ન્યાયકુસુમાઞ્જલિ · અધ્યાય 3

॥ ઇતિ ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ દ્વિતીયસ્તબકઃ ॥
શ્રીઃ ॥
ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ તૃતીયસ્તબકઃ ॥
નન્વેતદપિ કથમ્,
તત્ર બાધક(154)સદ્ભાવાત્ ।
તથા હિ- યદિ સ્યાત્, ઉપલભ્યેત ।
અયોગ્યત્વાત્ સન્નપિ નોપલભ્યત ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ શશશૃઙ્ગમપ્યયોગ્યત્વાન્નોપલભ્યત ઇતિ સ્યાત્ ।
નૈતદેવમ્, શૃઙ્ગસ્ય યોગ્યતયૈવ વ્યાપ્તત્વાદિતિ ચેત્- (155)ચેતનસ્યાપિ યોગ્યોપાધિમત્તયૈવ વ્યાપ્તત્વાત્ તદ્બાધે સો ઽપિ બાધિત એવેતિ તુલ્યમ્ ।
વ્યાપકસ્વાર્થાદ્યનુપલમ્ભેનાપ્યનુમીયતે, નીસ્તીતિ ।
કો હિ પ્રયોજનમન્તરેણ કિઞ્ચિત્કુર્યાદિતિ ।
[કુ.3.302] ઉચ્યતે- યોગ્યાદૃષ્ટિઃ કુતો ઽયોગ્યે પ્રતિબન્દિઃ (156)કુતસ્તરામ્ ।
ક્વાયોગ્યં બાધ્યતે શૃઙ્ગં ક્વાનુમાનમનાશ્રયમ્ ॥
[કુ.3.303] સ્વાત્મૈવ તાવત્ યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા પ્રતિષિદ્ધું ન શક્યતે; કુતસ્ત્વયોગ્યઃ પરાત્મા(પરમાત્મા)? તથાહિ- સુષુપ્ત્યવસ્થાયામાત્માનમનુપલભમાનઃ, નાસ્તીત્યવધારયેત્ ।
કસ્યાપરાધેનપુનઃ યોગ્યો ઽપ્યાત્મા તદાનીં નોપલભ્યતે? સામગ્રીવૈગુણ્યાત્ ।
જ્ઞાનાદિક્ષણિકગુણોપધાને હ્યાત્મા ગૃહ્યત ઇતિ અસ્ય સ્વભાવઃ ।
જ્ઞાનમેવ કુતો ન જાયત ઇતિ ચિન્ત્યતે પશ્ચાદ્વા કથમુત્પત્સ્યત ઇતિ ચેત્- મનસો ઽનિન્દ્રિયપ્રત્યાસન્નતયાજનનાત્; તત્પ્રત્યાસત્તૌ ચ પશ્ચાજ્જનનાત્ ।
[કુ.3.304] મનોવૈભવવાદિનામિદમસંમતમ્ ।
તથા હિ ।
મનો વિભુ સર્વદા સ્પર્શરહિતદ્રવ્યત્વાત્, (157)(સર્વદા) વિશેષગુણશૂન્યદ્રવ્યત્વાત્ નિત્યત્વે સત્યનારમ્ભકદ્રવ્યત્વાત્ જ્ઞાનાસમવાયિકારણસંયોગાધારત્વાદિત્યાદે(158)રિતિ ચેત્-[કુ.3.305] ન સર્વેષામાપાતતઃ સ્વરૂપાસિદ્ધત્વાત્ ।
તથા હિ- યદિ રૂ(યદા હિ રૂ)પાદ્યુપલબ્ધીનાં ક્રિયાત્વેન કરણતયા મનો ઽનુમિતિઃ, ન તદા દ્રવ્યત્વસિદ્ધિઃ; અદ્રવ્યસ્યાપિ કરણત્વાત્ ।
અથાસામેવ સાક્ષાત્કારિતયેન્દ્રિયત્વેન તદનુમાતવ્યમ્, તથાપિ વ્યાપકસ્ય નિરુપાધેર્નેન્દ્રિયત્વમિત્યુપાધિર્વક્તવ્યઃ ।
તત્ર- યદિ(તદ્યદિ) કર્ણશષ્કુલીવત્ નિપતશરીરાવયવસ્યોપાધિત્વમ્, તદા તાવન્માત્રે વૃત્તિલાભઃ તદ્દોષે ચ વૃત્તિનિરોધઃ શ્રોત્રવત્ પ્રસજ્યેત ।
તતઃ શરીરમાત્રમુપાધિરભિધેયઃ (રવસેયઃ) ।
તથા ચ તદવચ્છેદેન વૃત્તિલાભે, "શિરસિ મે વેદના, પાદે મે સુખઽમિત્યાદ્યવ્યાપ્યવૃત્તિત્વપ્રતીતિવિરોધઃ; અસમવાયિકારણાનુરોધેન વિભુકાર્યાણાં પ્રાદેશિકત્વનિયમાત્ ।
શરીરતદવયવાદિપરમાણુપર્યન્તોપાધિકલ્પનાયાં કલ્પનાગૌરવપ્રસઙ્ગઃ, (159)નિયમાનુપપત્તિશ્ચેતિ- તતો ઽન્યદેવૈકં સૂક્ષ્મમુપાધિત્વેનાતીન્દ્રિયં કલ્પનીયમ્ ।
તથા ચ તસ્યૈવેન્દ્રિયત્વે સ્વાભાવિકે ઽધિકકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણબાધઃ ।
[કુ.3.306] અથ જ્ઞાનક્રમેણેન્દ્રિયસહકારિતયા તદનુમાનમ્; તતઃ સુતરાં પ્રાગુક્તદોષઃ ।
યદિ ચ મનસો વૈભવે ઽપ્યદૃષ્ટવશાત્ ક્રમ ઉપપાદ્યેત, તદા મનસો ઽસિદ્ધેરાશ્રયાસિદ્ધિરેવ વૈભવહેતૂનામિતિ ।
[કુ.3.307] અથ યત્રાદૃષ્ટસ્ય દૃષ્ટકારણોપહારેણોપયોગઃ, તત્ર તત્પૂર્ણતાયાં કાર્યમુત્પદ્યત એવ અન્યથા અન્ત્યતન્તુસંયોગેભ્યો ઽપિ કદાચિત્, પટો ન જાયોત; જાતો ઽપિ વા કદાચિન્નિર્ગુણઃ સ્યાત્; બલવત્તા કુલાલેન દૃઢદણ્ડનુન્નમપિ ચક્રં ન ભ્રામ્યેત ।
યત્ર તુ દૃષ્ટાનુપહારેણાદૃષ્ટવ્યાપારઃ, તત્ર તદ્વૈગુણ્યાત્ કાર્યાનુદયઃ; યથા પરમાણુકર્મણઃ ।
તદિહાપિ યદિ વિષયેન્દ્રિયાત્મનાં સમવધાનમેવ જ્ઞાનહેતુઃ, તદા તત્સદ્ભાવે સદૈવ કાર્યં સ્યાત્ ।
ન હ્યેતદતિરિક્તમપ્યદૃષ્ટસ્યોપહરણીયમસ્તિ ।
ન ચ સદૈવ જ્ઞાનોદયઃ ।
તતો ઽતિરિક્તમપેક્ષિતવ્યમ્ ।
તચ્ચ યદ્યપિસર્વાણ્યેવેન્દ્રિયાણિ વ્યપ્નોતિ, તથાપિ કરણધર્મત્વેન ક્રિયાક્રમઃ સઙ્ગચ્છતે ।
અકલ્પિતે તુ તસ્મિન્નાયં ન્યાયઃ; પ્રતિપત્તુરકરણત્વાત્; ચક્ષુરાદીનામનેકત્વાત્ ઇતિ ચેત્-[કુ.3.308] નન્વેવમપિ યુગપદ્જ્ઞાનાનિ મા ભૂવન્ યુગપદ્જ્ઞાનં તુ કેન વાર્યતે ।
ભવત્યેવ સમૂહાલમ્બનમેકં જ્ઞાનમિતિ ચેન્ન- એકેન્દ્રિયગ્રહ્યેષ્વિવ નાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યેષ્વપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
(160)તેષ્વપિ ભવત્યેવેતિ ચેન્ન- વ્યાસઙ્ગકાલે જ્ઞાનક્રમેણ વિવાદવિષયે ક્રમાનુમાનાત્ ।
[કુ.3.309] બુભુત્સાવિશેષેણ વ્યાસઙ્ગે ક્રિયાક્રમ ઇતિ ચેત્- મૈ(નૈ)વમ્ નહ્યેષ બુભુત્સાયા મહિમા, યત્ અબુભુત્સિતે વિષયે જ્ઞાનસામગ્ર્યાં સત્યામપિ ન જ્ઞાનમ્ ।
અપિ તુ ન તત્ર સંસ્કારાતિશયાધાયકઃ પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
યદિ ત્વબુભુત્સિતે વિષયે સામગ્રીમેવ સા નિરુન્ધ્યાત્, ઘટાયોન્મીલિતં ચક્ષુઃ પટં નૈવ દર્શયેત્ ।
તસ્માદ્ બુભુત્સાપીન્દ્રિયાન્તરાદાકૃષ્ય
બુભુત્સિતાર્થગ્રાહિણીન્દ્રિયે મનો નિવેશયન્તી યુગપદ્જ્ઞાનાનુત્પત્તાવુપયુજ્યતે; ન તુ સ્વરૂપતઃ ।
[કુ.3.310] વિભુનો ઽપિ મનસો વ્યાપારક્રમાત્ ક્રમ ઇતિ ચેન્ન- તસ્ય સંયોગાતિરિક્તસ્ય કર્મરૂપત્વે વૈભવવિરોધાત્, ગુણરૂપત્વે નિત્યસ્ય ક્રમાનુપપત્તેઃ; અનિત્યસ્ય ચ નિત્યૈકગુણસ્યાવિભુદ્રવ્યસંયોગાસમવાયિકારણકત્વેન તદન્તરેણાનુપપત્તેઃ ।
તદપિ કલ્પયિષ્યત ઇતિ ચેત્- તદેવ તર્હિ મનઃસ્થાને નિવેશ્યતાં લાઘવાય ।
તસ્માદણ્વેવ મન ઇતિ ।
[કુ.3.311] તથા ચ તસ્મિન્નનિન્દ્રિયપ્રત્યાસન્ને નિરુપધાનત્વાદાત્મનઃ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામનુપલમ્ભઃ ।
એતદેવ મનસઃ શીલમિતિ કુતો નિશ્ચિર્(ણી)તમિતિ ચેત્- અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ ।
ન કેવલં તસ્ય, કિં તુ સર્વેષામેવેન્દ્રિયાણામ્ ।
ન હિ વિશેષગુણમનપેક્ષ્ય ચક્ષુરાદ્યપિદ્રવ્યે પ્રવર્તતે ।
(161)સ્વપ્નાવસ્થાયાં કથં જ્ઞાનમિતિ ચેત્- તત્તત્સંસ્કારોદ્બોધે વિષયસ્મરણેન સ્વપ્નવિભ્રમાણામુત્પત્તેઃ ।
ઉદ્બોધ એવ કથમિતિ ચેત્- મન્દતરતમાદિન્યાયેન બાહ્યાનામેવ શબ્દાદીનામુપલમ્ભાત્ ।
અન્તતઃ શરીરસ્યૈવોષ્માદેઃ પ્રતિપત્તેઃ ।
યદા ચ મનસ્ત્વચમપિ પરિહૃત્ય પુરીતતિ વર્તતે, તદા સુષુપ્તિઃ ।
[કુ.3.312] સ્યાદેતત્- પરાત્મા તુ કથં પરસ્યાયોગ્યઃ ।
ન હિ સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનવિષયતામેવાયં ન પ્રાપ્નોતિ; સ્વયમપ્યદર્શનપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ગ્રહીતુરેવાયમપરાધઃ, તસ્યાપિ હિ જ્ઞાનસમવાયિકારણતૈવ (162) તદ્યોગતા ।
નાપિ કરણસ્ય; સાધારણત્વાત્ ।
ન હ્યાસંસારમેકમેવ મન એકમેવાત્માનં ગૃહ્ણાતીત્યત્ર નિયામકમસ્તિ ।
સ્વભાવ ઇતિ ચેત્- તર્હિ (163) મુક્તૌ નિઃસ્વભાવત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ; તદેકાર્થતાયા અપાયાદિતિ- ન; ભોજકાદૃષ્ટોપગ્રહસ્ય નિયામકત્વાત્ ।
યદ્ધિ મનો યચ્છરીરં યાનીન્દ્રિયાણિ યસ્યાદૃષ્ટેનાકૃષ્ટાનિ, તાનિ તસ્યૈવેતિ નિયમઃ ।
તદુક્તં પ્રાક્- "પ્રત્યાત્મનિયમાત્ ભુક્તેઽરિતિ ।
એતેન પરબુદ્ધ્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[કુ.3.313] તદેવં યોગ્યાનુપલબ્ધિઃ પરાત્માદૌ નાસ્તિ ।
તદિતરા તુ ન બાધિકેતિ તવાપિ સંમતમ્ ।
અતઃ કિમધિકૃત્ય પ્રતિબન્દિઃ ।
ન હિ શશશૃઙ્ગમયોગ્યાનુપલબ્ધ્યા કશ્ચિન્નિષેધતિ ।
ન ચ પ્રકૃતે યોગ્યાનુપલબ્ધિં કશ્ચિન્મન્યતે ।
અથાયમાશયઃ- અયોગ્યશશશૃઙ્ગાદાવનુપલબ્ધિર્ન બાધિકા સ્યાત્- ઇતિ ।
તતઃ કિમ્ ।
તત્સિદ્ધ્યેદિતિ ચેત્- એવમસ્તુ, યદિ પ્રમાણમસ્તિ ।
પશુત્વાદિકમિતિ ચેત્- પરસાધને પ્રતિબન્દિસ્તર્હિ; ન તદ્બાધને ।

તત્રૈવ ભવિષ્યતીતિ ચેત્- તત્ કિં તત્ર પ્રતિબન્દિરેવ દૂષણમ્, અથ કથઞ્ચિત્તુલ્યન્યાયતયા યોગ્યા એવ પરાત્મબુદ્ધ્યાદયઃ તે ચ બાધિતા એવેત્યપહૃતવિષયત્વમ્? ન પ્રથમઃ અવ્યાપ્તેઃ ।
ન હિ પશુત્વાદેઃ શશશૃઙ્ગસાધકત્વેન કાર્યત્વાદેઃ કર્તૃમત્ત્વસાધકત્વં પ્યાપ્તમ્, યેન તસ્મિન્નસતિ તત્ પ્રતિષિદ્ધ્યેત ।
ન દ્વિતીયઃ; મિથો ઽનુપલભ્યમાનત્વસ્ય વાદિપ્રતિવાદિસ્વીકારાત્ ।
તથાપિ પશુત્વાદૌ કો દોષ ઇતિ ચેત્- ન જીનીમસ્તાવત્; તદ્વિચારાવસરે ચિન્તયિષ્યામઃ ।
[કુ.3.314] સ્યાદેતત્- યત્પ્રમાણગમ્યં હિ યત્, તદભાવ એવ તસ્યાભાવમાવેદયતિ ।
યથા રૂપાદિપ્રતિ પત્તેરભાવશ્ચક્ષુરાદેરભાવમ્ ।
કાયવાગ્વ્યાપારૈકપ્રમાણકશ્ય પરાત્મા; તદભાવ એવ તસ્યાભાવે પ્રમાણમઙ્કુરાદિષુ- તન્ન- તદેકપ્રમાણકત્વાસિદ્ધેઃ ।
અન્યથા સુષુપ્તો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
શ્વાસસન્તાનો ઽપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- નિરુદ્ધપવનો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
કાયસંસ્થાનવિશેષો ઽપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- વિષમૂર્ચ્છિતો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
શરીરોષ્માપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- જલાવસિક્તવિષમૂ(સિક્તમૂ)ર્ચ્છિતો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
તસ્માત્ યદ્યત્ કાર્યમુપલભ્યતે, તત્તદનુગુણશ્ચેતનસ્તત્ર તત્ર સિદ્ધ્યતિ ।
ન ચ કાર્યમાત્રસ્ય ક્વચિદ્વ્યાવૃત્તિરિતિ ।
ન ચ, ત્વદભ્યુપગતેનૈવ પ્રમાણેન ભવિતવ્યમ્, નાન્યેનેતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
[કુ.3.315] ન ચ પ્રમેયસ્ય પ્રમાણેન વ્યાપ્તિઃ ।
સા હિ કાર્ત્સ્ન્યેન વા સ્યાત્, એકદેશેન વા સ્યાત્ ।
ન પ્રથમઃ; પ્રત્યક્ષાદ્યન્યતમા(મ) સદ્ભાવે ઽપિ તત્પ્રમેયાવસ્થિતેઃ ।
ન દ્વિતીયઃ; પુરુષનિયમેન સર્વપ્રમાણવ્યાવૃત્તાવપિ પ્રમેયાવસ્થિતેઃ ।
અનિયમેન અસિદ્ધેઃ; ન હિ સર્વસ્ય સર્વદા સર્વથાત્ર પ્રમાણં નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ શક્ય ઇતિ ।
[કુ.3.316] કથં તર્હિ ચક્ષુરાદેરભાવો નિશ્ચયઃ? વ્યાપકાનુલબ્ધેઃ ।
(164)ચરમસામગ્રીનિવેશિનો હિ કાર્યમેવ વ્યાપકમ્; તન્નિવૃત્તૌ તથાભૂતાન્યાપિ નિવૃત્તિઃ ।
(165)યોગ્યતામાત્રસ્ય કદાચિત્ કાર્યમ્, (166)તન્નિવૃત્તૌ તથાભૂતસ્યાપિ નિવૃત્તિઃ ।
અન્યથા તત્રાપિ (167)સન્દેહઃ ।
[કુ.3.317] પ્રકૃતે ઽપિ વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા તત્પ્રતિષેધો ઽસ્તુ-ન, આશ્રયાસિદ્ધત્વાત્ ।
ન હીશ્વરસ્તદ્જ્ઞાનં વા ક્વચિત્ સિદ્ધમ્ ।
આભાસપ્રતિપન્નમિતિ ચેન્ન- તસ્યાશ્રયત્વાનુપપત્તઃ; પ્રતિષેધ્યત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
વ્યાવર્ત્યાભાવવત્તૈવ ભાવિકી હિ વિશેષ્યતા ।
અભાવવિરહાત્મત્વં વસ્તુનઃ પ્રતિયોગિતા

ન ચૈતદાભાસપ્રતિપન્નસ્યાસ્તીતિ કુતસ્તસ્ય નિષેધાધિકરણત્વં નિષેધ્યતા ચે(વે)તિ ।
[કુ.3.318] કથં તર્હિ શશશૃઙ્ગસ્ય નિષેધઃ? ન કથઞ્ચિત્ ।
સ હ્યભાવપ્રત્યય એવ ।
ન ચાયમપારમાર્થિકપ્રતિયોગિકઃ
પરમાર્થાભાવો નામ, (168)તથાપા(ન ચાપા)રમાર્થિકવિષયં પ્રમાણં નામેતિ ।
અપિ ચ- દુષ્ટોપલમ્ભસામગ્રી શશશૃઙ્ગાદિયોગ્યતા ।
ન તસ્યાં નોપલમ્ભો ઽસ્તિ નાસ્તિ સાનુપલમ્ભને

કેન્.અ ચ શશશઙ્ગં પ્રતિષિદ્ધ્યતે, સર્વથાનુપલબ્ધસ્ય યોગ્યત્વાસિદ્ધેઃ ।
તદિતરસામગ્રીસાકલ્યં હિ તત્ ।
નનૂક્તમાભાસોપલબ્ધં હિ તત્ ।
અત એવાશક્યનિષેધમિત્યુક્તમ્ ।
અનુપલમ્ભકાલે આભાસોપલમ્ભસામગ્ર્યાઃ અભાવાત્; તત્કાલે ચાનુપલમ્ભાભાવાદિતિ ।
કસ્તર્હિ શશશૃઙ્ગં નાસ્તીત્યસ્યાર્થઃ? શશે ઽધિકરણે વિષાણાભાવો ઽસ્તીતિ ।
[કુ.3.319] સ્યાદેતત્- યદ્યપીશ્વરો નાવગતઃ; યદ્યપિ ચ નાભાસસિદ્ધેન પ્રમાણવ્યવહારઃ શક્યસમ્પાદનઃ, તથાપિ, આત્મનઃ સિદ્ધાઃ, તેષાં સાર્વજ્ઞ્યં નિષિદ્ધ્યતે, ક્ષિત્યાદિકર્તૃત્વં ચેતિ ।
તથા હિ- મદિતરે ન સર્વજ્ઞાઃ ચેનત્વાદહમિવ ।
ન ચ તે ક્ષિત્યાદિકર્તારઃ પુરુષત્વાદહમિવ ।
એવં વસ્તુત્વાદેરપિ- ઇતિ ।
તદેતદપિ પ્રાગેવ પરિહૃતમ્ ।
તથા હિ-[કુ.3.320] ઇષ્ટસિદ્ધિઃ પ્રસિદ્ધેશે હેત્વસિદ્ધિરગોચરે ।
નાન્યા સામાન્યતઃ સિદ્ધિર્જાતાવપિ તથૈવ સા

પ્રમાણ(ણેન)પ્રતીતાનાં ચેતનાનાં પક્ષીકરણે સિદ્ધસાધનમ્ ।
તતો ઽન્યેષા(169)મસિદ્ધૌ હેતોરાશ્રયાસિદ્ધત્વમ્ ।
આત્મત્વમાત્રેણ સો ઽપિ સિદ્ધ ઇતિ ચેત્- કો ઽસ્યાર્થઃ? કિમાત્મત્વેનોપલક્ષિતા સૈવ વસ્તુગત્યા સર્વજ્ઞવિશ્વકર્તૃવ્યક્તિઃ, અથ તદન્યા, આત્મમાત્રં આત્મત્વમાત્ર(170)મેવ વા પક્ષઃ; સર્વત્ર પૂર્વદોષાનતિવૃત્તેઃ (ત્તિઃ?) અથાયમાશયઃ- આત્મત્વં ન સર્વજ્ઞસર્વકર્તૃવ્યક્તિસમવેતં જાતિત્વાત્ ગોત્વવત્- ઇતિ- તદસત્- નિષેધ્યાસિદ્ધેર્નિષેધસ્યાશક્યત્વાત્ ।
તથા ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષ ઇત્યાશ્રયાસિદ્ધિરિતિ સ એવ દોષઃ ।
ત્વદુપગતાગમલોકપ્રસિદ્ધસ્યૈવેશ્વરસ્યાસર્વજ્ઞત્વમકર્તૃત્વં ચ સાધ્યત ઇતિ ચેન્ન- આગમાદેઃ પ્રમાણત્વે બાધનાદનિષેધનમ્ ।
આભાસત્વે તુ સૈવ સ્યાદાશ્રયાસિદ્ધિરુદ્ધતા (171)

નિગદવ્યાખ્યાતમેતત્ (172) ।
[કુ.3.321] ચાર્વાકસ્ત્વાહ- કિં (173)યોગ્યતાવિશેષા(ષણા)ગ્રહેણ ।
યન્નોપલભ્યતે, તન્નાસ્તિ ।
વિપરીતમસ્તિ ।
ન ચેશ્વરાદયસ્તથા, તતો ન સન્તીત્યેતદેવ જ્યાયઃ ।
એવમનુમાનાદિવિલોપ ઇતિ ચેત્- નેદમનિષ્ટમ્ ।
તથા ચ લોકવ્યવહારોચ્છેદ ઇતિ ચેન્ન- સમ્ભાવનામાત્રેણ તત્સિદ્ધેઃ ।
સંવાદેન ચ પ્રામાણ્યાભિમાનાત્- ઇતિ- અત્રોચ્યતે-[કુ.3.322] દૃષ્ટ્યદૃષ્ટ્યોઃ ક્વ સન્દેહો ભાવાભાવવિનિશ્ચયાત્ ।
અદૃષ્ટિબાધિતે હેતૌ પ્રત્યક્ષમપિ દુર્લભમ્

સમ્ભાવના હિ સન્દેહ એવ ।
તસ્માચ્ચ વ્યવહારસ્તસ્મિન્ સતિ સ્યાત્ ।
સ એવ તુ કુતઃ? દર્શનદશાયાં ભાવનિશ્ચયાત્; અદર્શનદશાયામભાવાવધારણાત્ ।
તથા ચ ગૃહાદ્બહિર્ગ(ન્નિર્ગ)તશ્ચાર્વાકો વરાકો ન નિવર્તતે; પ્રત્યુત પુત્રદારધનાદ્યભાવાવધારણાત્ સોરસ્તાડં શોકવિકલો (174)વિક્રોશેત્ ।
સ્મરણાનુભવાન્નૈવમિતિ ચેન્ન- પ્રતિયોગિસ્મરણ એવાભાવપરિચ્છેદાત્ ।
પરાવૃત્તો ઽપિ કથં પુનરાસાદયિષ્યતિ? સત્ત્વાદિતિ ચેત્- અનુપલમ્ભકાલે ઽપિ તર્હિ સન્તીતિ ન તાવન્માત્રેણાભાવાવધારણમ્ ।
તદૈવોત્પન્ના ઇતિ ચેન્ન- અનુપલમ્ભેન હેતૂનાં બાધાત્ ।
અબાધે વા સ એવ દોષઃ ।
[કુ.3.323] અત એવ પ્રત્યક્ષમપિ ન સ્યાત્; તદ્ધેતૂનાં ચક્ષુરાદીનામનુપલમ્ભબાધિતત્વાત્ ।
ઉપલભ્યન્ત એવ; ગોલકાદિ(175)રૂપત્વાત્તેષામિતિ ચેન્ન- તદુપલબ્ધેઃ પૂર્વં તેષામનુપલમ્ભાત્ ।
ન ચ યૌગપદ્યનિયમઃ; કાર્યકારણભાવાદિતિ ।
[કુ.3.324] એતેન- ન પરમાણવઃ સન્તિ; અનુપલબ્ધેઃ ।
ન તે નિત્યા નિરવયવા વા, પાર્થિવત્વાત્ ઘટાદિવત્ ।
ન પાથસીયપરમાણુરૂપાદયો નિત્યાઃ રૂપાદિત્વાત્ દૃશ્યમાનરૂપાદિવત્ ।
ન રૂપત્વપાર્થિવત્વાદિ નિત્યાકાર્યાતીન્દ્રિયસમવાયિ જાતિત્વાત્ શૃઙ્ગત્વવત્ ।
નેન્દ્રિયાણિ સન્તિ, યોગ્યાનુપલબ્ધેઃ ।
અયોગ્યાનિ ચ શશશૃઙ્ગપ્રતિબન્દિનિરસનીયાનીતિ (176)એવં સ્વર્ગાપૂર્વદેવતાનિરાકરણં નાસ્તિકાનાં નિસનીયમ્ ।
મીમાંસકશ્ચ તોષયિતવ્યો ભીષયિતવ્યશ્ચેતિ ।
[કુ.3.325] યદ્યેવમનુપલમ્ભેનાદૃશ્યપ્રતિષેધો નેષ્યતે, અનુપલભ્યોપાધિપ્રતિષેધો ઽપિ નૈષ્ટવ્યઃ ।
તથા ચ કથં તથાભૂતાર્થસિદ્ધિરપિ; અનુમાનબીજપ્રતિબન્ધાસિદ્ધેઃ ।
તદભાવે શબ્દાદેરપ્યભાવઃ; પ્રામાણ્યાસિદ્ધેઃ ।
સેયમુભયતઃ પાશા રજ્જુઃ (177) ।
[કુ.3.326] અત્ર કશ્ચિદાહ- મા ભૂદુપાધિવિધૂનનમ્, ચતુઃપઞ્ચરૂપસમ્પત્તિમાત્રેણૈવ પ્રતિબન્ધનિર્વાહાત્ ।
તસ્યાશ્ય સપક્ષાસપક્ષદર્શનાદર્શનમાત્રપ્રમાણકત્વાત્ ।
યત્ર તુ તદ્ભઙ્ગઃ, તત્ર પ્રમાણભઙ્ગો ઽપ્યાવશ્યકઃ ।
ન હ્યસ્તિ સમ્ભવો દર્શનાદર્શનયોરવિપ્લવે (178)હેતુરૂપવિપ્લવૈતિ ।
[કુ.3.327] અપ્રયોજકો ઽપિ તર્હિ હેતુઃ સ્યાદિતિ ચેત્- ભૂયોદર્શનાવિપ્લવે કો ઽયમપ્રયોજકો નામ? ન તાવત્ સાધ્યં પ્રત્યકાર્યમકારણં વા; સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનસ્વીકારાત્ ।
નાપિ સામગ્ર્યાં કારણૈકદેશઃ; પૂર્વવદભ્યુપગમાત્ ।
નાપિ વ્યભિચારી; તદનુપલમ્ભાત્ ।
વ્યભિચારોપલમ્ભે વા સ એવ દોષઃ ।
ન ચ શઙ્કિતવ્યભિચારઃ; નિર્બીજશઙ્કાયાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાત્ ।
નાપિ વ્યાપ્યાન્તરસહવૃત્તિઃ; એકત્રાપિ સાધ્યે ઽનેકસાધનોપગમાત્ ।
નાપ્યલ્પવિષયઃ; ધૂમાદેસ્તથાભાવે ઽપિ
(થાભૂતસ્યાપિ) હેતુત્વાત્ ।
નનુ ધૂમો (મો ઽપિ) વહ્નિમાત્રે ઽપ્રયોજક એવ, તન્નિવૃત્તાવપિ તદનિવૃત્તેઃ ।
આર્દ્રેન્ધનવત્વં વહ્નિવિશેષં પ્રતિ તુ પ્રયોજકઃ; તન્નિવૃત્તૌ તસ્યૈવ નિવૃત્તેરિતિ- એતદપ્યયુક્તમ્- સામાન્યપ્રયોજકતાયાં વિશેષસાધકત્વાયોગાત્; તદસિદ્ધૌ તસ્યાસિદ્ધિનિયમાત્; સિદ્ધૌ વા સામાન્યવિશેષભાવાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ કૢપ્તસામર્થ્યે ઽન્યસ્મિન્ કલ્પનીયસામર્થ્યાપ્રયોજકઃ; નાશે કાર્યત્વસાવયવત્વયોરપિ હેતુભાવાદિતિ ।
[કુ.3.328] તદેતદપેશલમ્- કથં હિ વિશેષાભાવાત્ કશ્ચિદ્વ્યભિચરતિ કશ્ચિચ્ચ નેતિ શ્કયમવગન્તુમ્ ।
તતો નિર્ણાયકાભાવે સતિ સાહિત્યદર્શનમેવ શઙ્કાબીજમિતિ ક્વાસૌ નિર્બીજા ।
એવં સતિ અતિપ્રસક્તિરપિ ચાર્વાકનન્દિની (179)નોપાલમ્ભાય ।
[કુ.3.329] સ્વભાવાદેવ કશ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્વ્યભિચરતિ, કશ્ચિચ્ચ નેતિ સ્વભાવ એવ વિશેષ ઇતિ ચેત્- કેન ચિહ્નેન પુનરસૌ નિર્ણેય ઇતિ નિપુણેન ભાવનીયમ્; ભૂયોદર્શનસ્ય શતશઃ પ્રવૃત્તસ્યાપિ ભઙ્ગદર્શનાત્ ।
યત્ર ભઙ્ગો ન દૃશ્યતે (180)તત્ તથેતિ ચેત્- આપાતતો ન દૃશ્યતે ઇતિ સર્વત્ર કાલક્રમેણાપિ ન દ્રક્ષ્યત ઇતિ કો નિયન્તેતિ ।
[કુ.3.330] તસ્માદુપાધિતદ્વિરહાવેવ વ્યભિચારાવ્યભિચારનિવન્ધનમ્ ।
તદવધારણં ચાશક્યમિતિ ।
નનુ યઃ સર્વૈઃ પ્રમાણૈઃ સર્વદાસ્મદાદિભિર્યદ્વત્તયા નોપલભ્યતે, નાસૌ તદ્વાન્; યથા બકઃ શ્યમિકયા ।
નોપલભ્યતે ચ વહ્નૌ ધૂમ ઉપાધિમત્તયા- ઇતિ શ્ક્યમિતિ ચેન્ન- અસ્યાપ્યનુમાનતયા તદપેક્ષાયામનવસ્થાનાત્ ।
(181)સર્વાદૃષ્ટેશ્ચ સન્દેહાત્; સ્વાદૃષ્ટેર્વ્યભિચારાતઃ; સર્વદેત્યસિદ્ધેઃ ।
[કુ.3.331] તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં નિયમ ઇત્યન્યે ।
તત્ર તાદાત્મ્યં વિપક્ષે બાધકાત્ ભવતિ ।
તદુત્પત્તિશ્ચ પૌર્વાપર્યેણ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામ્ ।
(182)ન હ્યેવં સતિ શઙ્કાપિશાચી અવકાશમાસાદયતિ; આશઙ્ક્યમાનકારણભાવસ્યાપિ પિશાચાદેરેતલ્લક્ષણાવિરોધેનૈવ તત્ત્વનિર્વાહાદિતિ- (183) નૈવમપિ; ઉભયગામિનો ઽવ્યભિચારનિબન્ધનસ્યૈકસ્યાવિવેચનાત્; પ્રત્યેકં ચાવ્યાપકત્વાત્ ।
કુતશ્ચ કાર્યાત્માનૌ કારણમાત્માનં ચ ન વ્યભિચારત ઇતિ ।
[કુ.3.332] અત્રોચ્યતે- શઙ્કા ચેદનુમાસ્ત્યેવ ન ચેચ્છઙ્કા તતસ્તરામ્ ।
વ્યાઘાતાવધિરાશઙ્કા તર્કઃ શઙ્કાવધિર્મતઃ

[કુ.3.333] કાલાન્તરે કદાચિદ્વ્યભિચરિષ્યતીતિ કાલં ભાવિનમાકલય્ય શઙ્ક્યેત ।
તદાકલનં ચ નાનુમાનમવધીર્ય કસ્યચિત્ ।
મૂહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરાદયો હિ ભાવિનો ભવન્મુહૂર્તાદ્યનુમેયા એવ, અનવગતેષુ સ્મરણસ્યાપ્યનાશઙ્કનીયત્વાત્ ।
અનાકલને વા કમાશ્રિત્ય વ્યભિચારઃ શઙ્ક્યેત (રશઙ્કેતિ) ।
તથા ચ સુતરામનુમાનસ્વીકારઃ ।
એવં ચ દેશાન્તરે ઽપિ વક્તવ્યમ્ ।
[કુ.3.334] સ્વીકૃતમનુમાનમ્ ।
સુહૃદ્ભાવેન પૃચ્છામઃ- કથમાશઙ્કા નિવર્તનીયેતિ ચેત્- ન- યાવદાશઙ્કં તર્કપ્રવૃત્તેઃ ।
[કુ.3.335] તેન હિ વર્તમાનેનોપાધિકોટૌ તદાયત્તવ્યભિચારકોટૌ વાનિષ્ટમુપનયતા ઇચ્છાવિચ્છિદ્યતે ।
વિચ્છન્નવિપક્ષેચ્છશ્ચ પ્રમાતા ભૂયોદર્શનોપલબ્ધસાહચર્યં લિઙ્ગગમનાકુલો ઽધિતિષ્ઠતિ; અધિષ્ઠિતાચ્ચ કરણાત્ ક્રિયાપરિનિષ્પત્તિરિતિ કિમનુપપન્નમ્ ।
[કુ.3.336] નનુ તર્કો ઽપ્યવિનાભાવમપેક્ષ્ય પ્રવર્તતે ।
તતો ઽનવસ્થયા ભવિતવ્યમ્- ન- શઙ્કાયા વ્યાઘાતાવધિત્વાત્ ।
તદેવ હ્યાશઙ્ક્યતે, યસ્મિન્નાશઙ્ક્યમાને સ્વક્રિયાવ્યાઘાતાદયો દોષા નાવતરન્તીતિ લોકમર્યાદા ।
ન હિ હેતુફલભાવો ન ભવિષ્યતીતિ શઙ્કિતુમપિ શક્યતે ।
તથા સતિ શઙ્કૈવ ન સ્યાત્, સર્વં મિથ્યા ભવિષ્યતીત્યાદિવત્ ।
[કુ.3.337] અથાવ્યતીન્દ્રિયોપાધિનિષેધે કિં પ્રમાણમિ(ધઃ કિંપ્રમાણક ઇ)ત્યુચ્યતામિતિ ચેત્- ન વૈ કશ્ચિદતીન્દ્રિયોપાધિઃ પ્રમાણસિદ્ધો ઽસ્તિ, યસ્યાભાવે પ્રમાણમન્વેષણીયમ્ ।
કેવલં સાહચર્યે નિબન્ધનાન્તરમાત્રં શઙ્ક્યતે ।
તતઃ શઙ્કૈવ ફલતઃ સ્વરૂપતશ્ચ નિવર્તનીયા ।
તત્ર ફલમસ્યાઃ વિપક્ષસ્યાપિ જિજ્ઞાસા તર્કાદાહન્ય નિવર્તતે; તતો ઽનુમાનપ્રવૃત્તૌ શઙ્કાસ્વરૂપમપીતિ સર્વં સુસ્થમ્ ।
[કુ.3.338] ન ચૈતદનાગમમ્, ન્યાયાઙ્ગતયા તર્કં વ્યુત્પાદયતઃ સૂત્રકારસ્યાભિમતત્વાત્ ।
અન્યથા તદ્ વ્યુત્પાદનવૈયર્થ્યાત્ ।
[કુ.3.339] તદયં સઙ્ક્ષેપઃ- યત્રાનુકૂલતર્કો નાસ્તિ સો ઽપ્રયોજકઃ ।
સ ચ દ્વિવિધઃ શઙ્કિતોપાધિર્નિશ્ચતોપાધિશ્ચ; યત્રેદમુચ્યતે- "યાવચ્ચાવ્યતિરેકિત્વં શતાંશેનાપિ શઙ્ક્યતે ।
વિપક્ષસ્ય કુતસ્તાવત્ હેતોર્ગમનિકાબલમ્ ॥
ઽ[કુ.3.340] તત્રોપાધિસ્તુ- સાધનાવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યવ્યાપકઃ ।
તદ્ધર્મભૂતા હિ વ્યાપ્તિર્જપાકુસુમરક્તતેવ સ્ફટિકે, સાધનાભિમતે ચકાસ્તીત્યુપાધિરસાવુચ્યત ઇતિ ।
તદિદમાહુઃ- "અન્યે પરપ્રયુક્તાનાં વ્યાપ્તીનામુપજીવકાઃ ।
તૈર્દૃષ્ટૈરપિ નૈવેષ્ટા વ્યપકાંશાવધારણા ॥
" (મી.શ્લો.વા.14.1-5.) ઇતિ ।
[કુ.3.341] તદનેન વિપક્ષદણ્ડભૂતેન તર્કેણ સનાથે ભૂયોદર્શને, કાર્યં વા કારણં વા તતો ઽન્યદ્વા, સમવાયિ વા સંયોગિ વાન્યથા વા ભાવો વાભાવો વા, સવિશેષણં વા નિર્વિશેષણં વા લિઙ્ગમિતિ નિઃશઙ્કમવધારણીયમ્; અન્યથા તદાભાસ ઇતિ રહસ્યમ્ ।
[કુ.3.342] તાદાત્મ્યતદુત્પત્ત્યોરપ્યેતદેવ બીજમ્ ।
યદિ હિ કા(યદિ કાર્)યાત્માનૌ કારણમાત્માનં
ચાતિપતેતામ્, તદા તયોસ્તત્ત્વં વ્યાહન્યેત ।
અત એવ સામગ્રીનિવેશિનશ્ચરમકારણાદપિ કાર્યમનુમિમતે (184)સૌગતા અપિ ।
તસ્માદ્વિપક્ષબાધકમેવ પ્રતિબન્ધલક્ષણમ્ ।
[કુ.3.343] તથા હિ- શાકાદ્યાહારપરિણતિવિરહિણિ મિત્રાતનયે, ન કિઞ્ચિદનિષ્ટમિતિ નાસૌ તસ્ય વ્યાપિકા; વ્યાપિકા તુ શ્યામિકાયાઃ, કારણત્વાવધારણાત્ ।
કારણં ચ તત્ તસ્ય; તદતિપત્ય ભવતિ ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
એવમન્યત્રાપ્યૂહનીયમિતિ ।
[કુ.3.344] ક્વ પુનરપ્રયોજકો ઽન્તર્ભવતિ? ન ક્વચિદિત્યેકે ।
યથા હિ સિદ્ધસાધનમ્- ન બાધિતવિષયમ્, વિષયાપહારાભાવાત્; નાપિ નિર્ણયે સતિ પક્ષત્વાતિપાતાદપક્ષધર્મઃ, કાલાતીતવિલોપપ્રસઙ્ગાત્; ન ચાનૈકાન્તિકાદિઃ, વ્યભિચારાદ્યભાવાત્- તથાયમપિ ।
સૂત્રં તૂપલક્ષણપરમિતિ- તદસત્- વિભાગસ્ય ન્યૂનાધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદફલત્વાત્ ।
[કુ.3.345] ક્વ તર્હિ દ્વયોરન્તર્નિવેશઃ? અસિદ્ધે એવ ।
તથા હિ- વ્યાપ્તસ્ય હિ પક્ષધર્મતાપ્રતીતિઃ સિદ્ધિઃ ।
તદભાવો ઽસિદ્ધિ ।
ઇયં ચ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતા(185)સ્વરૂપાણામન્યતમાપ્રતીત્યા ભવન્તી યથાસઙ્ખ્યમન્યથાસિદ્ધિરાશ્રયાસિદ્ધિઃ સ્વરૂપાસિદ્ધિરિત્યાખ્યાયતે ।
મધ્યમાપ્યાશ્રયસ્વરૂપાપ્રતીત્યા તદ્વિશેષણપક્ષત્વાપ્રતીત્યા વેતિ દ્વયી ।
તત્ર, ચરમાસિદ્ધસાધનમિતિ વ્યપદિશ્યતે; વ્યાપ્તિસ્થિતૌ પક્ષત્વસ્યાહત્ય વિઘટનાત્ ।
ન ત્વેવં બાધે; વ્યાપ્તેરેવ પ્રથમં વિઘટનાદિતિ વિશેષઃ ।
[કુ.3.346] યત્ત્વપ્રયોજકઃ સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિક ઇત્યનૈકાન્તિકે ઽન્તર્ભાવ્યતે- તદસત્- વ્યાપ્ત્યસિદ્ધ્યા હિ નિમિત્તેન વ્યભિચારઃ શઙ્કનીયો ઽન્યથા વા ।
પ્રથમે અસિદ્ધિરેવ દૂષણમ્; ઉપજીવ્યત્વાત્; નાનૈકાન્તિકમ્; ઉપજીવકત્વાત્ ।
(186)અન્યથાશઙ્કાત્વદૂષણમેવ; નિર્ણીતે તદનવકાશાદિતિ ॥
તૃતીયસ્તબકે ઈશ્વરસ્યોપમાનાબાધ્યત્વનિરૂપણમ્ ॥
[કુ.3.347] ઉપમાનં તુ બાધકમનાશઙ્કનીયમેવ, વિષયાનતિરેકાદિતિ કેચિત્ તથાહિ- ન તાવદસ્ય વિષયઃ સાદૃશ્યવ્યપદેશ્યં પદાર્થાન્તરમેવ સમ્ભાવનીયમ્; પરસ્પરવિરોધે હિ ન પ્રકારાન્તરસ્થિતિઃ ।
નૈકતાપિ વિરુદ્ધાનામુક્તિમાત્રવિરોધતઃ

ન હિ ભાવાભાવાભ્યામન્યઃ પ્રકારઃસમ્ભાવનીયઃ, પરસ્પરવિધિનિષેધરૂપત્વાત્ ।
ન ભાવ ઇતિ હિ નિષેધમાત્રેણૈવાભાવવિધિઃ ।
તતસ્તં વિહાય કથં સ્વવચનેનૈવ પુનઃસહૃદયો નિષેધેત્, નાભાવ ઇતિ ।
એવં નાભાવ ઇતિ હિ નિષેધ એવ ભાવવિધિઃ ।
તતસ્તં વિહાય સ્વવાચૈવાનુન્મત્તઃ કથં પુનર્નિષેધેત્ ન ભાવ ઇતિ ।
અત એવમ્ભૂતાનામેકતાપ્યશક્યપ્રતિપત્તિઃ, પ્રતિષેધવિધ્યોરેકત્રા(ત્વા)સમ્ભવાત્ ।
તસ્માદ્ભાવાભાવાવેવ તત્ત્વમ્ ।
[કુ.3.348] ભાવત્ત્વે ઽપિ ગુણવન્નિર્ગુણં વેતિ દ્વયમેવ (વેત્યેતદપિ) પૂર્વવત્ ।
પૂર્વં દ્રવ્યમેવ ।
ઉત્તરઞ્ચાશ્રિતમનાશ્રિતં વેતિ દ્વયમેવ પૂર્વવત્ ।
તત્રોત્તરં સમવાય એવ, અનવસ્થાભયાત્ ।
આશ્રિતં તુ સામાન્યવન્નિઃસામાન્યઞ્ચેતિ પૂર્વવદ્દ્વયમેવ ।
તત્ર પ્રથમમપિ સ્પન્દો ઽસ્પન્દ ઇતિ દ્વયમેવ ।
એતચ્ચ યથાસઙ્ખ્યં કર્મ ગુણ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે ।
નિઃસામાન્યં નિર્ગુણમાશ્રિતં તુ એકાશ્રિતમનેકાશ્રિતં વેતિ પ્રાગિવ દ્વયમેવ ।
એતદપિ યથાસઙ્ખ્યં વિશેષઃસામાન્યઞ્ચેત્યભિધીયતે ।
તત્ (187) એતત્સાદૃશ્યમેતાસ્વેકાં વિધામાસાદયત્ નાતિરિચ્યતે ।
અનાસાદયન્નપદાર્થીભૂય સ્થાતુમુત્સહતે ।
એતેન (188) શક્તિસઙ્ખ્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
તતો ઽભાવેન સહ સપ્તૈવ પદાર્થા ઇતિ નિયમઃ ।
અતો નોપમાનવિષયોર્ઽથાન્તરમિતિ ।
[કુ.3.349] સ્યાદેતત્- ભવતુ સામાન્યમેવ સાદૃશ્યમ્, તદેવ તસ્ય વિષયઃસ્યાત્ ।
તત્સ(ગોસ)દૃશો ઽયમિતિ હિ પ્રત્યયો નેન્દ્રિયજન્યઃ, તદાપાતમાત્રેણાનુત્પત્તેરિતિ ચેત્- ન- પૂર્વપિણ્ડાનુસન્ધાનરૂપસહકારિવૈધુર્યેણાનુત્પત્તેઃ (ણ પ્રાગજનનાત્ સો ઽયમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનવદિતિ ।
[કુ.3.350] નન્વેતત્સદૃશઃસ ઇતિ નેન્દ્રિયજન્યમ્, તેન તસ્યાસમ્બન્ધાત્ ।
નચેદં સ્મરણમ્, તત્પિણ્ડાનુભવે ઽપિ વિશિષ્ટસ્યાનનુભવાત્ ।
નચૈતદપિ, અયં સ ઇતિ વિપરીતપ્રત્યભિજ્ઞાનવદુપપાદનીયમ્; તત્તેદન્તોપસ્થાપનક્રમવિપર્યયે ઽપિ વિશેષ્યસ્યેન્દ્રિયેણ સન્નિકર્ષાવિરોધાત્; તસ્ય સન્નિહિતવર્તમાનગોચરત્વાત્ ।
પ્રકૃતે તુ તદભાવાત્ ।
તસ્માત્ તત્પિણ્ડસ્મરણસહાયમેતત્પિણ્ડવર્તિસાદૃશ્યજ્ઞાનમેવ તથાવિધં જ્ઞાનમુત્પાદયદુપમાનં પ્રમાણમિતિ ।
[કુ.3.351] એતદપિ નાસ્તિ- સાધર્મ્યમિવ વૈધર્મ્યં માનમેવં પ્રસજ્યતે ।
અર્થાપત્તિરસૌ વ્યક્તમિતિ ચેત્ પ્રકૃતં ન કિમ્

યદ્.આ હિ એતદ્વિસદૃશો ઽસૌ ઇતિ પ્રત્યેતિ, તત્રાપિ તુલ્યમેતત્ ।
ન હિ તત્ પ્રત્યક્ષમ્, અસન્નિકૃષ્ટવિષયત્વાત્ ।
ન સ્મરણમ્, વિશિષ્ટસ્યાનનુભવાત્ ।
નોપમાનમ્ અસાદૃશ્યવિષયત્વાત્ ।
નનુ- એતદ્ધર્માભાવવિશિષ્ટત્વમેવ તસ્ય વૈધર્મ્યમ્, તચ્ચાભાવગમ્યમેવેષ્યતે ।
ન ચ પ્રકૃતે ઽપિ તથાસ્તુ, સાદૃશ્યસ્ય ભાવરૂપત્વાદિતિ ચેત્- ન- ઇતો વ્યાવૃત્તધર્મવિશિષ્ટતાયા અપિ
વૈધર્મ્યરૂપત્વાત્; તસ્ય ચ ભાવરૂપત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્- તદ્ધર્મા ઇહ ન સન્તીત્યવગતે, અર્થાદાપદ્યતે- ઇહાવિદ્યમાનાસ્તત્ર સન્તીતિ ।
ન હિ તદ્વિધર્મત્વમેતસ્યોપપદ્યતે, યદ્યેતદ્વિધર્માસૌ ન ભવતિ ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ પ્રકૃતમપ્યર્થાપત્તિરેવ ।
ન હિ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટત્વમેતસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધમપિ તસ્યૈતત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટત્વં વિનોપપદ્યતે ।
[કુ.3.352] એતેન દૃષ્ટા(189)સન્નિકૃષ્ટપ્રત્યભિજ્ઞાનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્રાપિ તદ્ધર્મશાલિત્વં તસ્ય સ્મરણાભિવ્યક્તમનુપપદ્યમાનં તદિદન્તાસ્પદસ્યૈકતાં વ્યવસ્થાપયતિ ।
તસ્માન્નોપમાનમધિકમિતિ ।
[કુ.3.353] એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- સમ્બન્ધસ્ય પરિચ્છેદઃ (190)(દં?) સઞ્જ્ઞાયાઃસઞ્જ્ઞિના સહ ।
પ્રત્યક્ષાદેરસાધ્યત્વાદુપમાનફલં વિદુઃ

યથ્.આ ગૌસ્તથા ગવયઃ ઇતિ શ્રુતાતિદેશવાક્યસ્ય, ગોસદૃશં પિણ્ડમનુભવતઃ, સ્મરતશ્ચ વાક્યાર્થં અયમસૌ ગવયશબ્દવાચ્ય ઇતિ ભવતિ મતિઃ ।
સેયં ન તાવત્ વાક્યમાત્રફલમ્, અનુપલબ્ધપિણ્ડસ્યાપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રત્યક્ષફલમ્, અશ્રુતવાક્યસ્યાપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ સમાહારફલમ્, વાક્યપ્રત્યક્ષયોર્ભિન્નકાલત્વાત્ ।
વાક્યતદર્થયોઃ સ્મૃતિદ્વારોપનીતાવપિ ગવયપિણ્ડસમ્બદ્ધેનાપીન્દ્રિયેણ તદ્ગતસાદૃશ્યાનુપલમ્ભે સમયપરિચ્છેદાસિદ્ધેઃ ।
ફલસમાહારે તુ તદન્તર્ભાવે અનુમાનાદેરપિ પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્ કિં તત્ફલસ્ય તત્પ્રમાણબહિર્ભાવ એવ? અન્તર્ભાવે વા કિયતી સીમા?- તત્તદસાધારણેન્દ્રિયાદિસાહિત્યમ્ ।
અસ્તિ તર્હિ સાદૃશ્યાદિજ્ઞાનકાલેવિષ્ફારિતસ્ય ચક્ષુષો વ્યાપારઃ- ન- ઉપલબ્ધગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપિણ્ડસ્ય વાક્યતદર્થસ્મૃતિમતઃ કાલાન્તરે ઽપ્યનુસન્ધાનબલાત્ સમયપરિચ્છેદોપપત્તેઃ ।
[કુ.3.354] નનુ ચ વાક્યાદેવાનેન સમયઃ પરિચ્છિન્નઃ, ગોસદૃશસ્ય ગવયશબ્દઃસઞ્જ્ઞેતિ ।
કેવલમિદાનીં પ્રત્યભિજાનાતિ અયમસાવિતિ ।
પ્રયોગાદ્વઽનુમિતઃ, યો યત્રાસતિ વૃત્ત્યન્તરે વૃદ્ધૈઃ પ્રયુજ્યતે, સ તસ્ય વાચકઃ, યથા ગોશબ્દ એવ ગોઃ, પ્રયુજ્યતે ચાયં ગોસદૃશે ઇતિ કિમુપમાનેનેતિ- ન- સાદૃશ્યસ્યાનિમિત્તત્વાન્નિમિત્તસ્યાપ્રતીતિતઃ ।
સમયો દુર્ગૃહઃ પૂર્વં શબ્દેનાનુમયાપિ વા

ન હિ ગવયશબ્દસ્ય સાદૃશ્યં પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્, અપ્રતીતગૂનામવ્યવહારપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચોભયમપિ નિમિત્તમ્, સ્વયંપ્રતીતસમયસઙ્ક્રાન્તયે ઽતિદેશવાક્યપ્રયોગાનુપપત્તેઃ ।
ગવયત્ત્વે હ્યયં વ્યુત્પન્નો વૃદ્ધવ્યવહારાત્, ન સાદૃશ્યે ।
કથમેતન્નિર્ધારણીયમિતિ ચેત્- વસ્તુગતિસ્તાવદિયમ્, તદાપાતતઃસન્દેહે ઽપિ ન ફલસિદ્ધિઃ, ગન્ધવત્ત્વમિવ પૃથિવીત્વસ્ય, ગોસાદૃશ્યં ગવયશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યોપલક્ષણમ્, ઇદમેવ વા નિમિત્તમિત્યનિર્ધારણાત્ ।
[કુ.3.355] સ્યાદેતત્- પૂર્વં નિમિત્તાનુપલબ્ધેર્ન ફલસિદ્ધિઃ, ઇદાનીન્તુ તસ્મિન્નુપલબ્ધે તદેવ વાક્યં સ્મૃતિસમારૂઢં ફલિષ્યતિ, અધ્યયનસમયગૃહીત ઇવ વેદરાશિરઙ્ગોપાઙ્ગપર્યવદાતસ્ય કાલાન્તરે ।
ન ચ વાચ્યમ્, વાક્યેન (191) સ્વાર્થસ્ય પ્રાગેવ બોધિતત્વાત્ પ્રાગેવપર્યવસિતમિતિ- ગોસાદૃશ્યસ્યોપલક્ષણનિમિત્તત્વયોરન્યતરત્ર તાત્પર્યે સન્દેહાત્ ।
ઇદાનીન્તુ ગવયત્વે ઽવગતે તર્કપુરસ્કારાત્સાદૃશ્યસ્યોપલક્ષણતાયાં વ્યવસ્થિતાયામ્, ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિવદન્વયપ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્- ન- શ્રુતાન્વયાદનાકાઙ્ક્ષં ન વાક્યં હ્યન્યદિચ્છતિ ।
પદાર્થાન્વયવૈધુર્યાત્તદાક્ષિપ્તેન સઙ્ગતિઃ

ગોસદૃશ્.ઓ ગવયશબ્દવાચ્ય ઇતિ સામાનાધિકરણ્યમાત્રેણાન્વયોપપત્તૌ વિશેષસન્દેહે ઽપિ વાક્યસ્ય પર્યવસિતત્વેન માનાન્તરોપનીતાનપેક્ષણાત્, તક્તારક્તસન્દેહે ઽપિ ઘટો ભવતીતિ વાક્યવત્ ।
અન્યથા વાક્યભેદદોષાત્ ।
ન ચ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇતિવત્ પદાર્થા એવાન્વયાયોગ્યાઃ, યેન પ્રમાણાન્તરોપનીતેનાન્વયઃસ્યાત્ ।
અથ (192)પ્રતીતવાક્યાર્થબલાયાતો ઽપ્યર્થો યદિ વાક્યસ્યૈવ, દિવાભોજનનિષેધવાક્યસ્યાપિ રાત્રિભોજનમર્થઃસ્યાત્ ।
તસ્માદ્યથા ગવયશબ્દઃ કસ્યચિદ્વાચકઃ શિષ્ટપ્રયોગાદિતિ સામાન્યતો નિશ્ચિતે ઽપિ, વિશેષે માનાન્તરાપેક્ષા, તથા ગોસદૃશસ્ય ગવયશબ્દો વાચક ઇતિ વાક્યાન્નિશ્ચિતેપિ સામાન્યે, વિશેષવાચકત્વે ઽસ્ય માનાન્તરમનુસરણીયમિતિ ।
[કુ.3.356] અસ્ત્વનુમાનમ્ ।
તથાહિ- ગવયશબ્દો ગવયસ્ય વાચકઃ અસતિ વૃત્ત્યન્તરે ઽભિયુક્તૈસ્તત્ર પ્રયુજ્યમાનત્વત્,ગવિ ગોશબ્દવદિતિ ચેત્- ન- અસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યસતિ વૃત્ત્યન્તરે તદ્વિષયતયા પ્રયોગઃસઙ્ગતિમવિજ્ઞાય જ્ઞાતું શક્યતે ।
સામાનાધિકરણ્યાદિતિ ચેન્ન- પિણ્ડમાત્રે સિદ્ધસાધનાત્, નિમિત્તે ચાસિદ્ધેઃ, સાદૃશ્યસ્યાનિમિત્તત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
[કુ.3.357] નનુ વ્યાપ્તિપરમિદં વાક્યં સ્યાત્, યો ગોસદૃશઃ સ ગવયપદાર્થ ઇતિ ।
તથાચ વાક્યાદવગતપ્રતિબન્ધો ઽનુમિનુયાત્- અયમસૌ ગવયો ગોસદૃશત્વાદિતિદેશવાક્યાવગતપિણ્ડવદિતિ- ન- વિપર્યયાત્ ।
ન હિ ગોસદૃશં બુદ્ધાવારોપ્યાનેન પૃષ્ટઃ, સ કિં શબ્દવાચ્ય ઇતિ ।
કિન્તુ સામાન્યતો ગવયપદાર્થમવગમ્ય સ કીદૃગિતિ ।
તથાચ યદ્યોગપ્રાથમ્યાભ્યાં તસ્યૈવ વ્યાપ્યત્વમ્ ।
તતઃ કિં તેન, પ્રકૃતાનુપયોગાત્ ।
[કુ.3.358]
અથ (193)કિંલક્ષણકો ઽસાવિતિ પ્રશ્નાર્થઃ ।
તદા વ્યતિરેકિપરં (194)સ્યાત્, લક્ષણસ્ય તથાભવાત્ ।
તથાચ ગોસદૃશો ગવય ઇત્યસ્યાર્થઃ- યો ગવય ઇતિ ન વ્યવહ્રિયતે નાસૌ ગોસદૃશ ઇતિ ।
એવઞ્ચ પ્રયોક્તવ્યમ્- અયમસૌ ગવય ઇતિ વ્યવહર્તવ્યઃ ગોસદૃશત્વાત્, યસ્તુ ન તથા, ગોસદૃશઃ યથા હસ્તી ।
ન ચ હસ્ત્યાદીનાં વિપક્ષત્વે પ્રમાણમસ્તિ, સર્વાપ્રયોગસ્ય દુરવધાર(ણ)ત્વાત્; કતિપયાવ્યવહારસ્ય ચાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
[કુ.3.359] નનુ લિઙ્ગમાત્રે પ્રશ્નો ભવિષ્યતિ, કીદૃક્ કિં લિઙ્ગમિતિ- ન- ન હ્યનેન લિઙ્ગમવિજ્ઞાય ગવયશબ્દસ્ય વાચકત્વં કસ્યચિદ્વાચ્યત્વં વાવગતમ્, યેન તદર્થં પ્રશ્નઃસ્યાત્ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તવિશેષલિઙ્ગે પ્રશ્નઃ, યેન નિમિત્તેન ગવયશબ્દઃ પ્રવર્તતે તસ્ય કિં લિઙ્ગમિતિ ચેન્ન- ન હિ તદવશ્યમનુમેયમેવેત્યનેન નિશ્ચિતમ્, યત ઇદં સ્યાત્ ।
જ્ઞાનોપાયમાત્રપ્રશ્ને તદ્વિશેષેણોત્તરમિતિ ચેન્ન- અવિશેષાદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષમપ્યુત્તરયેત્; પર્યાયાન્તરં વા ।
યથા- ગવયમહં કથં જાનીયામિતિ પ્રશ્ને, વનં ગતો દ્રક્ષ્યસીતિ; યથા વા- કઃ પિક ઇત્યત્ર, કોકિલ ઇતિ ।
તસ્માન્નિમિત્તભેદપ્રશ્ન એવાયમ્, ગવયો ગવયપદવાચ્યઃ કીદૃક્ કેન નિમિત્તેનેતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
તસ્ય ચ નિમિત્તવિશેષસ્ય સાક્ષાદુપદર્શયિતુમશ્ક્યત્વાત્ પૃષ્ટસ્તદુલક્ષણં કિઞ્ચિદાચષ્ટે ।
તચ્ચોપમાનસામગ્રીસમુત્થાપનમેવ ।
તસ્ય ચ પ્રમાણસ્ય સતસ્તર્કઃસહાયતામાપદ્યતે- "સાદૃશ્યસ્યૈવ નિમિત્તતાયાં કલ્પનાગૌરવમ્, નિમિત્તાન્તરકલ્પને ચ કૢપ્તકલ્પ્યવિરોધ" ઇતિ તદેવ નિમિત્તમવગચ્છતીતિ ।
[કુ.3.360] લક્ષણન્ત્વસ્ય અનવગતસઙ્ગતિસઞ્જ્ઞાસમભિવ્યાહૃતવાક્યાર્થસ્ય સઞ્જ્ઞિન્યનુસન્ધાનમુપમાનમ્ ।
વાક્યાર્થશ્ચ ક્વચિત્ સાધર્મ્યં ક્વચિદ્વૈધર્મ્યમ્ ।
અતો નાવ્યાપકમ્ ।
તસ્માન્નિયતવિષયત્વાદેવ ન તેન બાધઃ, ન ત્વનતિરેકાદિતિ સ્થિતિઃ ।
કુ.3.[361ટશબ્દો ઽપિ ન બાધકમનુમાનાનતિરેકાદિતિ વૈશેષિકાદયઃ ।
તથા હિ- યદ્યપિ એતે પદાર્થા મિથઃ સંસર્ગવન્તઃ વાક્યત્વાદિતિ વ્યધિકરણમ્; પદાર્થત્વાદિતિ ચાનૈકાન્તિકમ્; પદૈઃસ્મારિતત્વાદિત્યપિ તથા ।
યદ્યપિ ચૈતાનિ પદાનિ સ્મારિતાર્થસંસર્ગવન્તિ તત્સ્મારકત્વાદિત્યાદૌ સાધ્યાભાવઃ ।
ન હ્યત્ર મત્વર્થઃ સંયોગઃ સમવાયસ્તાદાત્મ્યં વિશેષણવિશેષ્યભાવો વા સમ્ભવતિ ।
જ્ઞાપ્યજ્ઞાપકભાવસ્તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણ અનુમાનાન્તર્ભાવવાદિભિર્નેષ્યતે ।
ન ચ લિઙ્ગતયા જ્ઞાપકત્વં યત્ લિઙ્ગસ્ય (195) વિષયસ્તદેવ તસ્ય, પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદુપલમ્ભે હિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધૌ ચ તદનુમાનમિતિ ।
તથાપિ- આકાઙ્ક્ષાદિમદ્ભિઃ પદૈઃ સ્મારિતત્વાત્ ગામભ્યાજેતિ પદાર્થવદિતિ સ્યાત્ ।
ન ચ વિશેષાસિદ્ધિર્દેષઃ, સંસર્ગસ્ય સંસૃજ્યમાનવિશેષાદેવ વિશિષ્ટત્વાત્ ।
યદ્વા એતાનિ પદાનિ સ્મારિતાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકાણિ આકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતિ તત્સ્મારકત્વાત્ ગામભ્યાજેતિ પદવત્ ।
ન ચૈવમર્થાસિદ્ધિઃ, જ્ઞાનાવચ્છેદકતયૈવ તત્સિદ્ધેઃ ।
તસ્ય ચ સંસૃજ્યમાનોપહિતસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાન્ન વિશેષાપ્રતિલમ્ભ ઇતિ ।
[કુ.3.362] અત્રોચ્યતે- અનેકાન્તઃ પરિચ્છેદે સમ્ભવે ચ ન નિશ્ચયઃ ।
આકાઙ્ક્ષા સત્તયા હેતુર્યોગ્યાસત્તિરબન્ધના

એત્.એ પદાર્થામિથઃસર્ઙ્ગવન્ત ઇતિ સંસૃષ્ટા એવેતિ નિયમો વા સાધ્યઃ સમ્ભાવિતસંસર્ગા ઇતિ વા ।
[કુ.3.363] ન પ્રથમઃ, અનાપ્તોક્તપદકદમ્બસ્મારિતૈરનેકાન્તાત્ ।
આપ્તોક્ત્યા વિશેષણીયમિતિ ચેન્ન- વાક્યાર્થપ્રતીતેઃ પ્રાક્ તદસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યવિપ્રલમ્ભકત્વમાત્રમિહાપ્તશબ્દેન વિવક્ષિતમ્, તદુક્તેરપિ પદાર્થસંસર્ગવ્યભિચારાત્ ।
અપિતુ તદનુભવપ્રામાણ્યમપિ ।
ન ચૈતચ્છક્યમ્ (196)અસર્વજ્ઞે સર્વદા સર્વવિષયે સત્યજ્ઞાનવાનયમિતિ નિશ્ચેતુમ્, ભ્રાન્તેઃ પુરુષધર્મત્વાત્ ।
યત્ર (197)ક્વચિદાપ્તત્વમનાપ્તસ્યાપ્યસ્તીતિ ન તેનોપયોગઃ ।
તતો ઽસ્મિન્નર્થે ઽયમભ્રાન્ત ઇતિ કેનચિદુપાયેન ગ્રાહ્યમ્ ।
નચૈતત્ સંસર્ગવિશેષમપ્રતીત્ય શક્યમ્; બુદ્ધેરર્થંભેદમન્તરેણ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
પદાર્થમાત્રે ચાભ્રાન્તત્વસિદ્ધૌ ન કિઞ્ચિત્; અનાપ્તસાધારણ્યાત્ ।
એતેષાં સંસર્ગે ઽયમભ્રાન્ત ઇતિ શક્યમિતિ ચેન્ન- એતેષાં સંસર્ગે ઇત્યસ્યા એવ બુદ્ધેરસિદ્ધેઃ ।
અનનુભૂતચરે સ્મરણાયોગાત્, તદનુભવસ્ય લિઙ્ગાધીનતયા તસ્ય ચ વિશેષણાસિદ્ધત્વેનાનુપપત્તેરિતિ ।
[કુ.3.364ટ નાપિ દ્વિતીયઃ, યોગ્યતામાત્રસિદ્ધાવપિ સંસર્ગાનિશ્ચયાત્, વાક્યસ્ય ચ તદેકફલત્વાત્ ।
યોગ્યતામાત્રસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ ।
અન્યથા તદસિદ્ધાવાસન્નસાકાઙ્ક્ષપદસ્મારિતત્વાદિત્યેવ હેતુઃસ્યાત્ ।
તથાચાગ્નિના સિઞ્ચેદિત્યાદિના સ્મારિતૈરનૈકાન્તઃ; તથાવિધાનાં સર્વથા સંસર્ગાયોગ્યત્વાદિતિ ।
[કુ.3.365] એવં દ્વિતીયે ઽપિ પ્રયોગે હેતુરાકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતીતિ ।
તત્ર કેયમાકાઙ્ક્ષા નામ? ન તાવદ્વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ, તસ્ય સંસર્ગર્(ગવિશેષ)સ્વભાવતયા સાધ્યત્વાત્ ।
નાપિ તદ્યોગ્યતા, યોગ્યતયૈવ ગતાર્થત્વાત્ ।
નાપ્યવિનાભાવઃ, નીલં સરોજમિત્યાદૌ તદભાવે ઽપિ વાક્યાર્થપ્રત્યયાત્ ।
તત્રાપિ વિશેષાક્ષિપ્તસામાન્યયોરવિનાભાવો ઽસ્તીતિ
(વોપ્યાકાઙ્ક્ષેતિ) ચેન્ન- અહો વિમલં જલં નદ્યાઃ, કચ્છે મહિષશ્ચરતીત્યાદૌ વાક્યભેદાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રતિપત્તુર્જિજ્ઞાસા, પટો ભવતીત્યાદૌ શુક્લાદિજિજ્ઞાસાયાં (સયા)રક્તઃ પટો ભવતીત્યસ્યૈકદેશવત્ સર્વદા વાક્યાપર્યવસાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
"ગુણક્રિયાદ્યશેષવિશેષજિજ્ઞાસાયામપિ પદસ્મારિતવિશેષજિજ્ઞાસા આકાઙ્ક્ષા ।
પટ ઇત્યુક્તે કિંરૂપઃ, કુત્ર કિં કરોતીત્યાદિરૂપજિજ્ઞાસા ।
તત્ર, ભવતીત્યુક્તે, કિં કરોતીત્યેષૈવ પદસ્મારિતવિષયા, ન તુ કિં રૂપ ઇત્યાદિરપિ ।
યદા તુ રક્ત ઇત્યુચ્યતે, તદા કિંરૂપ ઇત્યેષાપિ સ્મારિતવિષયા સ્યાત્ ઇતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નઽમિતિ ચેત્- એવં તર્હિ ચક્ષુષી નિમીલ્ય પરિભાવયતુ ભવાન્, કિમસ્યાં જાતાયામન્વયપ્રત્યયઃ અથ જ્ઞાતાયામિતિ ।
તત્ર પ્રથમે નાનયા વ્યભિચારવ્યાવર્તનાય (વારણાય)હેતુર્વિશેષણીયઃ, મનઃસંયોગાદિવત્સત્તામાત્રેણોપયોગાત્ ।
આસત્તિયોગ્યતામાત્રેણ વિશિષ્ટસ્તુ નિશ્ચિતો ઽપિ ન ગમકઃ; અયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિત્યાદૌ વ્યભિવચારાત્ ।
[કુ.3.366ટદ્વિતીયસ્તુ સ્યાદપિ, યદ્યનુમાનાન્તરવત્તત્સદ્ભાવે ઽપિ તજ્જ્ઞાનવૈધુર્યાદન્વયપ્રત્યયો ન જાયતે ।
નત્વેતદસ્તિ, આસત્તિયોગ્યતામાત્રપ્રતિસન્ધાનાદેવ સાકાઙ્ક્ષસ્ય સર્વત્ર વાક્યાર્થપ્રત્યયાત્ ।
નિવૃત્તાકાઙ્ક્ષસ્ય ચ તદભાવાત્ ।
કથમેષ નિશ્ચયઃ, સાકાઙ્ક્ષ એવ પ્રત્યેતિ, ન તુ જ્ઞાતાકાઙ્ક્ષ ઇતિ ચેત્- તાવન્માત્રેણોપપત્તાવનુપલભ્યમાનજ્ઞાનકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
અન્યત્ર તથા દર્શનાચ્ચ ।
યથા (દા) હિ દૂરાદ્દૃષ્ટસામાન્યો જિજ્ઞાસતે કો ઽયમિતિ, પ્રત્યાસીદંશ્ચ, સ્થાણુરયમિતિ પ્રત્યેતિ, તદાસ્ય જ્ઞાતુમહમિચ્છામીત્યનુવ્યવસાયાભાવે ઽપિસ્થાણુરયમિત્યર્થ(ન્વય)પ્રત્યયો ભવતિ- તથેહાપ્યવિશેષાત્ વિશેષોપસ્થાનકાલે સંસર્ગાવગતિરેવ જાયતે, ન તુ જિજ્ઞાસાવગતિરિતિ ।
ન ચ વિશેષોપસ્થાનાત્પ્રાગેવ જિજ્ઞાસાવગતિઃ પ્રકૃતોપયોગિની, તાવન્માત્રસ્યાનાકાઙ્ક્ષા(ઙ્ક્ષ)ત્વાત્ ।
[કુ.3.367] ન ચૈવમ્ભૂતો ઽપ્યયમૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
યદા હ્યયમેતિ પુત્રો રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિતિ વક્તોચ્ચારયતિ, શ્રોતા ચ વ્યાસઙ્ગાદિના નિમિત્તેન અયમેતિ પુત્ર ઇત્યશ્રુત્વૈવ; રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિતિ શૃણોતિ, તદાસ્ત્યાકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતિ પદકદમ્બકત્વમ્? ન ચ સ્મારિતાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકત્વમિતિ ।
[કુ.3.368ટસ્યાદેતત્- યાવત્સમભિવ્યાહૃતત્વેન વિશેષિતે હેતૌ નાયં દોષઃ, તથાવિધસ્ય વ્યભિચારોદાહરણાસંસ્પર્શાત્ ।
કુતસ્ત્યસ્તર્હિ કતિપયપદશ્રાવિણઃ સંસર્ગપ્રત્યયઃ? અલિઙ્ગ એવ લિઙ્ગત્વાધ્યારોપાત્ ।
એતાવાનેવાયં સમભિવ્યાહાર ઇતિ તત્ર શ્રોતુરભિમાનઃ- ન- તત્સન્દેહે ઽપિ શ્રુતાનુરૂપસંસર્ગાવગમાત્ ।
ભવતિ હિ તત્ર પ્રત્યયઃ, ન જાને કિમપરમનેનોક્તમ્, એતાવદેવ શ્રુતમ્, યદ્રાજ્ઞઃ પુરુષો ઽપસાર્યતામિતિ ।
ભ્રાન્તિરસાવિતિ ચેત્- ન તાવદસૌ દુષ્ટેન્દ્રિયજા, પરોક્ષાકારત્વાત્ ।
ન લિઙ્ગાભાસજા, લિઙ્ગાભિમાનાભાવે ઽપિ જાયમાનત્વાત્ ।
એતાવત્પ(દૃક્પ)દકદમ્બપ્રતિસન્ધાનમેવ તાં જનયતીતિ ચેત્ ।
યદ્યેવમ્, તદેવાદુષ્ટં સદભ્રાન્તિં જનયત્ કેન વારણીયમ્ ।
વ્યાપ્તિપ્રતિસન્ધાનં વિનાપિ તસ્ય સંસર્ગપ્રત્યાયને સામર્થ્યાવધારણાત્ ચક્ષુરાદિવત્ ।
[કુ.3.369] નાસ્ત્યેવ તત્ર સંસર્ગપ્રત્યયઃ; અસંસર્ગાગ્રહમાત્રેણ તુ તથા વ્યવહાર ઇતિ ચેત્- તર્હિ યાવત્સમભિવ્યાહારેણાપિ વિશેષણેનાપ્રતીકારઃ, તથાભૂતસ્યાનાપ્તવાક્યસ્ય સંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકત્વાભાવાત્ ।
અસંસર્ગાગ્રહપૂર્વકત્વમાત્રે સાધ્યે ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિસંસર્ગો ન સિદ્ધ્યેત્ ।
આપ્તવાક્યેષુ સેત્સ્યતીતિ ચેન્ન- સર્વવિષયાઽપ્તત્વસ્યાસિદ્ધેઃ, યત્ર ક્વચિદાપ્તત્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્, પ્રકૃતવિષયે ચાપ્તત્વસિદ્ધૌ સંસર્ગવિશેષસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધ્યભ્યુપગમાદિત્યુક્તમ્ ।
[કુ.3.370] ન ચ સર્વત્ર જિજ્ઞાસા નિબન્ધનમ્, અજિજ્ઞાસોરપિ વાક્યાર્થપ્રત્યયાત્ ।
આકાઙ્ક્ષાપદાર્થસ્તર્હિ કઃ? જિજ્ઞાસાં પ્રતિ યોગ્યતા ।
સા ચ સ્મા(198)રિતતદાક્ષિપ્તયોર(પ્તા)વિનાભાવે સતિ શ્રોતરિ તદુત્પાદ્યસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવઃ ।
ન ચૈષો ઽપિ જ્ઞાનમપેક્ષતે, (199)પ્રતિયોગિનિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વાત્તદભાવસ્ય, તસ્ય ચ વિષયનિરૂપ્યત્વાદિતિ ।
[કુ.3.371] પ્રાભાકરસ્તુ લોકવેદસાધારણવ્યુત્પત્તિબલેનાન્વિતાભિધાનં પ્રસાધ્ય વેદસ્યાપૌરુષેયતયા વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનાનવકાશાત્ સંસર્ગે શબ્દસ્યૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રામાણ્યમાસ્થિષત; લોકે ત્વનુમાનત એવ વક્તૃજ્ઞાનોપસર્જનતયા સંસર્ગસ્ય સિદ્ધેરન્વિતાભિધાનબલાયાતેપિ પ્રતિપાદકત્વે ઽનુવાદકતામાત્રં વાક્યસ્યેતિ નિર્ણીતન્તઃ ।
તદતિસ્થવીયઃ- નિર્ણીતશક્તેર્વાક્યસ્યાદ્ધિ પ્રાગેવાર્થસ્ય નિર્ણયે ।
વ્યાપ્તિસ્મૃતિવિલમ્બેન લિઙ્ગસ્યૈવાનુવાદિતા

યાવતી હિ વેદે સામગ્રી, તાવત્યેવ લોકે ઽપિ ભવન્તી કથમિવ નાર્થં ગમયેત્ ।
નહ્યપેક્ષણીયાન્તરમસ્તિ ।
લિઙ્ગે તુ પરિપૂર્ણે ઽપ્યવગતે વ્યાપ્તિસ્મૃતિરપેક્ષણીયાસ્તીતિ, વિલમ્બેન કિં નિર્ણેયમ્; અન્વય(અર્થ)સ્ય પ્રાગેવ પ્રતીતેઃ ।
[કુ.3.372ટલોકે વક્તુરાપ્તત્વનિશ્ચયો ઽપેક્ષણીય ઇતિ ચેન્ન-
તદ્રહિતસ્યાપિ સ્વાર્થપ્રત્યાયને શબ્દસ્ય શક્તેરવધારણાત્ ।
અન્યથા વેદે ઽપ્યર્થપ્રત્યયો ન સ્યાત્, તદભાવાત્ ।
ન ચ લોકે અન્યાન્યેવ પદાનિ; યેન શક્તિવૈચિત્ર્યં સ્યાત્ ।
અનાપ્તોક્તૌ વ્યભિચારદર્શનાત્ તુલ્યાપિ સામગ્રી સન્દેહેન શિથિલાયતે ઇતિ ચેન્ન- ચક્ષુરાદૌ વ્યભિચારદર્શનેન (રસત્વેન) શઙ્કાયામપિ સત્યાં જ્ઞાનસામગ્રીતસ્તદુત્પત્તિદર્શનાત્ ।
જ્ઞાયમાનસ્યાયં વિધિઃ, યત્ સન્દેહે સતિ ન નિશ્ચાયકમ્,(200) યથા લિઙ્ગમ્; ચક્ષુરાદિ તુ સત્તયેતિ ચેન્ન- વાક્યસ્ય નિશ્ચતત્વાત્; આપ્તોક્તત્વસ્ય ચાર્થપ્રત્યયં પ્રત્યનઙ્ગત્વાત્ ।
લોકે ઽપિ ચાપ્તત્વાનિશ્ચયે ઽપિ વાક્યાર્થપ્રતીતેઃ ।
ભવતિ હિ વેદાનુકારેણ પઠ્યમાનેષુ અપૌરુષેયત્વાભિમાનિનો ગૌડ(201)મીમાંસકસ્યાર્થનિશ્ચયઃ ।
ન ચાસૌ (ચાયં) ભ્રાન્તિઃ, પૌરુષેયત્વનિશ્ચયદશાયામપિ તથાનિશ્ચયા(થાત્વા)દિતિ ।
[કુ.3.373] સ્યાદેતત્- નાપ્તોક્તત્વમર્થપ્રતીતેરઙ્ગમિતિ બ્રૂમઃ; કિન્ત્વનાપ્તોક્તત્વશઙ્કાનિરાસઃ (સમ્) ।
સ ચ ક્વચિદપૌરુષેયત્વનિશ્ચયાત્, ક્વચિદાપ્તોક્તત્વાવધારણાદિતિ ચેત્- તત્ કિમપૌરુષેયત્વસ્યાપ્રતીતૌ, સન્દેહે વા વેદવાક્યાદ્વિદિતપદાર્થસઙ્ગતેરર્થપ્રત્યય એવ ન ભવેત્, ભવન્નપિ વા ન શ્રદ્ધેયઃ? પ્રથમે સત્યાદય એવ પ્રમાણમ્ ।
નચાસંસર્ગાગ્રહે તદાનીં સંસર્ગવ્યવહારઃ, બાધકસ્યાત્યન્તમભાવાત્ ।
તથાપિ તત્કલ્પનાયામન્વયોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વશ્રદ્ધા પ્રત્યક્ષવત્ નિમિત્તાન્તરાન્નિવર્ત્સ્યતીતિ વેદે યદિ, લોકે ઽપિ તથા સ્યાદવિશેષાત્ ।
[કુ.3.374] અન્યથા વેદસ્યાપ્યનુવાકતાપ્રસઙ્ગઃ (ઙ્ગાત્) ।
તદુચ્યતે ।
(થાહિ) ।
વ્યસ્તપુમ્દૂષણાશઙ્કૈઃ સ્મારિતત્વાત્ પદૈરમી ।
અન્વિતા ઇતિ નિર્ણીતે વેદસ્યાપિ ન તત્ કુતઃ

. ।
યદા હ્યપૌરુષેયત્વનિશ્ચયાત્ પ્રાક્ વેદો ન કિઞ્ચિદભિધત્તે ઇતિ પક્ષઃ,તદા આપ્તોક્તત્વનિશ્ચયોત્તરકાલં (202)લોકવત્, વેદે ઽપ્યપૌરુષેયત્વનિશ્ચયાત્ પશ્ચાદનુમાનાવતારઃ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- યદત્ર પદાર્થાનેવ પક્ષીકૃત્ય નિરસ્તપુમ્દોષાશઙ્કૈરાકાઙ્ક્ષાદિમદ્ભિઃ પદૈઃ સ્મારિતત્વાદાપ્તોક્તપદકદમ્બકસ્મારિતપદાર્થવત્ સંસર્ગ એવાહત્ય સાધ્યઃ,બુદ્ધિવ્યવહિતસ્ત્વિતરત્રેતિ ।
ફલતો ન કશ્ચિદ્વિવશેષ ઇતિ ।
તથા ચાન્વિતાભિધાને ઽપિ જઘન્યત્વાદ્વેદસ્યાનુવાદકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચૈવં સતિ તત્ર પ્રમાણમસ્તિ ।
વિશિષ્ટપ્રતિપત્યન્યથાનુપપત્યા હિ શબ્દસ્ય તત્ર શક્તિઃ પરિકલ્પનીયા ।
સા ચાનુમાનેનૈવોપપન્નેતિ વૃથા પ્રયાસઃ ।
તસ્માલ્લોકે શબ્દસ્યાનુવાદકતેતિ વિપરીતકલ્પનેયમાયુષ્મતામ્ ।
[કુ.3.375] કિં ચેદમન્વિતાભિધાનં નામ? ન તાવદન્વિતપ્રતિપાદનમાત્રમ્, અવિવાદાત્ ।
નાપિ સ્વાર્થાભિધાયાસ્તત્ર તાત્પર્યમ્, અવિવાદાદેવ ।
નાપિ સઙ્ગતિબલેન તત્પ્રતિપાદનમ્, વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વાત્ ।
નાપિ સ્વાર્થસઙ્ગતિબલેન, તસ્ય સ્વાર્થ એવોપક્ષયાત્ ।
નાપિ સૈવ સઙ્ગતિરુભયપ્રતિપાદિકા, પ્રતીતિક્રમાનુપપત્તેઃ ।
યૌગપદ્યાભ્યુપગમે તુ યોગ્યત્વાદિપ્રતિસન્ધાનશૂન્યસ્યાપિ પદાર્થપ્રત્યયવત્ વાક્યાર્થપ્રત્યયપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ સૈવ સઙ્ગતિઃ સ્વાર્થે નિરપેક્ષા, વાક્યાર્થે તુ પદાર્થપ્રતિપાદનાવાન્તરવ્યાપારેતિ યુક્તમ્- તસ્યાઃ સ્વયમકરણત્વાત્ ।
સઙ્ગતાનિ પદાનિહિ કરણમ્, ન તુ સઙ્ગતિઃ ।
તથાપિ તત્પ્રતિપાદનાનુગુણસઙ્ગતિશાલીનિ પદાનીતિ ચેત્- ન તાવદ્વાક્યાર્થપ્રતિપાદનાનુગુણતા સઙ્ગરેસ્તદાશ્રયત્વેન; સામાન્યમાત્રગોચરત્વાત્, તદ્વન્માત્રગોચરત્વાદ્વા ।
નાપિ તદનુગુણવ્યાપારવત્વેન, અકરણત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
તદનુગુણકરણવ્યાપારોત્થાપકત્વાત્તદનુગુણત્વે ન નો વિવાદઃ ।
અન્વિત એવ શક્તિરિતિ ચેત્- ઉક્તમત્ર વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વાત્ પ્રતીતિક્રમાનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
[કુ.3.376] સ્મૃતક્રિયાન્વિતે કારકે સ્મૃતકારકાન્વિતાયાઞ્ચ ક્રિયાયાં સઙ્ગતિઃ ।
અતો નોક્તદોષાવકાશઃ ।
નાપિ પર્યાયતાપત્તિઃ, પ્રાધાન્યેન નિયમાત્ ।
નાપિ પૌનરુક્ત્યમ્, વિશેષાન્વયે તાત્પર્યાત્ ।
નાપીતરેતરાશ્રયત્વમ્, સ્વાર્થસ્મૃતાવનપેક્ષણાત્ ।
નાપિવાક્યભેદાપત્તિઃ, પરસ્પરપદાર્થસ્મૃતિસન્નિધૌ તદિતરાનપેક્ષણાત્- ઇતિ ચેત્- ન અન્વિતે સઙ્ગતિગ્રહ ઇતિ કોર્ઽથઃ? યદિ યત્ર સઙ્ગતિસ્તદ્વસ્તુગત્યા પદાર્થાન્વિતમ્, ન કિઞ્ચિત્ પ્રકૃતોપયોગિ ।
ન હિ યત્ર ચક્ષુષઃ સામર્થ્યમવગતં તદ્વસ્તુગત્યા સ્પર્શવદિતિ, તદ્વત્તાપિ તસ્ય વિષયઃ ।
અથાન્વિતતયૈવ તત્ર વ્યુત્પત્તિરિત્યર્થઃ- તદસત્, પ્રમાણાભાવાત્ ।
[કુ.3.377] અન્વિતાર્થપ્રતિપત્ત્યન્યથાનુપપત્તિરિતિ ચેન્ન ।
અનન્વિતાભિધાનેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
આકાઙ્ક્ષાનુપપત્તિરસ્તુ ।
ન હિ સામાન્યતો ઽન્વિતાનવગમે ઽન્વયવિશેષે જિજ્ઞાસા સ્યાત્- ન- દૃષ્ટે ફલવિશેષે રસવિશેષજિજ્ઞાસાવદાક્ષેપતો ઽપ્યુપપત્તેઃ ।
[કુ.3.378] શબ્દમહિમાનમન્તરેણ યતઃ કુતશ્ચિદપિ સ્મૃતેષુ પદાર્થેષુ અન્વયપ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
તતઃ શબ્દશક્તિરવશ્યં કલ્પનીયેતિ ચેત્- કુતસ્તર્હિ કવિકાવ્યાનિ વિલસન્તિ ।
ન હિ સંસર્ગવિશેષમપ્રતીત્ય વાક્યરચના નામ ।
ન ચ સ્વોત્પ્રેક્ષાયાં પ્રત્યક્ષમનુમાનં શબ્દસ્તદાભાસા વા સમ્ભવન્તિ, અન્યત્ર ચન્તાવશેન પદાર્થસ્મરણેભ્યઃ ।
અસંસર્ગાગ્રહો ઽસાવિતિ
ચેત્; મમ તાવત્ સંસર્ગગ્રહ એવાસૌ ।
તવાપિ સૈવ પદાવલી ક્વચિદન્વયે પર્યવસ્યતિ, ક્વચિદનન્વયાગ્રહે ઇતિ કુતો વિશેષાત્? [કુ.3.379] આપ્તાનાપ્તવક્તૃકતયેતિ ચેત્; કિં તથાવિધેન વક્ત્રા તત્ર કશ્ચિદ્વિશેષ આહિતઃ? આહો વક્તૈવાચ્છેદકતયા વિશેષઃ? પ્રથમે અભિહિતાન્વયવાદિનામિવ તવાપિ શક્તિકલ્પનાગૌરવમ્ ।
દ્વિતીયે તુ વક્તુરિવ પદાનામપ્યવચ્છેદકતયૈવ વિશેષકત્વમસ્તુ ।
એવં તર્હિ પદાનામપ્યન્વયપ્રતીતાવસ્ત્યુપયોગઃ ।
કઃસન્દેહઃ ।
પરં પદાર્થાભિધાનેન; ન ત્વન્યથા ।
યથા તવૈવ, આપ્તસ્ય સંસર્ગપરતયા પદસમભિવ્યાહારમાત્રેણ; ન ત્વન્યથા ।
અન્યથા ગુરુમતવિદામેવ શ્લોક આપ્તપદપ્રક્ષેપેણ પઠનીયઃ- પ્રાથમ્યાદભિધાતૃત્વાત્ તાત્પર્યોપગમાદપિ ।
આપ્તાનામેવ સા શક્તિર્વરમભ્યુપગમ્યતામ્ ॥
ઇતિ ॥
[કુ.3.380] તસ્માત્ પ્રકારાન્તરેણ સંસર્ગપ્રત્યયો ભવતુ મા વા, પદાર્થાનામાકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતિ અભિહિતાનામવશ્યમન્વય ઇતિ કુતો ઽતિપ્રસઙ્ગઃ? [કુ.3.381] ન ચૈવં સતિ પદાર્થા એવ કરણમ્, તેષામનાગતાદિરૂપતયા કારકત્વાનુપપત્તૌ તદ્વિશેષસ્ય કરણત્વસ્યાયોગાત્ ।
તત્સંસર્ગે પ્રમાણાન્તરાસઙ્કીર્ણોદાહરણાભાવાચ્ચ ।
પદાનાં તુ પૂર્વભાવનિયમેન પદાર્થસ્મરણાવાન્તરવ્યાપારવત્તયા તદુપપત્તેઃ; વ્યાપારસ્યાવ્યવધાયકત્વાદિતિ કૃતં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા ।
[કુ.3.382] અસ્તુ તર્હિ શબ્દ એવ બાધકં સર્વજ્ઞે કર્તરિ ।
તથાહિ- પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે ॥
(ગ્.ઈ.) ઇત્યાદિ પઠન્તિ ।
અસ્યાયમર્થઃ- ન પારમાર્થિકં ચેતનસ્ય કર્તૃત્વમસ્તિ ।
આભિમાનિકં તુ તત્ ।
ન ચ સર્વજ્ઞસ્યાભિમાનઃ ।
ન ચાસર્વજ્ઞસ્ય જગત્કર્તૃત્વમસ્તિ- ઉચ્યતે- ન પ્રમાણમનાપ્તોક્તિર્નાદૃષ્ટે ક્વચિદાપ્તતા ।
અદૃશ્યદૃષ્ટૌ સર્વજ્ઞો ન ચ નિત્યાગમઃ ક્ષમઃ

યદિ હિ સર્વજ્ઞકર્ત્રભાવાઽવેદકઃ શબ્દો નાપ્તોક્તઃ, ન તર્હિ પ્રમાણમ્ ।
અથાપ્તો ઽસ્ય વક્તા, કથં ન તદર્થદર્શી ।
અતીન્દ્રિયાર્થદર્શીતિ ચેત્- કથમસર્વજ્ઞઃ, કથં વા ન કર્તા, આગમસ્યૈવ પ્રણયનાત્ ।
ન ચ નિત્યાગમસમ્ભવઃ, વિચ્છેદાદિત્યાવેદિતમ્ ।
[કુ.3.383] અપિચ- ન ચાસૌ ક્વચિદેકાન્તઃ સત્ત્વસ્યાપિ પ્રવેદનાત્ ।
નિરઞ્જનાવબોધાર્થો ન ચ સન્નપિ તત્પરઃ

નહ્યસત્ત્વપક્ષ એવાગમો નિયતઃ, ઈશ્વરસદ્ભાવસ્યૈવ ભૂયઃસુ પ્રદેશેષુ પ્રતિપાદનાત્ ।
તથાચાગ્રે દર્શયિષ્યામઃ ।
તથાચ સતિ ક્વચિદસત્ત્વપ્રતિપાદનમનેકાન્તં ન બાધકમ્ ।
સત્ત્વપ્રતિપાદનમપિ તર્હિ ન સાધનમિતિ ચેત્- આપાતતસ્તાવદેવમેતત્ ।
યદા તુ નિઃશેષવિશેષગુણશૂન્યાત્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાર્થત્વમકર્તૃકત્વાગમાનામવધારયિષ્યતે તદા ન તન્નિષેધે તાત્પર્યમમીષામિતિ સત્ત્વપ્રતિપાદકાનામેવાગમાનાં પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતીતિ ।
ન ચ તેષામપ્યન્યત્ર તાત્પર્યમિતિ વક્ષ્યામઃ ।
[કુ.3.384] અસ્ત્વર્થાપત્તિસ્તર્હિ બાધિકા ।
તથાહિ- યદ્યભવિષ્યત્, નોપાદેક્ષ્યત્ ।
ન હ્યસાવનુપદિશ્ય પ્રવર્તયિતું ન જાનાતિ ।
અત ઉપદેશ એવાન્યથાનુપપદ્યમાનસ્તથાવિધસ્યાભાવમૌદાસીન્યં વાઽવેદયતિ- ન- અન્યથૈવોપપત્તેઃ ।
હેત્વભાવે ફલાભાવાત્ પ્રમાણે ઽસતિ ન પ્રમા ।
તદભાવાત્ પ્રવૃત્તિર્નો કર્મવાદે ઽપ્યયં વિધિઃ

બુદ્ધિપૂર્વાં હિ પ્રવૃત્તિર્ન બુદ્ધિમનુત્પાદ્ય શક્યસમ્પાદના ।
ન ચ પ્રકૃતે બુદ્ધિરપ્યુપદેશમન્તરેણ શક્યસિદ્ધિઃ, તસ્યૈવ તત્કારણત્વાત્ ।
ભૂતાવેશન્યાયેન પ્રવર્તયેદિતિ ચેત્- પ્રવર્તયેદેવ, યદિ તથા ફલસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
ન ત્વેવમ્ ।
કુત એતદવસિતમ્? ઉપદેશાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ ।
યસ્યાપિ મતે અદૃષ્ટવશાદેવ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિઃ, તસ્યાપિ તુલ્યમેતત્ ।
યદ્યસ્તિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમદૃષ્ટમ્, કિમુપદેશેન, તત એવ પ્રવૃત્તિસિદ્ધેઃ ।
ન ચેત્, તથાપિ કિમુપદેશેન, તદભાવે તસ્મિન્ સત્યપ્યપ્રવૃત્તેઃ ।
નિત્યઃ સ્વતન્ત્ર ઉપદેશો ન પર્યનુયોજ્ય ઇતિ ચેત્- યૂયં પર્યનુયોજ્યાઃ, યે તમ(મન)વધાનતો ધારયન્તિ વિચારયન્તિ ચેતિ ।
[કુ.3.385] ન ચાર્થાપત્તિરનુમાનતો ભિદ્યતે, લોકે તદસઙ્કીર્ણોદાહરણાભાવાત્ પ્રકારાન્તરાભાવાચ્ચ ।
તથાહિ- અનિયમ્યસ્ય નાયુક્તિર્નાનિયન્તોપપાદકઃ ।
ન માનયોર્વિરોધો ઽસ્તિ પ્રસિદ્ધે વાપ્યસૌ સમઃ

જીવંશ્ચૈત્રો ગૃહે નાસ્તીતિ અનુપપદ્યમાનમસતિ બહિઃસદ્ભાવે, તમાપ(માવે)દયતીત્યુદહરન્તિ ।
તત્ર ચિન્ત્યતે- કિમનુપપન્નં જીવતો ગૃહાભાવસ્યેતિ ।
ન હ્યનિયમયસ્યાનિયામકં વિના કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નનુ સ્વરૂપમેવ ।
તત્ ન તાવદ્બહિઃ સત્ત્વેન કર્તવ્યમ્, તદકાર્યત્વાત્ તસ્ય ।
સ્થિતિરેવાસ્ય તેન વિના ન સ્યાદિત્યસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ તન્નિયતસ્વભાવ એવાસૌ; વ્યાપ્તેરેવ વ્યતિરેકમુખનિરૂપ્યાયાસ્તથાવ્યપદેશાત્ ।
[કુ.3.386] કથં વા (ચ) બહિઃસત્ત્વમસ્યોપપાદકમ્? ન હિ અનિયામકો ભવન્નપ્યનિયમ્યમુપપાદયતિ, અતિપ્રસઙ્ગાદેવ ।
સ્વભાવો ઽસ્ય, યદનેન
બહિઃસત્ત્વેન ગેહાસત્વં ક્રોડીકૃત્ય સ્થાતવ્યમિતિ ચેત્- સેયં વ્યાપ્તિરેવાન્વયમુખનિરૂપ્યા તથા વ્યપદિશ્યતે ઇતિ ।
[કુ.3.387] ન વયમવિનાભાવમર્થાપત્તાવપજાનીમહે, કિન્તુ તજ્જ્ઞાનમ્ ।
ન ચાસૌ સત્તા માત્રેણ તદનુમાનત્વમાપાદયતીતિ ચેત્- ન- અનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનસ્યાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાત્ ।
અન્યથાત્વતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અર્થાપત્ત્યાભાસાનવકાશાચ્ચ ।
યદા હ્યન્યથૈવો(થાપ્યુ)પપન્નમન્યથાનુપપન્નમિતિ મન્યતે, તદાસ્ય વિપર્યયઃ, ન ત્વન્યથેતિ ।
[કુ.3.388] તથાપિ કથમત્ર વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યેતેતિ ચેત્- યદાહમિહ તદા નાન્યત્ર, યદાન્યત્ર તદા નેહેતિ સર્વપ્રત્યક્ષાસિદ્ધમેતત્; કા તત્રાપિ કથન્તા? સર્વદેશાપ્રત્યક્ષત્વે તત્રાભાવો દુરવધારણ ઇત્યપિ નાસ્તિ, તેષામેવ સંસર્ગસ્યાત્મનિ પ્રતિષેધાત્ ।
અયોગ્યાનાં પ્રતિષેધે કા વાર્તેતિ ચેત્- તદવયવાનાં તત્સંસર્ગપ્રતિષેધાદેવાનુમાનાત્; અન્યેષાં ન કાચિત્ ।
ન હ્યકારણીભૂતેન પરમાણુના નેદં સંસૃષ્ટમિતિ નિશ્ચેતું શક્યમિતિ ।
[કુ.3.389] ન ચા(નાપ્ય)વિનાભાવનિશ્ચયેનાપિ ગમયન્નપક્ષધર્મોર્ઽથાપત્તિરિતિ યુક્તમ્- પક્ષધર્મતાયા અનિમિત્તત્વપ્રસઙ્ગાત્; અવિશેષાત્ ।
વ્યધિકરણેનાવિનાભાવનિશ્ચયાયોગાચ્ચ; યત્ (203) યત્ર યદેતિ પ્રકારાનુપપત્તેઃ ।
[કુ.3.390] પ્રમાણયોર્વિરોધે અર્થાપત્તિરવિરોધોપપાદિકા, ન ત્વેવમનુમાનમિત્યપિ નાસ્તિ ।
વિરોધે હિ રજ્જુસર્પાદિવદેકસ્ય બાધ એવ સ્યાત્, ન તૂભયોઃ પ્રમાણ્યમ્ ।
પ્રામાણ્યે વા ન વિરોધઃ, સ્થૂલમિદમેકમિતિવત્ સહસમ્ભવાત્; ચૈત્રો ઽયમયં તુ મૈત્ર ઇતિવદ્વા વિષયભેદાત્ ।
પ્રકૃતે ક્વાપ્યસ્તીતિ સામાન્યતો ગેહસ્યાપિ પ્રવેશાદેકવિષયતાપ્યસ્તીતિ ચેત્- યદ્યેવમ્, ક્વચિદસ્તિ ક્વચિન્નાસ્તીતિવન્ન વિરોધઃ ।
અત્રાપિ વિરોધ એવેતિ ચેત્- એકં તર્હિ ભજ્યેત ।
[કુ.3.391] ન ભજ્યેત, અર્થાપત્ત્યા ઉભયોરપ્યુપપાદનાદિતિ ચેત્- કિમનુપપદ્યમાનમ્? વિરોધ એવાન્યથાનુપપદ્યમાનો વિભિન્નવિષયતયા વ્યવસ્થાપયતીતિ ચેત્- અથાભિન્નવિષયતયૈવ કિં ન વ્યવસ્થાપયેત્ ।
વ્યવસ્થાપનમવિરોધાપાદનમ્ ।
એકવિષયતયૈવ ચાનયોર્વિરોધઃ ।
સ કથં તયૈવ શમયિતવ્યઃ ન હિ યો યદ્વિષમૂર્ચ્છિતઃ, સ તેનૈવોત્થાપ્યતે ઇતિ ચેત્- એકવિષયતયા અનયોર્વિરોધ ઇત્યેતદેવ કુતઃ ।
વિભિન્નદેશસ્વભાવતયૈવ સર્વત્રોપલમ્ભાદિતિ ચેત્- નન્વિયં વ્યાપ્તિરેવ ।
તથાચ ઘટ્ટકુટ્યાં (204) પ્રભાતમિતિ ।
[કુ.3.392] ધૂમોપિ વાનુપપદ્યમાનતયૈવ વહ્નિં ગમયેત્ ।
ન હિ તેન વિના અસાવુપપદ્યતે ।
વિરોધો ઽપિ- ધૂમાદ્વહ્નિના ભવિતવ્યમ્,અનુપલબ્ધેશ્ચ ન ભવિતવ્યમિતિ ।
તથાચાનુ પલબ્ધેરર્વાગ્ભાગવ્યવસ્થાપનમ્, ધૂમસ્ય ચ વ્યવધાનેનાનુપલભ્યવહ્નિવિષયત્વસ્થિતિરર્થાપત્તિરિતિ કુતો ઽનુમાનમ્ ।
વહ્નિમાનયમિત્યમનુમાનં વ્યાપ્તેઃ; અન્યથા અનુમાનાભાવે વિરોધાસિદ્ધેઃ ।
અર્વાગ્ભાગાનુપલબ્ધિવિરોધેન પરભાગે ઽસ્ય વહ્નિરિત્યસ્યાર્થાપત્તિરેવેતિ ચેત્- ન- વ્યાપ્તિ ગ્રાહકેણ પ્રમાણેન વિરોધસ્યોક્તત્વાત્ ।
નાપ્યુત્તરા અર્થાપત્તિઃ ।
અન્યથા પાણ્ડરત્વસ્યાપાલાલત્વવિરોધેન પાલાલત્વસ્થિતિરપ્યર્થાપત્તિરેવ સ્યાત્ ।
તદ્વિશિષ્ટસ્ય તેનૈવ વ્યાપ્તેર્નૈવમિતિ ચેત્- યદ્યેવમ્, અર્વાગ્ભાગાનુપલભ્યમાનવન્હિત્વેન (મત્વેન) વિશિષ્ટસ્ય ધૂમસ્ય તેનૈવ વ્યાપ્તેઃ કથમેવં ભવિષ્યતીતિ તુલ્યમ્ ।
[કુ.3.393] કેવલવ્યતિરેક્યાનુમાનં પરાભિમતમર્થાપત્તિઃ; અન્વયાભાવાદિતિ ચેત્- એવમેતાવતા વિશેષેણાનુમાનેર્ઽથાપત્તિવ્યવહારં ન વારયામઃ ।
તત્રાનુમાનવ્યવહારઃ કુત ઇતિ ચેત્- અવિનાભૂતલિઙ્ગસમુત્પન્ન(મુત્થ)ત્વાત્ ।
સાધ્યધર્મેણ વિના હ્યભવનમન્વયિન ઇવ વ્યતિરેકિણો ઽપ્યવિશિષ્ટમ્, તન્નિશ્ચયશ્ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામન્યતરેણ વેતિ ।
તસ્માદર્થાપત્તિરિત્યનુમાનસ્ય પર્યાયો ઽયમ્, તદ્વિશેષવચનં વા પૂર્વવદાદિવદિતિ યુક્તમ્ ।
[કુ.3.394] અનુપલબ્ધિસ્તુ ન બાધિકેતિ ચિન્તિતમ્ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષાદેરતિરિચ્યતે ।
તદુચ્યતે- પ્રતિપત્તેરપારોક્ષ્યાદિન્દ્રિયસ્યાનુપક્ષયાત્ ।
અજ્ઞાતકરણત્વાચ્ચ ભાવાવેશાચ્ચ ચેતસઃ

[કુ.3.395] યા હિ સાક્ષાત્કારિણી પ્રતીતિઃ, સા ઇન્દ્રિયકરણિકા, યથા રૂપાદિપ્રતીતિઃ; તથેહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીત્યપિ ।
સાક્ષાત્કારિત્વમસ્યા અસિદ્ધમિતિ ચેન્ન- એકજાતીયત્વે જ્ઞાતાજ્ઞાતકરણત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હિ તસ્મિન્નેવ કાર્યે તદેવ કરણમેકદા જ્ઞાતમ્ અજ્ઞાતઞ્ચૈકદોપયુજ્યતે, લિઙ્ગેન્દ્રિયયોરપિ વ્યત્યયપ્રસઙ્ગાત્, જ્ઞાનસ્યાકારણત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન હિ તદતિપત્યાપિ ભવતસ્તત્કારણત્વમ્,વ્યાઘાતાત્ ।
તસ્માત્ જ્ઞાતાનુપલબ્ધિજન્યસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વાત્ તદ્વિપરીતકારણકમિદં તદ્વિપરીતજાતીયમિતિ ન્યાય્યામ્ ।
નનુ ક્વ નામ જ્ઞાતાનુપલબ્ધિરસાક્ષાત્કારિણીમભાવપ્રતીતિં જનયતિ? તદ્યથા- નિપુણતરમનુસૃતો મયા મન્દિરે ચૈત્રઃ; ન ચોપલબ્ધ ઇતિ શ્રુત્યા શ્રોતાનુમિનોતિ, નૂનં નાસીદેવેતિ ।
એતેન પ્રાઙ્નાસ્તિતાપિ વ્યાખ્યાતા ।
નનુ તથાપ્યવાન્તરજાતિભેદો ઽસ્તુ; અજ્ઞાતાનુપલબ્ધિજન્યે સાક્ષાત્કારસ્તુ કુત ઇતિ ચેત્- કારણવિરોધાત્ કાર્યવિરોધેન ભવિતવ્યમિત્યુક્તમેવ ।
[કુ.3.396]
અનન્યત્રોપક્ષીણેન્દ્રિયવ્યાપારાનન્તરભાવિત્વાચ્ચ ।
અધિકરણગ્રહણે તદુપક્ષીણમિતિ ચેન્ન- અન્ધસ્યાપિ ત્વગિન્દ્રિયોપનીતે ઘટાદૌ રૂપવિશેષાભાવપ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તિ હિ તસ્યાધિકરણગ્રહણમ્ ।
અસ્તિ ચ પ્રતિયોગિસ્મરણમ્ ।
અસ્તિ ચ શ્યામેરક્તત્વસ્ય યોગ્યસ્યાભાવો ઽનુપલબ્ધિશ્ચ ।
અધિકરણગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યાભાવવાદિનો ઽપિ સમાનમેતદિતિ ચેન્ન- પ્રતિયોગિગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યો ઽભાવ ઇત્યભ્યુપગમાત્ ।
મમાપિ પ્રતિયોગિગ્રાહકેન્દ્રિયગૃહીતે ઽધિકરણે અનુપલબ્ધિઃ પ્રમાણમિત્યભ્યુપગમ ઇતિ ચેન્ન- વાયૌ ત્વગિન્દ્રિયોપનીતે રૂપાભાવપ્રતીત્યનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાપિ તત્તત્ર સન્નિકૃષ્ટમિતિ ચેત્- હન્તૈવમનન્યત્રચરિતાર્થમિન્દ્રિયમવશ્યમપેક્ષણીયં રૂપાભાવાનુભવેન ।
[કુ.3.397] સ્યાદેતત્- તથાપિ વસ્ત્વન્તરગ્રહ એવ તસ્યોપયોગ ઇતિ ચેન્ન- તસ્ય તં પ્રત્યકારણત્વાત્ ।
કારણત્વે વા મહાન્ધકારે કરપરામર્શેન સ્પર્શવદ્દ્રવ્યાભાવં ન પ્રતીયાત્ ।
પ્રતીયાચ્ચ પુરોવિસ્ફારિતાક્ષઃ પૃષ્ઠલગ્નસ્યાશ્યામત્વમ્ ।
આર્જવાવસ્થાનમપ્યધિકરણસ્યોપયુજ્યતે ઇતિ ચેત્- તર્હિ નયનસન્નિકર્ષો ઽપ્યુપયોક્ષ્યતે ।
તદેકસહકારિપ્રભાસન્નિકર્ષાપેક્ષણાત્; વાતાયન(205)વિવરવિસારિકરપરામૃષ્ટે ઽપ્યધિકરણે તદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
[કુ.3.398] તથાપિ યોગ્યતાપાદનોપક્ષીણઞ્ચક્ષુઃ ।
તદિતર(206)સામગ્રીસાકલ્યે હ્યનુપલભ્યમાનસ્યાભાવો નિશ્ચીયતે ।
તચ્ચ ચક્ષુષ્યધિરકરણસન્નિકૃષ્ટે સતિ સ્યાદિતિ ચેત્- નનુ પરિપૂર્ણાનિ કારણાન્યેવ સાકલ્યમ્ ।
તથાચ કિં કુત્રોપક્ષીણમ્ ।
અથાન્યોન્યમેલનં (207)મિથઃ પ્રત્યાસત્ત્યાદિશબ્દવાચ્યં તદુપક્ષયવિષયઃ, ન તર્હિ ક્વચિચ્ચક્ષુઃ કારણં સ્યાદિતિ ।
ન હિ રૂપાદ્યુપલબ્ધિમપ્યસન્નિકૃષ્ટમેતદુપજનયતિ ।
[કુ.3.399] અથાધિકરણસમવેતકિઞ્ચિદુપલમ્ભો ઽપિ તદ્વિષયાભાવગ્રહે ઽનુપલબ્ધેરપેક્ષણીયઃ ।
તતસ્તત્રેદં ચરિતાર્થમ્ ।
વાય્વાદિષુ તુ રૂપાદ્યભાવપ્રતીતિરાનુમાનિકી ।
તથા(208)નુપલબ્ધ્યા હ્યનુમીયતે, અયં નીરૂપો વાયુરિતિ- ન- અસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યુપલમ્ભાભાવો ભવતામભાવોપલમ્ભઃ ।
ઉપલમ્ભસ્યાતીન્દ્રિયત્વાભ્યુપગમાત્ ।
પ્રાકટ્યાભાવેનાનુમેય ઇતિ ચેન્ન- વાયૌ રૂપવત્તાપ્રાકટ્યાભાવસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
રૂપાભાવેન સમાનત્વાત્ ।
વ્યવહારાભાવેનાનુમેય ઇતિ ચેન્ન- કાયવાગ્વ્યાપારાભાવે ઽપ્યુપેક્ષાજ્ઞાનભાવાભ્યુપગમાત્; મૂકસ્વપ્નોપપત્તેશ્ચ ।
ન ચ વ્યવહારાભાવમાત્રેણાનુમાતુમપિ શક્યતે, અનૈકાન્તિકત્વાદસિદ્ધેશ્ચ ।
તદ્વિષયસ્તુ વ્યવહારસ્તદ્વિષયજ્ઞાનજન્યો વા, તદ્વિષયજ્ઞાનજનકો, વા તદાશ્રયધર્મજનકો વા ।
તદભાવશ્ચ તજ્જ્ઞાનતદાશ્રયધર્માભાવાન્તર્ભૂત એવેત્યશક્યનિશ્ચય એવ ।
આત્માશ્રયેતરેતરાશ્રયચક્રકપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.3.400] ન ચાજ્ઞાતસ્યોપલમ્ભાદ્યભાવસ્ય લિઙ્ગતા ।
ન ચ પ્રાકટ્યાભાવઃ સત્તામાત્રેણોપલમ્ભાભાવમાવેદયતીતિ યુક્તમ્- લિઙ્ગાભાવસ્ય તથાત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવિનાભાવબલેન તુ નિયમે તત્પ્રતિસન્ધાનાપત્તેઃ ।
ન હ્યવિનાભાવઃ સત્તામાત્રેણ જ્ઞાનહેતું નિયમયતિ, ધૂમાદાવપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
[કુ.3.401] જ્ઞાનપ્રત્યક્ષત્વેન ત્વદ્દિશા ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન- શબ્દધ્વંસાદિનોક્તોત્તરત્વાત્ ।
[કુ.3.402] અપિચ પ્રતિયોગિગ્રાહકેન્દ્રિયેણાધિકરણધર્મપ્રતીતિરનુપલબ્ધેરઙ્ગમિતિ, તદ્રહિતાયાસ્તસ્યાઃ કાર્યવ્યભિચારાદ્વ્યવસ્થાપ્યેત, વ્યાપ્તિબલાદ્વા (208) ।
ન તાવદુક્તરૂપાનુપલબ્ધિસ્તાં વિના અભાવપ્રત્યયમજનયન્તી દૃશ્યતે ।
નાપિ વ્યાપ્તેઃ, તથા સતિ વયૌ રૂપાભાવપ્રત્યયસ્તામાક્ષિપેત્, એવમ્ભૂતત્વાત્ ।
અનાક્ષેપે વા,ન તત્કારણકો ભવેત્, ન વા ભવેત્ ।
તતો ન ભવત્યેવ, લિઙ્ગાત્તદુત્પત્તિ(209)રિતિ ચેત્- નનુ લિઙ્ગમપિ સૈવ; ન તત્ત્વાન્તરમ્ ।
યથા યોનિસમ્બન્ધો ઽલિઙ્ગદશાયામિન્દ્રિયસન્નિકર્ષમપેક્ષતે, લિઙ્ગદશાયાં તુ તદનપેક્ષ એવ બ્રાહ્મણ્યજ્ઞાને, તથૈતત્ સ્યાદિતિ ચેન્ન- કાર્યજાતિભેદાત્તદુપપત્તેઃ; પ્રકૃતે ચ તદનભ્યુપગમાત્ ।
પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યે વિહાયાન્યથાપ્યસૌ ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન- અનુપલમ્ભાત્ ।
સમ્ભાવ્યતે તાવદિતિ ચેત્- સમ્ભાવ્યતામ્, ન ત્વેતાવતાપિ તમાશ્રિત્ય કરણનિયમનિશ્ચયઃ ।
[કુ.3.403] અજ્ઞાતકરણત્વાચ્ચ ।
યદજ્ઞાયમાનકરણજં જ્ઞાનં તત્સાક્ષાદિન્દ્રિયજમ્, યથા રૂપપ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાચેહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ જ્ઞાનમિતિ ।
યથા વા સ્મરણમજ્ઞાયમાનકરણજં સાક્ષાન્મનોજન્મ ।
કુતસ્તર્હિ ન સાક્ષાત્કાર્યનુભવરૂપમ્? સંસ્કારાતિરિક્તસન્નિકર્ષાભાવાદિતિ વક્ષ્યામઃ ।
[કુ.3.404] તથાપિ ભાવવિષયે ઇયં વ્યવસ્થા, અભાવજ્ઞાનં ત્વજ્ઞાતકરણત્વે ઽપિ ન સાક્ષાદિન્દ્રિયજં ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન- ઉત્સર્ગસ્ય બાધકાભાવેન સઙ્કોચાનુપપત્તેઃ ।
અન્યથા સર્વવ્યાપ્તીનાં ભાવમાત્રવિષયત્વપ્રસઙ્ગઃ, અવિશેષાત્ ।
તથાપિ વિપક્ષે કિં બાધકમિતિ ચેત્- નન્વિદમેવ તાવત્ ।
અન્યદપ્યુચ્યમાનમાકર્ણય ।
તદ્યથા- અકારણકકાર્યપ્રસઙ્ગઃ, રૂપાદ્યુપલબ્ધીનામપિ
વાનિન્દ્રિયકરણત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન હ્યનુમિત્યાદિભિરુપલભ્યમાનકરણિકાભિશ્ચક્ષુરાદિવ્યવસ્થાપનમ્, અપિત્વનુપલભ્યમાનકરણિકાભી રૂપાદ્યુપલબ્ધિભિરેવ ।
યદ્યપિ સાક્ષાત્કારિતાપિ તત્રૈવ પર્યવસ્યતિ, તથાપિ પ્રથમતો ઽનુપલભ્યમાનકરણત્વમેવ પ્રયોજકં ચક્ષુરાદિકલ્પને ।
ન હ્યુપલભ્યમાને કરણાન્તરે સાક્ષાત્કારિણીષ્વપિ તાસુ ચક્ષુરાદિ અનુપલભ્યમાનં કશ્ચિદકલ્પયિષ્યત્ ।
અત એવાસાક્ષાત્કારિત્વે ઽપિ સ્મૃતેર્મન એવ કરણમુપાગમન્ ધીરાઃ ।
સંસ્કારસ્ત્વર્થવિશેષપ્રત્ત્યાસત્તાવુપયુજ્યતે, ઇન્દ્રિયાણાં પ્રાપ્યકારિત્વવ્યવસ્થાપનાત્ ।
[કુ.3.405] ભાવાવેશાચ્ચ ચેતસઃ ।
સર્વત્ર હિ બાહ્યાર્થાનુભવે જનયિતવ્યે ભાવભૂતપ્રમાણાવિષ્ટમેવ ચેત ઉપયુજ્યતે, નાતો ઽન્યથેતિ વ્યાપ્તિઃ, તથૈવ શક્તેરવધારણાત્ ।
ન હ્યનુપલબ્ધિમાત્રસહાયં તત્ અભાવે ઽપ્યનુભવમાધાતુમુત્સહતે, શબ્દલિઙ્ગાદેરપેક્ષાદર્શનાત્ ।
ન ચ યત્ર યદપેક્ષં યસ્ય જનકત્વમુપલબ્ધમ્,તદેવ તસ્યૈવ તદનપેક્ષં જનકમિતિ ન્યાયસહમ્ ।

આર્દેન્ધનસમ્બન્ધમન્તરેણાપિ દહનાદ્ધૂમસમ્ભાવનાપત્તેઃ ।
તથાચ ગતં કાર્યકારણભાવપરિગ્રહવ્યસનેન ।
[કુ.3.406] અપિ ચ - પ્રતિયોગિનિ સામર્થ્યાત્ વ્યાપારાવ્યવધાનતઃ ।
અક્ષાશ્રયત્વાદ્દોષાણામિન્દ્રિયાણિ વિકલ્પનાત્

યદ્ધિ પ્રમાણં યદ્ભાવાવગાહિ, તત્ તદભાવગાહિ, યથા લિઙ્ગં શબ્દો વા; ઘટાદ્યવગાહિ ચેન્દ્રિયમિતિ ।
અન્યથા હિ શબ્દાદિકમપિ નાભાવમાવેદયેત્, ભાવ એવ સામર્થ્યાવધારણાત્ ।
ન ચૈવમેવ ન્યાય્યમ્ ।
દેવદત્તો ગેહે નાસ્તીતિ શબ્દાત્, મયા તત્ર જિજ્ઞાસમાનેનાપિ ન દૃષ્ટો મૈત્ર ઇત્યવગતાનુપલબ્ધ્યાનુમાનાદપ્યવગતેઃ ।
[કુ.3.407] ગ્રાહયતુ વાઽશ્રયમિન્દ્રિયમ્, તથાપિ ન તેનેદં વ્યવધીયતે, વ્યાપારત્વાત્ ।
અન્યથા સર્વસવિકલ્પકાનાં પ્રત્યક્ષત્વાય દત્તો જલાઞ્ચલિઃ સ્યાત્ ।
નન્વેવં સતિ ધૂમોપલમ્ભો ઽપ્યસ્ય વ્યાપારઃસ્યાત્ ।
તથા ચ ગતમનુમાનેનાપીતિ ચેન્ન- યયા ક્રિયયા વિના યસ્ય યત્કારણત્વં ન નિર્વહતિ, તં પ્રતિ તસ્યા એવ વ્યાપારત્વાત્ ।
ન ચ ધૂમાદ્યુપલબ્ધિમન્તરેણ ચક્ષુષો વન્હિજ્ઞાનકારણત્વં ન નિર્વહતિ સંયોગવદિતિ ।
[કુ.3.408] અસ્તિ ચ ભાવાભાવવિપર્યયઃ ।
સો ઽયં યસ્ય દોષમનુવિધત્તે, તદેવાત્ર કરણમિતિ ન્યાય્યમ્ ।
ન ચાનુપલબ્ધિઃ સ્વભાવતો દુષ્ટા; નાપ્યધિકરણગ્રહણં પ્રતિયોગિસ્મરણં વા સ્વભાવતો દુષ્ટમ્; અનુપત્પત્તિદશાયામનુત્પત્તેઃ,ઉત્પત્તિદશાયાઞ્ચ સ્વાર્થપ્રકાશનસ્વભાવતાયા અપરાવૃત્તેઃ ।
અસંસૃષ્ટયોરધિકરમપ્રતિયોગિનોઃ સંસૃષ્ટતયા પ્રતિમાનં દુષ્ટમ્; સંસૃષ્ટયોશ્ચાસંસૃષ્ટતયેતિ ચેત્- નન્વયમેવ વિપર્યયઃ ।
તથાચાઽત્માશ્રયો દોષઃ ।
તસ્માદ્દુષ્ટેન્દ્રિયસ્ય તદ્વિપર્યયસામર્થ્યે અદુષ્ટસ્ય તત્સમીચીનજ્ઞાનસામર્થ્યમપિ ।
તથાચ પ્રયોગઃ- ઇન્દ્રિયમભાવપ્રમાકરણં તદ્વિપર્યયકરણત્વાત્, યત્ યદ્વિપર્યયકરણં તત્ તત્પ્રમાકરણમ્, યથા રૂપપ્રમાકરણં ચક્ષુરિતિ ।
[કુ.3.409] વિકલ્પનાત્ખલ્વપિ ।
અઘટં ભૂતલમિતિ હિ વિશિષ્ટધીરવશ્યમિન્દ્રિયકરણિકા સ્વીકર્તવ્યા; પ્રમાણાન્તરં વા સપ્તમમાસ્થેયમ્ ।
યથા હિ વિશેષ્યમાત્રોપક્ષીણમિન્દ્રિયમકરણમત્ર, તથા વિશેષણમાત્રોપક્ષીણાનુપલબ્ધિરપિ ન કરણં સ્યાત્ ।
સ્વસ્વવિષયમાત્રપ્રવૃત્તયોઃ પ્રમાણયોઃ સમાહારઃ કારણમિતિ ચેન્ન- વિષયભેદે ફલવૈજાત્યે ચ તદનુપપત્તેઃ ।
ન હિ મૃત્સુ તન્તુષુ ચ વ્યાપ્રિયમાણયોઃ કુલાલકુવિન્દયોઃ સમાહારઃસ્યાત્ ।
નાપિ ઘટપટાદિકારિણાં ચક્રવેમાદીનાં સમાહારઃ ક્વચિદુપયુજ્યતે ।
તત્ર કર્બુરકાર્યાભાવાન્ન તથા; પ્રકૃતે તુ વિશિષ્ટપ્રત્યયસ્ય પરોક્ષાપરોક્ષરૂપસ્ય દર્શનાત્તથેતિ ચેન્ન- વિરુદ્ધજાતિસમાવેશાભાવાત્ ।
ભાવે વા કરમ્બિત (કર્બુર) એવ કાર્યે દ્વયોરપિ શક્તિરભ્યુપગન્તવ્યા; દર્શનબલાત્ ।
ન હિ નિયતવિષયેણ સામર્થ્યેન કર્બુરકાર્યસિદ્ધિઃ; અન્યત્રાપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્ ।
નનૂભયોરપ્યુભયત્ર સામર્થ્યે કોર્ઽથો મિથઃસન્નિધાનેનેતિ ચેન્ન- તત્સહિતસ્યૈવ તસ્ય તત્ર સામર્થ્યાદિતિ ।
એતેન સુરભિ ચન્દનમિત્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
તથાચાભાવવિષયે ઽપીન્દ્રિયસામર્થ્યસ્ય દુરપહ્નવત્વાદલમસદ્ગ્રહેણેતિ ।
[કુ.3.410] સ્યાદેતત્- નાગૃહીતે વિશેષણે વિશષ્ટબુદ્ધિરુદેતિ, તત્કાર્યત્વાત્ ।
ન ચ વિશિષ્ટસામર્થ્યે કેવલવિશેષણે ઽપિ સામર્થ્યમ્, કેવલસૌરભે ઽપિ ચક્ષુષો વૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અતો ઽભાવવિશેષણગ્રહણાય માનાન્તરસમ્ભવઃ ।
અપિ ચ કથમનાલોચિતોર્ઽથ ઇન્દ્રિયેણ વિકલ્પ્યેત? ન ચ માનાન્તરસ્યાપ્યેષા રીતિઃ,અનુમાનાદિભિરનાલોચિતસ્યાપ્યર્થસ્ય વિકલ્પનાત્ ।
અપ્રાપ્તેશ્ચ ।
ન હ્યભાવેનેન્દ્રિયસ્ય સંયોગાદિઃ સમ્ભવતિ ।
ન ચ વિશેષણત્વમ્, સમ્બન્ધાન્તરપૂર્વકત્વાત્તસ્ય ।
અવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાચ્ચાનુપલબ્ધેઃ ।
ન હિ તદુપલબ્ધૌ તસ્યાભાવોપલમ્ભ ઇતિ ચેત્-[કુ.3.411] ઉચ્યતે-(210)અવચ્છેદગ્રહધ્રૌવ્યાદધ્રૌવ્યે
સિદ્ધસાધનાત્ ।
પ્રાપ્ત્યન્તરે ઽનવસ્થાનાત્ર ચેદન્યો ઽપિ દુર્ઘટઃ

[કુ.3.412] સ હ્યર્થવિશેષણીભવિષ્યન્ કેવલો ઽપિ વિસ્ફુરેત્, યસ્યાવચ્છેદકજ્ઞાનં ન વ્યઞ્જકમ્ ।
સ ચ (વા) વિકલ્પયિતવ્ય આલોચ્યતે, યો વિશેષણજ્ઞાનનિરપેક્ષેણેન્દ્રિયેણ વિજ્ઞાપ્યતે ।
યસ્તુ તત્પુરઃસર એવ પ્રકાશતે, તત્ર તસ્ય વિકલ્પસામગ્રીસમવધાનવત એવ સામર્થ્યાન્નાયં વિધિઃ ।
[કુ.3.413] સ્વભાવપ્રાપ્તૌ સત્યામપ્યધિકા પ્રાપ્તિઃ પ્રતિપત્તિબલેન રૂપાદાવભ્યુપગતા ।
ઇહ ત્વનવસ્થાદુસ્થતયા ન તદભ્યુપગમઃ; ન તુ સ્વભાવપ્રત્યાસત્તિરેતાવતૈવ વિફલાયતે ।
[કુ.3.414] ન ચેદેવં, પ્રમાણાન્તરે ઽપિ સર્વમેતદ્દુર્ઘટં સ્યાત્ ।
તથાહિ- સર્વમેવ માનં સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા નિર્વિકલ્પકવિશ્રાન્તમ્ ।
ન હ્યનુમાનાદિકમપ્યનાલોચનપૂર્વકમ્ ।
તતો ઽનાલોચિતો ઽભાવઃ કથમનુપલબ્ધ્યાપિ વિકલ્પ્યેત ।
ન ચ તયા તદાલોચનમેવ જન્યતે,પ્રતિયોગ્યનવચ્છિન્નસ્ય તસ્ય નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
શક્યત્વે વા કિમપરાદ્ધમિન્દ્રિયેણ ।
તથા સમ્બન્ધાન્તરગર્ભત્વનિયમેન વિશેષણત્વસ્ય, માનાન્તરે ઽપિ કઃ પ્રતીકારઃ; તદભાવસ્ય તદાનીમપિસમાનત્વાત્ ।
પરસ્ય તાદાત્મ્યમસ્તીતિ ચેત્- નનુ યદ્યસાવસ્તિ, અસ્ત્યેવ; ન ચેત્, નૈવ ।
ન હ્યભ્યુપગમેનાર્થાઃ ક્રિયન્તે, અનભ્યુપગમેન વા નિવર્તન્તે ઇતિ ।
[કુ.3.415] અવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વે કારણત્વં સિદ્ધયેત્, ન તુ માનાન્તરત્વમ્ ।
અન્યથા ભાવોપલમ્ભે ઽપ્યભાવાનુપલબ્ધિરેવ પ્રમાણં સ્યાત્; નેન્દ્રિયમ્ ।
અભાવોપલમ્ભે ભાવાનુપલમ્ભવત્ભાવોપલમ્ભે અભાવાનુપલમ્ભસ્યાપિ વજ્રલેપાયમાનત્વાદિતિ ।
[કુ.3.416] (212)પ્રત્યક્ષાદિભિરેભિરેવમ્ અધરો દૂરે વિરોધોદયઃ ।
પ્રાયો યન્મુખવીક્ષણૈકવિધુરૈરાત્માપિ નાસાદ્યતે ॥
તં સર્વાનુવિધેયમેકમસમસ્વચ્છન્દલીલોત્સવમ્ ।
દેવાનામપિ દેવમુદ્ભવદતિશ્રદ્ધાઃ
પ્રપદ્યામહે

ઇતિ ન્યાયકુસુમાઞ્ચલૌ
તૃતીયઃ સ્તબકઃ