ન્યાયકુસુમાઞ્જલિ · અધ્યાય 4

શ્રીઃ ॥
શ્રીમતે શ્રીનિવાસપરબ્રહ્મણે નમઃ ॥
ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ ચતુર્થસ્તબકઃ ।
નનુ સદપીશ્વરજ્ઞાનં ન પ્રમાણમ્, તલ્લક્ષણાયોગાત્; અનધિગતાર્થગન્તુસ્તથાભાવાત્ ।
અન્યથા સ્મૃતેરપિ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ નિત્યસ્ય સર્વવિષસ્યચાનધિગતાર્થતા, વ્યાઘાતાત્- અત્રોચ્યતે- અવ્યાપ્તેરધિકવ્યાપ્તેરલક્ષણમપૂર્વદૃક્ ।
યથાર્થાનુભવોમાનમનપેક્ષતયેષ્યતે

[કુ.4.502] નહ્યધિગતેર્ઽથે અધિગતિરેવ નોત્પદ્યતે, કારણાનામપ્રતિબન્ધાત્ ।
ન ચોત્પદ્યમાનાપિ પ્રમાતુરનપેક્ષિતેતિ ન પ્રમા, પ્રામાણ્યસ્યાતદધીનત્વાત્ ।
નાપિ પૂર્વાવિશિષ્ટતામાત્રેણાપ્રામાણ્યમ્; ઉત્તરાવિશિષ્ટતયા પૂર્વસ્યાપ્યપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદનપેક્ષત્વેન તુ તસ્ય પ્રમાણ્યે તદુત્તરસ્યાપિ તથૈવ સ્યાત્, અવિશેષાત્ ।
છિન્ને કુઠારાદીનામિવ, પરિચ્છિન્ને નયનાદીનાં સાધકતમત્વમેવ નાસ્તીત્યપિ નાસ્તિ, ફલોત્પાદાનુત્પાદાભ્યાં વિશેષાત્ ।
[કુ.4.503] તત્ ફલં પ્રમૈવ ન ભવતિ ગૃહીતમાત્રગોચરત્વાત્ સ્મૃતિવદિતિ ચેન્ન- યથાર્થાનુભવત્વનિષેધે સાધ્યે બાધિતત્વાત્ ।
અનધિગતાર્થત્વ(213)નિષેધે સિદ્ધસાધનાત્, સાધ્યસમત્વાચ્ચ ।
વ્યવહારનિષેધે તન્નિમિત્તવિરહોપાધિકત્વાત્, બાધિતત્વાચ્ચ ।
નચાનધિગતાર્થત્વમેવ તન્નિમિત્તમ્, વિપર્યયેપિ પ્રમાવ્યવહારપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ યથાર્થત્વવિશિષ્ટમેતદેવ; ધારાવહનબુદ્ધ્યવ્યાપ્તેઃ ।
[કુ.4.504] ન ચ તત્તત્કાલકલાવિશિષ્ટતયા તત્રાપ્યનધિગતાર્થર્(થગન્તૃ)ત્વમુપપાદનીયમ્; ક્ષણોપાધીનામનાકલનાત્ ।
નચાજ્ઞાતેષ્વપિ વિશેષણેષુ તજ્જનિતવિશિષ્ટતાપ્રકાશત ઇતિ કલ્પનીયમ્; સ્વરૂપેણ તજ્જનને ઽનાગતાદિવિશિષ્ટતાનુભવવિરોધાત્; તજ્જ્ઞાનેન તુ તજ્જનને સૂર્યગત્યાદીનામજ્ઞાને તદ્વિશિષ્ટતાનુત્પાદાત્ ।
નચૈતસ્યાં પ્રમાણમસ્તિ ।
નન્વનુપકાર્યાનુપકારકયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવે કથમતિપ્રસઙ્ગો વારણીયઃ? વ્યવચ્છિત્તિપ્રત્યાયનેન; વ્યવચ્છિત્તૌ સ્વભાવેન ।
અન્યથા તત્રા(વા)વ્યનવસ્થાનાદિતિ ।
[કુ.4.505] જ્ઞાતતૈવોપાધિરિતિ ચેન્ન- નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
તત્સદ્ભાવેપિ વા સ્મૃતેરપિ તથૈવ પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
જનકાગોચરત્વેપ્યુત્તરોત્તરસ્મૃતૌ પૂર્વપૂર્વસ્મરણજનિતજ્ઞાતતાવભાસનાત્ ।
[કુ.4.506] અસ્તુ વા પ્રત્યક્ષે યથાતથા ।
ગૃહીતવિસ્મૃતાર્થશ્રુતૌ કા વાર્તા? અપ્રમૈવાસાવિતિ ચેત્- ગતમિદાનીં વેદપ્રામાણ્યપ્રત્યાશયા ।
નહ્યનાદૌ સંસારે,"સ્વર્ગકામો યજેતેઽતિ વાક્યાર્થઃ કેનચિન્નાવગતઃ; સન્દેહે ઽપિ પ્રામાણ્યસન્દેહાત્ ।
ન ચ તત્રાપિ કાલકલાવિશેષાઃ પરિસ્ફુરન્તિ ।
ન ચૈકજન્માવચ્છેદપરિભાષયેદં લક્ષણમ્, તત્રાપ્યનુભૂતવિસ્મૃતવેદાર્થં પ્રત્યપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.4.507] કથં તર્હિ સ્મૃતેર્વ્યવચ્છેદઃ? અનનુભવત્વેનૈવ ।
યથાર્થોહ્યનુભવઃ પ્રમેતિ પ્રામાણિકાઃ પશ્ય(ઠ)ન્તિ; "તત્વજ્ઞાના(214)ઽદિતિ સૂત્રણાત્; "અવ્યભિચારિ જ્ઞાનઽમિતિ ચ ।
નનુ સ્મૃતિઃ પ્રમૈવ કિં ન સ્યાત્ યથાર્થજ્ઞાનત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદ્યનુભૂતિવદિતિ ચેન્ન, સિદ્ધે વ્યવહારે નિમિત્તાનુસરણાત્ ।
ન ચ સ્વેચ્છાકલ્પિતેન નિમિત્તેન લોકવ્યવહારનિયમનમ્; અવ્યવસ્થયા લોકવ્યવહારવિપ્લવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સ્મૃતિહેતૌ પ્રમાણાભિયુક્તાનાં (પ્રામાણવ્યવહારાભિયુક્તાનાં) મહર્ષીણાં પ્રમાણવ્યવહારો ઽસ્તિ; પૃથગનુપદેશાત્ ।
ઉક્તેષ્વનન્તર્ભાવાદનુપદેશ ઇતિ ચેન્ન- પ્રત્યક્ષસ્યાસાક્ષાત્કારિફલત્વાનુપપત્તેઃ ।
લિઙ્ગશબ્દાદેશ્ચ સત્તામાત્રેણ પ્રતીત્યસાધનત્વાદિતિ ।
[કુ.4.508] એવં વ્યવસ્થિતે તર્ક્યતે ઽપિ યત્- ઇયમનુભવૈકવિષયા સતી તન્મુખનિરીક્ષણેન તદ્યથાર્થત્વાયથાર્થત્વે અનુવિધીયમાના તત્પ્રામાણ્યમવ્ય(ન)વસ્થાપ્ય ન યથાર્થતયા વ્યવહર્તું શક્યત (215) ઇતિ વ્યવહારે ઽપિ પૂર્વાનુભવ એવ પ્રમિતિઃ, અનપેક્ષત્વાત્; ન તુ સ્મૃતિઃ, નિત્યં તદપેક્ષણાત્ ।
અસમીચીને હ્યનુભવે સ્મૃતિરપિ તથૈવ ।
નન્વેવમનુમાનમપ્યપ્રમાણમાપદ્યેત, મૂલપ્રત્યક્ષાનુવિધાનાત્ ।
ન- વિષયભેદાત્ ।
આગમસ્તર્હિ ન પ્રમાણમ્, તદ્વિષયમાનાન્તરાનુવિધાનાત્ ।
ન- પ્રમાતૃભેદાત્ ।
ધારાવાહિકબુદ્ધયસ્તર્હિ ન પ્રમાણમ્ આદ્યપ્રમાણાનુવિધાનાત્ ।
ન, કારણવિશુદ્ધિમાત્રાપેક્ષયા પ્રથમવદુત્તરાસામપિ પૂર્વમુખનિરીક્ષણાભાવાત્ ।
કારણબલાયાતં કાકતાલીયં પૌર્વાપર્યમિતિ ।
[કુ.4.509] યદિ હિ (યદિ તર્હિ) સ્મૃતિર્ન પ્રમિતિઃ, પૂર્વાનુભવે કિં પ્રમાણમ્? સ્મૃત્યન્યથાનુપપત્તિરિતિ ચેન્ન- તયા કારણમાત્રસિદ્ધેઃ ।
ન તુ તેનાનુભવેનૈવ ભવિતવ્યમિતિ નિયામકમસ્તિ ।
અનનુભૂતેપિ તર્હિ સ્મરણં સ્યાદિતિ ચેત્- કિં ન સ્યાત્ ।
નહ્યત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
પૂર્વાનૌભવાકારો(ભવો)લ્લેખઃસ્મૃતેર્દૃશ્યતે; સો ઽન્યથા ન સ્યાદિતિ ચેત્- તત્ કિં બૌદ્ધવત્ વિષયાકારાન્યથાનુપપત્ત્યા વિષયસિદ્ધિસ્ત્વયાપીષ્યતે?
તથાભૂતં જ્ઞાનમેવ વા તત્સિદ્ધિઃ? આદ્યે તદ્વદેવાનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
ન હિ યદાકારં જ્ઞાનમ્, તત્પૂર્વકત્વં તસ્યેતિ નિયમઃ; અનાગતજ્ઞાને વિભ્રમે ચ વ્યભિચારાત્ ।
દ્વિતીયે ચ (તુ) સ્મૃતિપ્રામાણ્યમવર્જનીયમ્ ।
મા ભૂત્ પૂર્વાનુભવસિદ્ધિઃ; કિં નશ્છિન્નમિતિ ચેત્- ન તર્હિ સ્મૃત્યનુભવયોઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિરિતિ ।
ન, તદપ્રામાણ્યે ઽપિ પૂર્વાપરાવસ્થાવદાત્મપ્રત્યભિજ્ઞાનપ્રામાણ્યાદેવ તદુપપત્તેઃ ।
યો ઽહમન્વભવમમુમર્થમ્, સો ઽહં સ્મરામીતિ માનસપ્રત્યક્ષમસ્તીતિ ।
[કુ.4.510] ન ચ ગૃહીતગ્રાહિત્વમીશ્વરજ્ઞાનસ્ય; તદીયજ્ઞાનાન્તરાગોચરત્વાદ્ વિશ્વસ્ય ।
ન ચ તદેવ જ્ઞાનં કાલભેદેનાપ્રમાણમ્; અનપેક્ષત્વસ્યાપરાવૃત્તેઃ ।
તથાપિ વાપ્રામાણ્યે અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
[કુ.4.511] સ્યાદેતત્- અનુપકારકં (216) વિષયસ્ય તદીયમેતદીયં વા ન ભવિતુમર્હતિ, અવિશેષાત્ ।
ન ચ તસ્યેત્યનિયતં તત્ર પ્રમાણમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ તદભિજ્ઞાન(ભિજ્ઞ)મન્તરેણ તદુપકારસ્યોત્પત્તિઃ, તથાનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે વા, કાર્યત્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
અત્રોચ્યતે-[કુ.4.512] સ્વભાવનિયમાભાવાદુપકારો ઽપિ દુર્ઘટઃ ।
સુઘટત્વે ઽપિ સત્યર્થે ઽસતિ કા ગતિરન્યથા

વિશેષાભાવાત્તત્રૈવ ફલં નાન્યત્રેત્યસ્યાપિ નિયમસ્યાનુપપત્તેઃ ।
સ્વભાવનિયમેન ચોપપત્તૌ તથૈવ વિષયવ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
અવશ્યઞ્ચૈતદનુમ(ભ્યુપગ)ન્તવ્યમ્, અતીતાદિવિષયત્વા(યા)નુરોધાત્ ।
ન હિ તત્ર જ્ઞાનેન કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ઇતિ શક્યમવગન્તુમ્; અસત્વાત્ ।
ન ચ તદ્ધર્મસામાન્યાધારં કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ઇતિ યુક્તમ્; તેન તસ્યૈવ વિષયત્વપ્રાપ્તેઃ ।
તાદાત્મ્યાદ્વિશેષસ્યાપિ સૈવ જ્ઞાતતેતિ ચેત્, તત્ કિં ચક્ષુષા ઘટે જ્ઞાયમાને રસો ઽપિ જ્ઞાયતે, તાદાત્મ્યાત્? ઘટાકારેણ જ્ઞાયત એવાસૌ (રસઃ) ઇતિ ચેત્- અથ રસાકારેણ કિં ન જ્ઞાયતે? તેન રૂપેણ જ્ઞાતતાનાધારત્વાદિતિ ચેત્- ન તર્હિ વર્તમાનસામાન્યજ્ઞાને ઽપ્યતીતાનાગતાદિજ્ઞાનમ્; તેનાકારેણ પ્રાકટ્યાનાધારત્વાદિતિ ।
[કુ.4.513] નનુ ક્રિયયા કર્મણિ કિઞ્ચિત્ કર્ત્તવ્યમિતિવ્યાપ્તેરસ્ત્વનુમાનમ્ (2) ।
ન;- (અનૈકાન્ત્યા) અનેકાન્તાદસિદ્ધેર્વા ન ચ લિઙ્ગમિહ ક્રિયા ।
તદ્વૈશિષ્ટ્યપ્રકાશત્વાન્નાધ્યક્ષાનુભવો ઽધિકે (3)

ધાત્વર્થમાત્રાભિપ્રાયેણ્.અ પ્રયોગે સંયોગાદિભિરનેકાન્તાત્ ।
ન હિ શરસંયોગેન ગગને કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે; અન્ત્યશબ્દાભિવ્યક્ત્યા (217) વા (શબ્દે?) ।
સ્પન્દાભિપ્રાયેણ, અસિદ્ધેઃ ।
વ્યાપારાભિપ્રાયેણ, શબ્દલિઙ્ગેન્દ્રિયવ્યાપારૈર્વ્યભિચારાત્ ।
ન હિ તૈઃ પ્રમેયે કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે; અપિ તુ પ્રમાતર્યેવ ।
ફલાભિપ્રાયેણાપિ તથા ।
અન્તતસ્તેનૈવાનેકાન્તાત્, અનવસ્થાનાચ્ચ ।
આશુવિનાશિધર્માભિપ્રાયેણ, દ્વિત્વાદિભિરનિયમાત્ ।
આશુકારકાભિપ્રાયેણ, કર્મણ્યસિદ્ધેઃ ।
કર્મણ્યાશુકારકં જ્ઞાનમિત્યેવ હિ સાધ્યમ્ ।
કર્તર્યાશુકારકત્વસ્ય કર્મોપકારકત્વેનાવ્યાપ્તેઃ; શબ્દાદિવ્યાપારૈરેવાનેકાન્તાત્ ।
[કુ.4.514] (3)સ્યાદેતત્- અનુભવસિદ્ધમેવ પ્રાકટ્યમ્ ।
તથા હિ જ્ઞાતો ઽયમર્થ ઇતિ સામાન્યતઃ, સાક્ષાત્કૃતો ઽયમર્થ ઇતિ વિશેષતો વિષયવિશેષણમેવ કિઞ્ચિત્ પરિસ્ફુરતીતિ ચેત્ ।
તદસત્ ।
યથા હિ- " અર્થેનૈવ વિશેષો હિ નિરાકારતયાધિયામ્" ।
તથા- ક્રિયયૈવ વિશેષો હિ વ્યવહારેષુ કર્મણામ્

કિં ન પશ્યસિ, ઘટક્રિયા પટક્રિયેતિવત્ કૃતો ઘટઃ કરિષ્યતે ઘટ ઇત્યાદિ ।
તથૈવ ગૃહાણ, ઘટજ્ઞાનં પટજ્ઞાનમિતિવત્ જ્ઞાતો ઘટો જ્ઞાસ્યતે જ્ઞાયતે ઇતિ ।
કથમસમ્બદ્ધયોર્ધર્મધર્મિભાવ ઇતિ ચેત્- ધ્વસ્તો ઘટ ઇતિ યથા ।
એતદપિ કથમિતિ ચેત્- નૂનં ધ્વંસેનાપિ ઘટે કિઞ્ચિત્ ક્રિયતે ઇતિ વક્તુમધ્યવસિતો ઽસિ ।
તન્નિરૂપણાધીનનિરૂપણો ધ્વંસઃ સ્વભાવાદેવ તદીય ઇતિ કિમત્ર સમ્બન્ધાન્તરેણેતિ ચેત્- પ્રકૃતે ઽપ્યેવમેવ ।
[કુ.4.515] (4) એતેન ફલાનાધારત્વાદર્થઃ કથં કર્મેતિ નિરસ્તમ્ ।
વિનાશ્યવત્ કરણવ્યાપારવિષયત્વેન તદુપપત્તેઃ ।
સ્વાભાવિકફલનિરૂપકત્વઞ્ચ તુલ્યમ્ ।
[કુ.4.516] (5) નનુ જ્ઞાનમતીન્દ્રિયત્વાદસાધારણકાર્યાનુમેયં તદભાવે કથમનુમીયેત, અપ્રતીતઞ્ચ કથં વ્યવહારપથમવતરેદિતિ જ્ઞાનવ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા જ્ઞાતતાકલ્પનમ્ ।
તદપ્યસત્-પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્ઞાતતયા હિ જ્ઞાનમનુમીયેત, જ્ઞાતે ચ તદ્વ્યવહારાન્યથાનુપપત્તિસ્તાં જ્ઞાપયેત્ ।
[કુ.4.517] કુતશ્ચ જ્ઞાનમતીન્દ્રિયમ્? (1) ઇન્દ્રિયેણાનુપલભ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અનુમાનોપન્યાસે (નપક્ષે) સાધ્યાવિશિષ્ટત્વાત્ ।
અ(218)નુપલબ્ધિમાત્રોપન્યાસે તુ યોગ્યતાવિશેષિતાસૌ કથમૈન્દ્રિયિકોપલમ્ભાભાવં ગમયેત્ ।
તદ્વિશેષણે તુ કથમતીન્દ્રિયં જ્ઞાનમિતિ ।
[કુ.4.518] (2) તથાવિધજ્ઞાતતાનાશ્રયત્વાદિતિ ચેન્ન- આશ્રયાસિદ્ધેઃ ।
વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ સિદ્ધ આશ્રય ઇતિ ચેન્ન- જ્ઞાનહેતુનૈવ તદુપપત્તેઃ ।
તસ્યાત્મમનઃસંયોગાદિરૂપસ્ય સત્ત્વે ઽપિ સુષુપ્તિદશાયામર્થવ્યવહારાભાવાન્નૈવમિતિ ચેન્ન- તાવન્માત્રસ્ય વ્યવહારાહેતુત્વાત્ ।
અન્યથા જ્ઞાનસ્વીકારે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
સ્મરણાન્યથાનુપપત્યેતિ ચેન્ન- તસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
અસ્તિ તાવદ્વ્યવહારનિમિત્તં
કિઞ્ચિદિતિ ચેત્- કિમતઃ? ।
ન હ્યેતાવતા જ્ઞાનં તદિતિ સિદ્ધ્યતિ, તસ્યૈવાસિદ્ધેઃ ।
તથાપિ નિયતસ્ય કર્તુઃ પ્રવૃત્તેઃ કર્તૃધર્મેણૈવ કેનચિત્ પ્રવૃત્તિહેતુના ભવિતવ્યમિતિ ચેત્- અસ્ત્વિચ્છા પ્રત્યક્ષસિદ્ધા; ન તુ જ્ઞાનમ્ ।
સૈવ કથં નિયતાધિકરણે (ણ) ઉત્પદ્યતામિતિ ચેન્ન- જ્ઞાનાભ્યુપગમે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
સ્વહેતોઃ કુતશ્ચિદિતિ ચેત્- તત એવેચ્છાસ્તુ, કિં જ્ઞાનકલ્પનયેતિ ।
સ્યાદેતત્- પ્રકાશમાને ખલ્વર્થે તદુપાદિત્સાદિરુપજાયતે; ન તુ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામપ્રકાશમાને ઽપ્યર્થે ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્ ।
તત ઇચ્છાયાઃ કારણં વિલક્ષણમેવ કિઞ્ચિત્ પરિકલ્પનીયમ્, યસ્મિન્ સતિ સુસ્વાપલક્ષણમૌદસીન્યમર્થવિષયમાત્મનો નિવર્તતે ઇતિ ચેત્- હન્તૈવં સુસ્વાપનિવૃત્તિમનુભવનિદ્ધાં પ્રતિજાનાનેન જ્ઞાનમેવાપરોક્ષ્યમિષ્યન્તે ।
અચેતયન્નેવ હિ સુષુપ્ત ઇત્યુચ્યતે; અચૈતન્યનિવૃત્તિરેવ હિ ચૈતન્યં જ્ઞાનમિતિ ।
તથા ચ કાલાત્યયાપદિષ્ટો હેતુઃ ।
[કુ.4.519] એતેન (3) ક્ષણિકત્વાદિતિ નિસ્તમ્ ।
અપિચ કિમિદં ક્ષણિકત્વં નામ? યદ્યાશુતરવિનાશિત્વમ્, તદાનૈકાન્તિકમ્ ।
અથૈકક્ષણાવસ્થાયિત્વમ્, તદસિદ્ધં પ્રમાણાભાવાત્ ।
નનુ સ્થાયિ વિજ્ઞાનં યાદૃશમર્થક્ષણં ગૃહ્ણદુત્પદ્યતે, દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે કિં તાદૃશમેવ ગૃણ્હાતિ, અન્યાદૃશં વા, ન વા કમપીતિ ।
ન પ્રથમઃ, તસ્ય ક્ષણસ્યાતીતત્વાત્; પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય ચ વર્તમાનાભવત્વાત્ ।
ન ચાતીતમેવ વર્તમાનતયોલ્લિખતિ(219), ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, વિરમ્યવ્યાપારાયોગાત્ ।
પ્રથમતો ઽપિ તથાભ્યુપગમે ઽનાગતાવેક્ષણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન તૃતીયઃ, જ્ઞાનત્વહાનેરિતિ મહાવ્રતીયાઃ ।
તદસત્ ।
જ્ઞાનં ગૃણ્હાતીત્યસ્યૈવાર્ઽથસ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
અપિ તુ તદેવ ગ્રહણમિત્યભ્યુપગમઃ ।
તથા ચ જ્ઞાનં પ્રથમે યમર્થમાલમ્બ્ય જાતમ્, દ્વિતીયે ઽપિ ક્ષણે તદાલમ્બનમેવ તન્નવેતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
તત્ર તદાલમ્બનમેવ તદિતિ પરમાર્થઃ ।
નચૈવં ભ્રાન્તત્વમ્, વિપરીતાનવગાહનાત્ ।
તથાપિ જ્ઞેયનિવૃત્તૌ કથં જ્ઞાનાનુવૃત્તિઃ? તદનુવૃત્તૌ વા કથં જ્ઞેયનિવૃત્તિરિતિ ચેત્- કિમસ્મિન્નનુપપન્નમ્? ન હિ જ્ઞાનમર્થશ્ચેત્યેકં તત્ત્વમેકાયુષ્કં વેતિ ।
[કુ.4.520] સત્યપિ વા ક્ષણિકત્વે કથમપ્રત્યક્ષમ્? ઇત્થં યથોચ્યતે-ન સ્વપ્રકાશમ્, વસ્તુત્વાદિતરવસ્તુવત્ ।
ન ચ જ્ઞાનાન્તરગ્રાહ્યમ્, જ્ઞાનયૌગપદ્યનિષેધેન સમાનકાલસ્ય તસ્યાભાવાત્ ।
ગ્રાહકકાલે ગ્રાહ્યસ્યાતીતત્વેન વર્તમાનાભત્વાનુપપત્તેઃ ।
ગ્રાહ્યકાલે ચ ગ્રાહકસ્યાનાગતત્વાત્- ઇતિ ચેત્- નન્વેવં જ્ઞાતતાપિ ન પ્રત્યક્ષા સ્યાત્, ક્ષણિકત્વાત્ ।
કથમ્? ઇત્થમ્- ન સ્વપ્રકાશા ।
વસ્તુત્વાત્, ન જનકગ્રાહ્યા, અનાગતત્વાત્ ।
વિરમ્યવ્યાપારાયોગાચ્ચ ।
ન સમસમયજ્ઞાનગ્રાહ્યા, જ્ઞાનજનકેન્દ્રિયસમ્બન્ધાનનુભવાત્ (221) ।
ન ચ તદુત્તરજ્ઞાનગ્રાહ્યા, તદાનીમતીતત્વાત્- ઇતિ ।
ક્ષણિકત્વમેવ તસ્યાઃ કુત ઇતિ ચેત્- ત્વદુક્તયુક્તેરેવ ।
તથાહિ- યં ક્ષણમાશ્રિત્ય જાતા તતઃ પરમપિ તમેવાશ્રયન્તે અન્યં વા, ન વા કમપીતિ ।
તત્ર ન પ્રથમઃ, તસ્ય તદાનીમસત્ત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, અપ્રતિસઙ્ક્રમાત્ ।
એકક્ષણાવગાહિનિ ચ જ્ઞાને તદન્યક્ષણાશ્રયજ્ઞાતતાફલત્વેન ભ્રાન્તત્વપ્રસઙ્ગાત્, રજતાવગાહિનિ પુરોવર્તિવૃત્તિ(222)જ્ઞાતતાફલ ઇવ ।
ન ચાન્યમપિ ક્ષણં જ્ઞાનમવગાહતે, તદાનીં તસ્યાસત્ત્વાત્ ।
ન તૃતીયઃ, નિઃસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યસૌ તદાનીં તદીયાન્યદીયા વેતિ ।
[કુ.4.521] અતીતેનાપિ તેનૈવ ક્ષણેનોપલક્ષિતાનુવર્તતે ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ વર્તમાનાર્થતા પ્રકાશસ્ય (223) ન સ્યાત્ ।
અન્યથા જ્ઞાનસ્યાપિ તથાનુવૃત્તેઃ કો દોષઃ? નહિ વર્તમાનાર્થપ્રકાશસમ્બન્ધમન્તરેણ જ્ઞાનસ્યાન્યા વર્તમાનાવભાસતા નામ ।
અર્થનિરપેક્ષપ્રકાશનાનુવૃત્તિમાત્રેણ તથાત્વે ભૂતભાવિવિષયસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.4.522] અથ મા ભૂદયં દોષ ઇતિ સ્થૂલ એવ વર્તમાનઃ પ્રકાશેનાશ્રીયતે ઇત્યભ્યુપગમઃ, તદા તજ્જ્ઞાનસ્યાપિ સ એવ વિષય ઇતિ તસ્યાપિ ન ક્ષણિકત્વમિતિ ।
[કુ.4.523] નનુ (4) જ્ઞાનમૈન્દ્રિયકં ચેત્, વિષયસઞ્ચારો ન સ્યાત્,સઞ્જાતસમ્બન્ધત્વાત્ ।
ન ચ જિજ્ઞાસાનિયમાન્નિયમઃ, તસ્યાઃ સંશયપૂર્વકત્વાત્, તસ્ય ચ ધર્મિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્, ધર્મિણશ્ચ સન્નિધિમાત્રેણ જ્ઞાને જિજ્ઞાસાપેક્ષણે વા ઉભયથાપ્યનવસ્થાનાદિતિ- તન્ન- જ્ઞાતતાપક્ષે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
તસ્યા અપિ હિ જ્ઞેયત્વે તત્પરમ્પરાજ્ઞાનાપાતાત્; જિજ્ઞાસાનિયમસ્ય ચ તદ્વદનુપપત્તેઃ ।
નચેન્દ્રિયસમ્બન્ધવિચ્છેદાદ્વિરામ ઇતિ યુક્તમ્- આત્મપ્રાકટ્યાવ્યાપનાત્ ।
સ્વભાવત એવ કાચિદસાવજિજ્ઞાસિતાપિ જ્ઞાયતે, ન તુ સર્વેતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
પ્રાગુત્પન્નજ્ઞાતતાસ્મરણજનિતજિજ્ઞાસઃ સમુન્મીલિતનયનઃ સઞ્જાતજ્ઞાનસમુત્પાદિતપ્રાકટ્યં જિજ્ઞાસુરેવ પ્રતિપદ્યતે ઇત્યતો નાનવસ્થેતિ ચેત્- તુલ્યમેતત્ ।
[કુ.4.524] નનુ (5) જ્ઞાનં ન સવિકલ્પકગ્રાહ્યમ્, તસ્ય નિર્વિકલ્પકપૂર્વકત્વાદ્; નિર્વિકલ્પકગૃગીતસ્ય તાવત્કાલાનવસ્થાનાત્; તસ્ય તેનૈવ વિનાશાત્ ।
નાપિ કેવલનિર્વિકલ્પકવેદ્યમ્, તસ્ય સવિકલ્પકોન્નેયત્વેન તદભાવે પ્રમાણાભાવાત્ ।
ન ચ સમવાયાભાવવન્નિર્વિકલ્પકનિરપેક્ષસવિકલ્પકગોચરત્વં

જ્ઞાનસ્યેતિ સામ્પ્રતમ્- તયોર્વિશેષણાંશસ્ય પ્રાગ્ગ્રહણાદનુમાનાદિવત્તદુપપત્તેઃ; પ્રકૃતે તુ જ્ઞાનત્વાદેરનુપલબ્ધેરગૃહીતવિશેષણાયાશ્ચ બુદ્ધેર્વિશેષ્યાનુપસઙ્ક્રમાત્કથમેવં સ્યાત્? ન; ઉત્પન્નમાત્રસ્યૈવ બાહ્યવિષયજ્ઞાનસ્યાલોચનાત્ ।
તતસ્તત્પુરઃસરં પ્રથમત એવ તજ્જાતીયસ્ય જ્ઞાનાન્તરસ્ય વિકલ્પનાત્ ।
ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષસ્ય તદૈવ વિશેષણગ્રહણલક્ષણસહકારિસમ્પત્તેઃ ।
વ્યક્ત્યન્તરસમવેતમપિ હિ સામાન્યં ગૃહીતં તદેવેત્યુપયુજ્યતે (224) ।
અન્યથાનુમાનાદિવિકલ્પાનામનુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ; તદ્ગતસ્ય વિશેષણસ્યાગ્રહણાદન્યગતસ્ય ચાનુપયોગાત્કિં લિઙ્ગગ્રહણસહકારિ સ્યાદિતિ ।
એતેન શબ્દાદિપ્રત્યક્ષં વ્યાખ્યાતમિતિ ।
[કુ.4.525] સ્યાદેતત્- (6) વિષયનિરૂપ્યં હિ જ્ઞાનમિષ્યતે ।
ન ચાતીન્દ્રિયસ્ય પરમાણ્વાદેર્મનસા વેદનમસ્તિ ।
ન ચાગૃહીતસ્ય વિશેષણત્વમ્ ।
ન ચ નિત્યપરોક્ષસ્યાપરોક્ષવિશિષ્ટબુદ્ધિવિષયત્વમ્, વ્યાઘાતાદિતિ- ન, બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્યાગ્રાહ્યસ્ય વા પૂર્વજ્ઞાનોપનીતસ્યૈવ મનસા વેદનાત્ ।
અન્યથાતીન્દ્રિયસ્મરણસ્યાપ્યનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- તસ્મિન્ સતિ તદ્બલાદેવ; અસતિ તુ તજ્જનિતવાસનાબલાત્ ।
ન ચૈવં સતિ સ્મરણમેતત્; અગૃહીતજ્ઞાનગોચરત્વાત્ ।
ન ચ વિષયાંશે તત્તથા સ્યાદિતિ યુક્તમ્- અવચ્છેદકતયા પ્રાગવસ્થાવદવભાસનાત્ ।
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમપિ ગ્રહણસ્મરણાકારમ્; વિરોધાત્ ।
અથ ગ્રહણસ્મરણયોઃ કિયતી સામગ્રી? અધિકોર્ઽથસન્નિકર્ષો ગ્રહણસ્ય, સંસ્કારમાત્રં સન્નિકર્ષઃ સ્મરણસ્ય ।
અથ ગ્રહણત્વે ઽપિ કુત એતદપરોક્ષાકારમ્? કારણાન્તરનિરપેક્ષેણ સંસ્કારાધિક(225)સન્નિકર્ષવતેન્દ્રિયેણ જનિતત્વાત્ ।
અથ કઃસન્નિકર્ષઃ? જ્ઞાનેન સંયુક્તસમવાયઃ, તદર્થેન સંયુક્તસમવેતવિશેષણત્વમિતિ ।
મનસો નિરપેક્ષસ્ય બહિર્વ્યાપારે ઽન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્- જ્ઞાનાવચ્છેદકં પ્રતિ નાયં દોષઃ ।
ન ચ જ્ઞાનાપેક્ષયા બહિરિત્યસ્તિ ।
નાપિ તદ્વિષયાપેક્ષયા નિરપેક્ષત્વમ્, તસ્યૈવ જ્ઞાનસ્યાપેક્ષણાત્ ।
[કુ.4.526] અથાપિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિત્યત્ર કિં પ્રમાણમ્? પ્રત્યક્ષમેવ ।
યદસૂત્રયત્- "જ્ઞાનવિકલ્પાનાં ભાવાભાવસંવેદનાદધ્યાત્મમ્" (ન્યાય.5-1-31) ઇતિ ।
[કુ.4.527] નનુ નેશ્વરજ્ઞાનં પ્રમા, નિત્યત્વેનાફલત્વાત્ ।
નાપિ પ્રમાણમ્, અકારકત્વાત્ ।
અત એવ ચ ન તદશ્રયઃ પ્રમાતેતિ- ઉચ્યતે- મિતિઃ સમ્યક્ પરિચ્છિત્તિસ્તદ્વત્તા ચ પ્રમાતૃતા ।
તદયોગવ્યવચ્છેદઃ પ્રમાણ્યં ગૌતમે મતે

સમીચીન્.ઓ હ્યનુભવઃ પ્રમેતિ વ્યવસ્તથિતમ્ ।
તથાચ અનિત્યત્વેન વિશેષણમનર્થકમ્, નિત્યાનુભવસિદ્ધૌ તદ્વ્યવચ્છેદભ્યાનિષ્ટત્વાત્; અસિદ્ધૌ ચ વ્યવચ્છેદ્યાભાવાત્ ।
ન ચેદમનુમાનમ્, આશ્રયાસિદ્ધિબાધયોરન્યતરાક્રાન્તત્વાત્ ।
ન તત્ પ્રમાકરણમિતિ ત્વિષ્યત એવ,પ્રમયા સમ્બન્ધાભાવાત્ ।
તદાશ્રયસ્ય તુ પ્રમાતૃત્વમેતદેવ યત્ તત્સમવાયઃ ।
કારકત્વે સતીતિ તુ વિશેષણં પૂર્વવન્નિરર્થકમનુસન્ધેયમ્ ।
યદ્યેવમ્, "આપ્તપ્રામાણ્યાદ્" (ન્યાય.2-2-37) ઇતિ સૂત્રવિરોધઃ ।
તેન હીશ્વરસ્ય પ્રામાણ્યં પ્રતિપાદ્યતે, ન તુ પ્રમાતૃત્વમિતિ ચેત્- ન- નિમિત્તસમાવેશેન વ્યવહારસમાવેશાવિરોધાત્ ।
પ્રમાસમવાયો હિ પ્રમાતૃવ્યવહારનિમિત્તમ્; પ્રમયા ત્વયાયોગવ્યવચ્છેદેન સમ્બન્ધઃ પ્રમાણવ્યવહારનિમિત્તમ્ ।
તદુભયઞ્ચેશ્વરે ।
અત્રાપિ કાર્યયેતિ વિશેષણં પૂર્વવદનર્થકમૂહનીયમ્ ।
[કુ.4.528] સ્યાદેતત્- પ્રમીયતે ઽનેનેતિ પ્રમાણમ્, પ્રમિણોતીતિ પ્રમાતા ઇતિ કારકશબ્દત્વમનયોઃ ।
તથાચ કથમકારકમર્થ ઇતિ ચેત્- ન- એતસ્ય વ્યુત્પત્તિમાત્રનિમિત્તત્વાત્ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તં તુ યથોપદર્શિતમેવ; વ્યવસ્થાપનાત્ ।
અન્યથા અસ્મદાદિષુ ન પ્રમાતૃવ્યવહારઃ સ્યાત્; સર્વત્ર સ્વાતન્ત્ર્યાભાવાત્ ।
કરણવ્યવહારસ્ત્વન્યત્ર યદ્યપ્યન્યનિમિત્તકો ઽપિ, તથાપીહોક્તનિમિત્તવિવક્ષયૈવેતિ ।
એવન્તર્હિ પઞ્ચમપ્રમાણાભ્યુપગમે ઽપસિદ્ધાન્તઃ ।
ન હિ તત્ પ્રત્યક્ષમનુમાનમાગમો વા, અનિન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દકરણત્વાત્- ન- સાક્ષાત્કારિપ્રમાવત્તયા પ્રત્યક્ષાન્તર્ભાવાત્; ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નત્વસ્ય ચ લૌકિકમાત્રવિષયત્વાત્ ।
[કુ.4.529] સ્યાદેતત્- તથાપીશ્વરજ્ઞાનં ન પ્રમા, વિપર્યયત્વાત્ ।
યદા ખલ્વેતદસ્મદાદિવિભ્રમાનાલમ્બતે, તદૈતસ્ય વિષયમસ્પૃશતો ન જ્ઞાનાવગાહનસમ્ભવ ઇતિ તદર્થો ઽપ્યાલમ્બનમભ્યુપેયમ્ ।
તથાચ તદપિ વિપર્યયઃ, વિપરીતાર્થાલમ્બનત્વાત્ ।
તદનવગાહને વા અસ્મદાદેર્વિભ્રમાન્ અવિદુષસ્તદુપશમાયોપદેશાનામસર્વજ્ઞપૂર્વકત્વમિતિ ન- વિભ્રમસ્યાપ્રામાણ્યે ઽપિ તદ્વિષયસ્ય તત્ત્વમુલ્લિખતો ઽભ્રાન્તત્વાત્ ।
અન્યથા ભ્રાન્તિસમુચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ; પ્રમાણાભાવાત્ ।
તથાપ્યારોપિતાર્થવચ્છિન્નજ્ઞાનાલમ્બનત્વેન કથં ન ભ્રાન્તત્વમિતિ ચેત્- ન- યદ્ યત્ર નાસ્તિ તત્ર તસ્યાવગતિરિતિ ભ્રાન્ત્યર્થત્વાત્ ।
એતદાલમ્બનસ્ત ચૈવમુલ્લખતઃ સર્વત્ર યથાર્થત્વાત્ ।
નહિ ન તદ્રજતમ્, નાપિ તત્રાસત્, નાપિ તન્નાવગતમિતિ ।
[કુ.4.530] સાક્ષાત્(226)કારિણિ નિત્યયોગિનિ પરદ્વારાનપેક્ષસ્થિતૌ ।
ભૂતાર્થાનુભવે નિવિષ્ટનિખિલપ્રસ્તા(227)રિવસ્તુક્રમઃ ॥
લેશાદૃષ્ટિનિમિત્ત(228)દુષ્ટિવિગમપ્રભ્રષ્ટશઙ્કાતુષઃ ।
શઙ્કોન્મેષકલઙ્કિભિઃ કિમપરૈસ્તન્મે પ્રમાણં શિવઃ

ઇતિ ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ ચતુર્થસ્તબકઃ