિરેકેણ ન્ôપપદ્યતે, કર-ચરણ્âદ્ય્-અવયવાનાં ખણ્ડશો ભિદ્યમાનતય્âવયવિ-રૂપત્વાત્, તદ્-અવયવાનામ્ અપ્ય્ અવયવ્âન્તર-ઘટિતત્વાત્. પરમ્âણવ એવ પર્યન્ત્âવયવાઃ પરમ્âર્થતો ઘન્âકાર-હેતવસ્; તદ્-અભાવે પુનર્ આકસ્મિકો ઽસૌ સર્વત્ર્ôપલભ્યેત, ન વા ક્વચિદ્, વિશેષ્âભાવાત્. એતેન યદ્ અવાદિ: લોક-વ્યવહાર્âવતારિણઃ પ્રમાણમ્ અનુગ્રાહકમ્ અસ્તિ વસ્તુનો ન્êતરસ્ય્êત્ય્-આદિ, તદ્ અપિ પ્રતિક્ષિપ્તમ્ અવગન્તવ્યં, દૃશ્યમાન્âર્થ્âન્યથ્âનુપપત્ત્ય્âઇવ તત્-સાધનાત્. યત્ પુનર્ ઉક્તં: "કિં તેષામ્ અતીત્âનાગત-પર્યાય-પરમ્âણ્વ્-આદીનાં પર્યાલોચનેન લોક-વ્યવહાર્âનુપયોગિતય્âવસ્તુત્વાદ્" ઇત્ય્-આદિ, તદ્ અયુક્તમ્, ઉપેક્ષયા વાર્તમાનિક-વસ્તુનો ઽનુપયોગિત્વેન્âવસ્તુત્વ-પ્રાપ્તેઃ, સર્વસ્ય સર્વ-લોક્âનુપયોગિત્વાત્. કસ્યચિદ્ ઉપયોગિતયા વસ્તુત્વે તેષામ્ અપિ સા સમસ્ત્ય્ એવ, સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાન્âદિ-ગોચરત્વાદ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્. તદ્ એવં પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધ્âર્થ્âપલાપિત્વાદ્ વ્યવહારો દુર્નયઃ, તદ્-ઉપેક્ષયા વ્યવહાર્âનુપાતિ-વસ્તુ-સમર્થકસ્ય વ્યવહાર-નયત્વાદ્ ઇતિ.

[નવ્_29.26] અથ ઋજુસૂત્રો ઽપિ દૃષ્ટ્âપલાપેન્âદૃષ્ટમ્ એવ ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-લક્ષણં વસ્તુ-સ્વરૂપં પરમ્âર્થતયા મન્યમાનો દુર્નયતામ્ આસ્કન્દતિ, દૃશ્યમાન-સ્થિર-સ્થૂર્âર્થ્âપહ્નવે નિર્મૂલતયા સ્વ્âભિપ્રેત-વસ્તુ-સમર્થક-પરામર્શસ્ય્ôત્થાન્âભાવાત્. તથા હિ: સ્વ્âવયવ-વ્યાપિનં કાલ્âન્તર-સંચરિષ્ણુમ્ આકારં સાક્ષાલ્ લક્ષયન્ પશ્ચાત્ કુયુક્તિ-વિકલ્પેન વિવેચયેદ્, યદ્ ઉત્âઇષ સ્થિર-સ્થૂરો દૃશ્યમાનઃ ખલ્વ્ આકારો ન ઘટામ્ ઇયર્તિ. વિચાર્âક્ષમત્વાદ્ ઇત્ય્-આદિના ન ચ દૃષ્ટમ્ અદૃષ્ટ-સન્દર્શકૈઃ કુયુક્તિ-વિકલ્પૈર્ બાધિતું શક્યં, સર્વત્ર્âનાશ્વાસ-પ્રસઙ્ગાત્. અથ્âભિદધીથા: "મન્દ-મન્દ-પ્રકાશે પ્રદેશે રજ્જૌ વિષ-ધર-ભ્રાન્તિઃ પ્રાક્તની યથ્ôદીચીનેન તન્-નિર્ણય-કારિણા વિકલ્પેન બાધ્યતે, તથ્êદમ્ અપિ સ્થિર-સ્થૂર-દર્શનં ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-પ્રસાધક-પરામર્શેન, કિમ્ અત્ર્âયુક્તમ્?" ન્âઇતદ્ અસ્તિ, રજ્જુ-પ્રતિભાસસ્ય્âઇવ પ્રાક્-પ્રવૃત્ત-વિષ-ધર-ભ્રાન્ત્ય્-અપનોદ-દક્ષત્વાત્, તદ્-અભાવે ચ વિકલ્પ-શતૈર્ અપિ નિવર્તયિતુમ્ અશક્યત્વાત્. અત્ર્âપ્ય્ અતીત-વર્ત્સ્યતોર્ વિનષ્ટ્âનુત્પન્નતય્âસન્નિહિતત્વાત્, સ્થૂર્âવયવાનાં ચ સ્વ્âવયવેષુ ભેદ્âભેદ-દ્વારેણ પર્યાલોચ્યમાનાનામ્ અવસ્થાન્âભાવાત્ ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણવ એવ પ્રતિભાન્તિ, તતશ્ ચ પ્રતિભાસ એવ સ્થિર-સ્થૂર-દર્શનસ્ય બાધક ઇતિ ચેદ્, એવં તર્હિ પ્રતિભાસસ્ય્ôપદેશ-ગમ્યત્âનુપપત્તેસ્, તથ્âઇવ વ્યવહારઃ પ્રવર્તેત. પાશ્ચાત્ય-મિથ્યા-વિકલ્પ-વિપ્લવાન્ ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેન્, ન્âન્યત્ર્âપ્ય્ અસ્ય્ôત્તરસ્ય વિપ્લવ-હેતુત્વાત્. તથા હિ: ધવલે જલજ્âદૌ પ્રતિભાતે ઽપિ નીલો ઽયમ્ અધ્યક્ષેણ્âવલોકિતઃ; પાશ્ચાત્ય-મિથ્યા-વિકલ્પ-વિપ્લવાત્ તુ ધવલઃ પ્રતિભાત્îતિ ભવન્-ન્યાયેન શઠઃ પ્રતિજાનાનઃ કેન વાર્યેત. તન્ ન દૃષ્ટ્âપલાપઃ કર્તું શક્ય ઇતિ સ્થિર-સ્થૂર-વસ્તુ-સિદ્ધિસ્, તસ્ય્âઇવ દર્શનાદ્, ઇતરસ્ય તદ્-દર્શન-દ્વારેણ સાધ્યમાનસ્ય્âનુમેયત્વાત્, તદ્-અનિષ્ટૌ તસ્ય્âપ્ય્ અસિદ્ધેઃ. એતેન સ્થિર-સ્થૂર-વસ્તુનો ઽર્થ-ક્રિયા-વિરહ-પ્રતિપાદનમ્ અપિ પ્રતિવ્યૂઢં, તથા-વિધસ્ય્âઇવ સર્વ-ક્રિયાસુ વ્યાપાર-દર્શનાત્ ક્ષણ-ક્ષયિણો ઽર્થ-ક્રિયા-નિષેધાચ્ ચ, યથ્ôક્તં પ્રાક્: "ક્ષણ-ભઙ્ગુરો હ્ય્ અર્થ્âત્મા સ્વક્ષને પૂર્વં પશ્ચાદ્ વા કાર્યં કુર્યાદ્ ઇત્ય્-આદિ. કિં ચ, સત્ત્વ-પુરુષત્વ-ચૈતન્ય્âદિભિર્ બાલ-કુમાર-યુવ-સ્થવિરત્વ-હર્ષ-વિષાદ્âદિભિશ્ ચ્âનુવર્તમાન-વ્યાવર્તમાન-રૂપસ્ય સર્વસ્ય વસ્તુનઃ પ્રતીતેર્ દ્રવ્ય-પર્યાય્âત્મકત્વમ્, અભેદસ્ય દ્રવ્યત્વાદ્, ભેદસ્ય પર્યાય-રૂપત્વાદ્ ઇતિ. તતશ્ ચ ભૂત-ભાવિ-ક્ષણયોર્ અસન્નિધાન-દ્વારેણ વાર્તમાનિક-ક્ષણસ્ય્âઇવ્âર્થ-ક્રિયા-કારિત્વ-પ્રતિપાદનં ન્âસ્માદ્-બાધા-કરં, પર્યાયાણાં ક્રમ-ભાવિતયા વર્તમાન-પર્યાય્âલિઙ્ગિતસ્ય્âઇવ દ્રવ્યસ્ય્âર્થ-ક્રિયા-કરણ-ચતુરત્વાત્. [ન] કેવલં તત્ ત્રિ-કાલ-વ્યાપિ, દ્રષ્ટ્âપિ દ્રવ્ય-રૂપતયા તથા-ભૂત એવ. તતશ્ ચ ક્ષણિક-પર્યાય-તિરો-ધાન-દ્વારેણ તદ્-રૂપ-સઙ્કલનાત્ સ્થિરમ્ એવ્êદં સમસ્ત-ક્રિયાસુ વ્યાપ્રિયત ઇતિ પ્રતીતિ-વીથિમ્ અવતરતિ, સ્થૈર્યસ્ય્âપિ તાત્ત્વિકત્વાત્, ક્ષણિક-પર્યાયાણાં વિદ્યમાનાનામ્ અપ્ય્ અગ્રહણાત્, પ્રાકૃત-લોક-જ્ઞાનસ્ય્âવરણ-ક્ષય્ôપશમ્âપેક્ષિતયા કતિચિદ્-અંશ-વિષયત્વાત્. યદિ પુનર્ દ્રવ્ય-બુદ્ધિઃ પર્યાય-પરમ્પરા-દર્શન-બલ્âયાતત્વાદ્ અતાત્ત્વિકી કલ્પ્યેત, તદા પૂર્વ-પર્યાયસ્ય્ôત્તર-પર્યાય્ôત્પાદને સ્âન્વયત્વં નિરન્વયત્વં વા વક્તવ્યં, ગત્ય્-અન્તર્âભાવાત્. સ્âન્વયત્વે દ્રવ્યં પર્યાય્âન્તરેણ્âભિહિતં સ્યાન્; નિરન્વયત્વે પુનર્ નિર્હેતુતય્ôત્તર-પર્યાય્âનુત્પાદ-પ્રસઙ્ગઃ. તન્ ન્ôભય-રૂપ-વસ્તુ-વ્યતિરેકેણ્âર્થ-ક્રિયા-સિદ્ધિઃ. ન ચ્âર્થ-ક્રિયા વસ્તુ-લક્ષણં, શબ્દ-વિદ્યુત્-પ્રદીપ્âદિ-ચરમ-ક્ષણાનાં ક્ષન્âન્તર્âનારમ્ભકત્વેન્âવસ્તુત્વ-પ્રાપ્તેસ્, તદ્-અવસ્તુત્વે પુનર્ ઉપાન્ત્ય-ક્ષણસ્ય્âપિ વસ્તુનિ વ્યાપાર્âભાવાદ્; એવં યાવત્ સર્વ-ક્ષણાનાં સઙ્કલિકયા વસ્તુત્વમ્. અથ ક્ષણ્âન્તર્âનારમ્ભે ઽપિ સ્વ-ગોચર-જ્ઞાન-જનકત્વમ્ અર્થ-ક્રિયા પરિકલ્પ્યેત, તથા સત્ય્ અતીત-ભાવિ-પર્યાય-પરમ્પર્âપિ યોગિ-જ્ઞાન-ગોચરતાં યાત્îતિ વસ્તુત્વં સ્વી-કુર્યાત્. તન્ ન્âર્થ-ક્રિયા વસ્તુ-લક્ષણમ્, અપિ ત્ûત્પાદ-વ્યય-ધ્રૌવ્ય-યુક્તતા, પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિતત્વાત્. ઉત્પાદ-વ્યયૌ ધ્રૌવ્યેન સહ વિરુદ્ધાવ્ ઇતિ ચેત્, કુતો ઽયં વિરોધઃ: પ્રમાણાદ્ અપ્રમાણાદ્ વા? ન તાવદ્ આદ્યઃ પક્ષઃ, સર્વ-પ્રમાણાનાં બહિર્ અન્તશ્ ચ તથા-વિધા-વસ્તુ-દ્યોતન-પટિષ્ઠતયા પ્રસાધિતત્વાત્. ન્âપિ દ્વિતીયો, ઽપ્રમાણસ્ય્âકિઞ્ચિત્-કરત્વાત્. એતેન સ્થૂરતા-દૂષણમ્ અપિ પ્રતિક્ષિપ્તં, પ્રતિભાસ-હતત્વાત્, તદ્-અપહ્નવેન વિરોધ્ôદ્ભાવનસ્ય નિર્મૂલતયા પ્રલાપ-માત્રત્વાત્. યત્ પુનર્ વર્તમાન-પ્રકાશ-રૂપતયા તત્-સમ્બદ્ધ-વસ્તુ-ગ્રાહિત્વં સર્વ-પ્રમાણાનામ્ ઉદગ્રાહિ, તદ્ અયુક્તં, તેષામ્ એક્âન્તેન વાર્તમાનિકત્વ્âસિદ્ધેઃ, કથઞ્ચિદ્ આત્મા-વ્યતિરેકિત્વાત્, તસ્ય ચ કાલ-ત્રય-વ્યાપકત્વાત્, તદ્-રૂપતયા તેષામ્ અપ્ય્ અવસ્થાનાત્. તતશ્ ચ્âત્મનો ઽર્થ-ગ્રહણ-પરિણામ-રૂપત્વાત્, સર્વ-પ્રમાણાનાં પરિણામિન્ય્ એવ વસ્તુનિ વ્યાપારો, ન ક્ષણિકે. ન ચ્âતીત્âનાગત-ક્ષણ-વર્તિ-વસ્તુ-ગ્રહણે ઽપ્ય્ અનાદ્ય્-અનન્ત-જન્મ-પરમ્પરા-ગ્રહણ-પ્રસઙ્ગ, આવરણ-વિચ્છેદ-સાપેક્ષત્વાત્, તસ્ય્âઇવ પરમ્âર્થતઃ સંવેદન્âવિર્-ભાવ્âન્તર-કારણત્વાદ્, ગ્રાહ્ય્âદેર્ બહિર્-અઙ્ગત્વાત્. સામસ્ત્યેન પુનર્ આવરણ-વિલયે સતિ સમસ્ત-વસ્તુ-વિસ્તાર્âનાદ્ય્-અનન્ત-ક્ષણ-પરમ્પરા-ગ્રહણ-પ્રસઙ્ગો ન નો બાધા-કાર્îષ્ટત્વાત્. તદ્ એક-દેશ-ક્ષય્ôપશમે પુનસ્ તદ્-અનુસારિણી બોધ-પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ કિયત્-કાલ-ભાવિનિ સ્થૂરે વસ્તુનિ
પ્રાકૃત-લોક-જ્ઞાનાનિ પ્રવર્તન્તે, ન સમ્પૂર્ણે. ન ચ તાન્ય્ અલીકાનિ, તદ્-ગ્રાહ્ય્âંશસ્ય્âપિ વસ્તુનિ ભાવાત્, તાવત્âઇવ વ્યવહાર-સિદ્ધેર્ ઇતિ. યચ્ ચ્ôક્તં: ક્ષણિકતાં ગૃહ્ણન્તો ઽપિ સદૃશ્âપર્âપર્ôત્પત્તિ-વિપ્રલબ્ધત્વાન્ મન્દા ન્âધ્યવસ્યન્તિ, મિથ્યા-વિકલ્પ-વશાત્ સ્થિરતા-વ્યવહારં ચ પ્રવર્તયન્તિ, તદ્ અયુક્તં, ભવદ્-આકૂટેન સાદૃશ્ય્âભાવાત્, તદ્-અભાવે તદ્-ઉત્પાદ્ય્âભિમત-ભ્રાન્તેર્ નિર્બીજતય્ôત્પત્તેર્ અસમ્ભવાત્. તથા સ્થિરત્âરોપો ઽપિ ક્વચિદ્ ગૃહીત-સ્થિરત્વસ્ય્âઇવ યુક્તો ન્âન્યથા, યથા દૃષ્ટ-વિષ-ધરસ્ય મન્દ-પ્રકાશે રજ્જુ-દર્શને વિષ-ધર્âરોપઃ. ન ચ ભવતાં કદાચન સ્થિરતા પ્રતીતિ-ગોચર-ચારિતામ્ અનુભવતિ, તત્ કથં પ્રતિક્ષણમ્ ઉદય્âપવર્ગ-સંસર્ગિણિ સકલે વસ્તુનિ પ્રત્યક્ષેણ્âવલોકિતે ઽપિ તદ્-આરોપ ઇતિ. તસ્માત્ તિરો-હિત-ક્ષણ-વિવર્તમ્ અલક્ષિત-પરમ્âણુ-વૈવિક્ત્યં વસ્તુ સર્વ-સાંવ્યવહારિક-પ્રમાણૈર્ ગોચરી-ક્રિયત ઇતિ તત્-તિરસ્-કાર-દ્વારેણ્âદૃષ્ટ-ક્ષણ-ક્ષયિ-પરમ્âણુ-પ્રતિષ્ઠાપકો ઽભિપ્રાય ઋજુસૂત્ર-દુર્નય-સંજ્ઞામ્ અશ્નુતે, તદ્-ઉપેક્ષય્âઇવ તદ્-દર્શકસ્ય નયત્વાદ્ ઇતિ.

[નવ્_29.27] તથા શબ્દ્âદયો ઽપિ સર્વથા શબ્દ્âવ્યતિરેકમ્ અર્થસ્ય સમર્થયન્તો દુર્નયાસ્, તત્-સમર્થન્âર્થમ્ ઉપન્યસ્તસ્ય તત્-પ્રતીતૌ પ્રતીયમાનત્વ-લક્ષણસ્ય હેતોર્ અનૈકાન્તિકત્વાત્. તથા હિ: ન્âયમ્ એક્âન્તો યત્-પ્રતીતૌ યત્ પ્રતીયતે તત્ તતો ઽવ્યતિરિક્તમ્ એવ, વ્યતિરિક્તસ્ય્âપિ પાવક્âદેર્ અન્યથ્âનુપપન્નત્વ-લક્ષણ-સમ્બન્ધ-બલાદ્ ધૂમ્âદિ-પ્રતીતૌ પ્રતીયમાનત્વાત્. એવં શબ્દો ઽપિ વ્યતિરિક્તમ્ અપ્ય્ અર્થં વાચકત્વાત્ પ્રત્યાયયિષ્યત્ય્, અવ્યતિરેકસ્ય પ્રત્યક્ષ્âદિ-બાધિતત્વાચ્, છબ્દાદ્ વિવેકેન્âઇવ્âનુભૂયમાનત્વાત્. અસ્મિંશ્ ચ હેતાવ્ અનૈકાન્તિકે સ્થિતે સર્વ્âર્થાનાં સસ્વ-વાચકત્વ-સાધન-દ્વારેણ શબ્દ્âવ્યતિરેક-સાધનમ્ અપિ દૂર્âપાસ્તમ્ એવ. ન ચ્âત્ર્âપિ પ્રતિબન્ધ-ગ્રાહિ પ્રમાણં -- યો યો ઽર્થસ્ તેન તેન સસ્વ-વાચકેન ભવિતવ્યં -- ઘટ્âદિ-દૃષ્ટ્âન્ત-માત્રાત્ તદ્-અસિદ્ધેઃ, ક્ષણિક્âલક્ષ્ય-દ્રવ્ય-વિવર્તાનાં સઙ્કેત-ગ્રહણ્ôપાય્âભાવેન્âભિલપિતુમ્ અશક્યતય્âનભિલાપ્યત્વ-સિદ્ધેશ્ ચ. ક્ષણ-ભઙ્ગુરતા-પ્રતિજ્ઞાનં પુનર્ અમીષાં અપ્ય્ ઋજુસૂત્રવન્ નિરસિતવ્યમ્. તથા પ્રત્યેક-મત્âપેક્ષય્âપિ સ્વ્âભિપ્રેતં પ્રતિષ્ઠાપયન્તસ્ તદ્-વિપરીતં શબ્દ્âર્થં તિરસ્-કુર્વાણા દુર્નયતામ્ આત્મસાત્-કુર્વન્તિ. એતાવદ્ ધિ પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિતં, યદ્ ઉત વિધિ-મુખેન શબ્દો ઽર્થસ્ય વાચક ઇતિ; ન પુનર્ અયં નિયમો યથ્âયમ્ અસ્ય્âઇવ વાચકો ન્âન્યસ્ય, દેશ-કાલ-પુરુષ-સઙ્કેત્âદિ-વિચિત્રતયા સર્વ-શબ્દાનામ્ અપર્âપર્âર્થ-પ્રતિપાદકત્વેન્ôપલબ્ધેર્ અનન્ત-ધર્મતય્âપર્âપર-યોગ્યતા-દ્વરેણ્âપર્âપર્âર્થ્âભિધાયકત્વ્ôપપત્તેર્, અર્થાનામ્ અપ્ય્ અનન્ત-ધર્મત્વાદ્ એવ્âપર્âપર-શબ્દ-વાચ્યત્વ્âવિરોધાત્, તથ્âઇવ્âવિગાનેન વ્યવહાર-દર્શનાત્, તદ્-અનિષ્ટૌ તલ્-લોપ-પ્રસઙ્ગાત્. તસ્માત્ સર્વ-ધ્વનયો યોગ્યતયા સર્વ્âર્થ-વાચકા, દેશ-ક્ષય્ôપશમ્âદ્ય્-અપેક્ષયા તુ ક્વચિત્ કથઞ્ચિત્ પ્રતીતિં જનયન્તિ. તતશ્ ચ ક્વચિદ્ અનપેક્ષિત-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્તા રૂઢિતઃ પ્રવર્તન્તે, ક્વચિત્ સામાન્ય-વ્યુત્પત્તિ-સાપેક્ષાઃ, ક્વચિત્ તત્-કાલ-વર્તિ-વ્યુત્પત્તિ-નિમિત્ત્âપેક્ષય્êતિ ન તત્ર પ્રામાણિકેન નિયત્âર્થ્âગ્રહો વિધેયઃ. અતો ઽમી શબ્દ્âદયો યદ્êતર્êતર્âભિમત-શબ્દ્âર્થ્ôપેક્ષયા સ્વ્âભિમતં શબ્દ્âર્થં દર્શયન્તિ, તદા નયાસ્, તસ્ય્âપિ તત્ર ભાવાત્. પરસ્પર-બાધયા પ્રવર્તમાનાઃ પુનર્ દુર્નય-રૂપતાં ભજન્તિ, નિરાલમ્બનત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_29.28] નનુ ચ યદ્ય્ એક્âઇક-ધર્મ-સમર્થન-પરાયણાઃશેષ-ધર્મ-તિરસ્-કાર-કારિણો ઽભિપ્રાયા દુર્નયતાં પ્રતિપદ્યન્તે, તદા વચનમ્ અપ્ય્ એક-ધર્મ-કથન-દ્વારેણ પ્રવર્તમાનં સ્âવધારણત્વાચ્ ચ શેષ-ધર્મ-પ્રતિક્ષેપ-કાર્ય્ અલીકમાપદ્યતે. તતશ્ ચ્âનન્ત-ધર્મ્âધ્યાસિત-વસ્તુ-સન્દર્શકમ્ એવ વચનં યથ્âવસ્થિત્âર્થ-પ્રતિપાદકત્વાત્ સત્યં; ન ચ્âઇવં વચન-પ્રવૃત્તિર્, ઘટો ઽયં શુક્લો મૂર્ત ઇત્ય્-આદ્ય્ એક્âઇક-ધર્મ-પ્રતિપાદન-નિષ્ઠતયા વ્યવહારે શબ્દ-પ્રયોગ-દર્શનાત્, સર્વ-ધર્માણાં યૌગપદ્યેન વક્તુમ્ અશક્યત્વાત્, તદ્-અભિધાયકાનામ્ અપ્યાનન્ત્યાત્. ન ચ્âઇક્âઇક-ધર્મ-સન્દર્શકત્વે ઽપ્ય્ અમૂનિ વચનાન્ય્ અલીકાનિ વક્તું પાર્યન્તે, સમસ્ત-શાબ્દ-વ્યવહાર્ôચ્છેદ-પ્રસઙ્ગાત્, તદ્-અલીકત્વે તતઃ પ્રવૃત્ત્ય્-અસિદ્ધેર્ ઇતિ. અત્ર્ôચ્યત -- ઇહ તાવદ્ દ્વયે વસ્તુ-પ્રતિપાદકા, લૌકિકાસ્ તત્ત્વ-ચિન્તકાશ્ ચ. તત્ર પ્રત્યક્ષ્âદિ-પ્રસિદ્ધમ્ અર્થમ્ અર્થિત્વ-વશાલ્ લૌકિકાસ્ તાવન્ મધ્યસ્થ-ભાવેન વ્યવહાર-કાલે વ્યપદિશ્યન્તિ, યદ્ ઉત નીલમ્ ઉત્પલં સુગન્ધિ કોમલમ્ ઇતિ, ન તુ તદ્-ધર્મિ-ગત-ધર્મ્âન્તર-ગ્રહણ-નિરાકરણયોરાદ્રિયન્તે, ઽનર્થિત્વાત્, તાવત્âઇવ વિવક્ષિત-વ્યવહાર-પરિસમાપ્તેઃ. ન ચ તદ્-વચનાનામ્ અલીકતા, શેષ-ધર્મ્âન્તર-પ્રતિક્ષેપ્âભાવાત્, તત્-પ્રતિક્ષેપ-કારિણામ્ એવ્âલીકત્વાત્. "સર્વં વચનં સ્âવધારણમ્" ઇતિ-ન્યાયાત્ તેષામ્ અપિ શેષ-ધર્મ-તિરસ્-કાર-કારિત્વ-સિદ્ધેર્ ભવન્-નીત્ય્âલીકત્âપદ્યત ઇતિ ચેન્, ન, અવધારણસ્ય તદ્-અસમ્ભવ-માત્ર-વ્યવચ્છેદે વ્યાપારાદ્; યથ્âનેક-પુરુષ-સમ્પૂર્ણે સદસિ દ્વાર્âદૌ સ્થિતસ્ય કિમ્ અત્ર દેવદત્તઃ સમસ્તિ ન્âસ્ત્îતિ વા દોલાયમાન-બુદ્ધેઃ કેનચિદ્ અભિધીયતે -- યથા દેવદત્તો ઽસ્ત્îતિ. અત્ર યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપન્યસ્ત-પદ-દ્વયસ્ય સ્âવધારણતા ગમ્યતે, ઽન્યથા તદ્-ઉચ્ચારણ-વૈયર્થ્ય-પ્રસઙ્ગાત્, તથ્âપ્ય્ અવધારણં તદ્-અસમ્ભવ-માત્રં વ્યવચ્છિનત્તિ, ન શેષ-પુરુષ્âન્તરાણિ; ન્âપિ પર-રૂપેણ નાસ્તિત્વં, તદ્-વ્યવચ્છેદ્âભિપ્રાયેણ પ્રસ્તુત-વાક્ય-પ્રયોગાત્, પ્રયોક્ત્ર્-અભિપ્રાય્âદિ-સાપેક્ષતય્âઇવ ધ્વનેઃ સ્વ્âર્થ-પ્રતિપાદન-સામર્થ્યાત્. ન ચ વાચ્ય-વાચક-ભાવ-લક્ષણ-સમ્બન્ધ્âનર્થક્યં, તદ્-અભાવે પ્રયોક્ત્ર્-અભિપ્રાય-માત્રેણ રૂપસ્ય્âઇવ નિયોક્તુમ્ અશક્યત્વાત્. ન ચ સમસ્ત-ધર્મ-યુક્તમ્ એવ વસ્તુ પ્રતિપાદયદ્ વચનં સત્યમ્ ઇત્ય્ અભિદધ્મહે, યેન્âઇક્âઇક-ધર્મ્âલિઙ્ગિત-વસ્તુ-સન્દર્શકાનામ્ અલીકતા સ્યાત્, કિં તર્હિ સમ્ભવદ્-અર્થ-પ્રતિપાદકં સત્યમ્ ઇતિ, સમ્ભવન્તિ ચ શેષ-ધર્મ્âપ્રતિક્ષેપે વચન-ગોચર્âપન્ના ધર્માસ્; તસ્માત્ તત્-પ્રતિપાદકં સત્યમ્ એવ. યદા તુ દુર્નય-મત્âભિનિવિષ્ટ-બુદ્ધિભિસ્ તીર્થ્âન્તરીયૈસ્ તદ્-ધર્મિ-ગત-ધર્મ્âન્તર-નિરાકરણ્âભિપ્રાયેણ્âઇવ સ્âવધારણં તત્ પ્રયુજ્યતે, યથ્âનિત્યમ્ એવ વસ્તુ નિત્યમ્ એવ વ્êત્ય્-આદિ, તદા નિરાલમ્બનત્વાદ્ અલીકતાં પ્રાપ્નુવત્ કેન વાર્યેત? તત્ત્વ-ચિન્તકાઃ પુનઃ પ્રત્યક્ષ્âદિ-પ્રમાણ-સિદ્ધમ્ અનેક્âન્ત્âત્મકં વસ્તુ દર્શયન્તો દ્વેધા દર્શયેયુસ્, તદ્ યથા -- વિકલ્âદેશેન સકલ્âદેશેન વા. તત્ર વિકાલ્âદેશો નય્âધીનઃ, સકલ્âદેશઃ પ્રમાણ્âયત્તઃ. તથા હિ: યદા મધ્યસ્થ-ભાવેન્âર્થિત્વ-વશાત્ કિઞ્ચિદ્ ધર્મં પ્રતિપિપાદયિષવઃ શેષ-ધર્મ-સ્વી-કરણ-નિરાકરણ-વિમુખયા ધિયા વાચં પ્રયુઞ્જતે, તદા તત્ત્વ-ચિન્તકા અપિ લૌકિકવત્ સમ્મુગ્ધ્âકારતય્âચક્ષતે, યદ્ ઉત "જીવો ઽસ્તિ કર્તા પ્રમાતા ભોક્ત્êત્ય્-આદિ". અતઃ સમ્પૂર્ણ-વસ્તુ-પ્રતિપાદન્âભાવાદ્ વિકલ્âદેશો ઽભિધીયતે, નય-મતેન સમ્ભવદ્-ધર્માણાં દર્શન-માત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદા તુ પ્રમાણ-વ્યાપારમ્ અવિકલં પરામૃશ્ય પ્રતિપાદયિતુમ્ અભિપ્રયન્તિ, તદ્âઙ્ગી-કૃત-ગુણ-પ્રધાન-ભાવ્âશેષ-ધર્મ-સૂચક-કથઞ્ચિત્-પર્યાય-સ્યાચ્-છબ્દ-ભૂષિતયા સ્âવધારણયા ચ વાચા દર્શયન્તિ ‘સ્યાદ્ અસ્ત્ય્ એવ જીવઽ; ઇત્ય્-આદિકયા. અતો ઽયં સ્યાચ્-છબ્દ-સંસૂચિત્âભ્યન્તરી-ભૂત્âનન્ત-ધર્મકસ્ય સાક્ષાદ્-ઉપન્યસ્ત-જીવ-શબ્દ-ક્રિયાભ્યાં પ્રધની-કૃત્âત્મ-ભાવસ્ય્âવધારણ-વ્યવચ્છિન્ન-તદ્-અસમ્ભવસ્ય વસ્તુનઃ સન્દર્શકત્વાત્ સકલ્âદેશ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, પ્રમાણ-પ્રતિપન્ન-સમ્પૂર્ણ્âર્થ-કથનમ્ ઇતિ યાવત્. તદ્ ઉક્તં:
સા જ્ઞેય-વિશેષ-ગતિર્ નય-પ્રમાણ્âત્મિકા ભવેત્ તત્ર ।
સકલ-ગ્રાહિ તુ માનં વિકલ-ગ્રાહી નયો જ્ઞેયઃ ॥

[નવ્_29.29] તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ: નય-પ્રમાણ્âભિજ્ઞઃ સ્યાદ્-વાદી સકલ-વિકલ્âદેશાવ્ અધિકૃત્ય વસ્તુ-સ્વરૂપ-પ્રતિપિપાદયિષયા યદ્ યદ્ બ્રૂતે તત્ તત્ સત્યં, સમ્ભવદ્-અર્થ-ગોચરત્વાત્. દુર્નય-મત્âવલમ્બિનઃ પુનર્ એક્âન્ત-વાદિનો યદ્ યદ્ આચક્ષતે તત્ તદ્ અલીકમ્, અસમ્ભવદ્-અર્થ-વિષયત્વાદ્ ઇતિ.
[નવ્_30.0] સામ્પ્રતમ્ અમુમ્ એવ્âર્થં દ્રઢયન્ સિદ્ધ્âન્તે ઽપ્ય્ એક્âઇક-નય-મત-પ્રવૃત્તાનિ સૂત્રાણિ ન સમ્પૂર્ણ્âર્થ્âભિધાયકાન્îત્ય્, અપિ તુ તત્-સમુદાય્âભિપ્રાય-પ્રવૃત્તમ્ અવિકલ-વસ્તુ-નિવેદકમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ:
નયાનામ્ એક-નિષ્ઠાનાં પ્રવૃત્તેઃ શ્રુત-વર્ત્મનિ ।
સમ્પૂર્ણ્âર્થ-વિનિશ્ચાયિ સ્યાદ્-વાદ-શ્રુતમ્ ઉચ્યતે

[નવ્_30.1] ઇહ ત્રિવિધં શ્રુતં, તદ્ યથા -- મિથ્યા-શ્રુતં નય-શ્રુતં સ્યાદ્-વાદ-શ્રુતં ચ. તત્ર શ્રૂયત ઇતિ શ્રુતમ્ આગમઃ. મિથ્ય્âલીકં શ્રુતં મિથ્યા-શ્રુતં, તચ્ ચ દુર્નય્âભિપ્રાય-પ્રવૃત્તં તીર્થિક-સમ્બન્ધિ, નિર્ગોચરત્વાત્. તથા નયૈર્ હેતુ-ભૂતૈઃ શ્રુતં નય-શ્રુતમ્, એતચ્ ચ્âર્હદ્-આગમ્âન્તર્-ગતમ્ એવ્âઇક-નય્âભિપ્રાય-પ્રતિબદ્ધં, યથા "પડુપ્પણ્ણે નેરïë વિણસ્સï" ઇત્ય્-આદ્ય્, ઋજુસૂત્ર-નય્âભિપ્રાયેણ ક્ષણિકત્વસ્ય્âપિ તત્ર સમ્ભવાત્. તથા નિર્દિશ્યમાન-ધર્મ-વ્યતિરિક્ત્âશેષ-ધર્મ્âન્તર-સંસૂચકેન સ્યાતા યુક્તો વાદો ઽભિપ્રેત-ધર્મ-વચનં સ્યાદ્-વાદઃ, તદ્-આત્મકં શ્રુતં સ્યાદ્-વાદ-શ્રુતમ્. તત્ કિં-ભૂતમ્ ઉચ્યત ઇત્ય્ આહ: સમ્પૂર્ણો ઽવિકલઃ સ ચ્âસાવ્ અર્થશ્ ચ તદ્ -વિનિશ્ચાયિ તન્-નિર્ણય-હેતુત્વાદ્ એવમ્ અભિધીયતે; પરમ્âર્થતઃ પુનઃ સમસ્ત-વસ્તુ-સ્વરૂપ-પ્રતિપાદ્îત્ય્ અર્થઃ, શબ્દ્âત્મકત્વાન્, નિશ્ચયસ્ય બોધ-રૂપત્વાદ્ ઇતિ. નય-શ્રુતં તર્હિ સમ્પૂર્ણ્âર્થ-વિનિશ્ચાયિ કસ્માન્ ન ભવત્îત્ય્ આહ: નયાનાં નૈગમ્âદીનામ્ એક-નિષ્ટ્ઃઆનામ્ એક-ધર્મ-ગ્રહણ-પર્યવસિતાનાં શ્રુત-વર્ત્મન્ય્ આગમ-માર્ગે પ્રવૃત્તેઃ પ્રવર્તનાન્ ન તદ્ એક્âઇક્âભિપ્રાય-પ્રતિબદ્ધં સમ્પૂર્ણ્âર્થ-વિનિશ્ચાયિ, તત્-સમુદાયસ્ય્âઇવ સમ્પૂર્ણ્âર્થ-વિનિશ્ચાયકત્વાદ્ ઇત્ય્-આકૂટમ્.
[નવ્_31.0] તદ્ એવં નય-પ્રમાણ-સ્વરૂપં પ્રતિપાદ્ય્âધુન્âશેષ-નય-પ્રમાણ-વ્યાપકં તેષાં તત્ર તાદાત્મ્યેન્âવસ્થાનાત્ પ્રમાતારમ્ અભિધાતુકામ આહ:
પ્રમાતા સ્વ્âન્ય-નિર્ભાસી કર્તા ભોક્તા વિવૃત્તિમાન્ ।
સ્વ-સંવેદન-સંસિદ્ધો જીવઃ ક્ષિત્ય્-આદ્ય્-અનાત્મકઃ

[નવ્_31.1] તત્ર ત્રિ-કાલ-જીવનાજ્ જીવઃ , પ્રાણ-ધારક આત્મ્êત્ય્ અર્થઃ, સ પ્રમિણોત્îતિ પ્રમાતા પ્રમેય-પરિચ્છેદકઃ. કિં-ભૂતઃ સન્ન્ ઇત્ય્ આહ: સ્વ્âન્યાવ્ આત્મ-પરૌ નિર્ભાસિતુમ્ ઉદ્દ્યોતયિતું શીલમ્ અસ્ય્êતિ સ્વ્âન્ય-નિર્ભાસી , સ્વ-સ્વરૂપ્âર્થયોઃ પ્રકાશક ઇતિ યાવત્. તથા કરોત્îતિ કર્તા , ભુઙ્ક્ત ઇતિ ભોક્તા , વિવર્તનમ્ અપર્âપર-પર્યાયેષુ ગમનં વિવૃત્તિઃ પરિણામઃ, સા વિદ્યતે યસ્ય્êતિ વિવૃત્તિમાન્ . સ્વ આત્મા સંવેદ્યતે ઽનેન્êતિ સ્વ-સંવેદનં તેન સમ્યક્ સિદ્ધઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ પ્રતીતો વા સ્વ-સંવેદન-સંસિદ્ધઃ . ક્ષિતિઃ પૃથિવ્ય્ આદિર્ યેષાં તાનિ ક્ષિત્ય્-આદીન્ય્, આદિ-શબ્દાદ્ અમ્બુ-તેજો-વાય્વ્-આકાશાનિ ગૃહ્યન્તે; ન વિદ્યત આત્મા સ્વરૂપમ્ અસ્ય્êત્ય્ અનાત્મકઃ, કિં સ્વ-સ્વરૂપ્âપેક્ષયા? ન, ક્ષિત્ય્-આદીનામ્ અનાત્મકઃ ક્ષિત્ય્-આદ્ય્-અનાત્મકઃ , ક્ષિત્ય્-આદિ-સ્વરૂપો ન ભવત્îત્ય્ અર્થઃ.
[નવ્_31.2] તત્ર જીવઃ પ્રમાત્ê ત્ય્-અનેન યે પારમાર્થિકં પ્રમાતારં ન્âભ્યુપગચ્છન્ત્ય્, અપિ તુ વિજ્ઞાન-ક્ષણ-પરમ્પર્âનુભવ-બલ-પ્રબોધિત્âનાદિ-પ્રરૂઢ-વાસના-સમ્પાદિત-સત્તાકં મિથ્યા-વિકલ્પ-પરિકલ્પિતમ્ અપારમાર્થિકં તં મન્યન્તે પ્રતિક્ષણ-વિલય-વાદિનઃ તાન્ નિરાચષ્ટે, ક્ષણ-વિલયસ્ય પ્રાગ્ એવ પ્રતિષિદ્ધત્વાદ્, બહિર્ અન્તશ્ ચ પરિણામિ-વસ્તુનઃ પ્રસાધનાત્.
[નવ્_31.3] નનુ ચ ઘટ્âદયસ્ તાવદ્ વિનાશમ્ આવિશન્તો દૃશ્યન્તે, તેષાં ચ વિનાશો લકુટ્âદિ-કારણ-કલાપેન્âવિનશ્વર-સ્વભાવાનાં વા ક્રિયેત, વિનશ્વર-સ્વભાવાનાં વા. યદ્ય્ આદ્યઃ કલ્પસ્ તદ્ અયુક્તં, સ્વભાવસ્ય પ્રચ્યાવયિતુમ્ અશક્યત્વાત્, તસ્ય નિયત-રૂપત્વાદ્, અન્યથા સ્વભાવત્વ્âયોગાત્. અથ્âઇવં-ભૂત એવ તસ્ય સ્વભાવઃ સ્વ-કારણ-બલ્âયાતો યદ્ ઉત વિનાશ-કારણમ્ આસાદ્ય વિનઙ્ક્ષ્યત્îતિ બ્રૂષે, તથ્âપિ તદ્-વિનાશ-કારણ-સન્નિધાનં કિં યાદૃચ્છિકમ્ ઉત તત્-સ્વભાવ-સમ્પાદ્યમ્ એવ. યદ્âદ્યઃ કલ્પસ્, તદા સન્નિહિતસ્ય્âપિ તત્-પ્રત્યનીક-પ્રત્યય્ôપનિપાતેન નિવર્તનાત્, તત્-સન્નિધાપક-હેતૂનાં અપિ સ્વ-સન્નિધાપક-કારણ-કલાપ-સાપેક્ષત્વાત્, સન્નિહિતાનામ્ અપિ પ્રતિદ્વન્દ્વિના નિવર્તનાદ્, યાદૃચ્છિકત્વાચ્ ચ ન્âવશ્યં-ભાવિ તત્-સન્નિધાનં; તતશ્ ચ્âસન્નિહિત-સ્વ-વિનાશ-કારણ-કદમ્બકઃ કશ્ચિદ્ ઘટ્âદિર્ ન વિનશ્યેદ્ અપ્ય્, અનિષ્ટં ચ્âઇતત્, સર્વ-કૃતકાનાં વિનાશ્âવિગાનાત્. અથ દ્વિતીયઃ પક્ષસ્, તથા સતિ પશ્ચાદ્ અપિ તદ્-બલાદ્ વિનાશ-હેતવઃ સન્નિધાસ્યન્ત્îતિ પ્રથમ-ક્ષણ એવ સન્નિદધતુ, તથ્âપિ ક્ષણિકત્âઇવ્âર્થસ્ય. સ્વ-હેતોર્ એવ નિયત-કાલાત્ પરતો ઽયં સ્વ-વિનાશ-હેતું સન્નિધાપયિષ્યત્îત્ય્ એવં-રૂપો જાત ઇતિ ચેન્, ન્âઇવમ્ અપિ ક્ષણ-ભઙ્ગુરત્âયાતા. તથા હિ: સ્વ-હેતુના કિલ્âસૌ વર્ષાત્ પરતઃ સ્વ-વિનાશ-હેતુ-સન્નિધાપન-ક્ષમ-સ્વભાવો વ્યધાયિ; સ ચ તસ્ય્ôત્પાદ-ક્ષણાદ્ દ્વિતીય-ક્ષણે સ્વભાવો ઽસ્તિ વા ન વા? અસ્તિ ચેત્, તથા સતિ પુનર્ વર્ષં તેન સ્થાતવ્યમ્, એવં યાવદ્ વર્ષ્ôપાન્ત્ય-ક્ષણે ઽપિ યદિ તત્-સ્વભાવ એવ્âસૌ તદ્âપરમ્ અપિ વર્ષ્âન્તરં સ્થિતિર્ આપદ્યેત, તદા ચ્âનન્ત-કલ્પ-સ્થાયી-ભાવઃ સ્યાદ્, અપ્રચ્યુત-વર્ષ-સ્થાયિ-સ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. અથ દ્વિતીય-ક્ષણે ન્âસ્તિ સ સ્વભાવ ઇતિ બ્રૂષે, હન્ત ક્ષણિકત્વમ્ એવ્âઢૌકતે, ઽતાદવસ્થ્યસ્ય તલ્-લક્ષણત્વાત્. કિં ચ, વિનાશ-હેતુર્ ભાવસ્ય વિનાશં વ્યતિરિક્તમ્ અવ્યતિરિક્તં વા કુર્યાત્? વ્યતિરિક્ત-કરણે ન કિઞ્ચિત્ કૃતં સ્યાત્, તતશ્ ચ ભાવસ્ તાદવસ્થ્યમ્ અનુભવેત્. તત્-સમ્બન્ધઃ ક્રિયત ઇતિ ચેન્, ન સમ્બન્ધસ્ય તાદાત્મ્ય-તદ્-ઉત્પત્તિ-વ્યતિરિક્તસ્ય પ્રતિષેધાત્. ન ચ્âનયોર્ અન્યતરઃ સમ્બન્ધો ઽત્ર સમસ્તિ, વ્યતિરેકિણા સ્âર્દ્ધં તાદાત્મ્ય્âયોગાદ્, અન્ય-હેતુકસ્ય પશ્ચાદ્ ઉત્પન્નસ્ય તદ્-ઉત્પત્તિ-વૈકલ્યાત્. તન્ ન વ્યતિરિક્તો વિનાશઃ કર્તું યુક્તઃ. અવ્યતિરિક્ત-કરણે પુનસ્ તમ્ એવ ભાવં વિનાશ-હેતુઃ કરોત્îતિ પ્રાપ્તમ્, અવ્યતિરેકસ્ય તદ્-રૂપતા-લક્ષણત્વાત્. ન ચ્âસૌ કર્તવ્યઃ, સ્વ-હેતોર્ એવ નિષ્પન્નત્વાત્, તત્-કરણે ચ તસ્ય્âવસ્થાનમ્ એવ સ્યાન્, ન પ્રલયઃ. તન્ ન્âવિનશ્વર-સ્વભાવાનાં પશ્ચાત્ કથઞ્ચિદ્ અપિ વિનાશઃ કર્તું શક્યો, વિનશ્વર-સ્વભાવાનાં પુનઃ સ્વ-હેતુ-બલ્âયાતત્વાત્ પ્રાગ્ અપિ પ્રતિક્ષણ-ભાવી, ન કારણ્âન્તર્âપેક્ષઃ, સ્વભાવસ્ય નિયત-રૂપત્વાત્; તસ્માત્ પ્રાણિત્ય્ અદ્ય્âપિ પ્રતિક્ષણ-વિલય ઇતિ.
[નવ્_31.4] અત્ર્ôચ્યતે -- સત્યમ્ એતત્, કિં તુ યથા વિનાશ-કારણ્âયોગાત્ પ્રતિક્ષણ-ભાવી વિનાશો ભવદ્ભિઃ પ્રતિપદ્યતે, તથ્âઇવ સ્થિત્ય્-ઉત્પત્તી પ્રતિક્ષણ-ભાવિન્યૌ કિં ન પ્રતિપદ્યેતે, તદ્-ધેતૂનામ્ અપિ વિચાર્યમાણાનામ્ અયોગાત્. તથા હિ: સ્થિતિ-હેતુના તાવત્ સ્વયમ્ અસ્થિર-સ્વભાવા ભાવાઃ સ્થાપ્યેરન્ સ્થિર-સ્વભાવા વા? ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ ક્ષોદં ક્ષમતે, સ્વભાવસ્ય્âન્યથા કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્, તસ્ય પ્રતિનિયત-રૂપત્વાચ્, ચેતન્âચેતન-સ્વભાવવદ્, અન્યથા સ્વભાવતા-હાનેઃ. દ્વિતીય-પક્ષે પુનઃ સ્વયં સ્થિર-સ્વભાવાનાં કિં સ્થિતિ-હેતુના? સ્થિતિર્ ન્êષ્યત એવ, તેન્âનભ્યુપગત્ôપાલમ્ભ એવ્âયમ્ ઇતિ ચેદ્, હન્ત હતો ઽસ્ય્, એવં હિ ભાવાઃ ક્ષણ-માત્રમ્ અપિ ન તિષ્ઠેયુઃ. ક્ષણ-ભાવિન્îષ્યત એવ્êતિ ચેત્, સા તર્હ્ય્ અસ્થિતિ-સ્વભાવાનાં હેતુ-શતૈર્ અપિ કર્તું ન પાર્યત ઇતિ બ્રૂમઃ, તત્-સ્વભાવત્વે પુનર્ હેતુ-વ્યાપાર-નૈરર્થક્યાત્. અહેતુકા સતી સકલ-કાલં ભવત્îતિ દત્તો જલ્âઞ્જલિઃ પ્રતિક્ષણ-વિલયસ્ય. તથ્ôત્પાદ-હેતુર્ અપિ તત્-સ્વભાવસ્ય્ôત્પત્તિં વિદધ્યાદ્ અતત્-સ્વભાવસ્ય વા? ન તાવદ્ આદ્યઃ પક્ષઃ કક્ષી-કર્તું યુક્તઃ, સ્વયમ્ ઉત્પાદકસ્ય્ôત્પાદને વ્યાપ્રિયમાણો હિ હેતુઃ પિષ્ટં પિનષ્ટિ, શઙ્ખં ધવલયતિ, તદ્-અભાવે ઽપિ સ્વ-યોગ્યતય્ôત્પત્તેઃ. ન્âપિ દ્વિતીયઃ કલ્પો ઽઙ્ગી-કરણ્âર્હઃ, સ્વયમ્ અનુત્પત્તિ-ધર્મકસ્ય્ôત્પાદયિતુમ્ અશક્યત્વાદ્, અન્યથા શશ-વિષાણ્âદયો ઽપ્ય્ ઉત્પાદ્ય-કોટિમ્ અધ્યાસીરન્, વિશેષ્âભાવાત્; તતશ્ ચ ન કશ્ચિદ્ અત્યન્ત્âભાવઃ સ્યાત્. તદ્ યથા નિર્હેતુકત્વાન્ નાશઃ પ્રતિક્ષણ-ભાવી, તથ્âઇવ દર્શિત-યુક્તેઃ સ્થિત્ય્-ઉત્પત્તી અપ્îતિ ત્રય્âક્રાન્તં સકલં વસ્તુ જાતમ્ અભ્યુપગન્તવ્યં; તથા સતિ જીવો ઽપિ જીવત્વ-ચૈતન્ય-દ્રવ્યત્વ્âદિભિઃ સ્થેમાનં આબિભ્રાણ એવ હર્ષ-વિષાદ્âદિભિર્ અપર્âપર્âર્થ-ગ્રહણ-પરિણામૈશ્ ચ્ôત્પાદ-વ્યય-ધર્મકઃ પારમાર્થિકઃ પ્રમાત્êતિ બલાત્ સિદ્ધિમ્ અધ્યાસ્તે.
[નવ્_31.5] નનુ ચ યદ્ય્ ઉત્પાદ-વ્યય-સ્થિતીનાં નિર્હેતુકત્વાત્ સકલ-કાલ-ભાવિતા ભવદ્ભિઃ સાધ્યતે, તદ્âન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં પ્રત્યક્ષ્âદિ-પ્રમાણ-પ્રસિદ્ધઃ ખલ્વ્ અયં તત્-કારણ-કલાપ-વ્યાપારઃ કથં નેયઃ? ન ચ્âયમ્ અપહ્નોતું શક્યઃ! તથા હિ: કુલાલ્âદિ-કારણ-વ્રાત-વ્યાપારે ઘટ્âદયઃ સમુપલભ્યન્તે, તદ્-અભાવે ચ ન્ôપલમ્ભ્યન્ત ઇતિ તજ્-જન્યા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. સ્થિતિર્ અપિ વિનાશ-કારણ-સન્નિધાનાત્ પ્રાક્ તદ્-બલાદ્ એવ, તથા નાશો ઽપિ મુદ્ગર્âદિ-સન્નિધાન્âસન્નિધાનાભ્યાં સદ્-અસત્તામ્ અનુભવંસ્ તત્-કૃતઃ પ્રતીયતે, ન્âહેતુકઃ. તત્ કથમ્ એતદ્ ઇતિ?

[નવ્_31.6] અત્ર્ôચ્યતે -- ન વયં સર્વથા હેતૂનાં વ્યાપારં વારયામઃ, કિં તર્હિ સ્વયમ્ ઉત્પાદ-વ્યય-સ્થિત્ય્-આત્મના વિવર્તમાનસ્ય દ્રવ્યસ્ય હેતવસ્ તદ્-વિશેષ-કરણે વ્યાપારમ્ અનુભવન્તિ, તેન્âઇવ સ્âર્દ્ધં તેષામ્ અન્વય-વ્યતિરેક્âનુકરણ-દર્શનાદ્, દૃષ્ટસ્ય ચ્âપહ્નવે ઽસ્માકમ્ અપ્રવૃત્તત્વાત્, પ્રતીતિ-યુક્તિ-લક્ષણ-દ્વય-પક્ષ-પાતિત્વાત્; કેવલં પ્રતીતિ-વિકલાં યુક્તિં યુક્તિ-વિનાકૃતાં વા પ્રતીતિં ન્âઙ્ગી-કુર્મહે, ઽસમ્ભવદ્-અર્થ-ગોચરતયા નિરાલમ્બનત્વાત્ તસ્યા ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_31.7] સ્વ્âન્ય-નિર્ભાસ્î ત્ય્-અનેન પ્રાગ્-ઉક્ત-સ્વ-પર્âભાસિ-પ્રમાણ-વિશેષણવન્ મીમાંસકાન્ પરોક્ષ-બુદ્ધિ-વાદિનો યોગ્âચારાંશ્ ચ જ્ઞાન-માત્ર-વાદિનઃ પ્રતિક્ષિપતિ, જ્ઞાન-જ્ઞાનિનોઃ કથઞ્ચિદ્ અભેદેન તદ્-ઉક્ત-ન્યાય્âવિશેષાદ્ ઇતિ.
[નવ્_31.8] કર્તા ભોક્ત્ê ઇતિ વિશેષણ-દ્વયેન સાંખ્ય -મતં વિકુટ્ટયતિ, કર્તા સન્ ભોક્ત્âપ્îતિ કાક્વ્ôપન્યાસાદ્, અકર્તુર્ ભોગ્âનુપપત્તેર્, ભુજિ-ક્રિયા-નિર્વર્તન-સમર્થસ્ય્âઇવ ભોક્તૃત્વાત્. જપા-કુસુમ્âદિ-સન્નિધાન-વશાત્ સ્ફટિકે રક્તત્âદિ-વ્યપદેશવદ્ અકર્તુર્ અપિ પ્રકૃત્ય્-ઉપધાન-વશાત્ સુખ-દુઃખ્âદિ-ભોગ-વ્યપદેશો યુક્તસ્; તથા હિ: પ્રકૃતિ-વિકાર-દર્પણ્âકાર-બુદ્ધિ-સઙ્ક્રાન્તાનાં સુખ-દુઃખ્âદ્ય્-આત્મકાનામ્ અર્થાનાં પુરુષઃ સન્નિધાન-માત્રેણ ભોજકો વ્યપદિશ્યતે, "બુદ્ધ્ય્-અધ્યવસિતમ્ અર્થં પુરુષશ્ ચેતયત" ઇતિ-વચનાદ્ ઇતિ ચેન્, ન, કથઞ્ચિત્ સક્રિયાકતા-વ્યતિરેકેણ પ્રકૃત્ય્-ઉપધાને ઽપ્ય્ અન્યથાત્વ્âનુપપત્તેર્, અપ્રચ્યુત-પ્રાચીન-રૂપસ્ય વ્યપદેશ્âનર્હત્વાત્, તત્-પ્રચ્યવે ચ પ્રાક્તન-રૂપ-ત્યાગેન્ôત્તર-રૂપ્âધ્યાસિતયા સક્રિયત્વમ્ આપતત્îતિ-ન્યાયાત્; સ્ફટિક-દૃષ્ટ્âન્તે ઽપિ જપા-કુસુમ્âદિ-સન્નિધાનાદ્ અન્ધ્ôપલ્âદૌ રક્તત્âનાવિર્-ભવન્તી તત્ર પુનર્ આવિર્-ભવન્તી તસ્ય તથા-વિધં પરિણામં લક્ષયત્ય્, અન્યથ્âન્ધ્ôપલવત્ તત્ર્âપિ ન પ્રાદુઃષ્યાત્. તન્ ન્âક્રિયસ્ય ભોક્તૃત્ôપપદ્યત ઇતિ.
[નવ્_31.9] વિવૃત્તિમાન્ ઇત્ય્-અમુના ત્વ્ એક્âન્ત-નિત્યમ્ અપરિણામિનં નૈયાયિક - વૈશેષિક્â દિ-પ્રકલ્પિતં પ્રમાતારં નિરસ્યતિ, સર્વથ્âવિચલિત-રૂપસ્ય્âર્થ-ગ્રહણ-પરિણામ્âનુપપત્તેઃ. વ્યતિરિક્ત-જ્ઞાન-સમવાયાદ્ એક્âન્ત-નિત્યો ઽપિ પ્રમિણોત્îતિ ચેન્, ન, સમવાયસ્ય પ્રાગ્ એવ પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્, સમ્બન્ધ્âન્તરસ્ય ચ વ્યતિરેકિણા સાકમ્ અનુપપત્તેર્, અન્યત્ર્âન્યથ્âનુપપન્નત્વાત્. ન ચ વ્યતિરેકિણિ જ્ઞાને તત્ સમસ્તિ, તદ્-ગ્રાહક-પ્રમાણ્âભાવાદ્, અવ્યતિરેક્âનુભવસ્ય ચ તદ્-બાધકત્વાત્. કિં ચ, યદિ સમવાય-બલાદ્ આત્મનિ જ્ઞાનં સમવૈતિ, તદ્âત્મનાં સમવાયસ્ય ચ વિભુત્વાદ્ એક-રૂપત્વાચ્ ચ સર્વ્âત્મસુ કિં ન સમવૈતિ, વિશેષ્âભાવાત્? તથા ચ દેવદત્ત-જ્ટાનેન યજ્ટદત્ત્âદયો ઽપ્ય્ અર્થ-તત્ત્વં બુદ્ધ્યેરન્. અન્યચ્ ચ વિજ્ટાન્ôદય-સમયે ઽપિ યાદૃશઃ પ્રાગ્-અવસ્થાયાં તાદૃશ એવ સન્તિષ્ઠમાનઃ પ્રાગ્ અપ્રમાતા પશ્ચાત્ પ્રમાત્êતિ બ્રુવાણઃ ખલ્ûન્મત્તતામ્ આત્મન્ય્ આવિર્-ભાવયતિ, ન્âપરમ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.

[નવ્_31.10] પશ્ચ્âર્દ્ધેન પુનર્ ભૂત-વ્યતિરેકિણં સ્વ-સંવેદન-પ્રત્યક્ષ-નિર્ગ્રાહ્યં જીવં દર્શયંશ્ ચાર્વાક -દર્શનં તિરસ્-કુરુતે, જડ્âત્મક-ભૂત્âવ્યતિરેકે હિ તદ્-વિલક્ષણ-બોધ-રૂપ-હર્ષ-વિષાદ્âદિ-વિવર્ત્âનુભવ્âભાવ-પ્રસઙ્ગાત્. નનુ ચ કાય્âકાર-પરિણતાનિ ભૂતાન્ય્ એવ્âત્મ-વ્યતિરેકિણીં ચેતનામ્ ઉત્કાલયન્તિ; સા ચ તથા-વિધ-પરિણામ-પરિણતેષુ તેષુ સન્તિષ્ઠતે, તદ્-અભાવે પુનસ્ તેષ્વ્ એવ નિલીયત ઇતિ; તદ્-વ્યતિરેક્âનુભવે ઽપિ ન પર-લોક-યાયિ-જીવ-સિદ્ધિર્, ઇયત્âઇવ દૃષ્ટ-વ્યવહાર્ôપપત્તેઃ. ન્âઇતદ્ અસ્તિ, દ્વયં હિ તાવદ્ એતત્ સંયોગમ્ અનુભવદ્ ઉપલબભ્યતે -- પટ્ચ-ભૂત્âત્મકં શરીરં ચેતના ચ. તત્ર્âપિ શરીરં બહિર્-મુખ્âકારેણ બોધેન્âર્થ-રૂપતયા જડમ્ અનુભૂયતે, ચેતના પુનર્ અન્તર્-મુખ્âકારેણ સ્વ-સંવેદન-પ્રત્યક્ષેણ સાક્ષાત્-ક્રિયતે; ઽત એવ્âવ્યતિરેક-પક્ષઃ પ્રતિભાસ-નિરાકૃતત્વાન્ ન્âશઙ્કિતઃ. વ્યતિરેકિણોઃ પુનઃ પ્રકાશમાનયોર્ યદિ ભૂતાન્ય્ એવ ચેતનામ્ ઉત્કાલયન્ત્îતિ ભવદ્ભિઃ પરિકલ્પ્યતે, તદા ચેતન્âઇવ ભવ્âન્તરાદ્ ઉત્પત્તિ-સ્થાનમાયાતા પટ્ચ-ભૂત-ભ્રાન્તિ-જનકં શરીરં નિર્વર્તયેત્, પુનર્ ભવ્âન્તરં યાતુકામા મુટ્ચેત્, તત્ તય્âધિષ્ઠિતં ગમન્âદિ-ચેષ્ટાં કુર્યાત્, તદ્-વિયુક્તં પુનઃ કાષ્ઠવત્ તિષ્ઠેદ્ ઇતિ જીવ-સમ્પાદ્યમ્ એવ શરીરં, ન પુનર્ અસૌ તત્-સમ્પાદ્ય ઇત્ય્, એતત્ પરિકલ્પનં યુક્તતરં પશ્યામઃ, જીવસ્ય ચેતનાવતઃ સકર્મકતય્âપર્âપર-ભવ-ભ્રમણ્âપર્âપર-શરીર-નિર્વર્તનયોર્ ઉપપદ્યમાનત્વાત્. ભવ્âન્તરાદ્ આગચ્છન્ ઉત્પત્તિ-સ્થાનં જીવો ઽધ્યક્ષેણ ન્ôપલભ્યત ઇતિ ચેદ્, ભૂતાન્ય્ અપિ તર્હિ કાય્âકાર-ધારણ-દ્વારેણ ચેતનામ્ ઉત્કાલયન્ત્îતિ પ્રત્યક્ષેણ ન્ôપલક્ષ્યન્ત ઇતિ સમાનો ન્યાહઃ. અથ કાય્âકાર-પરિણતેષ્વ્ એવ ભૂતેષુ ચેતન્ôપલભ્યતે, ન્âન્યદ્êત્ય્-અન્યથ્âનુપપત્તિ-વશાત્ તજ્-જન્ય્êતિ પરિકલ્પ્યત, એવં તર્હિ મૃત્âવસ્થાયાં કાય્âકારમ્ આબિભ્રાણેષ્વ્ અપિ ન્ôપલબ્ધા, કાય્âકાર-પરિણામો વા કાદાચિત્કતયા હેત્વ્-અન્તર્âપેક્ષ્îત્ય્-અન્યથ્âનુપપત્તિ-વશાદ્ એવ તન્-નિર્વર્તન-ક્ષમા ચેતના ભવ્âન્તર્âગત-જીવ-સમ્બન્ધિન્îતિ પ્રતિપદ્યામહે. કિં ચ, જીવસ્ તાવત્ કર્મ-ચૈતન્ય-સમ્બન્ધાચ્ છરીર-નિર્વર્તન્âર્થં પ્રવરત ઇતિ યુક્તમ્ એવ્âઇતદ્, ભૂતાનિ પુનઃ કિં-ભૂતાનિ ચેતના-કરણે પ્રવર્તેરન્: સચેતનાનિ નિશ્ચેતનાનિ વા? યદ્ય્ આદ્યઃ કલ્પસ્, તતો વિકલ્પ-યુગલમ્ અવતરતિ: તચ્ ચૈતન્યં તેભ્યો ભિન્નમ્ અભિન્નમ્ વા? યદિ ભિન્નં, તદા પુરુષ-શરીરવત્ તત્ર્âપિ ભૂતૈઃ સહ વર્તમાનમ્ અપિ ભૂત-વિલક્ષણમ્ આત્મ-કારણમ્ અનુમાપયત્îતિ તદ્-અવસ્થ્âઇવ જીવ-સિદ્ધિઃ. અથ્âભિન્નં, તથા સતિ સમસ્ત-ભૂતાનામ્ ઐક્યં પ્રસજત્ય્, એક-ચૈતન્ય્âવ્યતિરિક્તત્વાત્, તત્-સ્વરૂપવત્. નિજ-નિજ-ચૈતન્ય્âવ્યતિરેકીણિ ભૂતાનિ તેન્âયમ્ અદોષ ઇતિ ચેન્, ન, તત્-સમ્પાદ્ય-પુરુષ-શરીરે ઽપિ તજ્-જન્ય-પઞ્ચ-ચૈતન્ય-પ્રસઙ્ગાત્. પઞ્ચ્âપિ સમ્ભૂય બૃહત્-પુરુષ-ચૈતન્યં બહવસ્ તિલા ઇવ તૈલ-ઘટં જનયન્ત્îતિ ચેત્, તત્ તર્હિ પુરુષ-ચૈતન્યં કિં તેષામ્ એવ સંયોગો યદ્ વા તદ્-ઉત્પાદ્યમ્, અન્યદ્ એવ? યદ્ય્ આધ્યઃ કલ્પસ્, તદ્ અયુક્તં, ચૈતન્યાનાં પરસ્પરં મિશ્રણ્âભાવેન સંયોગ-વિરોધાદ્, ઇતરથા બહુ-પુરુષ-ચૈતન્યાનિ સમ્ભૂય બૃહત્તમ-ચૈતન્ય્âન્તરમ્ આરભેરન્. અથ દ્વિતીયઃ પક્ષસ્, તત્ર્âપિ તેષાં કિમ્ અન્વયો ઽસ્તિ ન્âસ્તિ વા? યદ્ય્ અસ્તિ, તદ્ અયુક્તં, પ્રાગ્વત્ તજ્-જન્ય-ચૈતન્ય-પઞ્ચ-રૂપત્âપત્તેઃ. અથ ન્âસ્તિ, તદ્ અપ્ય્ અચારુ, નિરન્વય્ôત્પાદસ્ય પ્રમાણ-બાધિતત્વાત્. તન્ ન સચેતનાનિ ભૂતાનિ ચેતના-કરણે વ્યાપાર-ભાઞ્જિ ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. ન્âપિ નિશ્ચેતનાનિ, તેષામ્ અત્યન્ત-વિલક્ષણતયા ચૈતન્ય્ôત્પાદ-વિરોધાદ્, ઇતરથા સિકત્âદયસ્ તૈલ્âદિ-કરણે વ્યાપ્રિયેરન્. કિં ચ, તત્-સમુદાય-માત્ર-સાધ્યં વા ચૈતન્યં સ્યાદ્ વિશિષ્ટ-તત્-પરિણામ-સાધ્યં વા. ન તાવદ્ આદ્યા કૢપ્તિર્, ઇલા-જલ્âનલ્âનિલ-નભસ્-તલ-મીલને ઽપિ ચેતન્âનુપલબ્ધેઃ. દ્વિતીય-વિકૢપ્તૌ પુનઃ કિં તદ્ વૈશિષ્ટ્યમ્ ઇતિ વાચ્યમ્. કાય્âકાર-પરિણામ ઇતિ ચેત્, સ તર્હિ સર્વદા કસ્માન્ ન ભવતિ? કુતશ્ચિદ્ ધેત્વ્-અન્તર્âપેક્ષણાદ્ ઇતિ ચેત્, તત્ તર્હિ હેત્વ્-અન્તરં ભવ્âન્તર્âયાત-જીવ-ચૈતન્યમ્ ઇત્ય્ અનુમિમીમહે, તસ્ય્âઇવ કાય્âકાર-પરિણામ-સાધ્ય-ચૈતન્ય્âનુરૂપ્ôપાદાન-કારણત્વાત્, તદ્-વિરહે કાય્âકાર-પરિણામ-સદ્ભાવે ઽપિ મૃત્âવસ્થાયાં તદ્-અભાવાદ્ ગમન્âદિ-ચેષ્ટ્âનુપલબ્ધેઃ; તન્ ન કાયાકાર-પરિણામ-જન્યં ચૈતન્યમ્, અપિ તુ સ એવ તજ્-જન્ય ઇતિ યુક્તં પશ્યામઃ. ન પ્રત્યક્ષાદ્ અન્યત્ પ્રમાણમ્ અસ્તિ, ન ચ તેન પર-લોક-ગમન્âગમન્âદિકં ચૈતન્યસ્ય્ôપલક્ષ્યતે, તેન દૃષ્ટાન્ય્ એવ ભૂતાનિ તત્-કારણતયા કલ્પનીયાન્îતિ ચેન્, ન, કેવલ-પ્રત્યક્ષ-પ્રતિક્ષેપેણ પ્રમાણ્âન્તરાણાં પ્રાગ્ એવ પ્રસાધિતત્વાત્, તથા ચ ભૂયાંસ્ય્ અનુમાનાનિ પર-લોક્âનુયાયિ-જીવ-સાધકાનિ પ્રવર્તેરન્. તદ્ યથા -- તદ્-અહર્-જાત-બાલકસ્ય્âદ્ય-સ્તન્âભિલાષઃ પૂર્વ્âભિલાષ-પૂર્વકો, ઽભિલાષત્વાદ્, દ્વિતીય-દિવસ્âદિ-સ્તન્âભિલાષવત્.
તદ્ ઇદમ્ અનુમાનમ્ આદ્ય-સ્તન્âભિલાષસ્ય્âભિલાષ્âન્તર-પૂર્વકત્વમ્ અનુમાપયદ્ અર્થ્âપત્ત્યા પર-લોક-યાયિ-જીવમાક્ષિપતિ, તજ્-જન્મન્ય્ અભિલાષ્âન્તર્âભાવાત્. એવમ્ અન્યદ્ અપ્ય્ ઉદાહાર્યમ્ ઇત્ય્ આસ્તાં તાવત્.
[નવ્_31.11] તદ્ અયં સ્વ-પર-પ્રકાશકઃ કર્તા ભોક્તા નિત્ય્âનિત્ય્âત્મકો ભૂત-વિલક્ષણઃ સાક્ષાત્-કૃત-કતિચિન્-નિજ-પર્યાય્âનુમિત્âનાદ્ય્-અનન્ત-કાલ-ભાવિ-નિજ્âનન્ત-પર્યાય-વિવર્તઃ પ્રમાણ-પ્રતિષ્ઠિતઃ પારમાર્થિકો જીવઃ સકલ-નય-પ્રમાણ-વ્યાપકઃ પ્રમાત્êતિ સ્થિતમ્.
[નવ્_32.0] સામ્પ્રતં પર્યન્ત-શ્લોકેન પ્રકરણ્âર્થમ્ ઉપસંહરન્ન્ આહ:
પ્રમાણ્âદિ-વ્યવસ્થ્êયમ્ અનાદિ-નિધન્âત્મિકા ।
સર્વ-સંવ્યવહર્ત્ઃણાં પ્રસિદ્ધ્âપિ પ્રકીર્તિતા