ન્યાયકુસુમાઞ્જલિ · અધ્યાય 5

શ્રીઃ ॥
શ્રીમતે શ્રીનિવાસપરબ્રહ્મણે નમઃ ॥
ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ પઞ્ચમસ્તબકઃ ॥
નન્વીશ્વરે પ્રમાણોપપત્તૌ સત્યાં સર્વમેતદેવં સ્યાત્ ।
તદેવ તુ ન પશ્યામ ઇતિ ચેત્- નહ્યેષ સ્થાણોરપરાધઃ યદેનમન્ધો ન પશ્યતિ ।
તથાહિ- કાર્યાઽયોજનધૃત્યાદેઃ પદાત્ પ્રત્યયતઃ શ્રુતેઃ ।
વાક્યાત્ સઙ્ખ્યાવિશેષાચ્ચ સાધ્યો વિશ્વવિદવ્યયઃ

[કુ.5.602] ક્ષિત્યાદિ કર્તૃપૂર્વકં કાર્યત્વાદિતિ- ન બાધો ઽસ્યોપજીવ્યત્વાત્ પ્રતિબન્ધો ન દુર્બલૈઃ ।
સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોર્વિરોધો નો નાસિદ્ધિરનિબન્ધના

[કુ.5.603] તથાહિ- અત્ર યે શરીરપ્રસઙ્ગમુદ્ઘાટયન્તિ, કસ્તેષામાશયઃ? કિમીશ્વરં પક્ષયિત્વા કર્તૃત્વાચ્છરીરિત્વમ્; તતઃ (અથ) શરીરવ્યાવૃત્તેરકર્તૃત્વમ્; અથ ક્ષિત્યાદિકમેવ પક્ષયિત્વા કાર્યત્વાચ્છરીરિકર્તૃકત્વમ્; યદ્વા શરીરાજન્યત્વાદકાર્યત્વમ્; તત એવ વાકર્તૃકત્વમ્; પરવ્યાપ્તિસ્તમ્ભનાર્થં વિપરીતવ્યાપ્ત્યુપદર્શનમાત્રં વેતિ? તત્ર પ્રથમદ્વિતીયયોરાશ્રયાસિદ્ધિબાધાપસિદ્ધાન્તપ્રતિજ્ઞાવિરોધાઃ ।
તૃતીયે તુ વ્યાપ્તૌ સત્યાં નેદમનિષ્ટમ્; અસત્યાન્તુ ન પ્રસઙ્ગઃ ।
ચતુર્થે બાધાનેકાન્તૌ (229) ।
પઞ્ચમેત્વસમર્થવિશેષણત્વમ્ ।
ષષ્ઠે ઽપિનાગૃહ્યમાણવિશેષયા વ્યાપ્ત્યા બાધઃ ।
ન ચાગૃહ્યમાણાવિશેષયા (230) વ્યાપ્ત્યા ગૃહ્યમાણવિશેષાયાઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
અસ્તિ ચ કાર્યત્વવ્યાપ્તેઃ પક્ષધર્મતાપરિગ્રહો વિશેષઃ ।
કર્તાશરીરી, વિપરીતો ન કર્તેતિ ચાનયોસ્તદ્વિરહઃ ।
[કુ.5.604] નનુ યદ્ બુદ્ધિમદ્ધેતુકં તચ્છરીહેતુકમિતિ નિયમે યચ્છરીરહેતુકં ન ભવતિ તદ્ બુદ્ધિમદ્ધેતુકમપિ ન ભવતીતિ વિર્યયનિયમોપિ સ્યાત્ ।
તથાચ પક્ષધર્મતાપિ લભ્યત ઇતિ ચેન્ન- ગગનાદેઃસપક્ષભાગસ્યાપિ સમ્ભવાત્કેવલવ્યતિરેકિત્વાનુપપત્તેઃ ।
અન્વયે તુ વિશેષણાસામર્થ્યાત્ ।
હેતુવ્યાવૃત્તિમાત્રમેવ હિ તત્ર કર્તૃવ્યાવૃત્તિવ્યાપ્તમ્; ન તુ શરીરરૂપહેતુવ્યાવૃત્તિરિત્યુક્તમ્ ।
વ્યાપ્તશ્ચ પક્ષધર્મ ઉપયુજ્યતે, ન ત્વન્યો ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એતેન તદ્વ્યાપકરહિતત્વાદિતિ સામાન્યોપસંહારસ્યાસિદ્ધત્વમુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
નહિ યદ્વ્યાવૃત્તિર્યદભાવે ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુપસંહર્તુમશક્યા, તત્તસ્ય વ્યાપકં નામેતિ ।
[કુ.5.605] વિશેષવિરોધસ્તુ વિશેષસિદ્ધૌ સહોપલમ્ભેન તદસિદ્ધૌ મિથોધર્મિપરિહારાનુપલમ્ભેન નિરસ્તો નાશઙ્કામપ્યધિરોહતીતિ ।
[કુ.5.606] સ્યાદેતત્- અસ્તિ તાવત્ કાર્યસ્યાવાન્તરવિશેષઃ યતઃશરીરિકર્તૃકત્વમનુમીયતે ।
તથાચ તત્પ્રયુક્તામેવ વ્યાપ્તમુપજીવેત્કાર્યત્વસામાન્યમિતિ સ્યાત્- ન સ્યાત્- નહિ વિશેષોસ્તીતિ સામાન્યમપ્રયોજકમ્ ।
તથાસતિ સૌરભકટુત્વનીલિમાદિવિશેષે (231) સતિ ન ધૂમસામાન્યમગ્નિઙ્ગમયેત્ ।
કિં નામ (232) સાધકસામાન્યે સાધ્યસામાન્યમાશ્રિત્ય પ્રવર્તમાને તદ્વિશેષઃસાધ્યવિશેષવ્યાપ્તિમાશ્રયેત્; નતુ વિશેષે સતિ સામાન્યમકિઞ્ચિત્કરમ્, તસ્યાપિ વિશેષાન્તરાપેક્ષયા(233)કિઞ્ચિત્કરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.5.607] સૌરભાદિવિશેષં વિહાયાપિ ધૂમે વન્હિર્દૃષ્ટઃ, ન તુ વિશેષં વિહાય કાર્યે કર્તેતિચેન્ન- કાર્યવિશેષઃ કારણવિશેષે વ્યવતિષ્ઠતે; ન તુ કાર્યકારણસામાન્યયોઃ પ્રતિબન્ધમન્યથાકુર્યાદિતિ ।
કિં ન દૃષ્ટં કાર્યં કારણમાત્રે અઙ્કુરો બીજે તદ્વિશેષો ધાન્યે તદ્વિશેષઃશાલૌ તદ્વિશેષઃ કલમે ઇત્યાદિ બહુલં લોકે? ક્વ વા દૃષ્ટમણુદ્રવ્યારભ્યં દ્રવ્યમ્, નિત્યરૂપાદ્યારબ્ધં રૂપાદિ? તથાપિ સામાન્યવ્યાપ્તેરવિરોધાત્સિદ્ધ્યત્યેવ ।
અવશ્યઞ્ચૈતદેવમઙ્ગીકર્તવ્યમ્; અન્યથા કાર્યત્વસ્યાકસ્મિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.5.608] સ્યાદેતત્- અન્વયય્વતિરેકિ તાવદિદં કાર્યત્વમિતિ પરમાર્થઃ ।
તત્રાકાશાદેર્વિપક્ષાત્ કિં કર્તૃવ્યાવૃત્તેઃ કાર્યત્વવ્યાવૃત્તિઃ આહોસ્વિત્કારણમાત્રવ્યાવૃત્તેરિતિ સન્દિહ્યતે- તદસત્- કર્તુરપિ કારણત્વાત્ ।
કારણેષુ ચાન્યતમવ્યતિરેકસ્યાપિ કાર્યાનુત્પત્તિં પ્રતિ પ્રયોજકત્વાત્; અન્યથા કારણત્વવ્યાઘાતાત્, કરણાદિવિશેષવ્યતિરેકસન્દેહપ્રસઙ્ગાચ્ચ; કથં હિ નિશ્ચીયતે કિમાકાશાત્ કારણવ્યાવૃત્ત્યા
કાર્યત્વવ્યાવૃત્તિઃ ઉત કરણવ્યાવૃત્ત્યા; એવં કિમુપાદાનવ્યાવૃત્ત્યા કિમસમવાયિવ્યાવૃત્ત્યા, કિં નિમિત્તવ્યાવૃત્ત્યેતિ? કાર્યત્વાત્ કરણમુપાદાનમસમવાયિ નિમિત્તં વા બુદ્ધ્યાદિષુ ન સિદ્ધ્યેત્ ।
કર્તુઃ કારણત્વે સિદ્ધે સર્વમેતદુચિતમ્; તદેવ ત્વસિદ્ધમિતિ ચેત્- કિં પટાદૌ કુવિન્દાદિરકારણમેવ કર્તા? પ્રસ્તુતે વોદાસીન એવ સાધયિતુમુપક્રાન્તઃ? તસ્માત્ યત્કિઞ્ચિદેતદપીતિ ।
[કુ.5.609] નનુ કર્તા કારણાનામધિષ્ટાતા સાક્ષાદ્વા શરીતવત્, સાધ્યપરમ્પરયા વા દણ્ડાદિવત્? તત્ર ન પૂર્વઃ, પરમાણ્વાદીનાં શરીરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન દ્વતીયઃ, દ્વારાભાવાત્ ।
ન હિ કસ્યચિત્સાક્ષાદધિષ્ટેયસ્યાભાવે પરમ્પરયાધિષ્ટાનં સમ્ભવતિ ।
તદયં પ્રમાણાર્થઃ- પરમાણ્વાદયઃન સાક્ષાચ્ચેતનાધિષ્ઠેયાઃ શરીરેતરત્વાત્, યત્પુનઃ સાક્ષાદધિષ્ઠેયમ્, ન તદેવં યથાસ્મચ્છરીરમિતિ; નાપિ પરમ્પરયાધિષ્ઠેયાઃ, સ્વવ્યાપારે શરીરાનપેક્ષત્વાત્ સ્વચેષ્ટાયામસ્મચ્છરીરવત્, વ્યતિરેકેણ વા દણ્ડાદિ ઉદાહરણમ્ ।
એવઞ્ચ (એવં) ક્ષિત્યાદિ ન ચેતનાધિષ્ઠિતહેતુકં શરીરેતરહેતુકત્વાદિત્યતિપીડયા સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
અપિચ પટાદૌ કુવિન્દાદેઃ કિં કારકાધિષ્ઠાનાર્થમપેક્ષા, તેષામચેતનાનાં સ્વતો ઽપ્રવૃત્તેઃ? આહો કારકત્વેન? ન પૂર્વઃ, તેષાં પરમેશ્વરેણૈવાધિષ્ઠાનાત્ ।
ન હ્યસ્ય જ્ઞાનમિચ્છા પ્રયત્નો વા વેમાદીન્ન વ્યાપ્નોતીતિ સમ્ભવતિ ।
ન ચાધિષ્ઠિતાનામધિષ્ઠાત્રન્તરાપેક્ષા તદર્થમેવ, તથાસત્યનવસ્થાનાદેવાવિશેષાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, અધિષ્ઠાતૃત્વસ્યાનઙ્ગત્વપ્રસઙ્ગે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાપત્તેઃ ।
ન ચ હેતુત્વેનૈવ તસ્યાપેક્ષાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્- એવં તર્હિ યત્ કાર્યં તત્સહેતુકમિતિ વ્યાપ્તિઃ, ન તુ સકર્તૃકમિતિ ।
તથાચ તયૈ(તથૈ)વ પ્રયોગે સિદ્ધસાધનાત્ ।
કિઞ્ચાનિત્યપ્રયત્નપૂર્વકત્વપ્રયુક્તાં વ્યાપ્તિમુપજીવત્ કાર્યત્વં ન બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વેન સ્વભાવપ્રતિબદ્ધમ્ ।
ન હ્યનિત્યપ્રયત્નો ઽપિ બુદ્ધ્યા શરીરવત્ કારણત્વેનાપેક્ષ્યતે, યેન તન્નિવૃત્તાવપ્યકાર્યા ર્(ય) બુદ્ધિર્ન નિવર્તત ઇતિ ।
[કુ.5.610] તદેતત્ પ્રાગેવ નિરસ્તપ્રાયં નોત્તરાન્તરમપેક્ષતે ।
તથાહિ- સાક્ષાદધિષ્ઠાતરિ સાધ્યે પરમાણ્વાદીનાં શરીરત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ કિમિદં શરીરત્વમ્, યત્ પ્રસજ્યતે? યદિ સાક્ષાત્પ્રયત્નવદધિષ્ઠેયત્વમ્, તદિષ્યત એવ ।
ન ચ તતો ઽન્યત્ પ્રસઞ્જકમપિ ।
અથેન્દ્રિયાશ્રયત્વમ્?તન્ન, તદવચ્છિન્નજ્ઞાનજનનદ્વારેણેન્દ્રિયાણામુપયોગાત્ ।
અનવચ્છિન્ને પ્રયત્ને નાયં વિધિઃ, નિત્યત્વાત્ ।
અત એવ નાર્થાશ્રયત્વમ્ (234) ।
નહિ નિત્યજ્ઞાનં ભોગરૂપમભોગરૂપં વા, યત્નમપેક્ષતે; તસ્ય કારણવિશેષત્વાત્ ।
ન ચ નિત્યસર્વજ્ઞસ્ય ભોગસમ્ભાવનાપિ, વિશેષાદર્શનાભાવે મિથ્યાજ્ઞાનાનવકાશે દોષાનુત્પત્તૌ ધર્માધર્મયોરસત્ત્વાત્ ।
તસ્માત્, સાક્ષાત્પ્રયત્નાનધિષ્ઠેયત્વાત્ સ્વવ્યાપારે તદનપેક્ષત્વાચ્ચેતિ દ્વયં સાધ્યાવિશિષ્ટમ્ ।
અનિન્દ્રિયાશ્રયત્વાદભોગાયતનત્વાત્ સ્વવ્યાપારે તદનપેક્ષત્વાચ્ચેતિ ત્રયમપ્યન્યથાસિદ્ધમ્ ।
અભોગાયતનત્વાદનિન્દ્રિયાશ્રયો ઽપિ, ભોક્તૃકર્માનુપગ્રહાદભોગાયતનમપિ, સ્પર્શવદ્વેગવદ્દ્રવ્યાન્તર(235)નુદ્યત્વાત્ત(236)દનપેક્ષમપિ સ્યાત્; અચેતનત્વાચ્ચેતનાધિષ્ઠતમપિ સ્યાદિતિ કો વિરોધઃ? તથાચસાક્ષાત્પ્રયત્નાધિષ્ઠિતેતરજન્યત્વાદિતિ સાધ્યસમઃ ।
ઇન્દ્રિયાશ્રયેતરજન્યત્વાત્ ભોગાયતનેતરજન્યત્વાદિતિ દ્વયમપ્યન્યથાસિદ્ધમ્ ।
કાર્યજ્ઞાનાદ્યવપેક્ષત્વાચ્છરીરેતરજન્યમપિ સ્યાત્; અચેતનહેતુકત્વાચ્ચેતનાધિષ્ઠિતુક(237)મપીતિ કો વિરોધઃ? અપ્રસિદ્ધવિશેષણશ્ચપક્ષઃ ।
નહિ ચેતનાનધિષ્ઠતહેતુકત્વં ક્વચિત્ પ્રમાણસિદ્ધમ્ ।

ન ચ ચેતનાધિષ્ઠિતહેતુકત્વનિષેધઃ સાધ્યઃ, હેતોરસાધારણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ગગનાદેરપિ સપક્ષાદ્વ્યાવૃત્તેઃ ।
[કુ.5.611] યત્પુનરુક્તં કુવિન્દાદેઃ પટાદૌ કથમપેક્ષેતિ, તત્ર કારકતયેતિ કઃસન્દેહઃ? કિન્તુ કારકત્વમેવ તસ્ય જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નવતઃ, ન સ્વરૂપવતઃ ।
તદેવચાધિષ્ઠાતૃત્વમ્ ।
યત્ત્વધિષ્ઠિતે કિમધિષ્ઠાનેનેતિ- તત્કિં કુવિન્દ ઉદ્વાર્યતે, ઈશ્વરો વા, અનવસ્થા વાઽપાદ્યતે? ન પ્રથમઃ, અન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધત્વાત્ ।
ન દ્વતીયઃ, પરમાણ્વદૃષ્ટાધિષ્ઠાતૃત્વસિદ્ધૌ જ્ઞાનાદીનાં સર્વવિષયત્વે વેમાદ્યધિષ્ઠાનસ્યાપિ ન્યાયપ્રાપ્તત્વાત્ ।
ન તુ તદધિષ્ઠાનાર્થમેવેશ્વરસિદ્ધિઃ ।
ન તૃતીયઃ, તસ્મિન્ પ્રમાણાભાવાત્ ।
તથાપ્યેકાધિષ્ઠિતમપરઃ કિમર્થમધિતિષ્ઠતીતિ પ્રશ્ને કિમુત્તરમિતિ ચેત્- હેતુપ્રશ્નો ઽયમ્, પ્રયોજનપ્રશ્નો વા? નાદ્યઃ, ઈશ્વરાધિષ્ઠાનસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
કુવિન્દાદ્યધિષ્ઠાનસ્ય સ્વહેત્વધીનત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, કાર્યનિષ્પાદનેન ભોગસિદ્ધેઃ સ્પષ્ટત્વાત્ ।
એકાધિષ્ઠાનેનૈવ કાર્યં સ્યાદિતિ ચેત્- સ્યાદેવ ।
તથાપિ ન સમ્ભેદે ઽન્યતરવૈયર્થ્યમ્ ।
પરિમાણં પ્રતિ સઙ્ખ્યાપરિમાણપ્રચયવત્ પ્રત્યેકં
સામર્થ્યોપલબ્ધૌ સમ્ભૂયકારિત્વોપપત્તેઃ ।
અસ્તિ તત્ર વૈજાત્યમિતિ ચેત્- ઇહાપિ કિઞ્ચિદ્ભવિષ્યતીતિ ।
ન ચાકુર્વતઃ કુલાલાદેઃ કાયસઙ્ક્ષોભાદિસાધ્યો ભોગઃસિદ્ધ્યેદિતિ તદર્થમસ્ય કર્તૃત્વમીશ્વરો ઽનુમન્યતે, તદર્થમાત્રત્વાદૈશ્વર્યસ્યેતિ ।
[કુ.5.612] યત્વનિત્યપ્રયત્નેત્યાદિ- ભવેદપ્યેવં યદ્યનિત્યપ્રયત્નનિવૃત્તાવેવ બુદ્ધિરપિ નિવર્તેત; ન ત્વેતદસ્તિ; (238) ઉદાસીનસ્ય પ્રયત્નાભાવે ઽપિ બુદ્ધિસદ્ભાવાત્ ।
હેતુભૂતા બુદ્ધિર્નિવત્તતે ઇથિ ચેન્ન- ઉદાસીનબુદ્ધેરપિ સંસ્કારં પ્રતિ હેતુત્વાત્ ।
કારકવિષયા બુદ્ધિર્નિવર્તતે ઇતિ ચેન્ન- ઉદાસીનસ્યાપિ કારકબોદ્ધૃત્વાત્ ।
ન હિ ઘટાદિકમકુર્વન્તશ્ચક્રાદિકં નેક્ષામહે ।
હેતુભૂતા કારકબુદ્ધિર્નિવર્તતે ઇતિ ચેન્ન- (ચક્રા(239)દિબુદ્ધેરપિ સંસ્કારં પ્રતિ હેતુત્વાત્ ।
કારકફલહેતુભૂતા કારકબુદ્ધિર્નિવર્તત ઇતિ ચેન્ન-) અયતમાનસ્યાપિ દુઃખહેતુભૂતાયા અપિ તદ્ધેતુકણ્ટકસ્પર્શબુદ્ધેર્ભાવાત્ (240) ।
ચિકીર્ષાહેતુભૂતો ઽનુભવો નિવર્તત ઇતિ ચેન્ન- કેનચિન્નિમિત્તેનાકુર્વતો ઽપિ ચિકીર્ષાતદ્ધેતુબુદ્ધિસમ્ભવાતત્ ।
અનપેક્ષકૃતિહેતુચિકીર્ષાકારણં બુદ્ધિર્નિવર્તતે ઇતિ ચેત્- ન તર્હિ બુદ્ધિમાત્રમ્ ।
તથાચાનિત્યપ્રયત્નહેતુકત્વપ્રયુક્તં વિશિષ્ટપ્રયત્નચિકીર્ષાહેતુબુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વમિતિ તન્નિવૃત્તૌ તદેવ નિવર્તતામ્, ન તુ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વમાત્રમ્ ।
તત્ર તસ્યાપ્રયોજકત્વાદિતિ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વ(મિતિ)સાધ્યપક્ષે પરીહારઃ ।
સકર્તૃકમિતિ પ્રયત્નપ્રધાનપક્ષે શઙ્કૈવ નાસ્તિ; તસ્યૈવ તત્રાનુપાધિત્વાત્ ।
[કુ.5.613] એતેન- શરીરસમ્બન્ધે બુદ્ધિગતકાર્યત્વવદ્ બુદ્ધિસમ્બન્ધે પ્રયત્નગતકાર્યત્વમુપાધિરિતિ- નિરસ્તમ્ ।
યો હિ બુદ્ધ્યા શરીરવચ્છરીરનિવૃત્ત્યા બુદ્ધિનિવૃત્તિવદ્વા પ્રયત્નેન બુદ્ધિં બુદ્ધિનિવૃત્ત્યા પ્રયત્નનિવૃત્તિં (વા?) સાધયેત્, સ એવં કદાચિદુપાલભ્યઃ ।
વયન્ત્વવગતહેતુભાવં કલિતશક્તિસકલ(241)કારકપ્રયોક્તારં કાર્યાદેવાનુમિમાના નૈવમાસ્કન્દનીયાઃ તત્ર (242) તસ્યાનુપાધિત્વાત્ ।
[કુ.5.614] ન ચ પ્રયત્ન આત્મલાભાર્થમેવ મતિમપેક્ષતે, વિષયલાભાર્થમપ્યપેક્ષણાત્ ।
તતઃ પ્રયત્નાદ્બુદ્ધિઃ તન્નિવૃત્તેશ્ચ પ્રયત્નનિવૃત્તિઃ સિદ્ધ્યેતિ વિસ્તૃતમન્યત્ર ।
કાર્યબુદ્ધિનિવૃત્ત્યા તુ કાર્ય એવ પ્રયત્નો નિવર્તતે, ન નિત્યઃ ।
નિત્યે ચ પ્રયત્ને નિત્યૈવ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે, નાનિત્યા ।
ન હિ તયા તસ્ય વિષયલાભસમ્ભવઃ ।
શરીરાદેઃ પ્રાક્ તદસમ્ભવે દેહાનુત્પત્તૌ (243) સર્વદાનુત્પત્તેઃ ।
શરીરાજન્યત્વવચ્ચાનિત્યપ્રયત્નાજન્યત્વમિતિ સઙ્ક્ષેપઃ ।
[કુ.5.615] તર્કાભાસતયાન્યેષાં તર્કાશુદ્ધિરદૂષણમ્ ।
અનુકૂલસ્તુ તર્કો ઽત્ર કાર્યલોપો વિભૂષણમ્

કારક(244)વ્યાપારવિગમ્.એ હિ કાર્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ, ચેતનાચેતનવ્યાપારયોર્હેતુફલભાવાવધારણાત્, કારણાન્તરાભાવ ઇવ કર્ત્રભાવે કાર્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ, કર્તુરપિકારણત્વાત્ ।
[કુ.5.616] યસ્ત્વાહ- પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં તદુત્પત્તિનિશ્ચયો દૃશ્યયોરેવ, ન ત્વદૃશ્યયોઃ ।
પ્રત્યક્ષસ્યાનુપલમ્ભસ્ય ચ તાવન્માત્રવિધિનિષેધસમર્થત્વાત્ ધૂમાગ્નિવત્, કમ્પમારુતવચ્ચ ।
નહિ ધૂમઃ કાર્યો ઽનલસ્યેતિ ઉદર્યસ્યાપિ, ન હિ શાખાકમ્પો માતરિશ્વન ઇતિ સ્તિમિતસ્યાપિ સ્યાત્ ।
કિન્તુ ભૌમસ્પૃશ્યયોરેવ ।
તથેહાપિ શરીરવત એવ કારણત્વમવગન્તુમુચિતમ્, નાન્યસ્યેતિ- તદસત્- પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભૌ હિ દૃશ્યવિષયાવુપાયસ્તદુત્પત્તિનિશ્ચયે; ન તુ દૃશ્યતૈવ તત્રોપેયા; કિન્નામ (245) દૃશ્યાશ્રિતં સામાન્યદ્વયમ્ ।
તદાલીઢસ્ય હિ તદુત્પત્તિનિશ્ચયે દૃશ્યમદૃશ્યં વા સર્વમેવ તજ્જાતીયં તદુત્પત્તિમત્તયા નિશ્ચિતં ભવતિ, યથા સ્પર્શરૂપરસગન્ધાનામુત્તરોત્તરનિમિત્તતાયાં તવ; અસ્માકઞ્ચાતીન્દ્રિયસમવાયાદિસિદ્ધૌ ।
નચેદેવમ્, ઉદાહૃતયોઃ (246) એવ દહનપવનયોઃ; આલોકરૂપવતોસ્તદુત્પત્તિનિશ્ચયે, કથનાલોકનિરસ્તરૂપયોઃ સિદ્ધિઃ? યત્ ઉદર્યસ્તિમિતસાધારણી સિદ્ધિઃસ્યાદિતિ- તદ્ભવેદપ્યેવમ્, યદિ શરીરાદિકં વિના કાર્યમિવ, ભૌમં સ્પર્શવદ્વેગવન્તઞ્ચ વિના અગ્નિમાત્રાત્ પવનમાત્રાદ્વા ધૂમકમ્પૌ સ્યાતામ્ ।
ન ત્વેવમ્ ।
ન ચૈવં ચેતનવ્યભિચારો ઽપિ શક્યાભિધાન ઇત્યલં બાલપ્રલાપાનાં સમાધાનૈઃ ।
[કુ.5.617] તદુત્પત્તેરસિદ્ધાવપિ તત્તદુપાધિવિધૂનનેન સ્વાભાવિકત્વસ્થિતૌ- યદિ કર્તારમતિપત્ય કાર્યં સ્યાત્, સ્વભાવમેવાતિપતેદિતિ કાર્યવિલોપપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
એતચ્ચ સર્વમાત્મતત્ત્વવિવેકે નિપુણતરમુપપાદિતમિતિ નેહ પ્રતન્યતે ।
એવઞ્ચ સિદ્ધે પ્રતિબન્ધે ન પ્રતિબન્દ્યાદેઃ પ્રતિબન્દ્યાદેઃ ક્ષુદ્રોપદ્રવસ્યાવકાશઃ ।
પ્રતિબન્ધસિદ્ધાવિષ્ટાપાદનાત્, તદસિદ્ધૌ તત એવ તત્સિદ્ધેઃ અપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નનુ તસ્ય સર્વદા સર્વત્રાવિશેષે કાર્યસ્ય સર્વદોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરપેક્ષેશ્વરપક્ષે દોષઃ, સાપેક્ષે ઉપેક્ષણીય એવાસ્ત્વિતિ બાલસ્ય પ્રદીપકલિકાક્રીડયૈવ નગરદાહઃ- તન્ન- સ્થેમભાજો જગત એવાકારણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઓમિતિ બ્રુવતઃસૌગતસ્ય દત્તમ્ (247) ઉત્તરં પ્રાક્ ।
[કુ.5.618] "આર્ષં ધર્મોપદેશઞ્ચ વેદશાસ્ત્રાવિરોધિના ।
યસ્તર્કેણાનુસન્ધત્તે સ ધર્મં વેદ નેતરઃ ॥
(મનુ.12.106) તમિમમર્થમાગમઃસંવદતિ, વિસંવદતિ તુ પરેષાં વિચારમ્- "વિશ્વતશ્ચક્ષુરુત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુરુત વિશ્વતસ્પાત્ ।
સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ એકઃ" ॥
અત્ર્.અ પ્રથમેન સર્વજ્ઞત્વમ્, ચક્ષુષા દૃષ્ટેરુપલક્ષણાત્ ।
દ્વિતીયેન સર્વવક્તૃત્વમ્, મુખેન વાગુપલક્ષણાત્ ।
તૃતીયેન સર્વસહકારિત્વમ્, બાહુના સહકારિત્વો(મત્ત્વો?)પલક્ષણાત્ ।
ચતુર્થેન વ્યાપકત્વમ્, પદા વ્યાપ્તેરુપલક્ષણાત્ ।
પઞ્ચમેન ધર્માધર્મલક્ષણપ્રધાનકારણત્વમ્; તૌ હિ લોકયાત્રાવહનાદ્ બાહૂ ।
ષષ્ઠેન પરમાણુરૂપપ્રધાનાધિષ્ઠેયત્વમ્; તે હિ ગતિશીલત્વાત્પતત્રવ્યપદેશાઃ, પતન્તીતિ ।
સન્ધમતિ સઞ્જનયન્નિતિ ચ વ્યવહિતોપસર્ગસમ્બન્ધઃ; તેન સંયોજયતિ સમુત્પાદયન્નિત્યર્થઃ ।
દ્યાવા ઇત્યૂર્ધ્વસપ્તલોકોપલક્ષણં ભૂમીત્યધસ્તાત્, એક ઇત્યનાદિતેતિ ।
સ્મૃતિરપિ- "અહં સર્વસ્ય પ્રભવો મત્તઃસર્વં પ્રવર્તતે" (ગીતા.10.8) ઇત્યાદિઃ ।
એતેન બ્રહ્માદિપ્રતિપાદકા આગમા બોદ્ધવ્યાઃ ।
[કુ.5.619] આયોજનાત્ ખલ્વપિ- સ્વાતન્ત્ર્યે જડતાહાનિર્નાદૃષ્ટં દૃષ્ટઘાતકમ્ ।
હેત્વભાવે ફલાભાવો વિશેષસ્તુ વિશેષવાન્

પરમાણ્વાદયો (248) હિ ચેતનાઽયોજિતાઃ પ્રવર્તન્તે અચેતનત્વાત્ વાસ્યાદિવત્ ।
અન્યથા કારણં વિના કાર્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ; અચેતનક્રિયાયાશ્ચેતનાધિષ્ઠાનકાર્યત્વાવધારણાત્ ।
[કુ.5.620] ક્રિયાવિશેષવિશ્રાન્તો ઽયમર્થઃ, ન તુ તન્માત્રગોચરઃ ।
ચેષ્ટા હિ ચેતનાધિષ્ઠાનમપેક્ષત ઇતિ ચેત્- અથ કેયં ચેષ્ટા નામ? યદિ પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાસમવાયિકારણિકા ક્રિયા, પ્રયત્નમાત્રકારણિકેતિ વા વિવક્ષિતમ્- તન્ન- તસ્યૈવ તત્રાનુપાધિત્વાત્ ।
અથ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારફલત્વં તત્ત્વમ્- તન્ન- વિષભક્ષણોદ્બન્ધનાદ્યવ્યાપનાત્ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારફલત્વમિતિ ચેત્- કર્તારં પ્રતિ, અન્યં વા? ઉભયથાપિ પરમાણ્વાદિક્રિયાસાધારણ્યાદવિશેષઃ ।
ભ્રાન્તસમીહાયા અતથાભૂતાયા અપિ ચેતનવ્યાપારાપેક્ષણાચ્ચ ।
શરીરસમવાયિક્રિયાત્વં તદિતિ ચેન્ન- મૃતશરીરક્રિયાયા અપિ ચેતનપૂર્વકત્વપ્રસક્તેઃ ।
જીવત ઇતિ ચેન્ન- નેત્રસ્પન્દાદેશ્ચેતનાધિષ્ઠાનાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્પર્શવદ્દ્રવ્યાન્તરાપ્રયોગે સતીતિ ચેન્ન- જ્વલનપવનાદૌ તથાભાવાભ્યુપગમાપત્તેઃ ।
શરીરસ્ય સ્પર્શવદ્દ્રવ્યાન્તરાપ્રયુક્તસ્યેતિ ચેન્ન- ચેષ્ટયૈવ શરીરસ્યલક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
[કુ.5.621] સામાન્યવિશેષશ્ચેષ્ટાત્વમ્, યત ઉન્નીયતે પ્રયત્નપૂર્વિકેયં ક્રિયેતિ ચેન્ન- ક્રિયામાત્રેણૈવ તદુન્નયનાત્ ।
ભોક્તૃબુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વં યત ઇતિ ચેત્- તર્હિ તદ્વિશ્રાન્તત્વમેવ તસ્ય ।
નચૈતાવતૈવ ક્રિયામાત્રં પ્રયત્નચેતનમાત્રસ્ય ચેતનાધિષ્ઠાનેન વ્યાપ્તિરપસાર્યતે ।
વિશેષસ્ય વિશેષં પ્રતિ પ્રયોજકતયા સામાન્યવ્યાપ્તિં પ્રત્યવિરોધકત્વાત્ ।
અન્યથા સર્વસામાન્યવ્યાપ્તેરુચ્છેદાદિત્યુક્તમ્ ।
એતેનાશરીરત્વાદિના સત્પ્રતિપક્ષત્વમપાસ્તમ્ ।
[કુ.5.622] અત્રાપ્યાગમસંવાદઃ- "યદા સ દેવો જાગર્તિ તદેદં ચેષ્ટતે જગત્ ।
યદા સ્વપિતિ શાન્તાત્મા તદા સર્વં નિમીલતિ" ॥
"અજ્ઞો જન્તુરનીશો ઽયમાત્મનઃસુખદુઃખયોઃ ।
ઈશ્વરપ્રેરિતો ગચ્છેત્ સ્વર્ગં વા શ્વભ્રમેવ વા" ॥
"મયાધ્યક્ષેણ્.અ પ્રકૃતિઃ સૂયતે સચરાચરમ્ ।
(ગી.9-10) તપામ્યહમહં વર્ષં નિગૃણ્હામ્યુત્સૃજામિ ચ" ॥
(ગી.9-19) ઇત્યાદિ ।
અત્ર જાગરસ્વાપૌ સહકારિલાભાલાભૌ ।
ઈશ્વરપ્રેરણાયામજ્ઞત્વમપ્રયતમાનત્વઞ્ચ હેતૂ દર્શિતૌ પરમાણ્વાદિસાધારણૌ ।
સ્વર્ગશ્વભ્રે ચ ઇષ્ટાનિષ્ટોપલક્ષણે ।
એતદેવ સર્વાધિષ્ઠાનમુત્તરત્ર વિભાવ્યતે, મયેત્યાદિના ।
ન કેવલં પ્રેરણાયામહમધિષ્ઠાતા, અપિતુ પ્રતિરોધે ઽપિ ।
યો હિ યત્ર પ્રભવતિ, સ તસ્ય પ્રેરણાવત્ ધારણે ઽપિ સમર્થઃ, યથાર્ઽવાચીરઃશરીરપ્રાણપ્રેરણધારણયોરિતિ દર્શિતમ્, તપામીત્યાદિના ।
[કુ.5.623] ધૃતેઃ ખલ્વપિ ।
ક્ષિત્યાદિ બ્રહ્માણ્ડપર્યન્તં હિ જગત્ સાક્ષાત્ પરમ્પરયા વા વિધારકપ્રયત્નાધિષ્ઠિતં ગુરુત્વે સત્યપતનધર્મકત્વાત્ વિયતિ વિહઙ્ગમશરીરવત્ તત્સંયુક્તદ્રવ્યવચ્ચ ।
એતેનેન્દ્રાગ્નિયમાદિલોકપાલપ્રતિપાદકા અપ્યાગમા વ્યાખ્યાતાઃ ।
સર્વાવેશનિબન્ધનશ્ચ સર્વતાદાત્મ્યવ્યવહારઃ, આત્મૈવેદં સર્વમિતિ; યથૈક એવ માયાવી, "અશ્વો વરાહો વ્યાઘ્રો વાનરઃ કિન્નરો ભિક્ષુસ્તાપસો વિપ્ર" ઇત્યાદિઃ ।
અદૃષ્ટાદેવ તદુપપત્તેરન્યથાસિધ્ધમિદમિતિ ચેત્- (ન?) તદ્ભાવેપિ પ્રયત્નાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનેન તસ્યાપિ સ્થિતિં પ્રતિ કારણત્વાત્ ।
કારણૈકદેશસ્ય ચ કારણાન્તરં પ્રત્યનુપાધિત્વાત્ ।
ઉપાધિત્વે વા સર્વેષામકારણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
શરીરસ્થિતિરેવમ્, ન ત્વન્યસ્થિતિરિતિ ચેન્ન- પ્રાણેન્દ્રિયયોઃ સ્થિતેરવ્યાપનાત્ ।
પ્રાઙ્ન્યાયેનાપાસ્તત્વાચ્ચ ।
[કુ.5.624] અત્રાપ્યાગમઃ, "એતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ દ્યાવાપૃથિવ્યૌ વિધૃતે તિષ્ઠતઃ" ।
(બૃ.ઉ.5-8-8) ઇતિ ।
પ્રશાસનં દણ્ડભૂતઃ પ્રયત્નઃ ।
"ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ।
યો લોકત્રયમાવિશ્ય વિભર્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ" ।
(ગી.15-17) ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
અત્રોત્તમત્વમસંસારિત્વં સર્વજ્ઞત્વાદિ ચ ।
પરમત્વં સર્વોપાસ્યતા ।
લોકત્રયમિતિ
સર્વોપલક્ષણમ્ ।
આવેશો જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નવતઃસંયોગઃ ।
ભરણં ધારણમ્ ।
અવ્યયત્વમાગન્તુકવિશેષગુણશૂન્યત્વમ્ ।
ઐશ્વર્યં સઙ્કલ્પાપ્રતિઘાત ઇતિ ।
એતેન કૂર્માદિવિષયા અપ્યાગમા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[કુ.5.625] સંહરણાત્ ખલ્વપિ ।
બ્રહ્માણ્ડાદિ દ્વ્યણુકપર્યન્તં જગત્ પ્રયત્નવદ્વિનાશ્યં વિનાશ્યત્વાત્ પાટ્યમાનપટવત્ ।
અત્રાપ્યાગમઃ- "એષ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વાભિવ્યાપ્ય મૂર્તિભિઃ ।
જન્મવૃદ્ધિક્ષયૈર્નિત્યં સમ્ભ્રામયતિ ચક્રવત્" ॥
"સર્વભૂતાન્.ઇ કૌન્તેય પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્ ।
કલ્પક્ષયે પુનસ્તાનિ કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્" ॥
(ગી. 9-7) ઇત્યાદિઃ ।
એતેન રૌદ્રમંશં પ્રતિપાદયન્તોપ્યાગમા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[કુ.5.626] પદાત્ ખલ્વપિ- કાર્યત્વાન્નિરૂપાધિત્વમેવં ધૃતિવિનાશયોઃ ।
વિચ્છેદેન પદસ્યાપિ પ્રત્યયાદેશ્ચ પૂર્વવત્

પદશબ્દેનાત્ર્.અ પદ્યતે ગમ્યતે વ્યવહારાઙ્ગમર્થો ઽનેનેતિ વૃદ્ધવ્યવહાર એવોચ્યતે ।
અતો ઽપીશ્વરસિદ્ધિઃ ।
તથાહિ - યદેતત્ પટાદિનિર્માણનૈપુણ્યં કુવિન્દાદીનામ્, વાગ્વ્યવહારશ્ચ વ્યક્તવાચામ્, લિપિતત્ક્રમવ્યવહારશ્ચ બાલાનામ્, સ સર્વઃસ્વતન્ત્રપુરુષવિશ્રાન્તઃ વ્યવહારત્વાત્ નિપુણતરશિલ્પિનિર્મિતાપૂર્વઘટઘટનાનૈપુણ્યવત્, ચૈત્રમૈત્રાદિપદવત્, પત્રાક્ષરવત્, પાણિનીયવર્ણનિર્દેશક્રમવચ્ચેતિ ।
[કુ.5.627] આદિમાન્ વ્યવહાર એવમ્, અયન્ત્વનીદિરન્યથાપિ ભવિષ્યતીતિચેન્ન- તદસિદ્ધેઃ ।
આદિમત્તામેવ સાધયિતુમયમારમ્ભઃ ।
ન ચૈવં સંસારસ્યાનાદિત્વભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ, તથાપિ તસ્યાવિરોધાત્ ।
ન હિ- ચૈત્રાદિવ્યવહારો ઽયમાદિમાનિતિ ભવસ્યાપ્યનાદિતા નાસ્તિ, તદનાદિત્વે વા ન ચૈત્રાદિપદવ્યવહારોપ્યાદિમાનિતિ ।
અસ્ત્વર્વાગ્દર્શી કશ્ચિદેવાત્ર મૂલમિતિ ચેન્ન- તેનાશક્યત્વાત્ ।
કલ્પાદાવાદર્શાભાસસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
સાધિતૌ ચ સર્ગપ્રલયૌ ।
નનુ વ્યવહારયિતૃવૃદ્ધઃશરીરી સમધિગતઃ,નચેશ્વરસ્તથા ।
તત્કથમેવં સ્યાત્- ન- શરીરાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનિ કાર્યે તસ્યાપિતદ્વત્ત્વાત્ ।
ગૃણ્હાતિ હિ ઈશ્વરોપિ કાર્યવશાચ્છરીરમન્તરાન્તરા; દર્શયતિ ચ વિભૂતિમિતિ ।
અત્રાપ્યાગમઃ- પિતાહમસ્ય જગતો માતા ધાતા પિતામહઃ ॥
(ગી.9-17) તથા- યદિ હ્યયં ન વર્તેયં (ય?) જાતુ કર્મણ્યતન્દ્રિતઃ ।
મમ વર્ત્માનુવર્તન્તે મનુષ્યાઃ પાર્થ સર્વશઃ ॥
ઉત્સીદેયુરિમે લોકા ન કુર્યાં કર્મ ચેદહમ્ ।
ઇતિ ।
(ગી.3-23,24) એતેન,"નમઃ કુલાલેભ્યઃ કર્મારેભ્ય" ઇત્યાદિ યજૂંષિ બોદ્ધવ્યાનિ ।
[કુ.5.628] પ્રત્યયો ઽપિ (યાદપિ?) ।
પ્રત્યયશબ્દેનાત્ર સમાશ્વાસવિષયપ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
તથાચ પ્રયોગઃ-(249) આગમસમ્પ્રદાયો ઽયં કારણગુણપૂર્વકઃ પ્રમાણત્વાત્ પ્રત્યક્ષાદિવત્ ।
નહિ પ્રામાણ્યપ્રત્યયં વિના ક્વચિત્ સમાશ્વાસઃ ।
નચાસિદ્ધસ્ય પ્રામાણ્યસ્ય પ્રતીતિઃ ।
ન ચ સ્વતઃ પ્રમાણ્યમિત્યાવેદિતમ્ ।
ન ચ નેદં પ્રમાણમ્, મહાજનપરિગ્રહાદિત્યુક્તમ્ ।
ન ચાસર્વજ્ઞો ધર્માધર્મયોઃસ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રભવતિ ।
નચાસર્વજ્ઞસ્ય ગુણવત્તેતિ નિઃશઙ્કમેતત્ ।
[કુ.5.629] શ્રુતેઃ ખલ્વપિ ।
તથાહિ- સર્વજ્ઞપ્રણીતા (250) વેદાઃ વેદત્વાત્ ।
યત્ પુનર્ન સર્વજ્ઞપ્રણીતમ્, નાસૌ વેદો યથેતરવાક્યમ્ ।
નનુ કિમિદં વેદત્વં નામ? વાક્યત્વસ્યાદૃષ્ટવિષયવાક્યત્વસ્ય ચ વિરુદ્ધત્વાત્ ।
અદૃષ્ટવિષયપ્રમાણવાક્યત્વસ્ય ચાસિદ્ધેઃ,મન્વાદિ વાક્યે ગતત્વેન વિરોધાચ્ચેતિચેન્ન- અનુપલભ્યમાનમૂલાન્તરત્વે સતિ મહાજનપરિગૃહીતવાક્યત્વસ્ય તત્ત્વાત્ ।
ન હ્યરમદાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિ મૂલમ્ ।
નાપિ ભ્રમવિપ્રલિપ્સે, મહાજનપરિગ્રહાદિત્યુક્તમ્ ।
નાપિ પરમ્પરૈવ મૂલમ્, મહાપ્રલયે વિચ્છેદાદિત્યુક્તમ્ ।
[કુ.5.630] અન્વયતો વા ।
વેદવાક્યાનિ પૌરુષેયાણિ વાક્યત્વાદસ્મદાદિવાક્યવત્ ।
અસ્મર્યમાણકર્તૃકત્વાન્નૈવમિતિ ચેન્ન- અસિદ્ધેઃ ।
"અનન્તરઞ્ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ" ।
"પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈષા શ્રુતિરન્યા વિધીયતે" ।
"વેદાન્તકૃદ્વેદવિદેવ ચાહમ્" ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
"તસ્માદ્યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ ઋચઃસામાનિ જજ્ઞિરે" ઇત્યાદિશ્રુતિપાઠક(251)સ્મૃતેશ્ચ ।
અર્થવાદમાત્રમિદમિતિચેન્ન- કર્તસ્મરણસ્ય સર્વત્રાવિધ્યર્થત્વાત્ ।
તથાચાસ્મરણે કાલિદાસાદેરસ્મરણાત્ ।
એવઞ્ચ કુમારસમ્ભવાદેરકર્તૃકત્વપ્રસઙ્ગઃ; અનૈકાન્તિકત્વં વા હેતોઃ ।
[કુ.5.631] પ્રમાણાન્તરાગોચરાર્થત્વાસત્સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ ચેન્ન- પ્રણેતારં પ્રત્યસિદ્ધેઃ; અન્યં પ્રત્યનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
આકસ્મિકસ્મિતબીજસુખાનુસ્મૃતેઃ કારણ(252)વિશેષસ્યાન્યં પ્રતિ પ્રમાણાન્તરાગોચરસ્યાપિ તેનૈવ વક્ત્રા પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
[કુ.5.632] વક્તૈવ પ્રકૃતે ન સમ્ભવતિ, હેત્વભાવે ફલાભાવાત્ ।
ચક્ષુરાદીનાં તત્રાસામર્થ્યાત્ અસ્મદાદીન્દ્રિયવત્ ।
મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્- ન- ચેતનસ્ય જ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયસ્ય મનસો વા પક્ષીકરણે આશ્રયાસિદ્ધેઃ પ્રાગેવ પ્રપઞ્ચનાત્ ।
નિત્યનિરાકરણે ચાસામર્થ્યાત્ ।
પરમાણ્વાદયો ન કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષાઃ તત્સામગ્રીરહિતત્વાદિતિ ચેન્ન- દ્રષ્ટારં પ્રત્યસિદ્ધેઃ; અન્યં પ્રતિ સિદ્ધસાધનાત્ ।
[કુ.5.633] તથાપિ વાક્યત્વં ન પ્રમાણમ્; અપ્રયોજકત્વાત્;
પ્રમાણાન્તરગોચરાર્થત્વપ્રયુક્તં તત્ર પૌરુષેયત્વમ્, ન તુ વાક્યત્વપ્રયુક્તમ્- ન- સુગતાદ્યાગમાનામપૌરુષેયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રમાણવાક્યસ્ય સત ઇતિ ચેન્ન- પ્રણેતૃપ્રમાણાન્તરગોચરાર્થત્વસ્ય સાધ્યાનુપ્રવોશાત્; સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતત્વં હિ પૌરુષેયત્વમ્; અર્થપ્રતીત્યેકવિષયૌ હિ વિવક્ષાપ્રયત્નૌ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ ।
મન્વાદિવાક્યસ્યાપૌરુષેયત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ; તદર્થસ્ય શબ્દેતરપ્રમાણાગોચરત્વાત્ ।
પ્રયુજ્યમાનવાક્યેતરગોચરાર્થત્વમાત્રમિતિ ચેન્ન- તસ્ય વેદે ઽપિ સત્વાત્; એકસ્યાપ્યર્થસ્ય શાખાભેદેન બહુભિર્વાક્યૈઃ પ્રતિપાદનાત્ ।
અસ્ત્વેવમ્, ન તુ તેષા મિથોમૂલમૂલિભાવ ઇતિ ચેન્ન- ઉક્તોત્તરત્વાત્ ।
[કુ.5.634] સઙ્ખ્યાવિશેષાત્ખલ્વપિ ।
દ્વ્યણુકત્ર્યણુકે તાવત્ પરમાણવતી દ્રવ્યત્વાત્ ।
તચ્ચ પરિમાણં કાર્યં કાર્યગુણત્વાત્ ।
ન ચ તસ્ય પરમાણુપરિમાણં દ્વ્યણુકપરિમાણં વા કારણમ્; નિત્યપરિમાણત્વાત્; અણુપરિમાણત્વાચ્ચ ।
અન્યથા અનાશ્રયકાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્, દ્વ્યણુકસ્ય મહત્ત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ; ત્ર્યણુકવદણ્વારભ્યત્વાવિશેષાત્, તત્ર કારણબહુત્વેન મહત્ત્વે અણુપરિમાણસ્યાનારમ્ભકત્વસ્થિતેઃ ।
અણુત્વમેવ મહદારમ્ભે વિશેષ ઇત્યપિ ન યુક્તમ્; મહતો મહદનારમ્ભપ્રસઙ્ગાત્; અણુત્વમહત્ત્વયોર્વિરુદ્ધતયા એકજાતીયકાર્યાનારમ્ભકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
બહુભિરપિપરમાણુભિર્દ્વાભ્યામપિ દ્વ્યણુકાભ્યામારમ્ભપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
એવં સતિ કો દોષ ઇતિ ચેત્- પરમાણુકાર્યસ્ય મહત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ; કારણબહુત્વસ્ય તદ્ધેતુત્વાત્ ।
અન્યથા દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ચતુર્ભિરિત્યનિયમેનાપ્યણ્વારમ્ભે તદ્વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અણુન એવ તારતમ્યાભ્યુપગમસ્તુ સઙ્ખ્યામવધીર્ય ન સ્યાત્ ।
અસ્તુ મહદારમ્ભ એવ ત્રિભિરિતિ ચેન્ન- મહતઃ કાર્યસ્ય કાર્યદ્રવ્યારમ્ભત્વનિયમાત્ ।
તથાપિ વા તારતમ્યે સઙ્ખ્યૈવ પ્રયોજિકેતિ ।
ન ચ પ્રચયો ઽપેક્ષણીયઃ, અવયવસંયોગસ્યાભાવાત્ ।
તસ્માત્ પરિમાણપ્રચયૌ મહત એવારમ્ભકાવિતિ સ્થિતિઃ ।
[કુ.5.635] અતો ઽનેકસઙ્ખ્યા પરિશિષ્યતે ।
સા અપેક્ષાબુદ્ધિજન્યા અનેકસઙ્ખ્યાત્વાત્ ।
ન ચાસ્મદાદીનામપેક્ષાબુદ્ધિઃ પરમાણુષુ સમ્ભવતિ ।
તદ્ યસ્યાસૌ સ સર્વજ્ઞઃ ।
અન્યથા અપેક્ષાબુદ્ધેરભાવાત્ સઙ્ખ્યાનુત્પત્તૌ તદ્ગતપરિમાણાનુત્પાદે ઽપરિમિતસ્ય દ્રવ્યસ્યાનારમ્ભકત્વાત્ત્ર્યણુકાનુત્પત્તૌ વિશ્વાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્માદાદીનામેવાઽનુમાનિક્યપેક્ષાબુદ્ધિરસ્ત્વિતિ ચેન્ન- ઇતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
જાતે હિ સ્થૂલકાર્યે તેન પરમાણ્વાદ્યનુમાનમ્, તસ્મિન્ સતિ દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ સ્થૂલોત્પત્તિઃ ।
અસ્ત્વદૃષ્ટાદેવ પરિમાણમ્, કૃતમપેક્ષાબુદ્ધ્યેતિ ચેન્ન- અસ્તુ તત એવ સર્વમ્, કિં દૃષ્ટકારણેનેત્યાદેરસમાધેયત્વપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
[કુ.5.636] અથવા કાર્યેત્યાદિકમન્યથા વ્યખ્યાયતે ।
ઉદ્દેશ (253) એવ તાત્પર્યં વ્યાખ્યા વિશ્વદૃશઃસતી ।
ઈશ્વરાદિપદં સાર્થં લોકવૃત્તાનુસારતઃ

આમ્નાયસ્ય હિ ભાવ્યાર્થસ્ય કાર્યે પુરુષપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી ।
ભૂતાર્થસ્ય તુ યદ્યપિ નાહત્ય પ્રવર્તકત્વં નિવર્તકત્વં વા, તથાપિ તાત્પર્યતસ્તત્રૈવ પ્રામાણ્યમ્ ।
તથાહિ- વિધિશક્તિરેવાવસીદન્તી સ્તુત્યાદિભિરુત્તભ્યતે ।
પ્રશસ્તે હિ સર્વઃ પ્રવર્તતે, નિન્દિતાચ્ચ નિવર્તતે ઇતિ સ્થિતિઃ ।
[કુ.5.637] તત્ર પદશક્તિસ્તાવદભિધા; તદ્બલાયાતઃ પદાર્થઃ ।
આકાઙ્ક્ષાદિમત્ત્વે સતિ ચાન્વયશક્તિઃ પદાનાં પદાર્થાનાં વા વાક્યમ્; તદ્બલાયાતો વાક્યાર્થઃ ।
તાત્પર્યાર્થસ્તુ ચિન્ત્યતે ।
તદેવ પરં સાધ્યં પ્રતિપાદ્યં પ્રયોજનમુદ્દેશ્યં વા યસ્ય, તદિદં તત્પરમ્ ।
તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમ્ ।
તદ્ યદ્વિષયમ્, સ તાત્પર્યાર્થ ઇતિ સ્યાત્ ।
[કુ.5.638] તત્ર ન પ્રથમઃ, પ્રમાણેનાર્થસ્ય કર્મણો ઽસાધ્યત્વાત્ ।
ફલસ્ય ચ તત્પ્રતિપત્તિતો ઽન્યસ્યાભાવાત્ ।
પ્રશસ્તનિન્દિતસ્વાર્થપ્રતિપાદનદ્વારેણ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપં સાધ્યં પરમુચ્યતે ઇતિ ચેન્ન- ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર તીરસ્યાપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિરૂપસ્યાસાધ્યસ્યાપિ પરત્વાત્ ।
તીરવિષયે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી સાધ્યે ઇતિ તીરસ્યાપિ પરત્વમિતિ ચેન્ન- સ્વરૂપાખ્યાનમાત્રેણાપિ પર્યવસાનાત્ ।
[કુ.5.639] ન દ્વિતીયઃ,પદવાક્યયોઃ પદાર્થતત્સંસર્ગૌ વિહાય પ્રતિપાદ્યાન્તરાભાવાત્ ।
પદશક્તિસંસર્ગશક્તી વિના સ્વાર્થાવિનાભાવેન પ્રતિપાદ્યં પરમુચ્યતે ઇત્યપિ ન સામપ્રતમ્- ન હિ યદ્ યચ્છબ્દાર્થાવિનાભૂતં તત્ર તત્ર તાત્પર્યં શબ્દસ્ય; અતિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તદા હિ ગઙ્ગાયાં જલમિત્યાદ્યપિ તીરપરં સ્યાત્; અવિનાભાવસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ ।
મુખ્યે બાધકે સતિ તત્તથા સ્યાદિતિ ચેત્- ન- તસ્મિન્નસત્યપિ ભાવાત્ ।
તદ્ યથા- "ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્ કાન્ત પન્થાનઃસન્તુ તે શિવાઃ ।
મમાપિ જન્મ તત્રૈવ ભૂયાદ્ યત્ર ગતો ભવાન્" ઇતિ મુખ્યાર્થાબાધને ઽપિ વારણે તાત્પર્યમ્ ।
ન ચ પરં વ્યાપકમેવ, અવ્યાપકે ઽપિ તાત્પર્યદર્શનાત્ ।
તદ્ યથા, મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ પુરુષે તાત્પર્યમ્ ।
ન ચ મઞ્ચપુરુષયોરવિનાભાવઃ, નાપિ પુરુષક્રોશનયોઃ ।
[કુ.5.640] નાપિ તૃતીયઃ ।
તદ્ધિ પ્રતિપાદ્યાપેક્ષિતમ્, પ્રતિપાદકાપેક્ષિતં વા સ્યાત્ ।
નાદ્યઃ; શબ્દપ્રામાણ્યસ્યાતદધીનત્વાત્ ।
તથાત્વે વાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યસ્ય યદપેક્ષિતમ્,
તં પ્રતિ તસ્ય પરત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદર્થસાધ્યત્વેનાપેક્ષાનિયમ ઇતિ ચેન્ન- કાર્યજ્ઞાપ્યભેદેન સાધ્યસ્ય બહુવિધત્વે ભિન્નતાત્પર્યતયા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
ધૂમસ્ય હિ પ્રદેશશ્યામલતામશકનિવૃત્ત્યાદ્યનેકં કાર્યમ્; આર્દેન્ધનદહનાદ્યનેકં જ્ઞાપ્યમ્ ।
તથાચેહ પ્રદેશે ધૂમોદ્ગમ ઇત્યભિહિતે તાત્પર્યતઃ કો વાક્યાર્થો ભવેત્; ચેતનાપેક્ષાયાનિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
નાપિ પ્રતિપાદકોપેક્ષિતમ્, વેદે તદભાવાત્ ।
[કુ.5.641] ચતુર્થસ્તુ સ્યાત્ ।
યદુદ્દેશેન યઃશબ્દઃ પ્રવૃત્તઃ સ તત્પરઃ ।
તથૈવ લોકવ્યુત્પત્તેઃ ।
તથાહિ- પ્રશંસાવાક્યમુપાદાનમુદ્દિશ્ય લોકે પ્રયુજ્યતે ।
તદુપાદાનપરમ્ ।
નિન્દાવાક્યં હાનમુદ્દિશ્ય પ્રયુજ્યતે તત્ હાનપરમ્ ।
એવમન્યત્રાપિ સ્વયમૂહનીયમ્ ।
તસ્માલ્લોકાનુસારેણ વેદે ઽપ્યેવં સ્વીકારણીયમ્; અન્યથા અર્થવાદાનાં સર્વથૈવાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ ચોદ્દેશો વ્યવસાયો ઽધિકારો ઽભિપ્રાયો ભાવ આશય ઇત્યનર્થાન્તરમિતિ તદાધારપ્રણેતૃપુરુષધૌરેયસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ પ્રયોગઃ- વૈદિકાનિ પ્રશંસાવાક્યાનિ ઉપાદાનાભિપ્રાયપૂર્વકાણિ પ્રશંસાવાક્યત્વાત્ પરિણતિસુરસમામ્રફલમિત્યાદિલોકવાક્યવદિતિ ।
એવં નિન્દાવાક્યાનિ હાનાભિપ્રાયપૂર્વકાણિ નિન્દાવાક્યત્વાત્ પરિણતિવિરસં પનસફલમિત્યાદિવાક્યવત્ ।
અન્યથા નિરર્થકત્વપ્રસઙ્ગશ્ચ વિપક્ષે બાધકમુક્તમ્ ।
[કુ.5.642] અપિચ નો ચેદેવમ્, શ્રુતાર્થાપત્તિરપિ હીયેત ।
સિદ્ધો હ્યર્થઃ પ્રમાણવિષયઃ, ન તુ તેનૈવ કર્તવ્યઃ ।
ન ચ પીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ઇત્યત્ર રાત્રૌ ભુઙ્ક્ત ઇતિ વાક્યશેષો ઽસ્તિ; અનુપલમ્ભબાધિતત્વાત્; ઉત્પત્ત્યભિવ્યક્તિસામગ્રીતાલ્વાદિ વ્યાપારવિરહાત્; અયોગ્યસ્યાશઙ્કિતુમપ્યશક્યત્વાત્ ।
તસ્માદભિપ્રાયસ્થ એવ પરિશિષ્યતે, ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
સ ચેદ્વેદે નાસ્તિ, નાસ્તિ શ્રુતાર્થાપત્તિરિતિ તદ્વ્યુત્પાદનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ કાર્યાત્તાત્પર્યાદપ્યુન્નીયતે, અસ્તિ પ્રણેતેતિ ।
[કુ.5.643] અયોજનાત્ ખલ્વપિ ।
નહિ વેદાદવ્યખ્યાતાત્ કશ્ચિદર્થમધિગચ્છતિ ।
ન ચૈકદેશદર્શિનો વ્યાખ્યાનમાદરણીયમ્; "પૌર્વાપર્યાપરામૃષ્ટઃ શબ્દો ઽન્યાં કુરુતે મતિમ્" ઇતિ ન્યાયેનાનાશ્વાસાત્ ।
ત્રિચતુરપદકાદપિ વાક્યાદેકદેશશ્રાવિણો ઽન્યથાર્થપ્રત્યયઃ સ્યાત્, કિમુતાતીન્દ્રિયાદન્તરાન્તરાવાક્યસમ્ભેદદુરધિગમાત્ ।
તતઃસકલવેદવેદાર્થદર્શી કશ્ચિદેવાભ્યુપેયઃ, અન્યથાન્ધપરમ્પરાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ ચ શ્રુતાધીતાવધૃતસ્મૃતસાઙ્ગોપાઙ્ગવેદાર્થસ્તદ્વિપરીતો વા ન સર્વજ્ઞાદન્યઃ સમ્ભવતિ ।
કોહ્યપ્રત્યક્ષીકૃતવિશ્વતદનુષ્ઠાનઃ, એતાવાનેવાયમામ્નાય ઇતિ નિશ્ચિનુયાત્ ।
કશ્ચાર્વાગ્દૃક્ નિઃશેષાઃ શ્રતીર્ગ્રન્થતોર્ઽથતોવાધીયીત, અધ્યાપયેદ્વા ।
અત્રાપિ પ્રયોગઃ- વેદાઃ કદાચિત્ સર્વવેદાર્થવિદ્વ્યાખ્યાતાઃ, અનુષ્ઠાતૃ(254)મતિચલને ઽપિ નિશ્ચલાર્થાનુષ્ઠાનત્વાત્ ।
યદેવં તત્સર્વં તદર્થવિદ્વ્યાખ્યાતમ્, યથા મન્વાદિસંહિતેતિ ।
અન્યથાત્વનાશ્વાસેનાવ્યવસ્થાનાદનનુષ્ઠાનમવ્યવસ્થા વા ભવેદનાદેશિકત્વાત્ (255) ।
અનુષ્ઠાતાર એવાદેષ્ટાર ઇતિ ચેન્ન- તેષામનિયતબોધત્વાત્ ।
વેદવદ્વેદાર્થાનુષ્ઠાનમપ્યનાદીતિ ચેન્ન- તદ્ધિ સ્વતન્ત્રં વા વેદાર્થબોધતન્ત્રં વા ।
આદ્યે નિર્મૂલત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયે ત્વનિયમાપત્તિઃ ।
નહ્યસર્વજ્ઞાવિશેષે પૂર્વેષાં તદવબોધઃ પ્રમાણમ્, ન ત્વિદાનીન્તનાનામિતિ નિયામકમસ્તિ ।
[કુ.5.644] પદાત્ ખલ્વુપિ ।
શ્રૂયતે હિ પ્રણવેશ્વરેશાનાદિપદમ્ ।
તચ્ચ સાર્થકમ્ ।
અવિગાનેન શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસેષુ પ્રયુજ્યમાનત્વાત્ ઘટાદિપદવદિતિ સાનાસ્યતઃ સિદ્ધેઃ, કો ઽસ્યાર્થઃ ઇતિ વ્યુત્પત્સોર્વિમર્શે સતિ નિર્ણયઃ, સ્વર્ગાદિપદવત્, "ઉત્તમઃ પુરુષસ્ત્વન્યઃ પરમાત્મેત્યુદાહૃતઃ ।
યો લોકત્રયમાવિશ્ય બિભર્ત્ત્યવ્યય ઈશ્વરઃ" ઇત્યર્થવાદાત્, યવવરાહાદિવદ્વાક્યશેષાદ્વા ।
તદ્ યથા ઈશ્વરપ્રણિધાનમુપક્રમ્ય શ્રૂયતે- સર્વજ્ઞતા તૃપ્તિરનાદિબોધઃ સ્વતન્ત્રતા નિત્યમલુપ્તશક્તિઃ ।
અનન્તશક્તિશ્ચ વિભોર્વિધિજ્ઞાઃ ષડાહુરઙ્ગાનિ મહેશ્વરસ્ય" ઇતિ ।
એવમ્ભૂતોર્ઽથઃ પ્રમાણબાધિત ઇતિ ચેન્ન- પ્રાગેવ પ્રતિષેધાત્ ।
તથાપિ ન તત્ર પ્રમાણમસ્તીતિ ચેત્- સ્વર્ગે અસ્તીતિ કા શ્રદ્ધા? નહ્યુક્તવિશેષણે સુખે કિઞ્ચિત્ પ્રમાણમસ્ત્યસ્મદાદીનામ્ ।
યાજ્ઞિકપ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્યા તથૈવ તદિત્યવધાર્યતે ઇતિ ચેન્ન- ઇતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અવધૃતે હિ સ્વર્ગરૂપે તત્ર પ્રવૃત્તિઃ પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યા ચ તદવધારણમિતિ ।
પૂર્વવૃદ્ધપ્રવૃત્ત્યા તદવધારણે ઽયમદોષ ઇતિ ચેન્ન- અન્ધપરમ્પરાપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિશિષ્ટાદૃષ્ટવશાત્ કદાચિત્ કસ્યચિદેવં વિધમપિ સુખં સ્યાદિતિ નાસ્તિ વિરોધઃ; તન્નિષેધે પ્રમાણાભાવાદિતિ ચેત્- તુલ્યમિતરત્રાપિ ।

અત્રાપિ પ્રયોગઃ- યઃશબ્દો યત્ર વૃદ્ધૈરસતિ વૃત્ત્યન્તરે પ્યુજ્યતે સ તસ્ય વાચકઃ, યથા સ્વર્ગશબ્દઃ સુખવિશેષે પ્રયુજ્યમાનસ્તસ્ય વાચકઃ ।
પ્રયુજ્યતે ચાયં જગત્કર્તરીતિ ।
અન્યથા નિરર્થકત્વપ્રસઙ્ગે સાર્થકપદકદમ્બસમભિવ્યાહારાનુપપત્તિરિતિ ।
એતેન રુદ્રોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદિદેવતાવિશેષવાચકા
વ્યાખ્યાતાઃ ।
અપિચ અસ્મત્પદં લોકવદ્વેદે ઽપિ પ્રયુજ્યતે ।
તસ્ય ચ લોકે નાચેતનેષ્વન્યતમદર્થઃ, તત્ર સર્વથૈવાપ્રયોગાત્ ।
નાપ્યાત્મમાત્રમર્થઃ; પરાત્મન્યપિ પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિતુ યસ્તં સ્વાતન્ત્ર્યેણોચ્ચારયતિ, તમેવાહ; તથૈવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવસાયાત્ ।
તતો લોકવ્યુત્પત્તિમનતિક્રમ્ય વેદે ઽપ્યનેન સ્વપ્રયોક્તૈવ વક્તવ્યઃ ।
અન્યથાપ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ યો યદોચ્ચારયતિ વૈદિકમહં શબ્દમ્, સ એવ તદા તસ્યાર્થ ઇતિ યુક્તમ્ ।
તથાસતિ મામુપાસીતેત્યાદૌ સ એવોપાસ્યઃસ્યાત્ ।
અહં સર્વસ્યપ્રભવો મત્તઃ સર્વં પ્રવર્તતે, ઇત્યુપાધ્યાયશિષ્યપરમ્પરૈવાત્મન્યૈશ્વર્યં સમધિગચ્છેત્ ।
તથાચોપાસનાં પ્રત્યુન્મત્તકેલિઃસ્યાત્ ।
લોકવ્યવહારશ્ચોચ્છિદ્યેત ।
તસ્મન્નાનુવક્તાસ્ય વાચ્યઃ, અપિ તુ વક્તૈવેતિ સ્થિતે પ્રયુજ્યતે વેદે અસ્મચ્છબ્દઃ સ્વપ્રયોક્તૃવચનઃ અસ્મચ્છબ્દત્વાલ્લોકવદિતિ ।
એવમન્યે ઽપિ યઃ કઃ સ ઇત્યાદિ શબ્દા દ્રષ્ટવ્યાઃ, તેષાં બુદ્ધ્યુપક્રમપ્રશ્નપરામર્શાદ્યુપહિતમર્યાદત્વાત્; તસ્ય ચ વક્તૃધર્મત્વાત્ ।
બુદ્ધ્યપક્રમો હિ પ્રકૃતત્વમ્, જિજ્ઞાસાઽવિષ્કરણઞ્ચ પ્રશ્નઃ, પ્રતિસન્ધાનઞ્ચ પરામર્શ ઇતિ ।
એવઞ્ચ સંશયાદિવાચક અપ્યુન્નેયાઃ ।
ન ચ જિજ્ઞાસાસંશયાદયઃ સર્વજ્ઞે પ્રતિષિદ્ધા ઇતિ યુક્તમ્ ।
શિષ્યપ્રતિબોધનાયાહાર્યત્વેનાવિરોધાત્ ।
કો ધર્મઃ કથં લક્ષણક ઇત્યાદિભાષ્યવદિતિ ।
એતેન ધિગહો બત હન્તેત્યાદયો નિપાતા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[કુ.5.645] પ્રત્યયાદપિ ।
લિઙ્ગાદિપ્રત્યયા હિ પુરુષધૌરેયનિયોગાર્થા ભવન્તસ્તં પ્રતિ પાદયન્તિ ।
તથાહિ- પ્રવૃત્તિઃ કૃતિરેવાત્ર, સા ચેચ્છતો, યતશ્ચ સા ।
તજ્જ્ઞાનમ્, વિષયસ્તસ્ય વિધિસ્તજ્જ્ઞાપકો ઽથવા

[કુ.5.646] પ્રવૃત્તિઃ ખલુ વિધિકાર્યા સતી ન તાવત્કાયપરિસ્પન્દમાત્રમ્, આત્મા જ્ઞાતવ્ય ઇત્યાદ્યવ્યાપનાત્ ।
નાપીચ્છામાત્રમ્ તત એવ ફલસિદ્ધૌ કર્માનારમ્ભપ્રસઙ્ગાત્ ।
તતઃ પ્રયત્નઃ પરિશિષ્યતે ।
આત્મજ્ઞાનભૂતદયાદાવપિ તસ્યાઃ (સ્ય?) ભાવાત્ ।
તદુક્તમ્, "પ્રવૃત્તિરારમભઃ" ઇતિ ।
[કુ.5.647] સેયં પ્રવૃત્તિર્યતઃસત્તામાત્રાવસ્થિતાદ્, નાસૌ વિધિઃ; તત્ર શાસ્ત્રવૈયર્થ્યાત્ ।
અપ્રતીતાદેવ કુતશ્ચિત્ પ્રવૃત્તિસિદ્ધૌ તત્પ્રત્યાયનાર્થં તદભ્યર્થનાભાવાત્ ।
ન ચ પ્રવૃત્તિહેતુજનનાર્થં તદુપયોગઃ; પ્રવૃત્તિહેતોરિચ્છાયા જ્ઞાનયોનિત્વાત્ જ્ઞાનમનુત્પાદ્યતદુત્પાદનસ્યાશક્યત્વાત્ તસ્ય ચ નિરાલમ્બનસ્યાનુત્પત્તેઃ; અપ્રવર્તકત્વાચ્ચ, નિયામકાભાવાત્ ।
તસ્માદ્ યસ્ય જ્ઞાનં પ્રયત્નજનનીમિચ્છાં પ્રસૂતે, સોર્થવિશેષસ્તજ્જ્ઞાપકો વાર્ઽથવિશેષો વિધિઃ પ્રેરણા પ્રવર્તના નિયુક્તિર્નિયોગ ઉપદેશ ઇત્યનર્થાન્તરમિતિ સ્થિતે વિચાર્યતે- સ હિ કર્તૃધર્મો વા સ્યાત્, કર્મધર્મો વા, કરણધર્મો વા નિયોક્તૃધર્મો વેતિ ।
ન પ્રથમઃ-[કુ.5.648] ઇષ્ટહાનેરનિષ્ટાપ્તેરપ્રવૃત્તેર્વિરોધતઃ ।
અસત્ત્વાત્ પ્રત્યયત્યાગાત્ કર્તૃધર્મો ન સઙ્કરાત્

સ હિ ન સ્પન્દ એવ; આત્માનમનુપશ્યેદિત્યાદ્યવ્યાપ્તેઃ; ગ્રામં ગચ્છતીત્યાદાવતિવ્યાપ્તેશ્ચ ।
નાપિ તત્કારણં પ્રયત્નઃ; તસ્ય સર્વાખ્યાતસાધારણત્વાત્ ।
[કુ.5.649] નનુ ન સર્વત્ર પ્રયત્ન એવ પ્રત્યયાર્થઃ; કરોતીત્યાદૌ પ્રકૃત્યર્થાતિરેકિણસ્તસ્યાભાવાત્ ।
સઙ્ખ્યામાત્રાભિધાનેન પ્રત્યયસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્ ।
તતો લિઙ્ગાદિવાચ્ચ એવ પ્રયત્ન ઇતિ- ન- કુર્યાદિત્યત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
પ્રયત્નમાત્રસ્ય પ્રકૃત્યર્થત્વે ઽપિ તસ્ય પરા(256)ઙ્ગતાપન્નસ્ય પ્રત્યયાર્થત્વાન્ન તુલ્યત્વમિતિ ચેત્- ન- તથાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
ન ચૈકસ્ય તદ્વાચકત્વે ઽન્યસ્ય તદ્વિપર્યય આપદ્યેત ।
એકો દ્વૌ બહવ એષિષતીત્યાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
તત્ર દ્વિતીયસ્ઙ્ખ્યેચ્છાદિકલ્પને કરોતિ પ્રયતતે ઇત્યાદાવપિ તથા સ્યાત્ ।
પ્રત્યેકમન્યત્રસામર્થ્યાવધૃતૌ સમ્ભેદે તથા કલ્પનાયાસ્તુલ્યત્વાત્ ।
રથો ગચ્છતીત્યાદૌ તદસમ્ભવે કા ગતિરિતિ ચેત્- તન્તવઃ પટં કુર્વન્તીત્યત્ર યા ।
લોકોપચારો ઽયમપર્યનુયોજ્ય ઇતિ ચેત્તુલ્યમ્ ।
લિઙઃ કાર્યત્વે વૃદ્ધવ્યવહારાદ્વ્યુત્પત્તૌ સર્વં સમઞ્જસમ્ ।
આખ્યાતમાત્રસ્ય તુ ન તથેતિ ચેત્- ન- વિવરણાદેરપિ વ્યુત્પત્તેઃ ।
અસ્તિ ચ તદિહ ।
કિં કરોતિ? પચતિ, પાકં કરોતીત્યર્થ ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
[કુ.5.650] તથાપિ ફલાનુકૂલતાપન્નધાત્વર્થમાત્રાભિધાને તદતિરિક્તપ્રયત્નાભિધાનકલ્પનાયાં કલ્પનાગૌરવં સ્યાત્ ।
અતો વિવરણમપિ તાવન્માત્રપરમિતિ ચેત્ ।
ભવેદપ્યેવમ્, યદિ પાકેનેતિ વિવૃણુયાત્ ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
ધાત્વર્થસ્યૈવ પાકમિતિ સાધ્યત્વેન નિર્દેશાત્ ।
તતસ્તં પ્રત્યેવ કિઞ્ચિદનુકૂલતાપન્નં પ્રત્યયેનાભિધાનીયમિતિ યુક્તમ્ ।
[કુ.5.651] તથાપિ તેન પ્રયત્નેનૈવ ભવિતવ્યમ્, ન ત્વન્યેનેતિ કુત ઇતિ ચેત્- નિયમેન તથા વિવરણાત્ ।
બાધકં વિના તસ્યાન્યથાકર્તુમશક્યત્વાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્યાદેતત્- યસ્ય કસ્યચિત્- ફલં પ્રત્યનુકૂલતાપત્તિમાત્રમેવ કરોત્યર્થઃ, ન તુ પ્રયત્ન એવ ।
સો ઽપિ હ્યનેનૈવોપાધિના પ્રત્યયેન વક્તવ્યઃ, ન તુ યત્નત્વમાત્રેણ; પ્રયત્નપદેનાવિશેષપ્રસઙ્ગાત્ ।
તદ્વરં તાવન્માત્રમેવાસ્તુ લાઘવાય ।
અન્યથા ત્વનુકૂલત્વપ્રયત્નત્વે દ્વાવુપાધી કલ્પનીયૌ; અચેતનેષુ સર્વત્ર ગૌણાર્થાસ્તિઙો ઽસતિ
બાધકે કલ્પનીયા ઇતિ ચેત્- અત્રોચ્યતે-[કુ.5.652] કૃતાકૃતવિભાગેન કર્તૃરૂપવ્યવસ્થયા ।
યત્ન એવ કૃતિઃ પૂર્વા (257) પરસ્મિન્ સૈવ ભવના

યત્નપૂર્વકત્વ.ં હિ પ્રતિસન્ધાય ઘટાદૌ કૃત ઇતિ વ્યવહારાત્ ।
હેતુસત્ત્વપ્રતિસન્ધાને ઽપિ યત્નપૂર્વકત્વપ્રતિસન્ધાનવિધુરાણામઙ્કુરાદૌ તદવ્યવહારાત્ કરોત્યર્થો યત્ન એવ તાવદવસીયતે ।
અન્યથા હિ યત્કિઞ્ચિદનુકૂલપૂર્વકત્વાવિશેષાત્ "ઘટાદયઃ કૃતાઃ, ન કૃતાસ્ત્વઙ્કુરાદય" ઇતિ કુતો વ્યવહારનિયમઃ ।
તેન ચ સર્વમાખ્યાતપદં વિવ્રિયતે ઇતિ સર્વત્ર સ એવાર્થ ઇતિ નિર્ણયઃ ।
તથાચ સમુદિતે પ્રવૃત્તં પદં તદેકદેશે ઽપિ પ્રયુજ્યતે, વિશુદ્ધિમાત્રં પુરસ્કૃત્ય બ્રાહ્મણે શ્રોત્રિયપદવત્ ।
અન્યથાપિ મધ્યમોત્તમપુરુષગામિનઃ પ્રત્યયાઃ, પ્રથમે પુરુષે જાનાતિ ઇચ્છતિ પ્રયતતે અધ્યવસ્યતિ શેતે સંશેતે ઇત્યાદયશ્ચ ગૌણાર્થા એવાચેતનેષુ ।
ન ચ વૃત્ત્યન્તરેણાપિ પ્રયોગસમ્ભવે શક્તિકલ્પના યુક્તા; અન્યાયશ્ચાનેકાર્થત્વમિતિ સ્થિતેઃ ।
અત એવાનુભવો ઽપિ, યાવદુક્તં ભવતિ પાકાનુકૂલવર્તમાનપ્રયત્નવાન્, તાવદુક્તં ભવતિ પચતીતિ ।
એવં તથાભૂતાતિવૃત્તપ્રયત્નો ઽપાક્ષીદિતિ ।
એવં તથાભૂતભાવિપ્રયત્નઃ પક્ષ્યતીતિ ।
ન તુ પચતીતિ પાકાનુકૂલયત્કિઞ્ચિદ્વાનિતિ ।
અન્યથાતિથાવપિ પરશ્રમશયાને પચતીતિ પ્રત્યયપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.5.653] અપિચ કર્તૃવ્યાપાર એવ કૃઞર્થઃ ।
ચેતનશ્ચ કર્તા; અન્યથા તદ્વ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યભિધીયમાનવ્યાપારવત્ત્વં કર્તૃત્વમ્, અનભિધાનદશાયાં કુર્વતો ઽપ્યકર્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યાખ્યાતપ્રત્યયાભિધાનયોગ્યવ્યાપારશાલિત્વં કર્તૃત્વમ્, યોગ્યતાયા એવાનિરૂપણાત્ ।
ફલાનુગુણમાત્રસ્ય સર્વકારકવ્યાપારસાધારણત્વાત્ ।
નાપિ વિવક્ષાતો નિયમઃ, અવિવક્ષાદશાયામનિયમપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વવ્યાપારે નેદમનિષ્ટમિતિ ચેત્- એવં તર્હિ, "સ્વવ્યાપારે ચ કર્તૃત્વં સર્વત્રૈવાસ્તિ કારકે" ઇતિ ન્યાયેન કરણાદિવિલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
ન સ્વવ્યાપારાપેક્ષયા કરણાદિવ્યવહારઃ; કિન્તુ પ્રધાનક્રિયાપેક્ષયા ।
અસ્તિ હિ કાઞ્ચિત્ ક્રિયામુદ્દિશ્ય પ્રવર્તમાનાનાં કારકાણામવાન્તરવ્યાપારયોગઃ, નત્વવાન્તરવ્યાપારાર્થમેવ તેષાં પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્- તર્હિ તદપેક્ષયૈવ કર્તૃકર્માદિવ્યવહારવિશેષનિયમે કિં કારણમિતિ ચિન્ત્યતામ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાદિતિ ચેત્- નનુ તદેવ કિમન્યત્ પ્રયત્નાદિસમવાયાદિતિ વિવિચ્યાભિધીયતામિતિ ।
તસ્માત્ સર્વત્ર સમાનવ્યાપાર એવાખ્યાતાર્થઃ ।
[કુ.5.654] તથાપિ ફલાનુગુણતૈવાસ્તુ પ્રત્યયસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્; પ્રયત્નસ્ત્વાક્ષેપતો લપ્સ્યતે ઇતિ ચેન્ન- ભાવનૈવ હિ યત્નાત્મા સર્વત્રાખ્યાતગોચરઃ ।
તયા વિવરણધ્રૌવ્યાદાક્ષેપાનુપપત્તિતઃ

કેન હિ તદાક્ષિપ્યેત ।
નતાવદનુકૂલત્વમાત્રેણ; તસ્ય પ્રયત્નત્વેનાવ્યાપનાત્ ।
ન હિ યત્નત્વૈકાર્થસમવાય્યેવાનુકૂલત્વમ્ ।
અત એવ ન સઙ્ખ્યયા; તસ્યાઃ સઙ્ખ્યેયમાત્રપર્યવસાયિત્વાત્ ।
કર્ત્રેતિ ચેત્- ન- દ્રવ્યમાત્રસ્યાકર્તૃત્વાત્ ।
વ્યાપારવતશ્ચાભિધાને વ્યાપારાભિધાનસ્યાવશ્યાભ્યુપગમનીયત્વાત્ ।
નાપિ ધાત્વર્થેન તદાક્ષેપઃ; વિદ્યતે ઇત્યાદૌ તદસમ્ભવાત્ ।
ન હ્યત્રિ ધાત્વર્થો ભાવનાપેક્ષી; સત્તયા નિત્યત્વાત્ ।
તત્ર ન ભવિષ્યતીતિ ચેત્- ન- પૂર્વાપરીભૂતભાવનાનુભવસ્યાવિશેષાત્ ।
ભાવનોપરાગેણ હ્યતથાભૂતો ઽપ્યર્થસ્તથા ભાસતે ઇતિ ।
ન ચ પદાન્તરલબ્ધયા ભાવનયાનુકૂલતાયાઃ પ્રત્યયાર્થસ્યાન્વયઃ; તદસમ્ભવાત્ ।
ન ખલુ પ્રકૃત્યૈવ સાભિધીયતે ।
ધાતૂનાં ક્રિયાફલમાત્રાભિધાયિત્વાત્ ।
અન્યથા પાક ઇત્યાદાવપિ ભાવનાનુભવપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ચૈત્ર ઇત્યાદિના પદાન્તરેણ; પ્રકૃતિપ્રત્યયયોરુભયોરપ્યકારકાર્થત્વાત્ ।
ઓદનમિત્યાદેઃ કારકપદત્વાત્ તસ્ય ચ ક્રિયોપહિતત્વાત્તેનાભિધાનમાક્ષેપો વા ।
કથમન્યથા ઓદનમિત્યુક્તે કિં ભુઙ્ક્તે પચતિ વેતિ વિશેષાકાઙ્ક્ષેતિ ચેત્- ન- પચતીત્યુક્તે કિમોદનં તેમનં વેતિ વિશેષાકાઙ્ક્ષાદર્શનાત્ ।
સા ચાક્ષેપાભિધાનયોરન્યતરમન્તરેણ ન સ્યાત્ ।
તસ્યાં દશાયાં ન ચેદાક્ષેપઃ, નૂનમભિધાનમેવેતિ ।
[કુ.5.655] સ્યાદેતત્- અભિધીયતાં તર્હિ કર્તાપિ ।
તદનભિધાને હિ સઙ્ખ્યેયમાત્રમાક્ષિપ્ય સઙ્ખ્યા કથં કર્તારમન્વિયાત્, ન તુ કર્માદિકમપિ ।
શાકસૂપૌ પચતિ શાકસૂપૌદનાન્ પચતીત્યાદૌ વિરોધનિરસ્તા સઙ્ખ્યા ચૈત્ર ઇતિ કર્તારમવિરુદ્ધમનુગચ્છતીતિ ચેત્- ચૈત્ર ઓદનં પચતીત્યત્રકા ગતિઃ ।
એકત્ર નિર્ણીતઃ શાસ્ત્રાર્થો ઽપરત્રાપિ તથા, યવવરાહાદિવદિતિ ચેન્ન- પચ્યતે ઇત્યાદાવપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ચૈત્રાભ્યાં ચૈત્રૈરિતિ વિરોધનિરસ્તા સૂપ ઇત્યવિરુદ્ધં કર્મ સમનુક્રામતીતિ ચેત્ ।
ચૈત્રમૈત્રાભ્યાં પાકસૂપૌ પચ્યેતે ઇત્યત્ર કા ગતિઃ ।
અન્યત્ર નિર્ણીતેનાર્થેન વ્યવહાર ઇતિ ચેન્ન- પચતીત્યાદાવપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ર પૂર્વક એવ નિર્ણયઃ, પચ્યતે ઇત્યત્રત્વપર ઇતિ ચેન્ન- વિશેષાભાવાત્ ।
આત્મનેપદપરસ્મૈપદાભ્યાં વિશેષ ઇતિ ચેન્ન- પચ્યતે પચતે પક્ષ્યતે ઇત્યાદૌ વિપ્લવપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
[કુ.5.656] દૃશ્યતે ચ સમાનપ્રત્યયાભિહિતેનાન્વયઃસઙ્ખ્યાયાઃ ।
તદ્ યથા, ભૂયતે સુપ્યતે ઇત્યાદૌ ।
ન
હિ તત્ર કર્ત્રા કર્મણા વાન્યેનૈવ વા કેનચિદન્વયઃ, કિન્તુ ભાવેનૈવ ।
અનન્વયે તદભિધાયિનો ઽનર્થકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
આક્ષિપ્તેનચાન્વયે તત્રાપિ કર્ત્રેવાન્વયાપત્તેઃ ।
કો હિસુપ્યતે સ્વપિતીત્યનયોઃ કર્ત્રાક્ષેપં પ્રતિ વિશેષઃ ।
સ્યાદેતત્- (અ.1-3-13) ભાવકર્મણોરિત્યાદ્યનુશાસનબલાત્તાવત્ ભાવકર્મણી પ્રત્યયવાચ્યે ।
તતસ્તદભિહિતા સઙ્ખ્યા તાભ્યામન્વીયતે ।
યસ્તુ પ્રત્યયો ન તત્રોત્પન્નઃ, તદભિહિતા સઙ્ખ્યા, "મુખ્યં વા પૂર્વચોદનાલ્લોકવત્ઽ(મી.12,2,23) ઇતિ ન્યાયેન કર્તારમેવાશ્રયતે ઇતિ નિયમઃ- ન- વિપર્ય્યયપ્રસઙ્ગાત્ ।
"શેષાત્ કર્તરિ પરસ્મૈપદમ્" (અ.1-3-78), "કર્તરિ શપ્" (અ.3-1-68) ઇત્યનુશાસનબલાદ્ભાવકર્તારૌ પ્રત્યયવાચ્યૌ, તતસ્તદભિહિતા સઙ્ખ્યાપિ તાભ્યામન્વીયતે; યસ્તુ પ્રત્યયો ન તત્રોત્પન્નસ્તદભિહિતા સઙ્ખ્યા તેનૈવ ન્યાયેન કર્મૈવ સમાશ્રયેદિતિ નિયમોપપત્તેઃ તસ્માન્મતિકર્દમમપહાય યથાનુશાસનમેવ ગૃહ્યતે ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- [કુ.5.657] આક્ષેપલભ્યે સઙ્ખ્યેયે નાભિધાનસ્ય કલ્પના ।
સઙ્ખ્યેયમાત્રલાભે ઽપિ સાકાઙ્ક્ષેણ વ્યવસ્થિતિઃ

સઙ્ખ્યાપ્.ઇ તાવદિયં ભાવનાનુગામિની; યં યં ભાવનાન્વેતિ, તં તં સઙ્ખ્યાપીતિ સ્થિતેઃ; એકપ્રત્યયવાચ્યત્વનિયમાત્ ।
ભાવનાચ શુદ્ધં પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રમાકાઙ્ક્ષતિ ।
ન હિ વ્યાપારવન્તં વ્યાપાર આશ્રયતે, આત્માશ્રયાત્ (258) ।
સમવાયં પ્રતિ તદનુપયોગાત્ ।
વિજાતીયવ્યાપારવતો ઽકર્તૃત્વાચ્ચ ।
ન ચ દ્વિતીયાદ્યાઃ પ્રાતિપદિકવિભક્તયઃ ।
તતઃ પ્રથમાનિર્દિષ્ટેનૈવ ભાવનાન્વીયતે ઇતિ તસ્યાન્વયયોગ્યતાનિયમાત્ સઙ્ખ્યાપિ તદનુગામિની તેનૈવાન્વીયતે ઇતિ નાતિ પ્રસઙ્ગઃ નઞર્થવત્ ।
યથા હિ ચૈત્રો ન બ્રાહ્મણો ન (259) ગૌરો ન સ્પન્દતે ન કુણ્ડલીત્યાદૌ વિશેષણવિશેષ્યસમભિવ્યાહારવિશેષે ઽપિ નઞા તદનભિધાનાવિશેષે ઽપિ નઞર્થસ્ય વિશેષણાંશૈરેવાન્વયઃ ન વિશેષ્યાંશેન ।
નનુ બાધાત્તત્ર તથા ।
ન હિ વિશેષ્યેણ તદન્વયે વિશેષણોપાદાનમર્થવદ્ભવેત્, તન્નિષેધેનૈવ વિશેષણનિષેધોપલબ્ધેઃ ।
ઉભનિષેધે ચાવૃત્તૌ વાક્યભેદાત્; અનાવૃત્તૌ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાદિતિ ચેત્- તુલ્યત્વાત્ ।
સમાનપ્રત્યયોપાત્તભાવનાક્ષિપ્તાન્વયોપપત્તૌ બાધકં વિના સન્નિહિતત્યાગેન વ્યવહિતપરિગ્રહસ્ય ગુરુત્વાત્ ।
ભાવનાયાશ્ચ સામાન્યાક્ષેપે ઽપિ સાકાઙ્ક્ષપરિત્યાગે નિરાકાઙ્ક્ષાન્વયાનુપપત્તેઃ ।
નહ્યન્યતરાકાઙ્ક્ષા અન્વયહેતુઃ અપિતૂભયાકાઙ્ક્ષા ।
પ્રાતિપદિકાર્થો હિ ફલેનાન્વયમલભમાનઃ ક્રિયાસમ્બન્ધમપેક્ષતે, ભાવનાપિ વ્યાપારભૂતા સતી વ્યાપારિણમિત્યુભયાકાઙ્ક્ષા અન્વયહેતુઃ ।
કટં કટેનેત્યાદિ તુ કારકતયૈવ ફલસમન્વિતં ન વ્યાપારાન્તરમપેક્ષતે ઇતિ નિરાકાઙ્ક્ષમિતિ ।
અત એવાસ્યતે સુપ્યતે ઇત્યાદૌ નાક્ષિપ્તેનાન્વયઃ ।
નહિ ચૈત્રેણેતિ તૃતીયાન્તશબ્દસ્ય ભાવનાયામાકાઙ્ક્ષાસ્તિ ।
ભાવ્યાકાઙ્ક્ષાસ્તીતિ ચેત્- ન- ફલેન શયનાદિધાત્વર્થેનાન્વયાત્ ।
ફલસમ્બન્ધિનશ્ચાત્ર કર્ત્રનતિરેકાત્ ।
ન હિ શયનાદયો ધાત્વર્થાઃ કર્ત્રતિરેકિસમ્બદ્ધાઃ ।
ન ચ ફલતત્સમ્બન્ધિવ્યતિરેકેણાન્યો ભાવ્યો નામ,યમપેક્ષેત ।
[કુ.5.658] સ્યાદેતત્- કિમિતિ ન પ્રયુજ્યતે કટઃ કરોતિ ચૈત્રમિત્યાદિ, અભિહિતાનભિહિતવ્યવસ્થાભાવાદિતિ ચેત્- ન ચેત્રમિતિ પ્રથમાન્તસ્યાસાધુત્વાત્ ।
દ્વિતીયાન્તસ્ય તુ કર્મવચનત્વેન તત્સમ્બન્ધાદ્(260)ભાવ્યાનપેક્ષિણી ભાવના ભાવકમાત્રમપેક્ષેત ।
ન ચ કટસ્ય ચૈત્રં પ્રતિભાવકત્વમ્, વિર્યયાત્ ।
અનાપ્તેન તુ વિવક્ષાયાં પ્રયુજ્યત એવ ।
પ્રયુજ્યતાં તર્હિ કટઃ કરોતિ ચૈત્ર ઇત્યાદિ- ન- નિત્યસન્દિગ્ધત્વેન વાક્યાર્થાસમર્પકત્વાત્ ।
તતસ્તદુપપત્તયે વિશેષસ્યવ્યઞ્જનીયત્વાત્ ।
વ્યજ્યતાં તર્હિ તૃતીયયા ચૈત્રેણેતિ, એવં દેવદત્તઃ ક્રિયતે કટમિતિ વ્યજ્યતાં દ્વિતીયયેતિ ચેત્- ન- અપ્રયોગાત્ ।
નહ્યનાપ્તેનાપ્યેવં પ્રાયાણિ પ્રયુજ્યન્તે ।
લક્ષણાવિરોધેન કુત એતદેવેતિ ચેત્- લોકસ્યાપર્યનુયોજ્યત્વાત્ ।
ન હિ ગાર્ગિકયેતિ પદં સાધ્વિતિ શ્લાઘાભિધાયિપદસન્નિધિમનપેક્ષ્ય પ્રયુજ્યતે ।
તસ્ય તદુપાધિનૈવ વિહિતત્વાદિતિ ચેત્- એતદેવ કુતઃ? લોકે તથૈવ પ્રયોગદર્શનાદિતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
કરોતીત્યાદિ કર્મવિભક્તિસમભિવ્યાહારેણૈવ પ્રયુજ્યતે, ક્રિયતે ઇતિ કર્તૃવિભક્તિસમભવ્યાહારેણૈવેતિ કિમત્ર ક્રિયતામ્ ।
[કુ.5.659] ઇમમેવ વિશેષમુરરીકૃત્યાનભિહિતાધિકારાનુશાસનેન હ્યેતાવાન્ પરામર્શઃસર્વેષાં હૃદિ પદમાદધાતીત્યભિધાનાનભિધાનવિભાગ એવ વ્યુત્પાદનદશાયાં પેશલ ઇતિ ।
[કુ.5.660] સ્યાદેતત્- ભવતુ સર્વાખ્યાતસાધારણી ભાવના; કાલવિશેષસમ્બન્ધિની સા લડાદ્યર્થઃ, કાલત્રયાપરામૃષ્ટા લિઙાર્થ ઇતિ ચેત્- ન યત્નપદેન સમાનાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિષયોપરાગાનુપરાગાભ્યાં વિશેષ ઇતિ ચેન્ન- યાગયત્ન ઇત્યનેન પર્યાયતાપત્તેઃ ।
કર્તૃસઙ્ખ્યાભિધાનાનભિધાનાભ્યાં વિશેષ ઇતિ ચેન્ન- યાગયત્નવાનિત્યનેન સામ્યાપત્તેઃ ।
ઇષ્ટ એવાયમર્થ ઇતિ ચેન્ન- ઇતો વત્સરશતેનાપ્યપ્રવૃત્તેઃ ।
ફલસમભિવ્યાહારાભાવાન્ન પ્રવર્ત્તતે ઇતિ ચેન્ન- સ્વર્ગકામો યાગયત્નવાનિત્યતો ઽપ્યપ્રવૃત્તેઃ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ યત્નો યત્નસ્ય
હેતુર્યત્નપ્રતીતિર્વા યત્નસ્ય કારણમ્; અપિ ત્વિચ્છા ।
[કુ.5.661] ન ચ સાપિ પ્રતીતા યત્નજનની- યેન સૈવ વિધ્યર્થ ઇત્યનુગમ્યતામ્- અપિતુ સત્તયા ।
ન ચ લિઙઃ શ્રુતિકાલે સા સતી ।
ન ચ લિઙેવ તાં જનયતિ; અર્થવિશેષમપ્રત્યાયયન્ત્યાસ્તસ્યાઃ ( 261) તજ્જનકત્વે વ્યુત્પત્તિગ્રહણવૈયર્થ્યાત્ ।
અનુપલબ્ધલિઙાઞ્ચેચ્છાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
એતેન- વૃદ્ધવ્યવહારાદ્વ્યુત્પત્તિર્ભવન્તી બાલસ્યાત્મનિ પ્રવૃત્તિહેતુર્યો ઽવગતસ્તમેવાશ્રયેત્, સ્વયઞ્ચ કુર્યામિતિ સઙ્કલ્પાદેવાયં પ્રવૃત્તઃ, તતઃસ એવ લિઙાર્થ ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
કુર્યામિતિ પ્રયત્નો વા સ્યાદિચ્છા વા? નાદ્યઃ,સ્વાત્મનિ વૃત્તિવિરોધાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ; સા હિ સત્તયૈવ પ્રયત્નોત્પાદિની ।
ન ચ લિઙઃ શ્રુતિકાલે સા સતીત્યુક્તમ્ ।
ફલેચ્છા તુ નિસર્ગવાહિતયા સત્યપિ ન પ્રયત્નં પ્રતિ હેતુઃ; અન્યવિષયત્વાત્ ।
તદર્થઞ્ચ શાસ્ત્રવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્યાઃ કારણાન્તરત એવ સિદ્ધેસ્તત્પ્રતીત્યર્થમપિ શાસ્ત્રાનપેક્ષણાત્ ।
તસ્યાઃ મનોવેદ્યત્વાત્ ।
અપ્રાપ્તે (262) ચ શાસ્ત્રમર્થવત્; પ્રાપ્તે ચ શાસ્ત્રાનવકાશાત્ ॥
તદભિધાને ચ સ્વર્ગકામ ઇતિ કર્તૃવિશેષણપૌનરુક્ત્યાત્ ।
તદા હિ યજેતેત્યસ્યૈવ યાગકર્તા સ્વર્ગકામ ઇત્યર્થઃસ્યાત્ ।
[કુ.5.662] યદિચ ફલવિષયૈવ સાધનવિષયં પ્રયત્નં જનયેત્, અન્યત્રાપિ પ્રસુવીત નિયામકાભાવાત્ ।
હેતુફલભાવ એવ નિયામક ઇતિ ચેન્ન- અજ્ઞાતસ્ય તસ્ય નિયામકત્વે લિઙં વિનાપિ સ્વર્ગેચ્છાતો યાગે પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
જ્ઞાતસ્ય તુ તત્સાધનત્વસ્ય નિયામકત્વે તદિચ્છૈવ તત્ર પ્રવર્તયતુઃ યો યત્કામયતે સ તત્સાધનમપિ કામયત એવેતિ નિયમાત્ ।
ન ચ સા તદાનીં સતી ।
ન ચ તજ્જ્ઞાનમેવ પ્રયત્નજનકમ્, તચ્ચ લિઙા ક્રિયતે ઇતિ યુક્તમ્; સ્વર્ગકામો યાગચિકીર્ષાવાનિત્યતો ઽપિ પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
લિઙો વેચ્છાં પ્રતીત્યાનિચ્છન્નપિ સર્વઃ પ્રવર્તેત ।
સ્વસમ્બન્ધિતયા તદવગમસ્તથા ન તુ સામાન્યત ઇતિ ચેન્ન- પ્રથમપુરુષેણ તદનભિધાને તસ્યાવિધ્યર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ઓદનકામસ્ત્વં પાકચિકીર્ષાવાનિત્યતો ઽપિ પ્રવૃત્ત્યાપત્તેશ્ચ (ત્તેઃ) અપિચ સઙ્કલ્પજ્ઞાનાદ્યદિ પ્રયત્નો જાયેત, તથાપિ સઙ્કલ્પસ્ય કુતો જન્મ કિમર્થઞ્ચ? સઙ્કલ્પજ્ઞાનાદેવ, પ્રયત્નાર્થઞ્ચેતિ ચેત્- નન્વિચ્છાવિશેષઃ સઙ્કલ્પઃ, સ તાવત્સુખે સ્વભાવતઃ, તત્સાધને ચૌપાધિકઃ, સઙ્કલ્પવિષયસ્તુ કથમ્? તત્સાધનત્વાદેવેતિ ચેત્- તર્હિ તત્સાધનત્વાજ્ઞાનાત્, ન તુ સઙ્કલ્પસ્વરૂપજ્ઞાનાદ્ભવિતુમર્હતીતિ ।
અન્યથેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમપ્યનર્થકમાપદ્યેત ।
તસ્માત્, સઙ્કલ્પઃ પ્રવર્તક ઇત્યભ્યુપેયતે, કિન્તુ સત્તામાત્રેણ, ન તુ જ્ઞાત ઇતિ નાસૌ વિધિઃ ।
જ્ઞાનઞ્ચ વિષયોપહારેણૈવ વ્યવહારયતીતિ તદ્વિષય એવાવશિષ્યતે ।
ઇતિ કર્તૃધર્મવ્યુદાસઃ ।
[કુ.5.663] અસ્તુ તર્હિ કર્મધર્મઃ નેત્યુચ્યતે ।
અતિપ્રસઙ્ગાન્ન ફલં નાપૂર્વં તત્વહાનિતઃ ।
તદલાભાન્ન કાર્યઞ્ચ ન ક્રિયાપ્યપ્રવૃત્તિતઃ

. કર્મ હિ ફલં વા સ્યાત્, તત્કારણમપૂર્વં વા, તત્કારણં ક્રિયા વા? ન પ્રથમઃ, ફલેચ્છાયાઃ પ્રવૃત્તિં પ્રત્યહેતુત્વાત્; અતિપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, અવ્યુત્પત્તેઃ ।
લિઙો હિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમપૂર્વત્વં વા સ્યાત્, કાર્યત્વં વા સ્યાત્ ઉભયં વા ।
ન પ્રથમઃ ।
શબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યાપૂર્વત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરાદવગતાવપૂર્વત્વવ્યાઘાતાત્ ।
અનવગતાવવ્યુત્પત્તેઃ ।
સમ્બન્ધનો ઽનવગમે સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
તત એવાવગતાવિતરેતરાશ્રયદોષાત્ ।
ન ચ ગન્ધવત્વેનોપનીતાયાં પૃથિવ્યાં પૃથિવીશબ્દવત્ (263) અદૂરવિપ્રકર્ષેણ કાર્યત્વેનોપનીતેનાપૂર્વત્વેન નિમિત્તેનાપૂર્વે પ્રવર્તતે લિઙિતિ યુક્તમ્ ।
તત્રોભયોરપિ પ્રતીયમાનત્વેન સન્દેહે કલ્પનાગૌરવપુરસ્કારેણ પૃથિવીત્વ એવ સઙ્ગતિવિશ્રાન્તેરુપપત્તેઃ ।
ન ત્વત્રાપૂર્વત્વપ્રતીતિઃ ।
[કુ.5.664] સ્યાદેતત્- કાર્યત્વમુપલક્ષણીકૃત્ય તાવદેષા લિઙ્ પ્રવૃત્તા ।
તદુપલક્ષિતશ્ચ યાગો વા યત્નો વાન્યો વા શબ્દેતરપ્રમાણગોચરો નાધિકારિવિશેષણસ્વર્ગસાધનસમર્થઃ ।
ન ચાકામ્યફલે કામી નિયોક્તું શક્યતે ।
તતો ઽન્યદેવાલૌકિકં કિઞ્ચિદનેનોપલક્ષ્યતે, યો લિઙાદિપ્રવૃત્તિગોચર ઇતિ કિમનુપપન્નિમિતિ ચેત્- ન- (264) ઉપલક્ષણં હિ સ્મરણમનુમાનં વા ।
ઉભયમપ્યનવગતસમ્બન્ધેનાશક્યમ્ ।
ન હિ સંસ્કારવન્મનોવદદૃષ્ટવદ્વા કાર્યત્વમપૂર્વત્વમુપલક્ષયતિ,જ્ઞાનાપેક્ષણાત્ ।
તતો હસ્તીવ હસ્તિપકમ્, ધૂમ ઇવ ધૂમધ્વજમ્, તત્સમ્બન્ધજ્ઞાનાદુપલક્ષયેત્, નત્વન્યથા ।
તથાચ ન્યાયસમ્પાદનાપ્યરણ્યેરુદિતમ્ ।
ન હિ યુક્તિસહસ્રૈરપિ અવિદિતે સઙ્ગતિગ્રહો ઽવિદિતસઙ્ગતિર્વા શબ્દઃ પ્રવર્તતે ઇતિ ।
એતેન ભેદાગ્રહાત્ ક્રિયાકાર્યે વ્યુત્પત્તિરિતિ નિરસ્તમ્, ન હ્યજ્ઞાતે ભેદાગ્રહો વ્યવહારાઙ્ગમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચાપૂર્વત્વે પ્રવૃત્તિનિમિત્તે કલ્પ્યમાને લૌકિકી લિઙનર્થિકા પ્રસજ્યેત ।
તત્રોપલક્ષણીયાભાવાત્ ।
તત્ર (265) કાર્યત્વમેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ યદિ, પ્રકૃતે ઽપિ તથૈવાસ્તુ કૢપ્તત્વાત સમ્ભવાચ્ચેતિ ।
[કુ.5.665] અસ્તુ તર્હિ તદેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્, તર્કસમ્પાદનયાત્વપૂર્વવ્યક્તિલાભ ઇતિ ચેન્ન- નિત્યનિષેધાપૂર્વયોરલાભપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાસ્મિન્ પક્ષે એકત્ર નિર્ણીતેન શાસ્ત્રાર્થેનાન્યત્ર
તથૈવ વ્યવહાર ઇતિ સમ્ભવતિ, કાર્યત્વસ્યૈવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેન નિર્ણીતત્વાત્, નત્વપૂર્વત્વસ્ય ।
ન્યાયસમ્પાદનાયાશ્ચ તત્રાસમ્ભવાત્ ।
ફલાનુગુણ્યેન હિ વ્યક્તિવિશેષો લભ્યતે ।
ન ચ તત્તત્ર શ્રૂયતે ।
ન ચાશ્રુતમપિ કલ્પયિતું શક્યતે ।
બીજાભાવાત્ ।
તદ્ધિ વિધ્યન્યથાનુપપત્યા કલ્પ્યેત, કાર્ય્યત્વપ્રત્યયાન્યથાનુપપત્યા વા લોકવત્ ।
ન પ્રથમઃ; ભવતાં દર્શને તસ્યોપેયરૂપત્વાત્ ।
યતઃ શ્રુતસ્વર્ગફલત્વે ઽપિ સાધ્યવિવૃદ્ધિરુચ્યતે ।
ન દ્વિતીયઃ; શબ્દબલેન તત્પ્રત્યયે તદનપેક્ષણાત્ ।
લોકે હિ તત્પ્રત્યય ઇષ્ટાભ્યુપાયતાધીનઃ, ન તુ વેદે ઇત્યભ્યુપગમાત્ ।
અન્યથેષ્ટાભ્યુપાયતૈવ પ્રથમં વેદાદવગન્તવ્યા; પ્રમાણાન્તરાભાવાત્; તતઃ કાર્ય્યતેત્યાનુમાનિકો વિધિઃસ્યાત્, ન શાબ્દઃ ।
આનુમાનિકં ફલમસ્તુ, યત્કર્તવ્યં તદિષ્ટાભ્યુપાય ઇતિ વ્યાપ્તેરિત્યપિ ન યુક્તમ્; સુખેન વ્યભિચારાત્ ।
અન્યત્વે સતીતિ ચેન્ન- દુઃખાભાવેન વ્યભિચારાત્ ।
ફલં વિહાયેતિ ચેત્- તદેવ કિમુક્તં સ્યાત્ ।
ઇષ્ટં સ્વભાવત ઇતિ ચેત્- તર્હિ તતો ઽન્યદનિષ્ટં સ્યાત્, તચ્ચ કર્તવ્યમિતિ વ્યાઘાતઃ ।
તત્સાધનમિતિ ચેત્- તત્સાધનત્વે સતીતિ સાધ્યાવિશિષ્ટં વિશેષણમ્ ।
"સ્વભાવતો નેદમિષ્ટં કર્તવ્યઞ્ચ, તતો નૂનમિષ્ટસાધનમિતિ સાધનાર્થ ઇતિ ચેન્ન- સ્વભાવતો નેદમિષ્ટમિત્યસિદ્ધેઃ ।
અનન્યોદ્દેશપ્રવૃત્તકૃતિવ્યાપ્તત્વાત્ ।
અન્યથા તદસિદ્ધેઃ (266) ।
તતો વ્યાઘાતાદન્યતરાપાય ઇતિ ।
[કુ.5.666] અસ્તુ નિત્યનિષેધાપૂર્વયોરલાભઃ, કિં નશ્છિન્નમિતિ ચેત્- કિં નશ્છિન્નમ્, યદા કામાધિકારે ઽપિ તદલાભઃ ।
નહિ લિઙા કાર્યં સ્વર્ગસાધનમુક્તમ્ ।
નાપિ સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાન્યથાનુપપત્યા તલ્લબ્ધમ્, બ્રાહ્મણત્વાદિવદધિકાર્યવચ્છેદમાત્રેણૈવોપપત્તેઃ ।
નચેદમનુમાનમ્- યસ્ય યદિચ્છાતો યત્કર્તવ્યમ્, તત્તસ્યેષ્ટસાધનમિતિ ।
અન્યેચ્છયા સ્વાભાવિકકર્તવ્યત્વાસિદ્ધેઃ ।
તદિચ્છયૈવ તત્કર્તવ્યતાયાઃસુખેનાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
ઔપાધિકકર્તવ્યતાયાશ્ચેષ્ટસાધનત્વમપ્રતીત્યપ્રત્યેતુમશક્યત્વાત્ ।
કિમનયા વિશેષચિન્તયા ।
પ્રતીયતે તાવચ્છબ્દાદન્યદિચ્છતો ઽન્યત્કાર્યમિતિ ।
એતાવતૈવાનુમાનમિતિ ચેત્-
નન્વન્વિતમભિધાનીયમ્, યોગ્યઞ્ચાન્વીયતે ।
અન્યદિચ્છતશ્ચાન્યત્ કર્તવ્યમન્વયાયોગ્યમ્, તત્કથમભિધીયતામ્ ।
તત એવ તત્સાધનત્વસિદ્ધિરિતિ ચેત્-
એવં તર્હીષ્ટસાધનતૈકાર્થસમવાયિકર્તવ્યત્વાભિધાનાદનુમાનાનવકાશઃ ।
નચાન્વિતાભિધાને ।
આપિ(?) તત્સાધનત્વસિદ્ધિઃ; અધિકાર્યવચ્છેદમાત્રેણાપ્યન્વયયોગ્યતોપપત્તેઃ ।
[કુ.5.667] ન ચ કાર્યત્વમપૂર્વે સમ્ભવતિ ।
તદ્ધિ કૃતિવ્યાપ્યતા ચેત્- વ્રીહ્યાદિષ્વેવ; સિદ્ધત્વાત્ ।
કૃતિફલત્વં ચેત્- યાગસ્યૈવ; તતસ્તસ્યૈવાહત્યોત્પત્તેઃ ।
કૃત્યુદ્દેશ્યતા ચેત્- સ્વર્ગસ્યૈવ; નિસર્ગસુન્દરત્વાત્ ।
ન ત્વપૂર્વસ્ય; તદ્વિપરીતત્વાત્ ।
સ્તનપાનાદિવદૌપાધિકીતિ ચેત્- સાપિ યાગસ્યૈવ ।
સ્વર્ગસ્ય સાધ્યત્વસ્થિતૌ યાગસ્યૈવ સાધનત્વેનાન્વયાત્ ।
કાલવ્યવધાનાન્નૈતન્નિર્વહતીતિ ચેત્- યથા નિર્વહતિ, શ્રુતાનુરોધેન તથા કલ્પ્યતામ્ (267) ।
"વ્યાપારદ્વારા કથઞ્ચિત્ સ્યાત્ ।
ન તુ ભિન્નકાલયોર્વ્યાપારવ્યાપારિભાવઃ ।
કારણત્વઞ્ચ વ્યાપારેણ યુજ્યતે ।
અવ્યવધાનેન પૂર્વકાલનિયમ્શ્ચ તત્ત્વમ્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાઽદિતિ ચેત્- ન- પૂર્વભાવનિયમમાત્રસ્ય કારણત્વાત્ ।
કાર્યાનુગુણાવાન્તરકાર્યસ્યૈવ વ્યાપારત્વાત્ ।
કૃષિચિકિત્સાદૌ બહુલં તથા વ્યવહારાત્ ।
લાક્ષણિકો ઽસાવિતિ ચેન્ન- મુખ્યાર્થત્વે વિરોધાભાવાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ પુત્રેણ હતે બ્રહ્મણિ ચિરધ્વસ્તસ્ય પિતુસ્તમવાન્તરવ્યાપારીકૃત્ય કર્તૃત્વમ્ ।
તથાચ લોકયાત્રાવિપ્લવ ઇતિ ચેત્- ન- સત્યપિ સુતે કદાચિત્તદકરણાત્ તસ્મિન્નસત્યપિ કદાચિત્કારણાદનિર્વાહકતયા તસ્ય વ્યાપારત્વાયોગાત્ ।
યં જનયિત્વૈવ હિ યં પ્રતિ યસ્ય પૂર્વભાવનિર્વાહઃ સ એવ તં પ્રતિ તસ્ય વ્યાપારો નાપરઃ ।
યથાનુભવસ્ય સ્મરણં પ્રતિ સંસ્કારઃ ।
તસ્ય હ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાને સિદ્ધે તદન્યથાનુપપત્યા સંસ્કારઃ કલ્પ્યતે, ન ત્વન્યથા- તથેહાપિ ।
ન ચેદેવમ્, તવાપિ બ્રહ્મભિદુરશરવિમોકસમસમયહતસ્ય હન્તૃત્વં ન સ્યાત્ ।
સ્યાચ્ચ સ્વનિવેશનશયાનસ્ય તત્પિતુરિતિ ।
એતેનોભયં નેતિ નિરસ્તમ્ ॥
[કુ.5.668] અસ્તુ તર્હિ ક્રિયાધર્મ એવ કાર્યત્વં વિધિઃ ।
સર્વોહિ કર્તવ્યમેતદિતિ પ્રત્યેતિ ।
તતઃ કુર્યામિતિ સઙ્કલ્પ્ય પ્રવર્તતે ઇતિ ચેત્- ન- કર્તવ્યં મયેતિ કૃત્યધ્યવસાયાર્થો વા સ્યાત્, કર્તવ્યં મયેત્યુચિતાર્થો વા સ્યાત? તત્ર પ્રથમઃસઙ્કલ્પાન્ન ભિદ્યતે ।
વ્યવહિતકાર્યસઙ્કલ્પો હિ કર્તવ્યો મયેતિ, સન્નિહિતકાર્યસઙ્કલ્પસ્તુ કુર્યામિતિ ।
સ ચ ન લિઙાર્થઃ; સત્તામાત્રેણ પ્રવર્તનાદિત્યુક્તમ્ ।

તદેતત્ કર્તવ્યતાયાં જાતાયાં પ્રવર્તતે ઇતિ વસ્તુસ્થિતૌ ભ્રાન્તૈર્જ્ઞાતાયામિતિ ગૃહીતમ્ ।
ઔચિત્યન્તુ ક્રિયાધર્મઃ પ્રાગભાવવત્ત્વમ્, તસ્મિન્ સતિ શક્યત્વં વા, તસ્મિન્ સતિ
કર્તારં પ્રત્યુપકારકત્વં વા? પ્રથમે કુતશ્ચિદપિ ન નિવર્તેત ।
દ્વિતીયે દુઃખે ઽપિ તથાવિધે પ્રવર્તેત ।
તૃતીયે તુ વક્ષ્યતે ।
[કુ.5.669] અસ્તુ તર્હિ કરણધર્મઃ- ન- કરણં હિ શબ્દઃ, તદ્ધર્મો ઽભિધા વા સ્યાત્; તદર્થો ભાવનાદિઃ (268) વા, તદ્ધર્મ ઇષ્ટસાધનતા વા ।
ન પ્રથમઃ- અસત્ત્વાદપ્રવૃત્તેશ્ચ નાભિધાપિ ગરીયસી ।
બાધકસ્ય સમાનત્વાત્ પરિશેષો ઽપિ દુર્લભઃ

સઙ્ગતિપ્રતિસન્ધાનાધિકાયા.ં તસ્યાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
અન્યસમવેતસ્યાપૂર્વવદન્યવ્યાપારત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
વિષયતયાપિ (વિષયતાયામપિ) ચ સ્વવ્યાપારં પ્રતિલિઙ્ગવદ્ધેતુભાવાવિરોધાત ।
અધિકત્ત્વે ઽપિ તતો ઽપ્રવૃત્તેઃ ।
બાલાનાં તદભાવે ઽપિ તદ્ભાવાત્ ।
શબ્દાન્તરેણ તચ્છ્રાવિણામપ્યપ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ વિલક્ષણૈવ સા લિઙો વિષયઃ ।
તદ્વૈલક્ષ્યણ્યં પ્રતીતિં (પ્રતિપત્તિમ્) પ્રતિ ચેત્, અર્થવિશેષો ઽપિ સ્યાત્ ।
પ્રવૃત્તિમાત્રં પ્રતિ ચેત્, અભિધાસમવેતં તદિતિ કુતઃ? તત્સન્નિધાનાદિતિ ચેન્નઃ અનિયમાત્ ।
અન્યસ્ય સર્વસ્ય નિષેધાદિતિ ચેન્ન- પ્રવૃત્તિહેતુત્ત્વનિષેધસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
તત્સન્નિધિનિષેષસ્ય ચાશક્યત્વાત્ ।
શબ્દૈકવેદ્યત્વે ચાવ્યુત્પત્તેઃ ।
"પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધે વ્યુત્પત્તિઽરિત્યપિ વાર્તમ્- નહિ પ્રવૃત્તિહેતુઃ કશ્ચિદસ્તીતિ પ્રવર્તતે ।
[કુ.5.670] ઇષ્ટસાધનતા તુ સ્યાત્ ।
સર્વો હિ મયા ક્રિયમાણમેતન્મમ સમીહિતં સાધયિષ્યતીતિ પ્રતિસન્ધત્તે, તત ઇચ્છતિ કુર્યામિતિ, તતઃ કરોતીતિ સર્વાનુભવસિદ્ધમ્ ।
તદયં વ્યુત્પિત્સુર્યજ્જ્ઞાનાત્ પ્રયત્નજનનીમિચ્છામવાપ્તવાન્, તજ્જ્ઞાનમેવ લિઙ્શ્રાવિણઃ પ્રવૃત્તિકારણમનુમિનોતિ ।
તતશ્ચ કર્તવ્યતૈકાર્થસમવાયિની ઇષ્ટસાધનતાલિઙાર્થ ઇત્યવધારયતિ ।
ન ચ વાચ્યમ્ એવઞ્ચેત્ વરં કર્તવ્યતૈવાસ્તુ, અવશ્યાભ્યુપગમનીયત્વાત્; કૃતમિષ્ટસાધનતયેતિ- યથા હિ નેષ્ટસાધનતામાત્રં પ્રતીત્ય પ્રવર્તતે, અસાધ્યેષુ વ્યભિચારાત્- તથા પ્રયત્નવિષયસમવાયિનીમિષ્ટસાધનતામધિગમ્યાધિકારી પ્રવર્તતે ઇત્યનુભવઃ ।
તત્ર વિષયો ધાતુના, ભાવનાઽખ્યાતમાત્રેણ,શેષન્તુ તદ્વિશેષેણ લિઙા ઇત્યેવમિષ્ટાભ્યુપાયતાયામધિગતાયામન્વયબલાત્ (269) તદ્વિષયસ્યેષ્ટસાધનત્વાવગતિરિતિ કર્તવ્યતૈકાર્થસમવાયિનીષ્ટાભ્યુપાયતાત લિઙાઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યુક્તમ્ ।
[કુ.5.671] કરણસ્યેષ્ટસાધનતાભિધાને જ્યોતિષ્ટોમેનેતિ તૃતીયયા ન ભવિતવ્યમિતિ તુ દેશ્યમવૈયાકરણસ્યાવધીરણીયમેવ ।
તત્સઙ્ખ્યાભિધાનં હિ તદભિધાનમાખ્યાતેન ।
ન ચ તત્ પ્રકૃતે ।
ન ચ યાગેષ્ટસાધનતાભિધાનં લિઙા; કિન્ત્વન્વયબલાત્તલાભ ઇત્યુક્તમ્ ।
[કુ.5.672] યત્તુ સિદ્ધા(દ્ધો)પદેશાદપિ પ્રતીયતે ઇષ્ટસાધનતા; ન ચાતઃ સઙ્કલ્પાત્મા પ્રવૃત્તિરસ્તીતિ દેશ્યમ્- તત્ર સમુત્કટફલાભિલાષસ્ય સમર્થસ્ય તત્સાધનતાવહમે ઽપિ ન (270) પ્રવૃત્તિરિતિ કઃ પ્રતીયાત્ ।
સર્વપક્ષસમાનઞ્ચૈતત્ સમાનપરીહારઞ્ચેતિ કિં તેન ।
[કુ.5.673] અત્રાભિધીયતે- અસ્તુ પ્રયત્નવિષયસમવાયિનીષ્ટસાધનતા પ્રવૃત્તિહેતુઃ; તથાપિ નાસૌ લિઙાર્થઃ સન્દેહાત્ ।
સા હિ કિં સાક્ષાદેવ લિઙાઽવગમ્યતે, સ્તનપાનાદાવનુમાનાદિવ બાલેન; કિં વા તત્પ્રતિપાદિતાત્ કુતશ્ચિદર્થાદનુમીયતે,ચેષ્ટાવિશેષાનુમિતાદિવાભિપ્રયવિશેષાત્ સમયાભિજ્ઞેનેતિ સન્દિહ્યતે ।
એવઞ્ચ સતિ સા નાભિધીયતે ઇત્યેવ નિર્ણયઃ- હેતુત્વાદનુમાનાચ્ચ મધ્યમાદૌ વિયોગતઃ ।
અન્યત્ર કૢપ્તસામર્થ્યાન્નિષેધાનુપપત્તિતઃ

[કુ.5.674] તથાહિ- અગ્નિકામો દારુણી મથ્નીયાદિતિ શ્રુત્વા કુત ઇત્યુક્તે વક્તારો વદન્તિ, યતસ્તન્મન્થનાદગ્નિરરસ્ય સિધ્યતીતિ ।
(તરતિમૃત્યું?) તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતે ઇત્યાદાવિષ્ટાભ્યુપાયતાયામેવાવગતાયામનુમિમતે તાન્ત્રિકાઃ યત્, "અશ્વમેધેન યજેત મૃત્યુબ્રહ્મહત્યાતરણકામ" ઇત્યાદિવિધિમ્; નિન્દયા ચ નિષેધમ્; તદ્યથા- "અન્ધં તમઃ પ્રવિશન્તિ યે કે ચાત્મહનો જનાઃ" ઇત્યતઃ નાત્માનં હન્યાદિતિ ।
કુર્ય્યાઃ કુર્ય્યામિત્યત્ર વિધિવિહિતૈવ લિઙ્ નેષ્ટાભ્યુપાયતામાહ; કિન્તુ વક્તૃસઙ્કલ્પમ્ ।
નહીષ્ટાભ્યુપાયો મમાયમિતિ કુર્યામિતિપદાર્થઃ, કિન્તુતત્પ્રતિપત્તેરનન્તરં યો ઽસ્ય સઙ્કલ્પઃ કુર્યામિતિ, સ એવ ।
સર્વત્ર ચાન્યત્ર વક્તુરેવેચ્છાભિધીયતે લિઙેત્યવધૃતમ્ ।
તથાહ્યાજ્ઞાધ્યેષણાનુજ્ઞાસમ્પ્રશ્નપ્રાર્થનાશંસા લિઙિનાન્યચ્ચકાસ્તિ ।
યાં વક્તુરિચ્છામનનુવિદધાનસ્તત્ક્ષોભાદ્બિભેતિ, સા આજ્ઞા ।
યા તુ શ્રોતુઃ પૂજાસંમાનવ્યઞ્જિકા, સા અધ્યેષણા ।
વારણાભાવવ્યઞ્જિકા અનુજ્ઞા ।
અભિધાનપ્રયોજના સમ્પ્રશ્નઃ ।
લોભેચ્છા પ્રાર્થના ।
શુભાશંસનમાશીરિતિ ।
[કુ.5.675] ન ચ વિધિવિકલ્પેષુ નિષેધ ઉપપદ્યતે ।
તથાહિ- યદાભિધા વિધિઃ, તદા, ન હન્યાત્- હનનભાવના નાભિધીયત ઇતિ વાક્યાર્થો વ્યાઘાતાન્નિરસ્તઃ ।
યદા કાલત્રયાપરામૃષ્ટા ભાવના, તદા નેતિ સમ્બન્ધે ઽત્યન્તાભાવો મિથ્યા ।
યદા કાર્યમ્, તદા, ન હન્યાત્- ન હનનં કાર્યમિત્યનુભવવિરુદ્ધમ્; ક્રિયત એવ યતઃ ।
ન હનનેન કાર્યમ્-
હનનકારણકં કાર્યં નાસ્તીત્યર્થ ઇત્યપિ નાસ્તિ ।
દુઃખનિવૃત્તિસુખાપ્ત્યોરન્યતરસ્ય તત્ર સદ્ભાવાત્ ।
[કુ.5.676] હનનકારણકમદૃષ્ટં (મપૂર્વમ્) નાસ્તીત્યર્થ ઇતિ તુ નિરાતઙ્કં દૃષ્ટાર્થિનં પ્રવર્તયેદેવેતિ સાધુ શાસ્ત્રાર્થઃ ।
અહનનેનાપૂર્વં ભાવયેદિતિ ત્વશક્યં કારણસ્યાનાદિત્વેન કાર્યસ્યાપિ તથાભાવપ્રસઙ્ગાત્, ભાવનાયાશ્ચ તદવિષયત્વાત્ ।
અહનનસઙ્કલ્પેનેતિ યાવજ્જીવમવિચ્છિન્નિતત્સઙ્કલ્પઃસ્યાત્ ।
સકૃત્કૃત્વૈવવા નિવૃત્તિઃ; પશ્ચાદ્ધન્યાદેવાવિરોધાત્ ।
સમ્પાદિતો હ્યનેન નિયોગાર્થઃ ।
"યાવદ્યાવદ્ધનનસઙ્કલ્પવાન્ તાવત્તાવદ્વિપરીતસઙ્કલ્પેનાપૂર્વં ભાવયેદિતિ વાક્યાર્થઃ, તથાભૂતસ્યાધિકારિત્વાઽદિત્યપિ વાર્તમ્- તદશ્રુતેઃ ।
પ્રસક્તં હિ પ્રતિષિધ્યતે,નાપ્રસક્તમિતિ ચેત્- ન વૈ કિઞ્ચિદિહ પ્રતિષિધ્યતે; તદભાવઃ પ્રતિપાદ્યતે ઇતિ નિષેધાર્થઃ; અહનનસઙ્કલ્પકરણકમપૂર્વં (271) વાક્યાર્થઃ ।
કિઞ્ચ ન હન્યાદિતિ અહનનેનાપૂર્વસ્ય કર્તવ્યતાપ્રત્યયો જાતો વેદાત્; જાતશ્ચ હનનક્રિયાયાં રાગાત્ ।
નિષ્ફલાચ્ચ કાર્યાદપેક્ષિતફલઙ્ગરીય ઇતિ ન્યાયેન હન્યાદેવેત્યહો વેદવ્યાખ્યાકૌશલમાસ્તિક્યાભિમાનિનો મીમાંસકદુર્દુરૂટસ્ય (272) ।
[કુ.5.677] ઇષ્ટસાધનતાપક્ષે ઽપિ, ન હન્યાત્- ન હનનભાવના ઇષ્ટાભ્યુપાય ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
તથાચાનિષ્ટસાધન્ત્વં કુતો લભ્યતે ।
ન હીષ્ટસાધનં યન્ન ભવતિ તદવશ્યમનિષ્ટસાધનં દૃષ્ટમ્, ઉપેક્ષણીયસ્યાપિ ભાવાત્ ।
"યત્ રાગાદિપ્રસક્તં પ્રતિષિધ્યતે તદવશ્યમનિષ્ટસાધનં દૃષ્ટમ્, યથાસવિષમન્નં ન ભુઞ્જીથા ઇતિ ।
તેન વેદે ઽપ્યનુમાસ્યતે" ઇત્યપિ ન સાધીયઃ- પ્રતિષેધાર્થસ્યૈવ ચિન્ત્યમાનત્વાત્ ।
ન હિ કર્તવ્યત્વસ્યેષ્ટસાધનત્વસ્ય ભાવનાયા વાભાવઃ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે; લૌકિકાનાં લૌકિકપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાપિ પ્રતિપાદ્યતે તાવદિતિ ચેન્ન- પાષણ્ડાગમનિષેધેનાનેકાન્તાત્ ।
નાસૌ પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- અર્થવિપર્યયપ્રતિપાદનાવિશેષે ઽસ્યાપિ તથાભાવાત્ ।
તાત્પર્ય્યતઃ પ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન- વિધિનિષેધયોરનન્યપરત્વાત્; ન વિધૌ પરઃ શબ્દાર્થ ઇતિ વચનાત્ ।
તથાપિ નિષેધે તથા ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન- અવિનાભાવતદુદ્દેશપ્રવૃત્ત્યોરભાવાત્ ।
નાપ્યસુરાવિદ્યાદિવદસ્ય નઞો વિરોધિવચનત્વમ્ ।
ક્રિયાસઙ્ગતત્વાત્; અસમસ્તત્વાચ્ચ ।
તસ્માત્-[કુ.5.678] વિધિર્વક્તુરભિપ્રાયઃ પ્રવૃત્ત્યાદૌ લિઙાદિભિઃ ।
અભિધેયો ઽનુમેયા તુ કર્તરિષ્ટાભ્યુપાયતા

તત્ર્.અ સ્વયઙ્કર્તૃકક્રિયેચ્છાભિધાનં કુર્યામિતિ ।
સમ્બોધ્યકર્તૃકક્રિયેચ્છાભિધાનં કુર્યા ઇતિ ।
શેષકર્તૃકક્રિયેચ્છાભિધાનં કુર્વીતેતિ ।
તથાચાગ્નિકામો દારુણી મથ્નીયાદિત્યસ્ય લૌકિકવાક્યસ્યયમર્થઃસમ્પદ્યતે, અગ્નિકામસ્ય દારુમથને પ્રવૃત્તિર્મમેષ્ટેતિ ।
તતઃ શ્રોતાનુમિનોતિ, નૂનં કારુમથનયત્નો ઽગ્નેરુપાય ઇતિ ।
યદ્વિષયો હિ પ્રયત્નો યસ્યાપ્તેનેષ્યતે, સ તસ્યાપેક્ષિતહેતુ; તથા તેનાવગતશ્ચ; યથા (273) મમૈ (યૈ?) વ પુત્રાદેર્ભોજનવિષયઃ ઇતિ વ્યાપ્તેઃ ।
વિષં ન ભક્ષયેદિત્યસ્ય તુ વિષભક્ષણગોચરા પ્રવૃત્તિર્મમ નેષ્ટેત્યર્થઃ ।
તતો ઽપિ શ્રોતાનુમિનોતિ, નૂનં વિષભક્ષણભાવના અનિષ્ટસાધનમ્; યદ્વિષયો હિ પ્રયત્નઃ કર્તુરભિમતસાધકોપ્યાપ્તેન નેષ્યતે, સ તતો ઽધિકતરાનર્થહેતુઃ, તથા તેનાવગતશ્ચ; યથા મમૈ(યૈ?)વ પુત્રાદેઃ ક્રીડા- કર્દમવિષભક્ષણાદિવિષય ઇતિ વ્યાપ્તેઃ ।
[કુ.5.679] લૌકિક એવ વાક્યે ઽયં પ્રકારઃ કદાચિદ્બુદ્ધિમધિરોહતિ, ન તુ વેદિકેષુ, તેષુ પુરુષસ્ય નિરસ્તત્વાદિતિ ચેન્ન- નિરાસહેતોરભાવાત્ ।
તદસ્તિત્વે ઽપિ પ્રમાણં નાસ્તીતિ ચેત્- મા ભૂદન્યત્; વિધિરેવ તાવત્ ગર્ભ ઇવ પુંયોગે પ્રમાણં શ્રુતિ કુમાર્યાઃ; કિમત્ર ક્રિયતામ્? લિઙો વા લૌકિકાર્થાતિક્રમે, " ય એવ લૌકિકાસ્ત એવ વૈદિકાસ્ત એવ ચૈષામર્થા" ઇતિ વિપ્લવેત ।
તથાચ જબગડદશાદિવદનર્થકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભવ સુસ્થઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
તથાપિ વક્તૄણામુપાધ્યાયાનામેવાભિપ્રાયો વેદે વિધિરસ્તુ ।
કૃતં સ્વતન્ત્રેણ વક્ત્રા પરમેશ્વરેણેતિ ચેત્- ન- તેષામનુવક્તૃતયાભ્યાસાભિપ્રાયમાત્રેણ પ્રવૃત્તેઃ શુકાદિવત્ તથાવિધાભિપ્રાયાભાવાત્ ।
ભાવે વા ન રાજશાસનાનુવાદિનો ઽભિપ્રાય આજ્ઞા,કિં નામ રાજ્ઞ એવેતિ લૌકિકો ઽનુભવઃ ।
[કુ.5.680] શ્રુતેઃ ખલ્વપિ- કૃત્સ્ન એવ હિ વેદો ઽયં પરમેશ્વરગોચરઃ ।
સ્વાર્થદ્વારૈવતાત્પર્ય્યં તસ્ય સ્વર્ગાદિવદ્વિધૌ

ન્.અ સન્ત્યેવ હિ વેદભાગાઃ; યત્ર પરમેશ્વરો ન ગીયતે ।
તથાહિ- સ્રષ્ટૃત્વેન પુરુષસૂક્તેષુ, વિભૂત્યા રુદ્રેષુ, શબ્દબ્રહ્મત્વેન મણ્ડલબ્રાહ્મણેષુ, પ્રવઞ્ચં પુરસ્કૃત્ય નિષ્પ્રપઞ્ચતયોપનિષત્સુ, યજ્ઞપુરુષત્વેન મન્ત્રવિધિષુ, દેહાવિર્ભાવૈરુપાખ્યાનેષુ, ઉપાસ્યત્વેન ચ સર્વત્રેતિ ।
સિદ્ધાર્થતયા ન તે પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- તદ્ધેતુ(તોઃ)કારણદોષશઙ્કાનિરાસસ્ય ભાવ્યભૂતાર્થસાધારણત્વાત્ ।
[કુ.5.681] અન્યત્રામીષાં તાત્પર્યમિતિ ચેત્- સ્વાર્થપ્રતિપાદનદ્વારા,શબ્દમાત્રતયા (274) વા? પ્રથમે સ્વાર્થે ઽપિ પ્રમાણ્યમેષિતવ્યમ્,
તસ્યાર્થસ્યાનન્યપ્રમાણકત્વાત્ ।
અત એવ તત્ર તસ્ય સ્મારકત્વમિત્યપિ મિથ્યા ।
તત્પ્રતિપાદકત્વે ઽપિ ન તત્ર તાત્પર્યમિતિ ચેત્- સ્વાર્થાપરિત્યાગે (ગેન?) જ્યોતિઃશાસ્ત્રવદન્યત્રાપિ તાત્પર્યે કો દોષઃ? અન્યથા સ્વર્ગનરકવ્રાત્યશ્રોત્રિયાદિસ્વરૂપપ્રતિપાદકાનામપ્રામાણ્યે બહુ વિપ્લવેત ।
તત્રાબાધનાત્તથેતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
ન તાદૃશો ઽ(ગર્)થઃ ક્વચિત્ દૃષ્ટ ઇતિ ચેત્- સ્વર્ગાદયો ઽપિ તથા ।
તન્મિથ્યાત્વેતદર્થિનામપ્રવૃત્તૌ વિધાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્- ઇહાપિ તદુપાસનાવિધાનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
તન્મિથ્યાત્વે હિ સાલોક્યસાયુજ્યાદિફલમિથ્યાત્વે કઃ પ્રેક્ષાવાંસ્તમુપાસીતેતિ તુલ્યમિતિ ।
[કુ.5.682] વાક્યાદપિ ।
સંસર્ગભેદ(વિશેષ)પ્રતિપાદકત્વં હ્યત્ર વાક્યત્વમભિપ્રેતમ્ ।
તથાચ યત્પદકદમ્બકં યત્સંસર્ગભેદપ્રતિપાદકમ્, તત્ તદનપેક્ષસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકં યથા લૌકિકમ્; તથા ચ વૈદિકમિતિ પ્રયોગઃ ।
વિપક્ષે ચ બાધકમુક્તમ્ ।
[કુ.5.683] સઙ્ખ્યાવિશેષાદપિ- સ્યામભૂવં ભવિષ્યામીત્યાદિસઙ્ખ્યા ચ વક્તૃગા ।
સમાખ્યાપિ ન શાખાનામાદ્યપ્રવચનાદૃતે

કાર્યતયા હિ પ્રાક્ સઙ્ખ્યોક્તા, સમ્પ્રતિ તુ પ્રતિપાદ્યતયોચ્યતે ।
તથાહિ- ઉત્તમપુરુષાભિહિતા સઙ્ખ્યા વક્તારમન્વેતીતિ સુપ્રસિદ્ધમ્ ।
અસ્તિ ચ તત્પ્રયોગઃ પ્રાયશો વેદે ।
તતસ્તદભિહિતયા તયાપિ સ એવાનુગન્તવ્યઃ ।
અન્યથાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથવા સમાખ્યાવિશેષઃ સઙ્ખ્યાવિશેષ ઉચ્યતે ।
કાઠકં કાલાપકમિત્યાદયો હિ સમાખ્યાવિશેષાઃ શાખાવિશેષાણામનુસ્મર્યન્તે ।
તે ચ ન પ્રવચનમાત્રનિબન્ધનાઃ, પ્રવક્તૄણામનન્તત્વાત્ ।
નાપિ પ્રકૃષ્ટવચનનિમિત્તાઃ; ઉપાધ્યાયેભ્યો ઽપિ પ્રકર્ષે પ્રત્યુતાન્યથાકરણદોષાત્ ।
તત્પાઠાનુકરણે ચ પ્રકર્ષાભાવાત્ ।
કતિ ચાનાદૌ સંસારે પ્રકૃષ્ટાઃ પ્રવક્તાર ઇતિ કો નિયામક ઇતિ ।
નાપ્યાદ્યસ્ય વક્તુઃ સમાખ્યેતિ યુક્તમ્; ભવદ્ભિસ્તદનભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમે વા સ એવાસ્માકં વેદકાર ઇતિ,વૃથા વિપ્રતિપત્તિઃ ।
[કુ.5.684] સ્યાદેતત્ ।
બ્રાહ્મણત્વે સત્યવાન્તરજાતિભેદા એવ કઠત્વાદયઃ ।
તદધ્યેયા તદનુષ્ઠેયાર્થા ચ શાખા તત્સમાખ્યયા વ્પપદિશ્યતે ઇતિ કિમનુપપન્નમ્- ન- ક્ષત્રિયાદેરપિ તત્રૈવાધિકારાત્ ।
ન ચ યો બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષઃ, સ ક્ષત્રિયાદૌ સમ્ભવતિ ।
ન ચ ક્ષત્રિયાદેરન્યો વેદ ઇત્યસ્તિ ।
ન ચ કઠાઃ કાઠકમેવાધીયતે, તદર્થમેવાનુતિષ્ઠન્તીતિ નિયમઃ; શાખાસઞ્ચારસ્યાપિ પ્રાયશો દર્શનાત્ ।
પ્રાગેવં (વાયં) નિયમ આસીત્; ઇદાનીમયં વિપ્લવતે ઇતિ ચેત્- વિપ્લવ એવ તર્હિ સર્વદા, કઠાદ્યવાન્તરજાતિવિપ્લવાદિત્યગતિરેવેયમ્ ।
તસ્માદાદ્યપ્રવક્તૃવચનનિમિત્ત એવાયં સમાખ્યાવિશેષસમ્બન્ધ ઇત્યેવ સાધ્યિતિ ॥
શ્રીઃ ॥
[કુ.5.685] સ એવં ભગવાન્ શ્રુતો ઽનુમિતશ્ચ કૈશ્ચિત્ સાક્ષાદપિ દૃશ્ચતે પ્રમેયત્વાદેર્ઘ(ત્વાત્ ઘ)ટવત્ ।
નનુ તત્સામગ્રીરહિતઃ કથં દ્રષ્ટવ્યઃ? સા હિ બહિરિન્દ્રિયગર્ભમનોગર્ભા વા તત્ર ન સમ્ભવતિ; ચક્ષુરાદેર્નિયતવિષયત્વાત્; મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્ ।
તદુક્તમ્, "હેત્વભાવે ફલાભાવાઽદિત્યાદિ- ન- કાર્યૈકવ્યઙ્ગ્યાયાઃસામગ્ર્યા નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ ।
[કુ.5.686] અપિચ દૃશ્યતે તાવદ્બહિરિન્દ્રિયોપરમે ઽપિ અસન્નિહિતદેશકાલાર્થસાક્ષાત્કારઃ ।
ન ચ સ્મૃતિરેવાસૌ પટીયસી, "સ્મરામિ" "સ્મૃતમ્" વેતિ સ્વપ્નાનુસન્ધાનાભાવાત્; "પશ્યામિ," "દૃષ્ટ" મિત્યનુવ્યવસાયાત્ ।
નચારોપિતં તત્રાનુભવત્વમ્, અબાધનાત્ ।
અનનુભૂતસ્યાપિ સ્વશિરચ્છેદનાદેરવભાસનાચ્ચ ।
સ્મૃતિવિપર્યાસો ઽસાવિતિ ચેત્- યદિ સ્મૃતિવિષયે વિપર્યાસ ઇત્યર્થઃ, તદાનુમન્યામહે ।
અથ સ્મૃતાવેવાનુભવત્વવિપર્યાસઃ ઇતિ; તદા પ્રાગેવ નિરસ્તઃ ।
ન ચ સમ્ભવત્યપિ ।
ન હ્યન્યેનાકારેણાધ્યવસિતો ઽન્યેન જ્ઞાનાવચ્છેદકતયાધ્યવસીયતે ।
તથાચ સ ઘટ ઇત્યુત્પન્નાયાં સ્મૃતૌ ભ્રામ્યતસ્તં ઘટમનુભવામીતિ સ્યાત્, ન ત્વિમં ઘટમિતિ ।
ન હ્યયં ઘટ ઇતિ સ્મૃતેરાકારઃ ।
તસ્માદનુભવ એવાસૌ સ્વીકર્તવ્યઃ ।
[કુ.5.687] અસ્તિ ચ સ્વપ્નાનુભવસ્યાપિ કસ્યચિત્ સત્યત્વમ્, સંવાદાત્ ।
તચ્ચ કાકતાલીયમપિ ન નિર્નિમિત્તમ્; સર્વસ્વપ્નજ્ઞાનાનામપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
હેતુશ્ચાત્ર ધર્મ એવ ।
સ ચ કર્મજવત્ યોગજો ઽપિ યોગવિધેરવસેયઃ; કર્મયોગવિધ્યોસ્તુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
તસ્માત્ યોગિનામનુભવો ધર્મજત્વાત્ પ્રમા, સાક્ષાત્કારિત્વાત્ પ્રત્યક્ષફલમ્; ધર્માનનુગૃહીતભાવનામાત્રપ્રભવસ્તુ ન પ્રમેતિ વિભાગ ઇતિ ।
અતસ્તત્સામગ્રીવિરહો ઽસિદ્ધઃ ।
[કુ.5.688] તથાપિ વિપક્ષે કિં બાધકમિતિ ચેત્- "દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે" ઇત્યાદિ યોગવિધિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ, અશક્યાનુષ્ઠાનોપાયોપદેશકત્વાત્ ।
ન ચાસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનવિધાનમેતત્; અર્થજ્ઞાનાવધિનાધ્યયનવિધિનૈવ તસ્ય ગતાર્થત્વાદિતિ ।
એતેન પરમાણ્વાદયો વ્યાખ્યાતા ઇતિ ।
[કુ.5.689] તદેનમેવમ્ભૂતમધિકૃત્ય શ્રૂયતે- "ન દ્રષ્ટુર્દૃષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે" ઇતિ, "એકમેવાદ્વિતીયઽમિતિ, "પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણ" ઇતિ, "દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે પરઞ્ચાપરમેવ ચેઽતિ, "યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત
દેવા" ઇતિ, (યજ્ઞો (275) વૈ દેવા ઇતિ) "યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઽરત્યાદિ ।
સ્મર્યતે ચ- (ગી.) "સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ" ઇતિ, "મદર્થં કર્મ કૌન્તેય મુક્તસઙ્ગઃસમાચર" ઇતિ, "યજ્ઞાર્થાત્ કર્મણો ઽન્યત્ર લોકો ઽયં કર્મબન્ધન" ઇતિ, "યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ સમગ્રં પ્રવિલીયતે" ઇત્યાદિ ।
અનુશિષ્યતે ચ સાઙ્ખ્યપ્રવચને ઈશ્વરપ્રણિધાનમ્ ।
તમિમં જ્યોતિષ્ટોમાદિભિરિષ્ટૈઃ, પ્રાસાદાદિના પૂર્તેન,શીતાતપસહનાદિના તપસા, અહિંસાદિભિર્યમૈઃ, શૌચસન્તોષાદિભિર્નિયમૈઃ, આસન(276)પ્રાણાયામાદિના યોગેન મહર્ષયો ઽપિ વિવિદિષન્તિ ।
તસ્મિન્ જ્ઞાતે સર્વમિદં જ્ઞાતં ભવતીત્યેવં વિજ્ઞાય શ્રુત્વૈકતાનસ્તત્પરો ભવેત્ ।
યત્તેદં ગીયતે- "મન્મના ભવ મદ્ભક્તો મદ્યાજી માં નમસ્કુરુ ।
મામેવૈષ્યસિ યુક્ત્વૈવમાત્માનં મત્પરાયણઃ" ।
"ભોક્તારં યજ્ઞતપસાં સર્વલોકમહેશ્વરમ્ ।
સુહૃદં સર્વભૂતાનાં જ્ઞાત્વા માં શાન્તિમૃચ્છતિ" ઇતિ ।
[કુ.5.690] ઇત્યેવં શ્રુતિનીતિસમ્પ્લવજલૈર્ભૂયોભિરાક્ષાલિતે ।
યેષાં નાસ્પદમાદધાસિ હૃદયે તે શૌલસારાશયાઃ (277) ॥
કિન્ત્.ઉ પ્રસ્તુતવિપ્રતીપવિધયો ઽપ્યુચ્ચૈર્ભવચ્ચિન્તકાઃ ।
કાલે કારુણિક! ત્વયૈવ કૃપયા તે ભાવનીયા (278) નરાઃ

અસ્માકં તુ નિસર્ગસુન્દર! ચિરાચ્ચેતો નિમગ્નં ત્વયી ત્યદ્ધાઽનન્દનિધે! તથાપિ તરલં નાદ્યાપિ સન્તૃપ્યતે (279) ॥
તન્નાથ! ત્વરિતં વિધેહિ કરુણાં યેન ત્વદેકાગ્રતામ્ ।
યાતે ચેતસિ નાપ્નુવામ શતશો યામ્યાઃ પુનર્યાતનાઃ

ઇત્યેષ નીતિકુસુમાઞ્જલિરુજ્જ્વલશ્રીર્યદ્વાસયેદપિ ચ દક્ષિણવામકૌ (ગૌ) દ્વૌ ।
નો વા તતઃ કિમમરેશગુરોર્ગુરુસ્તુ પ્રીતો ઽસ્ત્વનેન પદપીઠસમર્પિતેનર્ (પણેન?280)