ન્યાયકુસુમાઞ્જલિ · અધ્યાય 2

ઇતિ શ્રીન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ પ્રથમઃ સ્તબકઃ ॥
શ્રીઃ
ન્યાયકુસુમાઞ્જલૌ દ્વિતીયસ્તબકઃ ॥
[કુ.2.201]
તદેવં સામાન્યતઃ
(70)સિદ્ધે અલૌકિકે હતૌ- તત્સાધનેનાવશ્યં
ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચ તચ્છક્યમસ્મદાદિભિર્દ્રષ્ટુમ્ ।
ન ચાદૃષ્ટેન વ્યવહારઃ- તતો લોકોત્તરઃ સર્વાનુભાવી સમ્ભાવ્યતે ।
[કુ.2.202] (71)નનુ નિત્યનિર્દેષવેદદ્વારકો યોગકર્મસિદ્ધસર્વજ્ઞદ્વારકો વા ધર્મસમ્પ્રદાયઃ સ્યાત્ ।
કિં પરમેશ્વરકલ્પનયેતિ ચેત્- (72)અત્રોચ્યતે- પ્રમાયાઃ પરતન્ત્રત્વાત્ સર્ગપ્રલયસમ્ભવાત્ ।
(73)તદન્યસ્મિન્નનાશ્વાસાન્ન વિધાન્તરસમ્ભવઃ

[કુ.2.203] તથા હિ...પ્રમાજ્ઞાનહેત્વતિરિક્તહેત્વધીના કાર્યત્વે સતિ તદ્વિશેષત્વાત્ અપ્રમાવત્ ।
યદિ ચ તાવન્માત્રાધીના ભવેત્, અપ્રમાપિ પ્રમૈવ ભવેત્ ।
અસ્તિ હિ તત્ર જ્ઞાનહેતુઃ ।
અન્યથા જ્ઞાનમપિ સા ન સ્યાત્ ।
[કુ.2.204] જ્ઞાનત્વે ઽપ્યતિરિક્તદોષાનુપ્રવેશાદપ્રમેતિ ચેત્- એવં તર્હિ દોષાભાવમધિકમાસાદ્ય પ્રમાપિ જાયેત; નિયમેન તદપેક્ષણાત્ ।
અસ્તુ દોષાભાવો ઽધિકઃ, ભાવસ્તુ નેષ્યત ઇતિ ચેત્- ભવેદપ્યેવમ્, યદિ નિયમેન દોષૈર્ભાવરૂપૈરેવ ભવિતવ્યમ્ ।
ન ત્વેવમ્; વિશેષાદર્શનાદેરભાવસ્યાપિ દોષત્વાત્ ।
કથમન્યથા તતઃ સંશયવિપર્યયૌ? તતસ્તદભાવો ભાવ એવેતિ કથં સ નેષ્યતે? [કુ.2.205] સ્યાદેતત્- શબ્દે તાવત્ વિપ્રલિપ્સાદયો ભાવા એવ દોષાઃ ।
તતસ્તદભાવે સ્વત એવ શાબ્દી પ્રમેતિ ચેત્- ન- અનુમાનાદૌ લિઙ્ગવિપર્યાસાદીનાં (74)ભાવાનામપિ દોષત્વે તદભાવમાત્રેણ પ્રમાનુત્પત્તેઃ ।
"અન્યત્ર યથાતથાસ્તુ ।
શબ્દે તુ વિપ્રલિપ્સાદ્યભાવે વક્તૃગુણાપેક્ષા નાસ્તીઽતિ ચેન્ન- ગુણાભાવે તદપ્રમાણ્યસ્ય વક્તૃદોષાપેક્ષા નાસ્તીતિ વિપર્યયસ્યાપિ (75)તુલ્યત્વાત્ ।
અપ્રામાણ્યં પ્રતિ દોષાણામન્વયવ્યતિરેકૌ સ્ત ઇતિ ચેન્ન- પ્રામાણ્યં પ્રત્યપિ ગુણાનાં તયોઃ સત્ત્વાત્ ।
[કુ.2.206] પૌરુષેયવિષયે ઇયમસ્તુ વ્યવસ્થા ।
અપૌરુષેયે તુ દોષનિવૃત્ત્યૈવ પ્રામાણ્યમિતિ ચેન્ન- ગુણનિવૃત્ત્યાપ્રામાણ્યસ્યાપિ સમ્ભવાત્ ।
તસ્યા અપ્રામાણ્યં પ્રતિ સામર્થ્યં નોપલબ્ધમિતિ ચેત્- દોષનિવૃત્તેઃ પ્રામાણ્યં પ્રતિ ક્વ સામર્થ્યમુપલબ્ધમ્? "લોકવચસીઽતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
તદપ્રામાણ્યે દોષા એવ કારણમ્; ગુમનિવૃત્તિસ્ત્વવર્જનીયસિદ્ધસન્નિધિરિતિ ચેત્- પ્રામાણ્યં પ્રતિ ગુણેષ્વપિ તુલ્યમેતત્ ।
ગુણાનાં દોષોત્સારણપ્રયુક્તઃ સન્નિધિરિતિ ચેત્- દોષાણામપિ ગુણોત્સારણપ્રયુક્ત ઇત્યસ્તુ ।
નિઃસ્વભાવત્વમેવમપૌરુષેયસ્ય વેદસ્ય સ્યાદિતિ ચેત્- આત્માનમુપાલભસ્વ ।
તસ્માત્ યથા- દ્વેષરાગાભાવાવિનાભાવે ઽપિ રાગદ્વેષયો (76)રનુવિધાનનિયમાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયત્નયો રાગદ્વેષકારણકત્વમ્; ન તુ નિવૃત્તિપ્રયત્નો દ્વેષહેતુકઃ, પ્રવૃત્તિપ્રયત્નસ્તુ સત્યપિ રાગાનુવિધાને દ્વેષાભાવહેતુક ઇતિ વિભગો યુજ્યતે; વિશેષાભાવાત્- તથા પ્રકૃતે ઽપિ ।
[કુ.2.207] તથાપિ વેદાનામપૌરુષેયત્વે સિદ્ધે અપેતવક્તૃદોષત્વાદેવ પ્રામાણ્યં સેત્સ્યતિ ।
તતઃ સિદ્ધે પ્રામાણ્યે ગુણાભાવે ઽપિ તદિતિ દોષાભાવ એવ હેતુઃ; અકારણં ગુણા ઇતિ ચેન્ન- અપેતવક્તૃગુણત્વેન સત્પ્રતિપક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
"સ્વત એવ પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ ।
કિં તુ શઙ્કામાત્રમનેનાપનીયતે; દોષનિબન્ધનત્વાત્તસ્ય તદભાવે ઽભાવાત્ ।
અતો નેદમનુમાનવત્ (અનુમાનં) સત્પ્રતિસાધનીકર્તુમુચિતમિતિ ચેત્-ન-ગુણનિવૃત્તિનિબન્ધનાયાઃશઙ્કાયાઃસુલભત્વાત્ ।
તસ્યાઃ કેવલાયા અપ્રામાણ્યં પ્રત્યનઙ્ગત્વાન્ન શઙ્કેતિ ચેત્- દોષનિવૃત્તેરપિ કેવલાયાઃ પ્રામાણ્યંપ્રત્યનઙ્ગત્વાન્ન તયા શઙ્કાનિવૃત્તિરિતિ તુલ્યમિતિ ।
[કુ.2.208] એવં પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે અનભ્યાસદશાયાં સાંશયિકત્વાત્ અપ્રામાણ્યવત્ ।
યદિ તુ સ્વતો જ્ઞાયેત, કદાચિદપિ પ્રામાણ્યસંશયો ન સ્યાત્ જ્ઞાનત્વસંશયવત્; નિશ્ચિતે તદનવકાશાત્ ।
નહિ સાધકબાધકપ્રમા(સાધકપ્રમા)ણાભાવમવધૂય સમાનધર્માદિ દર્શનાદેવાસૌ; તથા સતિ તદનુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.209] અથ પ્રમાણવદપ્રમાણે ઽપિ તત્પ્રત્યયદર્શનાત્ વિશેષાદર્શનાત્ ભવતિ શઙ્કેત્યભિપ્રાયઃ- તત્ કિં પ્રમાણજ્ઞાનોપલમ્ભે ઽપિ ન તત્પ્રામાણ્યમુપલબ્ધમ્, પ્રમાણજ્ઞાનમેવ વા નોપલબ્ધમ્? આદ્યે કથં સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહઃ; પ્રત્યયપ્રતીતાવપિ તદપ્રતીતેઃ ।
દ્વિતીયે કથં તત્ર શઙ્કા; ધર્મિણ એવાનુપલબ્ધેરિતિ ।
[કુ.2.210] યદપિ ઝટિતિ પ્રચુરતરસમર્થપ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યા સ્વતઃ પ્રામાણ્યમુચ્યતે- તદપિ નાસ્તિ; અન્યથૈવોપપત્તેઃ ।
ઝટિતિ પ્રવૃત્તિર્હિ ઝટિતિ તત્કારણોપનિપાતમન્તરેણાનુપપદ્યમાના
તમાક્ષિપેત્ ।
પ્રચુરપ્રવૃત્તિરપિ સ્વકારણપ્રાચુર્યમ્ ।
ઇચ્છા ચ પ્રવૃત્તેઃ કારણમ્ ।
તત્કારણમપીષ્ટાભ્યુપાયતાજ્ઞાનમ્ ।
તદપિ તજ્જાતીયત્વલિઙ્ગાનુભવપ્રભવમ્ ।
સો ઽપીન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિજન્મા ।
ન તુ પ્રામાણ્યગ્રહસ્ય ક્વચિદપ્યુપયોગઃ ।
ઉપયોગે વા સ્વત એવેતિ કુત એતત્? તતઃ સમર્થપ્રવૃત્તિપ્રાચુર્યમપિ પ્રામાણ્યપ્રાચુર્યાત્તદ્ગ્રહણપ્રાચુર્યાદ્વા સ્વતસ્ત્વં તુ તસ્ય ક્વોપયુજ્યતે ।
ન હિ પિપાસૂનાં ઝટિતિ પ્રચુરા સમર્થા ચ પ્રવૃત્તિરમ્ભસીતિ પિપાસોપશમનશક્તિસ્તસ્ય પ્રત્યક્ષા સ્યાત્ ।
[કુ.2.211] સ્યાદેતત્- પ્રામાણ્યગ્રહે સતિ સર્વમેતદુપપદ્યતે ।
સ ચ સ્વતો યદિ ન સ્યાત્, ન સ્યાદેવ; પરતઃપક્ષસ્યાનવસ્થાદુઃસ્થત્વાદિતિ- ચેત્- ન- તદગ્રહે ઽપ્યર્થસન્દેહાદપિ સર્વસ્યોપપત્તેઃ ।
ન ચાનવસ્થાવપિ; પ્રામાણ્યસ્યાવશ્યજ્ઞેયત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
અન્યથા સ્વતઃપક્ષે ઽપિ સા સ્યાત્ ।
[કુ.2.212] લિઙ્ગં નિશ્ચિતમેવ નિશ્ચાયકમ્ ।
તતસ્તન્નિશ્ચયાર્થમવશ્યં લિઙ્ગાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થેતિ ચેત્- તત્કિમનુપપદ્યમાનોર્ઽથઃ અનિશ્ચિત એવ સ્વોપપાદકમાક્ષિપતિ; યેનાનવસ્થા ન સ્યાત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ તસ્ય નિશ્ચયાત્તસ્ય ચ સત્તયૈવ નિશ્ચાયકત્વાન્નૈવમિતિ ચેત્- મમાપિ પ્રત્યક્ષેણ લિઙ્ગનિશ્ચયાત્ તસ્ય ચ સત્તયૈવ નિશ્ચાયકત્વાન્નૈવમિતિ તુલ્યમ્ ।
[કુ.2.213] લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાનિશ્ચયે કથં તન્નિશ્ચ(લિઙ્ગનિર્ણ)યઃસ્યાદિતિ ચેત્- અનુપપદ્યમાનાર્થજ્ઞાનપ્રામાણ્યાનિશ્ચયે કથં તન્નિશ્ચય ઇતિ તુલ્યમ્ ।
ન હિ નિશ્ચયેન સ્વપ્રામાણ્યનિશ્ચયેન વા વિષયં નિશ્ચાયયતિ પ્રત્યક્ષમ્; અપિ તુ સ્વસત્તયેત્યુક્તમિતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
[કુ.2.214] તથાપિ યદિ તત્ લિઙ્ગાભાસઃ સ્યાત્, તદા કા વાર્તેતિ ચેત્- અનુપપદ્યમાનો ઽપ્યર્થો યદ્યાભાસઃ સ્યાત્, તદા કા વાર્તેતિ તુલ્યમ્ ।
સો ઽપિ પ્રામાણ્યમાક્ષિપતીત્યુત્સર્ગઃ ।
સ ચ ક્વચિદ્વાધકેનાપોદ્યત ઇતિ ચેત્- લિઙ્ગે ઽપ્યેવમિતિ તુલ્યમ્ ।
તર્હિ પ્રામાણ્યાનુમાનેઽપિ શઙ્કા તદવસ્થૈવેતિ નિષ્ફલઃ પ્રયાસ ઇતિ ચેત્- એતદપિ તાદૃગેવ ।
અનુપપદ્યમાનોર્ઽથ એવાસૌ તથાવિધઃ કશ્ચિત્ યઃ સ્વપ્ને ઽપિ નાભાસઃ સ્યાત્ ।
તતો નાઽશઙ્કેતિ ચેત્- લિઙ્ગે ઽપ્યેવમિતિ સમઃ સમાધિઃ ।
[કુ.2.215] કઃ પુનરસાવર્થઃ, યઃ સ્વપ્ને ઽપિ નાભાસઃ સ્યાત્? યદનુપલમ્ભે વિભ્રમાવકાશઃ, (77)યાદૃગુપલમ્ભે ચ તદ્બાધવ્યવસ્થા ।
અન્યથા હિ તથાભૂતસ્યાપિ વ્યભિચારે સાપિ ન સ્યાત્ ।
મા ભૂદિતિ ચેન્ન- ભવિતવ્યં હિ તત્ત્વાતત્વવિભાગેન (તત્ત્વાતત્ત્વવ્યવસ્થા) અન્યથા વ્યાઘાતાત્ ।
કથં હિ નિયામકનિઃશેષવિશેષોપલમ્ભે ઽપિ વિપરીતારોપઃ? તથાભાવે વા તદતિરિક્તવિશેષાનુપલમ્ભે કથં બાધકમ્? તદભાવે ત્વબાધસ્ય કથં ભ્રાન્તત્વમિતિ ।
[કુ.2.216] સ્યાદેતત્- પરતઃપ્રામાણ્યે ઽપિ નિત્યત્વાદ્વેદાનામનપેક્ષત્વમ્; મહાજનપરિગ્રહાચ્ચ પ્રામાણ્યમિતિ કો વિરોધઃ? ન; ઉભયસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
[કુ.2.217] ન હિ વર્ણા એવ તાવાન્નિત્યઃ ।
તથા હિ- "ઇદાનીં શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તિ" (સ્તીતિ) "નિવૃત્તઃ કોલાહલ" ઇતિ પ્રત્યક્ષેણૈવ શબ્દધ્વંસઃ પ્રતીયતે ।
ન હિ શબ્દ એવાન્યત્ર ગતઃ; અમૂર્તત્વાત્ ।

નાપ્યાવૃતઃ; તત એવ સમ્બન્ધવિચ્છેદાનુપપત્તેઃ ।
નાપ્યનવહિતઃ શ્રોતા; અવધાને ઽપ્યનુપલબ્ધેઃ ।
નાપીન્દ્રિયં દુષ્ટમ્; શબ્દાન્તરોપલબ્ધેઃ ।
નાપિસહકાર્યન્તરાભાવઃ; અન્વયવ્યતિરેકવતઃ(કતઃ) તસ્યાસિદ્ધેઃ ।
(78) નાપ્યતીન્દ્રિયમ્; તત્કલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
અન્યથા ઘટાદાવપિ તત્કલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ શબ્દ(સ્ય) નિત્યત્વસિદ્ધૌ તત્કલ્પનેતિ યુક્તમ્; નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
[કુ.2.218] યત્ત્વેકદેશિનો નૈવમિચ્છન્તિ તાન્ પ્રત્યુચ્યતે- વિવાદાધ્યાસિતઃ શબ્દપ્રધ્વંસ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ ઐન્દ્રિયિકાભાવત્વાત્ ઘટાભાવવત્ ।
નૈતદેવમ્; ઇન્દ્રિયાસન્નિકૃષ્ટત્વાદતીન્દ્રિયાધારત્વાદ્વેતિ ચેન્ન- ઇદં હ્યુપાધ્યુદ્ભાવનં વા સ્યાત્, વ્યાપકાનુપલબ્ધ્યા સત્પ્રતિપક્ષત્વં વા ।
ન પ્રથમઃ; સ્વરૂપયોગ્યતાં પ્રતિ (ગ્યતાયાં)સહકારિયોગ્યતાયા અનુપાધિત્વાત્ ।
તસ્યાસ્તામપેક્ષ્યૈવ સર્વદા વ્યવસ્થિતેઃ ।
નાપ્યૈન્દ્રિયિકાધારત્વપ્રયુક્તમભાવસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમ્; ધર્માદ્યભાવસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત એવ નોભયપ્રયુક્તમ્ ।
[કુ.2.219] નાપિ દ્વિતીયઃ; પ્રથમસ્યાસિદ્ધેઃ ।
અસ્તિ હિ શ્રોત્રશબ્દાભાવયોઃ સ્વાભાવિકો વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ ।
વિશેષ્યસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્કથમૈન્દ્રિયિકવિશિષ્ટજ્ઞાનવિષયત્વમ્? તથા વિશેષ્યમવ્યવસ્થાપયતશ્ચ કથં વિશેષણત્વમિતિ ચેત્- ન; તથા વિશેષ્યવ્યવસ્થાપનાયાઃ ફલત્વાત્ ।
ન તુ તદેવ વિશેષણત્વમ્; આત્માશ્રયપ્રસઙ્ગાત્- વિશેષણભાવેન સમવાયાભાવયોર્ગ્રહણમ્, તથા ગ્રહણમેવ ચ વિશેષણત્વમિતિ ।
તસ્માત્ સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણ તદુપશ્લિષ્ટસ્વભાવત્વમેવ હિ તયોઃ ।
સૈવ ચ વિશિષ્ટપ્રત્યયજનનયોગ્યતા વિશેષણતેત્યુચ્યતે ।
સા ચાત્ર દુર્નિવારા ।
પ્રતિયોગ્યધિકરણેન સ્વભાવત એવાભાવસ્ય
મિલિતત્વાત્ ।
[કુ.2.220] તથાપિ તયા તથૈવ પ્રતીતિઃ કર્તવ્યેતિ ચેન્ન- ગૃહ્યમાણવિશેષ્યત્વાવ(ષ્યાવ)ચ્છિન્નત્વાદ્વ્યાપ્તેઃ ।
અન્યથા સંયુક્તસમવાયેન રૂપાદૌ વિશિષ્ટવિકલ્પધીજનનદર્શનાત્ ગન્ધાદાવપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.221] તથાપિ નેન્દ્રિયવિશેષણતયા કસ્યચિત્ ગ્રહણં દૃષ્ટમ્; અપિ ત્વિન્દ્રિયસમ્બદ્ધવિશેષણતયા; સા ચાતો નિવર્તત ઇતિ ચેન્ન- અસ્ય પ્રતિબન્ધસ્યેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાર્થપ્રતિસમ્બન્ધિવિષયત્વાત્ ।
અન્યથા સંયુક્તસમવાયેન ગન્ધાદાવુપલબ્ધિદર્શનાત્ સમવાયેનાદર્શનાચ્છબ્દસ્યાગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.222] નાપ્યભાવત્વે સતિ અતીન્દ્રિયાધારત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્; યોગ્યતાવિરહપ્રયુક્તત્વાદ્વ્યાપ્તેઃ ।
ન ચાતીન્દ્રિયાધારત્વમેવ તસ્ય યોગ્યતાવિરહઃ; તદ્વિપર્યયસ્યૈવ યોગ્યતાત્વાપત્તેઃ ।
ન ચૈવમેવ; ધર્માદિપ્રધ્વંસગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
દૃશ્યાધારત્વં દૃશ્યપ્રતિયોગિતાચેતિ દ્વયમપ્યસ્ય યોગ્યતેતિ ચેન્ન- ઉભયનિરૂપણીયત્વનિયમાનભ્યુપગમાત્ ।
પ્રતિયોગિમાત્રનિરૂપણીયો હ્યભાવઃ ।
[કુ.2.223] અન્યથા "ઇહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીઽત્યેષાપિ પ્રતીતિઃ પ્રત્યક્ષા ન સ્યાત્ ।
સંયોગો હ્યત્ર નિષિધ્યતે ।
તદભાવશ્ચ ભૂતલવદ્ ઘટે ઽપિ વર્તતે ।
તત્ર યદિ પ્રત્યક્ષતયા ભૂતલસ્યોપયોગઃ, ઘટસ્યાપિ તથૈવ સ્યાત્ ।
અવિશેષાત્ ।
અથ ઘટસ્યાન્યથોપયોગઃ; ભૂતલસ્યાપ્યન્યથૈવ સ્યાત્, અવિશેષાત્ ।
કથમન્યથેતિ ચેત્- પ્રતિયોગિનિરૂપણાર્થમભાવસન્નિકર્ષાર્થં ચ ।
તત્ર પ્રતિયોગિનિરૂપણં સ્મરણલક્ષણમનુપલભ્યમાનેનાપીતિ, ન તદર્થમધ્યક્ષગોચરત્વમપેક્ષણીયમન્યતરસ્યાપિ; કુત ઉભયસ્ય ।
સન્નિકર્ષસ્તુ ભૂતલઘટસંયોગાભાવસ્યેન્દ્રિયેણ સાક્ષાન્નાસ્તિ ।
યેનાસ્તિ, તેનાપિ યદીન્દ્રિયં ન સન્નિકૃષ્યેત, કથમિવ તં ગમયેત્ ।
ન ચોપલબ્ધોપલભ્યમાનાભ્યામેવેન્દ્રિયં સન્નિકૃષ્યતે; ઇતરેતરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.224] તસ્માત્ સન્નિકર્ષે સતિ યોગ્યત્વાત્ ભૂતલમપ્યુપલભ્યતે; ન તુ તસ્યોપલભ્યમાનત્વમભાવોપલબ્ધેરઙ્ગમિતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
પ્રકૃતે તુ ન પ્રતિયોગિનિરૂપણાર્થં તદુપયોગઃ તસ્ય સંયોગવત્ આધારાનિરૂપ્યત્વાત્ ।
નાપિ સન્નિકર્ષાર્થમ્; તદભાવસ્ય સાક્ષાદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિતિ ।
[કુ.2.225] ન ચેદેવમ્; કુત એષા પ્રતીતિઃ, ઇદાનીં શ્રુતપૂર્વઃ શબ્દો નાસ્તીતિ? "અનુમાનાઽદિતિ ચેન્ન શબ્દસ્યૈવ પક્ષીકરણે (80)હેતોરનાશ્રયત્વાત્ ।
અનિત્યત્વમાત્રસાધને ઽભાવસ્ય નિયતકાલત્વાસિદ્ધેઃ ।
આકાશસ્ય પક્ષત્વે તદ્વત્તયાનુપલભ્યમાનત્વસ્ય હેતોરનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
શબ્દસદ્ભાવકાલે ઽપિ તસ્ય સત્ત્વાત્ ।
એવં કાલપક્ષે ઽપિ દોષાત્ ।
[કુ.2.226] અહમિદાનીં નિઃશબ્દશ્રોત્રવાન્ શબ્દોપલબ્ધિરહિતત્વાત્ બધિરવદિતિ ચેત્-ન-દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાત્, વ્યાહતત્વાચ્ચ; બધિરશ્ચ શ્રોત્રવાંશ્ચેતિ વ્યાહતમ્ ।
તસ્યાપિ ચ શ્રવસો નિઃશબ્દત્વે પ્રમાણં નાસ્તિ ।
અનુપભોગ્યસ્યોત્પાદવૈયર્થ્યં પ્રમાણમિતિ ચેત્-ન-આદ્યાદિશબ્દવદુપપત્તેઃ ।
તેષાં શબ્દાન્તરારમ્ભં પ્રત્યુપયોગઃ; અન્ત્યસ્ય ન તથેતિ ચેત્-ન-અન્ત્યત્વાસિદ્ધેઃ ।
સર્વેષાં ચોત્પાદવતાં પ્રયોજનતદભાવયોરસ્માદૃશૈરનાકલનાત્; સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં શ્વાસપ્રશ્વાસપ્રયોજનવચ્ચ તદુપપત્તેઃ ।
આરમ્ભે સતિ પ્રયોજનમવશ્યમિતિ વ્યાપ્તેઃ ।
ન ત્વાપાતતઃ પ્રયોજનાનુપલમ્ભમાત્રેણારમ્ભનિવૃત્તિઃ; તથા સતિ કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છેદોત્પાદ એવ નભસસ્તં પ્રતિ નિવર્તેત; બધિરસ્ય તેનાનુપયોગાત્ ।
વિવાદકાલે બધિરકર્ણઃ શબ્દવાન્ યોગ્યદેશ(81)સ્થાનાવૃતકર્ણશષ્કુલીસુષિરત્વાત્ તદિતરકર્ણશષ્કુલીસુષિરવદિતિ ।
[કુ.2.227] નિઃશબ્દાઃ પણવવીણાવેણવઃ (82)તદેકજ્ઞાનસંસર્ગયોગ્યત્વે સતિ તદનુપલમ્ભે ઽપ્યુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
યત્ યદેકજ્ઞાનસંસર્ગ(83)યોગ્યં(ય) તસ્યાનુપલમ્ભે ઽપ્યુપલભ્યતે તત્ તદભાવવત્, યથાઘટં ભૂતલમિતિ ચેત્-ન-એકજ્ઞાનસંસર્ગયોગ્યત્વાભાવાત્; શબ્દસ્ય શ્રૌતત્વાત્, વીણાદીનાં ચાક્ષુષત્વાત્ ।
અભિમાનમાત્રાદિતિ ચેન્ન, તથાપિ શબ્દપ્રધ્વંસસ્યાતદ્દેશત્વાત્, અત્યન્તાભાવસ્ય ચ કાલનિયમાત્ ।
[કુ.2.228] સ્યાદેતત્- શબ્દવદાકાશોપાધયો હિ ભેર્યાદયઃ ।
તેન તેષુ વિધીયમાનઃ શબ્દઃ આકાશ એવ વિહિતો ભવતિ; પ્રતિષિદ્ધ્યમાનશ્ચ તત્રૈવ પ્રતિષિદ્ધો ભવતિ, શરીરે સુખાદિવત્ ઇતિ ચેત્ ન- તત્ર સોપાધાવાત્મનિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધે સુખાદિનિષેધસ્યાપિ પ્રત્યક્ષાસિદ્ધત્વાત્ ।
ન ચૈવમિહાપિ; તદુપહિતસ્ય નભસો ઽપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
ઉપાધયસ્તાવત્ પ્રત્યક્ષા ઇતિ ચેન્ન- તૈરભાવાનિરૂપણાત્ ।
નિરૂપણે વા પ્રત્યક્ષેણાપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈવં સતિ પારમાર્થિકાધિકરણનિરૂપણીયત્વમભાવસ્ય ।
ન ચ તે ઽપિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધાઃ (84) સર્વત્ર; શબ્દકારણવ્યવધાને ઽપ્યુપલબ્ધસ્ય
શબ્દસ્ય નાસ્તિતાપ્રતીતેઃ ।
આનુમાનિકૈસ્તૈસ્તથા વ્યવહાર ઇતિ ચેન્ન- હેતોસ્તદ્વત્તયાનુપલભ્યમાનત્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્; અભાવપ્રતીતિકાલે સન્દિગ્ધાશ્રયત્વાચ્ચ ।
ઉપલભ્યમાનવિશેષ્યત્વપક્ષે ચાસિદ્ધેઃ; ઇન્દ્રિયવ્યવધાનાત્, શબ્દલિઙ્ગસ્ય ચાનુપલમ્ભાત્ ।
[કુ.2.229] અપિ ચ નષ્ટાશ્રયાણાં દ્રવ્યગુણકર્મણાં નાશોપલમ્ભઃ કથમ્? ન કથઞ્ચિદિતિ ચેત્- આશ્રયનાશાત્કાર્યનાશ ઇતિ કુત એતત્? અનુમાનતસ્તથોપલમ્ભાદિતિ ચેત્- ન- તુલ્યન્યાયેનોક્તોત્તરત્વાત્ ।

તન્તુષુ નષ્ટેષ્વપિ યદિ પટો, ન નશ્યેત્, તદ્વદેવોપલભ્યેતેતિ ચેત્- એતસ્ય તર્કસ્યાનુગ્રાહ્યમભિધીયતામ્ ।
[કુ.2.230] યદત્રોપલભ્યતે ન તત્ કાર્યપરમ્પરાવત્, યોગ્યસ્ય તથાનુપલભ્યમાનત્વે સતિ ઉપલભ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્-ન-તન્ત્વવયવાનાં પટાનાધારત્વે સાધ્યે સિદ્ધસાધનાત્ ।
પટપ્રધ્વંસવત્ત્વે સાધ્યે બાધિતત્વાત્ તસ્ય સ્વપ્રતિયોગિકારણમાત્રદેશત્વાત્ ।
[કુ.2.231] યે પટધ્વંસવન્તસ્તન્તવઃ, તદભાવવન્ત એતે અંશવઃ ઇતિ સાધ્યમિતિ ચેન્ન- તન્તુનાશોત્તરકાલે પટનાશાત્તદ્વત્તાનુપપત્તેઃ ।
યોગ્યતામાત્રસાધને ચ પટપ્રધ્વંસાસિદ્ધેઃ; તસ્ય નાશાનાશયોઃ સમાનત્વાત્ ।
[કુ.2.232] અનન્યગતિકતયા વિશિષ્ટનિષેધે કૃતે વિશેષણાનામપ્યભાવઃ પ્રતીતો ભવતિ; ગુણક્રિયાવત્પટાધારાસ્તન્તવો ન સન્તિ સ્વાવયવેષ્વિતિ હિ પ્રત્યય ઇતિ ચેત્- તથાપિ ગુણકર્મણાં પટસ્ય ચ પ્રધ્વંસઃ કિમધિકરણઃ પ્રતીયત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
અશ્વાધિકરણ એવેતિ ચેત્- ભ્રાન્તિસ્તર્હીયમ્; તસ્યાતદ્દેશત્વાત્ ।
આશ્રયાવચ્છેદકતયા તેષામપ્યદૂરવિપ્રકર્ષેણ તદ્દેશત્વમ્ એવંભૂતેનાપિ દેશેન તન્નિરૂપણમ્; યોગ્યતાયા અવ્યભિચારાદિતિ ચેત્- ન તર્હિ પ્રતિયોગિસમવાયિદેશેનૈવ પ્રધ્વંસનિરૂપણમિતિ નિયમઃ; પ્રકારાન્તરેણાપિ નિરૂપણાત્ ।
[કુ.2.233] તસ્માત્ યસ્ય યાવતી ગ્રહણસામગ્રી, તં વિહાય તસ્યાં સત્યાં તદભાવો યત્ર ક્વચિન્નિરૂપ્યો દેશે કાલે વા ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ- સા સતી ચેત્, પ્રત્યક્ષેણ ।
અસત્યેવ જ્ઞાતા ચેત્, (85)અનુમાનાદિનેતિ સ્થિતિઃ ।
[કુ.2.234] એતેન "સદ્ભ્યામભાવો નિરૂપ્યતે" ઇત્યાદિશાસ્ત્ર(86)વિરોધઃ પરિહૃતો વેદિતવ્યઃ; ઉભયનિરૂપણીયપ્રતિયોગિવિષયત્વાત્ અનુમાનવિષયત્વાચ્ચ ।
અન્યથા આશ્રયાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્રાપિ ન ગ્રઙણે નિયમઃ, જ્ઞાનમાત્રં તુ વિવક્ષિતમ્; તાવન્માત્રસ્યૈવ તદુપયોગાત્ ।
ક્વચિત્ ગ્રહણસ્ય સામગ્રીસમ્પાતાયાતત્વાત્ ।
[કુ.2.235] યદિચાધિકરણગ્રહે શાસ્ત્રસ્ય નિર્ભરઃ સ્યાત્, "વહ્નેર્દાહ્યં વિનાશ્યાનુવિનાશવત્તદ્વિનાશઃ" ઇતિ નોદાહરેત્; અસિદ્ધત્વાત્ ।
ન હિ વહ્નિવિનાશસ્તદવયવપરમ્પરાસ્વક્ષ(87)નિરૂપ્યઃ તાસામનિરૂપણાત્ ।
નાપ્યન્યત્ર ગમનાભાવાદિના પારિશેષ્યાદનુમેયઃ; હેતોરેવ નિરૂપયિતુમશક્યત્વાત્; આશ્રયાનુપલબ્ધેઃ ।
નાપિ નિમિત્તવિનાશાત્ સર્વમિદમેકવારેણ સેત્સ્યતીતિ યુક્તમ; તસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
તેજસા વિશેષિતત્વાદયમદોષ ઇતિ ચેન્ન- વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ ।
ન હીન્ધનવિનાશાત્ તેજોદ્રવ્યમવશ્યં વિનશ્યતીતિ ક્વચિત્સિદ્ધમ્; (88)પ્રત્યક્ષવૃત્તેરનભ્યુપગમાત્ ।
[કુ.2.236] તસ્માત્ યત્ત્યાગેનાન્યત્ર ગમનં ન સમ્ભાવ્યતે, તેન નિમિત્તાદિનાપિ દેશેન પ્રધ્વંસો નિરૂપ્યતે ઇત્યકામેનાપિ સ્વીકરણીયમ્; ગત્યન્તરાભાવાત્ ।
અત એવ તમસઃ પ્રત્યક્ષત્વે ઽપ્યભાવત્વમામનન્ત્યાચાર્યાઃ ।
એતેન શબ્દપ્રાગભાવો વ્યાખ્યાતઃ ।
[કુ.2.237] એવં (89)વ્યવસ્થિતે અનુમાનમપ્યુચ્યતે- શબ્દો ઽનિત્યઃ (90)ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્ ઘટવત્ ।
ન ચેદં પ્રત્યભિજ્ઞાનબાધિતમ્; તસ્ય જ્વાલાદિપ્રત્યભિજ્ઞાનેનાવિશેષાત્ ।
[કુ.2.238] નૈવમ્; અબાધિતસ્ય તસ્ય સ્વતઃ પ્રમાણત્વાદિતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
"જ્વાલાયાં તન્નાસ્તિ; વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન (91)બાધિતત્વાત્ ।
અન્યથા ભેદવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગઃ ।
નિમિત્તાભાવાત્ ।
આકસ્મિકત્વે વાતિપ્રસઙ્ગ" ઇતિ ચેત્- તુલ્યમ્,(92)શબ્દે ઽપિ તીવ્રતીવ્રતરત્વમન્દમન્દતરત્વાદેર્ભાવાત્ ।
[કુ.2.239] તદિહ ન સ્વાભાવિકમિતિ ચેન્ન- સ્વાભાવિકત્વાવધારણન્યાયસ્ય તત્ર તત્ર સિદ્ધસ્યાત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
ન હ્યપાં શૈત્યદ્રવત્વે સ્વાભાવિકે, તેજસો વા ઔષ્ણ્યભાસ્વરત્વે ઇત્યત્રાન્યત્પ્રમાણમસ્તિ પ્રત્યક્ષાદ્વિના ।
"તત્તથૈવ યુજ્યતે; અન્યસ્યોપાધેરનુપલમ્ભાત્, નિયમેન તદ્ગતત્વેન ચોપલમ્ભાઽદિતિ ચેત્- તુલ્યમેતત્ ।
[કુ.2.240] તથાપ્યતીન્દ્રિયાન્યધર્મત્વશઙ્કા સ્યાદિતિ ચેત્- એતદપિ તાદૃગેવ ।
તત્ કિં યદ્ગતત્વેન યદુપલભ્યતે, તસ્યૈવ સ ધર્મઃ? નન્વેવં પીતઃ શઙ્ખઃ, રક્તઃ સ્ફટિકઃ, નીલઃ પટ ઇત્યપિ તથા સ્યાત્; અવિશેષાત્ ।
ન; પીતત્વાદીનામન્યધર્મત્વસ્થિતૌ શઙ્ખાદીનાં ચ તદ્વિરુદ્ધધર્મત્વે સ્થિતે, જપાકુસુમાદ્યન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાચ્ચ બાધેન ભ્રાન્તત્વાવધારણાત્ ।
ન ચેહ તાર- તારતરત્વાદેરન્યધર્મત્વસ્થિતિઃ; નાપિ શુકશારિકાદિગકારાણાં તદ્વિરુદ્ધધર્મત્વમ્; નાપ્યન્યસ્ય તદ્ધર્મિણો ઽન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે ।
તથાપિ શઙ્કાસ્યાદિતિ ચેત્- એવમિયં સર્વત્ર ।
તથા ચ ન ક્વચિત્ (93)કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્કુતશ્ચિત્
સિદ્ધ્યેત્ ।
નચૈતચ્છઙ્કિતુમપિ શક્યતે; અપ્રતીતે સંસ્કારાભાવાત્; સંસ્કારાનુપનીતસ્ય ચારોપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
[કુ.2.241] ન ચ ધ્વનિધર્મા એવ ગૃહ્યન્તે; સ્પર્શાદ્યનન્તર્ભાવેણ ભાવેષુ ત્વગાદીનામવ્યાપારાત્ ન ચ શ્રવણેનૈવ તદ્ગ્રહણમ્; અવાયવીયત્વેન તસ્ય વાયુધર્માગ્રાહકત્વાત્ ચક્ષુર્વત્ ।
તાર-તારતરત્વાદયો વા ન વાયુધર્માઃ શ્રાવણત્વાત્ કાદિવત્ ।
વાયુર્વા ન શ્રવણગ્રાહ્યધર્મા મૂર્તત્વાત્ પૃથિવીવત્ ।
યદિ ચ નૈવમ્; કાદીનામપિ વાયવીયત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
તતઃ કિમ્? અવયવિગુણત્વે ઽનિત્યત્વમ્; પરમાણુગુણત્વે ઽગ્રહણમ્ ।
દ્વયમપ્યેતદનિષ્ટં ભવતઃ ।
અવશ્યં ચ શ્રવસા ગ્રાહ્યજાતીયગુણવતા ભવિતવ્યમ્, બહિરિન્દ્રિયત્વાત્ ઘ્રાણાદિવત્ ।
[કુ.2.242] સન્તુ ધ્વનયો ઽપિ નાભાસાઃ ।
તથા ચ તદ્ધર્મગ્રહણં શ્રવસોપપત્સ્યત ઇતિ ચેન્ન- તારસ્તારતરો વાયં ગકાર ઇત્યત્ર ધ્વનીનામસ્ફુરણાત્ ।
ન ચ વ્યક્ત્યા વિના સામાન્યસ્ફુરણં કારણાભાવાત્ ।
વ્યક્તિસ્ફુરણસામગ્રીનિવિષ્ટા હિ જાતિસ્ફુરણસામગ્રી ।
કુત એતત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તથાવગમાત્; ઐન્દ્રિકેષ્વેવ ઘટાદિષુ સામાન્યગ્રહણાત્; અતીન્દ્રિયેષુ ચ મનઃપ્રભૃતિષ્વગ્રહણાત્ ।
સ્વરૂપયોગ્યતૈવ તત્ર નિમિત્તમ્; અકારણં વ્યક્તિયોગ્યતેતિ ચેત્- એવં તર્હિ સત્તાદ્રવ્યત્વપાર્થિવત્વાદીનાં સ્વરૂપયોગ્યત્વે પરમાણ્વાદિષ્વપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ; અયોગ્યત્વે ઘટાદિષ્વપિ તદનુપલમ્ભાપત્તિરિતિ દુરુત્તરં વ્યસનમ્ ।
તસ્માદ્વ્યક્તિગ્રહણયોગ્યતાન્તર્ગતૈવ જાતિગ્રહણયોગ્યતેતિ તદનુપલમ્ભે જાતેરનુપલમ્ભ એવ ।
[કુ.2.243] તથા ચ ન તારત્વાદીનામારોપસમ્ભવ ઇતિ સ્વાભાવિકત્વસ્થિતૌ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસેન ભેદસ્ય પારમાર્થિકત્વાત્પ્રત્યભિજ્ઞાનમપ્રમાણમિતિ ન તેન બાધઃ ।
[કુ.2.244] નાપિ સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્; મિથો વિરુદ્ધયોર્વાસ્તવતુલ્યબલત્વાભાવાત્ ।
એકસ્યાન્યતમાઙ્ગવૈકલ્યચિન્તાયામસ્ય વૈકલ્યે તસ્યૈવ (94)વાચ્યત્વાત્ ।
અવૈકલ્યે, ત્વાદીયેનૈવ વિકલેન ભવિતવ્યમિતિ હીનસ્ય ન સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ ।
તથાપિ નિત્યઃ શબ્દઃ (95)અદ્રવ્યદ્રવ્યત્વાદત્યિત્રાપિ સાધનદશાયાં કિઞ્ચિદ્વાચ્યઽમિતિ ચેત્- અસિદ્ધિઃ ।
[કુ.2.245] દ્રવ્યં શબ્દઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન ગૃહ્યમાણત્વાદ્ઘટવદિતિ સિદ્ધ્યતીતિ ચેન્ન- એતસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
ન હિ શ્રોત્રગુણત્વે દ્રવ્યત્વે વાસિદ્ધે સાક્ષાત્સમ્બન્ધે શબ્દસ્ય પ્રમાણમસ્તિ ।
"પરિશેષો ઽસ્તિ ।

તથા હિ- સદાદ્યભેદેન સામાન્યાદિત્રયવ્યાવૃત્તૌ મૂર્તદ્રવ્યસમવાયનિષેધેન કર્મત્વનિષેધાત્ દ્રવ્યગુણત્વપરિશેષે સંયોગસમવાયયોરન્યતરઃ સમ્બન્ધઃ" ઇતિ ચેન્ન- બાધકબલેન પરિશેષે દ્રવ્યત્વસ્યાપિ નિષેધાલ્લિઙ્ગગ્રાહકપ્રમાણબાધાપત્તેઃ ।
બાધકે સત્યપિ વા દ્રવ્યત્વાપ્રતિષેધે કર્મત્વાદીનામપ્યપ્રતિષેધપ્રસક્તૌ પરશેષાસિદ્ધેઃ ।
તસ્માદેકદેશપરિશેષો ન પ્રમાણમ્ ।
સન્દેહસઙ્કોચમાત્રહેતુત્વાત્ ।
અથ દ્રવ્યત્વે કિં બાધકમ્? ઉચ્યતે- શબ્દો ન દ્રવ્યં બહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાહેતુત્વાદ્રૂપાદિવત્ ।
ઇતિ પરિશેષાદ્ગુણત્વેન (96)સમવાયિ(ય)સિદ્ધૌ લિઙ્ગગ્રાહકપ્રમાણબાધિતત્વાન્નાવ્યવહિતસમ્બન્ધગ્રાહ્યત્વેન દ્રવ્યત્વસિદ્ધઃ ।
નિ ચાસિદ્ધેન સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્; અસિદ્ધસ્ય હીનબલત્વાત્ ।
[કુ.2.246] નનુ શબ્દસ્તાવદ(97)શ્રોત્રગુણો નૈવેતિ ત્વયૈવ સાધિતં પ્રબન્ધેન ।
ન ચ શ્રોત્રગુણઃ; તેન ગૃહ્યમાણત્વાત્ ।
યદ્ યેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, નાસૌ તસ્ય ગુણઃ; યથા ગૃહ્યમાણો ગન્ધાદિઃ ।
શ્રોત્રં વા ન સ્વવગુણગ્રાહકમ્ ઇન્દ્રિયત્વાત્ ઘ્રાણવત્ ઇતિ ન ગુણત્વસિદ્ધિરિતિચેત્- તતઃ કિમ્? ન ચૈતદપિ; ઘ્રાણાદિસમવેતગન્ધાદ્યગ્રહે સ્વગુણત્વસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ ।
(98)અયોગ્યત્વં હિ તત્રોપાધિઃ ।
[કુ.2.247] અન્યથા- સુખાદિર્નાત્મગુણઃ તેન ગૃહ્યમાણત્વાત્ રૂપાદિવત્ ।
ન વા તેન ગૃહ્યતે તત્સમવેતત્વાદદૃષ્ટવત્ ।
આત્મા વા ન તદ્ગ્રાહકઃ તદાશ્રયત્વાત્ ગન્ધાદ્યાશ્રયઘટાદિવદિત્યાદ્યપિ શઙ્ક્યેત ।
તસ્માત્ સ્વગુણઃ પરગુણે વાયોગ્યો ન ગૃહ્યતે; ગૃહ્યતે તુ યોગ્યો યોગ્યોન ।
તત્ કિમત્રાનુપપન્નમ્ ।
[કુ.2.248] અવશ્યં ચ શ્રોત્રેણ વિશેષગુણગ્રાહિણા ભવિતવ્યમ્ ઇન્દ્રિયત્વાત્ ।
અન્યથા તન્નિર્માણવૈયર્થ્યાત્ ।
(99)તદન્યસ્યેન્દ્રિયાન્તરેણૈવ ગ્રહણાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યવિશેષગ્રહણે તદુપયોગઃ; (100)વિશેષગુણયોગ્યતામાશ્રિત્યૈવેન્દ્રિયસ્ય દ્રવ્યગ્રાહકત્વાત્; ન દ્રવ્યસ્વરૂપયોગ્યતામાત્રેણ ।
અન્યથા ચાન્દ્રમસં તેજઃ સ્વરૂપેણ યોગ્યમિતિ તદપ્યુપલભ્યેત; આત્મા વા મનો ગ્રાહ્ય ઇતિ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામપ્યુપલભ્યેત; અનુદ્ભૂતરૂપે ઽપિ વા ચક્ષુઃ પ્રવર્તતે ।
તસ્માત્ ગુણયોગ્યતામેવ પુરસ્કૃત્યેન્દ્રિયાણિ દ્રવ્યમુપાદદતે; નાતો ઽન્યથેતિ સ્થિતિઃ ।
અત એવ નાકાશાદયશ્ચાક્ષુષાઃ ।
[કુ.2.249] અસ્તુ તર્હિ શબ્દો નિત્યઃ નિત્યાકાશૈક(101)ગુણત્વાત્ તદ્ગતપરમમહત્(102)પરિમાણવદિતિ પ્રત્યનુમાનમિતિ ચેન્ન- અકાર્યત્વસ્યોપાધેર્વિદ્યમાનત્વાત્ ।
અન્યથા-
આત્મવિશેષગુણા નિત્યાઃ તદેકગુણત્વાત્તદ્ગતપરમમહત્ત્વવદિત્યપિ સ્યાત્ ।
"અસ્ય પ્રત્યક્ષબાધિતત્વાદહેતુત્વમિતિ ચેન્ન- નિરુપાધેર્બાધાનવકાશાત્ ।
સ્વભાવપ્રતિબદ્ધસ્ય ચ તત્પરિત્યાગે સ્વભાવપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્બાધેન વોપાધિરુન્નીયતે, અન્યથા વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
[કુ.2.250] એતેન શ્રાવણત્વાચ્છબ્દત્વવદિત્યપિ પરાસ્તમ્; અત્રાપિ તસ્યૈવોપાધિત્વાત્ ।
અન્યથા ગન્ધરૂપરસસ્પર્શા અપિ નિત્યાઃ પ્રસજ્યેરન્; ઘ્રાણાદ્યેકૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ ગન્ધત્વાદિવદિત્યપિ પ્રયોગસૌકર્યાત્ ।
[કુ.2.251] વિરોધવ્યભિચારાવસમ્ભાવિતાવેવાત્રેત્યસિદ્ધિરેવ (103)શિષ્યતે ।
સાપિ નાસ્તિ ।
તથા હિ- શબ્દસ્તાવત્ "પૂર્વોક્ત(104)ન્યાયેન સ્વાભાવિકતીવ્રમન્દતરતમાદિભાવેન પ્રકર્ષનિકર્ષવાનુપલભ્યતે ।
ઇયં ચ પ્રકર્ષનિકર્ષવત્તા કારણભેદાનુવિધાયિની સર્વત્રોપલબ્ધા ।
અકારણકા હિ નિત્યાઃ પ્રકર્ષવન્ત એવ ભવન્તિ, યથાઽકાશાદયઃ; નિકૃષ્ટા એવ વા , યથા પરમાણ્વાદયઃ ।
ન તુ કિઞ્ચદતિશયાનાઃ કુતશ્ચિદપકૃષ્યન્તે ।
તદિયં નિત્યેભ્યો વ્યાવર્તમાના કારણવત્સુ (તાં) ચ ભવન્તી જાયમાનતામાદાયૈવ વિશ્રામ્યતીતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધૌ પ્રયુજ્યતે- શબ્દો જાયતે, પ્રકર્ષનિકર્ષાભ્યામુપતત્વાત્ માધુર્યાદિવત્ ।
અન્યથા નિયામકમન્તરેણ ભવન્તી નિત્યેષ્વપિ સા સ્યાત્ (ભવતીતિ નિત્યે ઽપિ સ્યાત્); નિયમહેતોરભાવાત્ ।
શબ્દાદન્યત્રેયં ગતિરિતિ ચેન્ન- સાધ્યધર્મિણં વિહાયેતિ પ્રત્યવસ્થાનસ્ય સર્વાનુમાનસુલભત્વાત્ ।
ન ચેહ (105) વ્યઞ્જકતારતમ્યાદ્વ્યઞ્જનીયતારતમ્યમ્; અસ્વાભાવિકત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યવસ્થિતં ચ સ્વાભાવિકત્વમ્ ।
ન ચ વ્યઞ્જકોત્પાદકાભ્યામન્યસ્યાનુવિધાનમસ્તિ ।
ન ચ સ્વાભાવિકત્વૌપાધિકત્વાભ્યામન્યઃ પ્રકારઃ સમ્ભવતિ ।
[કુ.2.252] ઠસ્યાદેતત્ ।
તથાપ્યુત્પત્તેર્નિત્યત્વેન કો વિરોધઃ? યેન પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
અસિદ્ધે ચ તસ્મિન્, ભવતાં વ્યાપકત્વાસિદ્ધઃ, અસ્માકમપ્રયોજકઃ સૌગતાનાં સન્દિગ્ધવિપક્ષવૃત્તિ(વ્યાવૃત્તિ)રયમુપક્રાન્તો હેતુઃ" ઇતિ ચેત્- ન ।
ઇદં હ્યુત્પત્તિમત્ત્વં વિનાશકારણસન્નિધિવિરુદ્ધેભ્યો નિત્યેભ્યઃ સ્વવ્યાપકનિવૃત્તૌ નિવર્તમાનં વિનાશકસન્નિધિમતિ વિનાશિનિ વિશ્રામ્યતીતિ ।
"વિનાશકારણસન્નિધાનેનાવશ્યં જાયમાનસ્ય ભવિતવ્યમિતિ કુતો નિર્ણીતઽમિતિ ચેત્- ન તદસન્નિધાનં હિ ન તાવદાકાશાદેરિવ સ્વભાવવિરોધાત્; ઉત્પત્તિવિનાશ(શક)યોઃ સંસર્ગદર્શનાત્ ।
અવિરુદ્ધયોરસન્નિધિસ્તુ દેશવિપ્રકર્ષાદ્ધિમવદ્વિન્ધ્યયોરિવ સ્યાત્ ।
દેશયોરપિ વિપ્રકર્ષો વિરોધાદ્વા હેત્વભાવાદ્વા ।
પૂર્વોક્તાદેવ ન પ્રથમઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ પટકુઙ્કુમયોરિવ સ્યાત્, યદિ કુઙ્કુમસમાગમાદર્વાગિવ પ્રધ્વંસકસંસર્ગાદર્વાગેવ પટો વિનશ્યેત્ ।
યથા હિવિનાશકારણં વિના ન વિનાશઃ, તથા યદિ કુઙ્કુમસમાગમં વિના ન વિનાશઃ પટસ્યેતિ સ્યાત્, કસ્તયોઃ સંસર્ગ વારયેત્ ।
તસ્માદવિરુદ્ધયોરસંસર્ગઃ કાલવિપ્રકર્ષનિયમેન વ્યાપ્તઃ ।
સ (106)ચાતો નિવર્તમાનઃ સ્વવ્યાપ્યમુપાદાય નિવર્તત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
[કુ.2.253] ઠસ્યાદેતત્ ।
યદ્યેવમાસ્થિરઃશબ્દઃ, કથમર્થેન સઙ્ગતિરસ્યોપવભ્યતે" ઇતિ ચેત્- યથૈવાર્થસ્યાસ્થિરસ્ય (107)તેન ।
"જાતિરેવ પદાર્થઃ, ન વ્યક્તિરિતિ ચેન્ન- શબ્દાત્તદલાભપ્રસઙ્ગાત્ ।
આક્ષેપત ઇતિ ચેત્- કઃ ખલ્વયમાક્ષેપો નામ? તાવદનુમાનમ્; અનન્તાભિઃસહ સઙ્ગતિવદવિનાભાવસ્યાપિ ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્ ।
શક્યત્વે વા, સઙ્ગતેરપિ તથૈવ સુગ્રહત્વાત્ વ્યક્તિમાત્રરૂપેણાવિનાભાવ" ઇતિ ચેન્ન- વ્યક્તિત્વસ્ય સામાન્યસ્યાભાવાત્ ।
ભાવે વા, તદાક્ષેપે ઽપિ વિશેષાનાક્ષેપાત્ ।
વાચ્યત્વમપિ વા તથૈવાસ્તુ? કિમાક્ષેપેણ; સઙ્ગતેરવિરોધાદિતિ ।
[કુ.2.254] અર્થાપત્તિરાક્ષેપ ઇતિ ચેન્ન- વ્યક્ત્યા[ક્તિં] વિના કિમનુપપન્નમ્? "જાતિઽરિતિ ચેન્ન- તન્નાશાનુત્પાદદશાયામપિ સત્ત્વાત્ ।
"તથાપિ ન વ્યક્તિમાત્રં વિનેઽતિ ચેન્ન- માત્રાર્થાભાવાત્ ।
"વ્યક્તિજ્ઞાનમન્તરેણ જાતિજ્ઞાનમનુપપન્નઽમિતિ ચેન્ન- તદભાવે ઽપ્યુત્પાદાત્ ।
"વ્યક્તિવિષયતાં (ત્વં)વિના જાતિવિષયતા તસ્યાનુપ(તાનુપ)પન્નેઽતિ ચેન્ન- એવં તર્હ્યેકજ્ઞાનગોચરતાયાં કિમનુપપન્નં (108)કિં પ્રતિપાદયેદિતિ ।
"જાતીનામન્વયાનુપપત્ત્યા વ્યક્તિરવસીયત" ઇતિ ચેન્ન- (109)પરસ્પરાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.255] સ્યાદેતત્- પ્રતિબન્ધં વિનાપિ પક્ષધર્મતાબલાત્ યથા લિઙ્ગં વિશેષે પર્યવસ્યતિ, તથા સઙ્ગતિં વિનાપિ શબ્દઃ શક્તિવિશેષાદ્વિશેષે પર્યવસ્યતિ ।

સ એવાઽક્ષેપ ઇત્યુચ્યતે ઇતિ ચેત્- ન તાવત્ પ્રતીતિઃ ક્રમેણ; અપેક્ષણીયાભાવેન વિરમ્યવ્યાપારાયોગાત્ ।
જાતિપ્રત્યાયનમપેક્ષત ઇતિ ચેત્- કૃતં તર્હિ શબ્દશક્તિક(ક્તિભેદક)લ્પનયા; તાવતૈવ તત્સિદ્ધેઃ ।
ઓમિતિ ચેન્ન- વ્યક્ત્યનાલમ્બનાયા જાતિપ્રતીતેરસમ્ભવાદિત્યુક્તત્વાત્; પ્રમાણાન્તરાપાતપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
સ્મરણં તદિત્યયમદોષ ઇતિ ચેન્ન- અનનુભૂતાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્ત્વેકૈવ પ્રતીતિરિતિચેત્- કૃતં તર્હિ શક્તિભેદ(દ્વય)કલ્પનયા ।
[કુ.2.256] એવં ચ યથા સામાન્યવિષયા શક્તિરેકૈવ તદ્વતિ પર્યવસ્યતિ, તથા સામાન્યાશ્રયાસઙ્ગતિસ્તદ્વતિ પર્યવસ્યેદિતિ ।
ન ચ નિત્યા અપિ વર્ણાઃ સ્વરાનુપૂર્વ્યાદિહીનાઃ પદાર્થૈઃ સઙ્ગમ્યન્તે ।
ન ચ તદ્વિશિષ્ટત્વમપિ તેષાં નિત્યમ્ ।
તસ્માત્તત્તજ્જાતીયક્રોડનિવિષ્ટા એવ પદાર્થાઃ પદાનિ ચ સમ્બધ્યન્તે, નાતો ઽન્યથેતિ, નૈતદનુરોધેનાપિ શબ્દસ્ય નિત્યત્વમાશઙ્કનીયમિતિ ।
[કુ.2.257] યદા ચ વર્ણા એવ ન નિત્યાઃ, તદા કૈવ કથા પુરુષવિવક્ષાધીનાનુપૂર્વ્યાદિવિશિષ્ટવર્ણસમૂહરૂપાણાં પદાનામ્? કુતસ્તરાં ચ તત્સમૂહરચનાવિશેષસ્વભાવસ્ય વાક્યસ્ય? કુતસ્તમાં (માં ચ?)તત્સમૂહસ્ય વેદસ્ય? [કુ.2.258] પરતન્ત્રપુરુષ (110)પરમ્પરાધીનતયા પ્રવાહાવિચ્છેદમેવ નિત્યતાં બ્રૂમ ઇતિ ચેત્- એતદપિ નાસ્તિ; સર્ગપ્રલયસમ્ભવાત્ ।
અહોરાત્રસ્યાહોરાત્રપૂર્વકત્વનિયમાત્, કર્મણાં વિષમવિપાકસમયતયા યુગપદ્વૃત્તિનિરોધાનુપપત્તેઃ, વર્ણાદિવ્યવસ્થાનુપપત્તેઃ, સમયાનુપલબ્ધૌ(નુપપત્તૌ)શાબ્દવ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગાત્, ઘટા(ટપટા)દિસમ્પ્રદાયભઙ્ગપ્રસઙ્ગાચ્ચ કથમેવમિતિ ચેત્- [કુ.2.259] ઉચ્યતે- વર્ષાદિવદ્ ભવોપાધિઃ વૃત્તિરોધઃ સુષુપ્તિવત્ ।
ઉદ્ભિદ્વૃશ્ચિકવદ્વર્ણાઃ માયાવત્સમયાદયઃ

તત્પૂર્વકત્વમાત્રે સિદ્ધસાધનાત્(નમ્), અનન્તરતત્પૂર્વકત્વે અપ્રયોજકત્વાત્; વર્ષાદિદિનપૂર્વકતદ્દિનનિયમભઙ્ગવદુપપત્તેઃ ।
રાશ્યાદિવિશેષસંસર્ગરૂપકાલોપાધિપ્રયુક્તં હિ તત્; તદભાવ એવ વ્યાવૃત્તેઃ ।
તથેહાપિ સર્ગાનુવૃત્તિનિમિત્તબ્રહ્માણ્ડસ્થિતિરૂપકાલોપાધિનિબન્ધન(ધિપ્રયુક્ત)ત્વાત્તસ્ય, તદભાવ એવ વ્યાવૃત્તૌ કો દોષઃ ।
ન ચ તદનુત્પન્નમનશ્વરં વા; અવયવિત્વાત્ ।
[કુ.2.260] વૃત્તિનિરોધસ્યાપિ સુષુપ્ત્યવસ્થાવદુપપત્તેઃ ।
ન હિ-"અનિયતવિપાકસમયાનિ કર્માણીઽતિ તદાનીં કૃત્સ્નાન્યેવ ભોગા(111)વિમુખાનિ ।
ન હ્યચેતયતઃ કશ્ચિદભોગો નામ; વિરોધાત્ ।
કસ્તર્હિ તદાનીં શરીરસ્યોપયોગઃ? તં પ્રતિ ન કશ્ચિત્ ।
તર્હિ કિમર્થમનુવર્તતે? ઉત્તરભોગાર્થમ્; ચક્ષુરાદિવત્ ।
પ્રાણિતિ કિમર્થં? શ્વાસપ્રશ્વાસસન્તાનેનાઽયુષો ઽવસ્થાભેદાર્થમ્; તેન ભો(ભેદે ભો)ગવિશેષસિદ્ધેઃ ।
[કુ.2.261] એકસ્યૈવ તત્ કથઞ્ચિદુપપદ્યતે, ન તુ વિશ્વસ્યેતિ ચેત્- અનન્તતયા અનિયતવિપાકસમયતયા ઉપમર્દ્યેપમર્દકસ્વભાવતયા ચ કર્મણામ્, વિશ્વસ્ય, એકસ્ય વા કો વિશેષઃ, યેન તન્ન ભવેત્ ।
ભવતિ ચ સર્વસ્યૈવ (112)સુસ્વાપઃ ।
ક્રમેણ, ન તુ યુગપદિતિ ચેન્ન- કારણક્રમાયત્તત્વાત્કાર્યક્રમસ્ય ।
ન ચ સ્વહેતુબલાયાતૈઃ કારણૈઃ ક્રમેણૈવ ભવિતવ્યમ્; અનિયતત્વાદેવ સર્વગ્રાસવત્ ।
ગ્રહાણાં હ્યન્યદા સમાગમાનિયમે ઽપિ, તથા કદાચિત્ સ્યાત્, યથા કલાદ્યનિયમે ઽપિ સર્વમણ્ડલોપરાગઃ સ્યાત્- ત્રિદોષસન્નિપાતવદ્વા ।
યથા હિ વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં ચયપ્રકોપપ્રશમક્રમાનિયમે ઽપિ એકદા સન્નિપાતઃ સ્યાત્, તદા દેહસંહારઃ, તથા કાલાનલપવનમહાર્ણવાનાં સન્નિપાતે બ્રહ્માણ્ડદેહપ્રલયાવસ્થાયાં યુગપદેવ ભોગરહિતાશ્ચેતનાઃસ્યુરિતિ કો વિરોધઃ? ।
તથાપિ વિદેહાઃ કર્મિણ ઇતિ દુર્ઘટમિતિ ચેત્- કિમત્ર દુર્ઘટમ્; ભોગવિરોધવત્ શરીરેન્દ્રિયવિષયનિમિત્તનિરોધાદેવ તદુપપત્તેઃ ।
[કુ.2.262] વૃશ્ચિકતણ્ડુલીય(113)કાદિવત્ વર્ણાદિવ્યવસ્થાપ્યુપપદ્યતે ।
યથા હિ વૃશ્ચિકપૂર્વકત્વે ઽપિ વૃશ્ચિકસ્ય, ગોમયાદાદ્યઃ; તણ્ડુલીયકપૂર્વકત્વે ઽપિ તણ્ડુલીયકસ્ય, તણ્ડુલકણાદાદ્યઃ; વન્હિપૂર્વકત્વે ઽપિ વન્હેઃ, અરણેરાદ્યઃ; એવં ક્ષીરદધિઘૃતતૈલકદલી(114)કાણ્ડાદયઃ તથા માનુષપશુગોબ્રાહ્મણપૂર્વકત્વે ઽપિ તેષામ્, પ્રાથમિકાસ્તત્તત્કર્મોપનિબદ્ધભૂતભેદહેતુકા એવ ।
સ એવ હેતુઃ સર્વત્રાનુગત ઇતિ સર્વેષાં તત્સાન્તાનિકાનાં સમાનજાતીયત્વમિતિ કિમસઙ્ગતમ્ ।
ગતં તર્હિ ગોપૂર્વકો ઽયં ગોત્વાદિત્યાદિના ।
ન ગતમ્; યોનિજેષ્વેવ વ્યવસ્થાપનાત્ ।
માનસાસ્ત્વન્યથાપીતિ ।
ગોમયવૃશ્ચિકાદિવદિદાનીમપિ કિં[અપિ તથા કિં] ન સ્યાદિતિ ચેન્ન- કાલવિશેષનિયતત્વાત્કાર્યવિશેષાણામ્ ।
ન હિ વર્ષાસુ ગોમયાચ્છાલૂક ઇતિ હેમન્તે ઽપિ સ્યા(પિ કિં ન સ્યા)ત્ ।
[કુ.2.263] સમયો ઽપ્યેકેનૈવ, માયાવિનેવ, વ્યુત્પાદ્યવ્યુત્પાદકભાવાવસ્થિતનાનાકાર્યાધિષ્ઠાનાત્ વ્યવહારત એવ સુકરઃ ।
યથા હિ માયાવી સૂત્રસઞ્ચારાધિષ્ઠિતં દારુપુત્રકમ્, "ઇદમાનયેઽતિ પ્રયુઙ્ક્તે ।
સ ચ દારુપુત્રકસ્તથા કરોતિ ।
તદા ચેતનવ્યવહારાદિવ (115)તદ્ધર્શી બાલો વ્યુત્પાદ્યતે તથા- ઇહાપિ સ્યાત્ ।
ક્રિયાવ્યુત્પત્તિરપિ તત એવ કુલાલકુવિન્દાદીનામ્ ।
[કુ.2.264] સર્ગાદાવેવ કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્ વિશ્વસન્તાનો ઽયં દૃશ્યસન્તાનશૂન્યૈઃ સમવાયિભિરારબ્ધઃ સન્તાનત્વાત્ આરણેયસન્તાનવત્ ।
વર્તમાનબ્રહ્માણ્ડપરમાણવઃ પૂર્વમુત્પાદિતસજાતીયસન્તાનાન્તરાઃ નિત્યત્વે સતિ તદારમ્ભકત્વાત્ પ્રદીપપરમાણુવદિત્યાદિ ।
[કુ.2.265]
અવયવાનામાવાપોદ્વાપા(116)દુત્પત્તિવિનાશૌ ચ સ્યાતામ્, સન્તાનાવિચ્છેદશ્ચેતિ કો વિરોધ ઇતિ ચેન્ન- એવં હિ (117)પ(ઘ)ટાદિસન્તાનાવિચ્છેદો ઽપિ સ્યાત્ ।
વિપર્યયસ્તુ દૃશ્યતે ।
કન્થાદિ (118) (કર્ત્રાદિ) ભોગવિશેષસમ્પાદનપ્રયુક્તો ઽસાવિતિ ચેન્ન- દ્વ્યણુકેષુ તદભાવાત્ ।
તથા ચ તત્રા(તદ)વયવાનામપગમાભાવે ઽનાદિત્વપ્રસઙ્ગે દ્વ્યણુકત્વવ્યાઘાતઃ ।
તસ્માત્ યત્કાર્યં યન્નિબન્ધનસ્થિતિઃ, તદપગમે તન્નિવૃત્તિઃ ।
યત્ યદ્ધેતુકમ્, તદુપગમે તસ્યોત્પત્તિઃ ।
ન ચ કાર્યસ્ય સ્થિતિનિબન્ધનં નિત્યમેવ; નિત્યસ્થિતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ નિત્ય એવ હેતુઃ;અકાદાચિત્કત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તત્ અતિનિસ્તરઙ્ગમેતત્ ।
ઈદૃશ્યાં ચ વસ્તુસ્થિતૌ ભોગો ઽપિ કર્મભિરેવમેવ વસ્તુસ્વભાવાનતિક્રમેણ સમ્પાદનીય ઇતિ દ્વ્યણુકવત્ પિપીલિકાણ્ડાદેર્બ્રહ્માણ્ડપર્યન્તસ્યાપિ વિશ્વસ્યેયમેવ ગતિરિતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ ।
[કુ.2.266] તથા ચ બ્રહ્માણ્ડે પરમાણુસાદ્ભવિતરિ પરમાણુષુ ચ સ્વતન્ત્રેષુ પૃથગાસીનેષુ તદન્તઃપાતિનઃ પ્રાણિગણાઃ (119)ક્વ વર્તન્તામ્, કુપિતકપિકપોલાન્તર્ગતોદુમ્બરમશકસમૂહવત્, દવદહનદહ્યમાનદારૂદરવિઘૂર્ણમાનઘુણસઙ્ઘાતવત્, પ્રલયપવનોલ્લાસનીયૌર્વાનલનિપાતિપોતસાંયાત્રિકસાર્થવદ્વેતિ ।
[કુ.2.267] (120)અપિ ચ- જન્મસંસ્કારવિદ્યાદેઃ શક્તેઃ સ્વાધ્યાયકર્મણોઃ ।
હ્રાસદર્શનતો હ્રાસઃ સમ્પ્રદાયસ્ય મીયતામ્

પૂર્વં હિ માનસ્યઃ પ્રજાઃ સમભવન્; તતો ઽપત્યૈકપ્રયોજનમૈથુનસમ્ભવાઃ; તતઃ કામા(લા?)વર્જનીયસન્નિધિજન્માનઃ; ઇદાનીં દેશકાલાદ્યવસ્થયા પશુધર્માદેવ ભૂયિષ્ઠાઃ ।
પૂર્વં ચરુપ્રભૃતિષુ સંસ્કારાઃ (121) સમાધાયિષત; તતઃ ક્ષેત્રપ્રભૃતિષુ; તતો ગર્ભાદિતઃ; ઇદાનીં તુ જાતેષુલૌકિક(લોક)વ્યવહારમાશ્રિત્ય ।
પૂર્વં સહસ્રશાખો વેદો ઽધ્યગાયિ; તતો વ્યસ્તઃ; તતઃ ષડઙ્ગ એકઃ;ત્ ઇદાનીં તુ ક્વચિદેકા શાખેતિ ।
(122)પૂર્વં ઋતવૃત્તયો બ્રાહ્મણાઃ પ્રાદ્યોતિષત; તતો ઽમૃતવૃત્તયઃ; (123)તતો મૃતવૃત્તયઃ; સમ્પ્રતિ પ્રમૃતસત્યાનૃતકુસીદપાશુપાલ્યશ્વવૃત્તિ(124)વૃત્તિયો ભૂયાંસઃ ।
પૂર્વં દુઃખન બ્રાહ્મણૈરતિથયો ઽલભ્યન્ત; તતઃ ક્ષત્રિયાતિથયો ઽપિ સંવૃત્તાઃ; તતો (125)વૈશ્યાઽવેશિનો ઽપિ; સમ્પ્રતિ શૂદ્રાન્નભોજિનો ઽપિ ।
(126)પૂર્વમમૃતભુજઃ; તતો વિઘસભુજઃ; તતો ઽન્નભુજઃ; સમ્પ્રત્યઘભુજ એવ ।
પૂર્વં ચતુષ્પાદ્ધર્મ (127)આસીત્; તતસ્તનૂયમાને તપસિ ત્રિપાત્; તતો મ્લાયતિ જ્ઞાને દ્વિપાત્; સમ્પ્રતિ જીર્યતિ યજ્ઞે દાનૈકપાત્ ।
સો ઽપિ પાદો (128)દુરાગતાદિવિપાદિકાશતદુઃસ્થઃ અશ્રદ્ધામલકલઙ્કિતઃ કામક્રોધાદિકણ્ટકશતજર્જરઃ પ્રત્યહમપચીયમાનવીર્યતયા ઇતસ્તતઃ સ્ખલન્નિવોપલમ્ભતે ।
[કુ.2.268] ઠૈદાનીમિવ સર્વત્ર દૃષ્ટાન્નાધિકમિષ્યતે" ઇતિ ચેન્ન- સ્મૃત્યનુષ્ઠાનાનુમિતાનાં શાખાનામુચ્છેદદર્શનાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્મૃતીનામાચારસ્ય ચ પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
મન્વાદીનામતીન્દ્રિયાર્થદર્શને પ્રમાણાભાવાત્ ।
આચારાત્ સ્મૃતિઃ, સ્મૃતેશ્ચાચાર ઇત્યનાદિતાભ્યુપગમે અન્ધપરમ્પરાપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.269] આસંસારમનામ્નાતસ્ય ચ વેદત્વવ્યાઘાતેનાનુમાનાયોગાત્ ।
ઉત્પત્તિતો ઽભિવ્યક્તિતો ઽભિપ્રાયતો વાનવચ્છિન્નવર્ણમાત્રસ્ય નિર્થકત્વાત્ ।
[કુ.2.270] યદિ ચ શિષ્ટાચારત્વાદિદં હિતસાધનમ્, કર્તવ્યં વેત્યનુમિતમ્, કિં વેદાનુમાનેન; તદર્થસ્યાનુમાનત એવ સિદ્ધેઃ ।
ન ચ ધર્મવેદનત્વાત્ ઇદમેવાનુમાનમ્ અનુમેયો વેદઃ; પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્; અશબ્દત્વાચ્ચ ।
[કુ.2.271] અથ શિષ્ટાચારત્વાત્પ્રમાણમૂલો ઽયમિતિ ચેત્- તતઃસિદ્ધસાધનમ્; પ્રત્યક્ષમૂલત્વાભ્યુપગમાત્; તદસમ્ભવે ઽપ્યનુમાનસમ્ભવાત્ ।
નિત્યમજ્ઞાયમાનત્વાત્તત્ અપ્રત્યાયકં કથમનુમાનં કથં ચ મૂલમિતિ ચેત્- વેદઃ કિમજ્ઞાયમાનઃ પ્રત્યાયકઃ; અપ્રત્યાયક એવ વા મૂલમ્; યેન જડતમતમાદ્રિયસે ।
અનુમિતત્વાત્ જ્ઞાયમાન એવેતિ ચેત્- લિઙ્ગમપ્યેવમેવાસ્તુ ।
અનુમેયપ્રતીતેઃ પ્રાક્તની લિઙ્ગપ્રતીતિરપેક્ષિતા; કારણત્વાત્; ન તુ પશ્ચાત્તનીતિ ચેત્- શબ્દપ્રતીતિરપ્યેવમેવ ।
[કુ.2.272] આચારસ્વરૂપેણ શબ્દમૂલત્વમનુમીયતે ।
તેન તુ શબ્દેન કર્તવ્યતા પ્રતીયત ઇતિ ચેન્ન- આચારસ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેન મૂલાન્તરાનપેક્ષણાત્ ।
તસ્માત્કર્તવ્યતાયાં પ્રત્યક્ષાભાવાત્, અપ્રમિતતયા ચ શબ્દાનુમાનાનવકાશાત્, પ્રત્યક્ષશ્રુતેરસમ્ભવાત્, શિષ્ટાચારત્વેનૈવ કર્તવ્યતામનુમાય તયા મૂલશબ્દાનુમાનમ્ ।
તથા ચ કિં તેન; તદર્થસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ ।
[કુ.2.273] (129)ઠતથાપ્યાગમમૂલત્વમેવ તસ્ય; વ્યાપ્તેઃ" ઇતિ ચેત્- અત એવ તર્હિ તસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનમૂલત્વમનુમેયમ્ ।
આદિમતસ્તત્ત્વં સ્યાત્; અયં ત્વનાદિરિતિ ચેત્- આચારો ઽપિ (130) તર્હીદમ્પ્રથમસ્તથા સ્યાત્, અયં ત્વનાદિર્વિનાપ્યાગમં ભવિષ્યતિ ।
આચારકર્તવ્યતાનુમાનયોરેવમનાદિત્વમસ્તુ;
કિં નશ્છિન્નમિતિ ચેત્- પ્રથમં તાવ"ન્નિત્યાનુમેયો વેદઽઇતિ; દ્વિતીયં ચ "દેશનૈવ ધર્મે પ્રમાણઽમિતિ ।
[કુ.2.274] (131)અથાયમાશયઃ- વૈદિકા અપ્યાચારાઃ રાજસૂયાશ્વમેધાદયઃ સમુચ્છિદ્યમાનાઃ દૃશ્યન્તે; યત ઇદાનીં નાનુષ્ઠીયન્તે ।
ન ચૈતે પ્રાગપિ નાનુષ્ઠિતા એવ; તદર્થસ્ય વેદરાશેરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ સમુદ્રતરણોપદેશવત્ ।
ન ચૈવમેવાસ્તુ; દર્શાદ્યુપદેશેન તુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
એવમ્, પુનઃ સ કશ્ચિત્ કાલો ભવિતા, યત્રૈતે ઽનુષ્ઠાસ્યન્તે ।
તથાન્યે(થા ચાન્યે)પ્યાચારાઃ સમુચ્છેત્સ્યન્તે અનુષ્ઠાસ્યન્તે ચ, ઇતિ ન વિચ્છેદઃ ।
તતસ્તદ્વદાગમમૂલતા ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ પ્રવાહાદૌ લિઙ્ગાભાવે કર્તવ્યત્વાગમયોરનનુમાનાત્, અસત્યાં પ્રત્યક્ષશ્રુતૌ આચારસઙ્કથાપિ કથમિતિ સર્વવિપ્લવઃ ।
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષશ્રુતિરેવ મૂલમાચારસ્ય; સા ચેદાનીં નાસ્તીતિ શાખોચ્છેદઃ ।
[કુ.2.275] અધુનાપ્યસ્તિ સાન્યત્રેતિ ચેત્- અત્ર કથં નાસ્તિ? કિમુપાધ્યાયવંશાનામન્યત્ર ગમનાત્, તેષામેવોચ્છેદાદ્વા, આહોસ્વિત્ સ્વાધ્યાયવિચ્છેદાત્ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ; સર્વેષામન્યત્ર ગમને ઉચ્છેદે વા નિયમેન ભારતવર્ષે શિષ્ટાચારસ્યાપ્યુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્; તસ્યાધ્યેતૃસમાનકર્તૃકત્વાત્ ।
અન્યત આગતૈરાચારપ્રવર્તને અધ્યયનપ્રવર્તનમપિ સ્યાત્ ।
ન તૃતીયઃ; આધ્યાત્મિક(132)શક્તિસમ્પન્નાનામન્તેવાસિનામવિચ્છેદે તસ્યાસમ્ભવાત્ ।
તસ્મા(133)દાયુરારોગ્યબલવીર્યશ્રદ્ધાશમદમગ્રહણધારણાદિશક્તેરહરહરપચીયમાનત્વાત્ સ્વાધ્યાયાનુષ્ઠાને શીર્યમાણે કથઞ્ચિદનુવર્તેતે; વિશ્વપરિગ્રહાચ્ચ ન સહસા સર્વોચ્છેદ ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
[કુ.2.276] (134)ગતાનુગતિકો લોક ઇત્યપ્રામાણિક એવાચારઃ, ન તુ શાખોચ્છેદઃ; અનેકશાખાગતેતિકર્તવ્યતાપૂરણીયત્વાદેકસ્મિન્નપિ કર્મણ્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્- ન- એવં હિ (135)મહાજનપરિગ્રહસ્યોપપ્લવસમ્ભવે (પ્લવે) વેદા અપિ ગતાનુગતિકતયૈવ લોકૈઃ પરિગૃહ્યન્ત ઇતિ, ન વેદાઃપ્રમાણં સ્યુઃ ।
તથા ચ વૃશ્ચિકભિયા પલાયમાનસ્યાશીવિષમુખે નિપાતઃ ।
(136) એતમેવ ચ કાલક્રમભાવિશાખોચ્છેદ(137)ભાવિનમનાશ્વાસમાશઙ્કમાનૈર્મહર્ષિભિઃ પ્રતિવિહિતમ્ ।
અતો નોક્તદોષો ઽપિ ।
[કુ.2.277] ન ચાયમુચ્છેદો જ્ઞાનક્રમેણ; યેન શ્લાઘ્યઃ સ્યાત્ ।
અપિ તુ પ્રમાદમદમાનાઽલસ્યનાસ્તિક્યપરિપાકક્રમેણ ।
(138)તતશ્ચોચ્છેદાન્તરં પુનઃ પ્રવાહઃ, તદનન્તરં ચ પુનરુચ્છેદ ઇતિ સારસ્વતમિવ સ્રોતઃ; અન્યથા કૃતહાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
(139)તથા ચ ભાવિપ્રવાહવદ્ ભવન્નપ્યયમુચ્છેદપૂર્વક ઇત્યનુમીયતે ।
સ્મરતિ ચ ભગવાન્વ્યાસો ગીતાસુ ભગવદ્વચનમ્- "યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાઽત્માનં સૃજામ્યહમ્ ॥
પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સમ્ભવામિ યુગે યુગે ॥
" ગી. (4.7.8) ઇતિ ।
[કુ.2.278] કઃ પુનરયં મહાજનપરિગ્રહઃ? (140)હેતુદર્શનશૂન્યૈર્ગહણધારણાર્થાનુષ્ઠાનાદિઃ ।
સ હ્યત્ર ન સ્યાત્ ઋતે નિમિત્તમ્ ।
[કુ.2.279] ન હ્યત્રાલસ્યાદિર્નિમિત્તમ્; દુઃખમયકર્મપ્રધાનત્વાત્ ।
નાપ્યન્યત્ર સિદ્ધપ્રામાણ્યે ઽભ્યુપાયે ઽનધિકારેણાસ્મિન્નનન્યગતિકતયાનુપ્રવેશઃ; પરૈઃ પૂજ્યાનામપ્યત્રા(141)પ્રવેશાત્ ।
નાપિ ભક્ષ્યપેયાદ્યદ્વૈતરાગઃ; તદ્વિભાગવ્યવસ્થાપરત્વાત્ ।
નાપિ કુતર્કાભ્યાસાહતિવ્યામોહઃ; આકુમારં પ્રવૃત્તેઃ ।
નાપિ સમ્ભવદ્વિપ્રલમ્ભપાષણ્ડસંસર્ગઃ; પિત્રાદિક્રમેણ પ્રવર્તનાત્ ।
નાપિ યોગાભ્યાસાભિમાનેનાવ્યગ્રતાભિસન્ધિઃ; પ્રાથમિકસ્ય કર્મકાણ્ડે (કાણ્ડ એવ) સુતરાં વ્યગ્રત્વાત્ ।
નાપિ જીવિકા; પ્રાગુક્તેન ન્યાયેન દૃષ્ટફલાભાવાત્ ।

નાપિ કુહકવઞ્ચના; પ્રકૃતે તદસમ્ભવાત્ ।
[કુ.2.280] સમ્ભવતિ (142)ત્વેતે હેતવો બૌદ્ધાદ્યાગમપરિગ્રહે ।
(143)તથા હિ, ભૂયસ્તત્ર કર્મલાઘવમિતિ અલસાઃ- ઇતઃ પતિતાનામપ્યનુપ્રવેશ ઇતિ અનન્યગતિકાઃ- ભક્ષ્યાદ્યનિયમ ઇતિ રાગિણઃ- સ્વેચ્છયા પરિ(યાર્થપરિ)ગ્રહ ઇતિ કુતર્કાભ્યાસિનઃ- પિત્રાદિક્રમાભાવાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ પાષણ્ડસંસર્ગિણઃ- "ઉભયોરન્તરં જ્ઞાત્વા કસ્ય શૌચં વિધીયતે" ઇત્યાદિ શ્રવણાદવ્યગ્રતાભિમાનિનઃ- સપ્તઘટિકાભોજનાદિસિદ્ધેર્જીવિકેતિ અયોગ્યાઃ- આદિત્યસ્તમ્ભનમ્ પાષાણપાટનમ્, શાખાભઙ્ગઃ, ભૂતાવેશઃ, પ્રતિમાજલ્પનમ્, ધાતુવાદ ઇત્યાદિ ધન્ધનાત્ (વઞ્ચનાત્) કુહકવઞ્ચિતાસ્તાન્ (144)પરિગૃણ્હન્તીતિ સમ્ભાવ્યતે ।
અતો ન તે મહાજનપરિગૃગીતા ઇતિ વિભાગઃ ।
[કુ.2.281] સ્યાદેતત્- યદ્યેવં સર્વકર્મણાં વૃત્તિવિરોધઃ, ન કિઞ્ચિદુત્પદ્યતે, ન કિઞ્ચિદ્વિનશ્યતીતિ સ્તિમિતાકાશકલ્પે જગતિ કુતો વિશેષાત્ પુનઃ સર્ગઃ? પ્રકૃતિપરિણતેરિતિ સાઙ્ખ્યાનાં શોભતે ।
બ્રહ્મપરિણતેરિતિ ભાસ્કરગોત્રે યુજ્યતે ।
વાસનાપરિપાકાદિતિ સૌગતમતમનુધાવતિ ।
કાલવિશેષાદિતિ ચોપાધિવિશેષાભાવાદયુક્તમ્ ।
અસતાં ચોપલક્ષણાનાં ન વિશેષકત્વમ્; સર્વદા
તુલ્યરૂપત્વાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનદ્વારા; અનિત્યસ્ય તસ્ય તદાનીમભાવાત્; નિત્યસ્ય ચ વિષયતઃ સ્વરૂપતશ્ચાવિશેષાદિતિ ચેત્- ન- [કુ.2.282] શરીરસઙ્ક્ષોભશ્રમજનિતનિદ્રાણાં પ્રાણિનામાયુઃપરિપાકક્રમસમ્પાદનૈકપ્રયોજનશ્વાસસન્તાનાનુવૃત્તિવત્ મહાભૂતસમ્પ્લવસઙ્ક્ષોભલબ્ધસંસ્કારાણાં પરમાણૂનાં મન્દતરતમાદિભાવેન કાલાવચ્છેદૈકપ્રયોજનસ્ય પ્રચયાખ્યસંયોગપર્યન્તસ્ય કર્મસન્તાનસ્યેશ્વરનિઃશ્વસિતસ્યાનુવૃત્તેઃ ।
કિયાનસાવિત્યત્ર, અવિરોધાત્ આગમપ્રસિદ્ધિમનતિક્રમ્ય તાવન્તમેવ કાલમિત્યનુમન્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડાન્તરવ્યવહારો વા કાલોપાધિઃ ।
તદવચ્છિન્ને કાલે પુનઃ સર્ગઃ ।
યથા ખલ્વલાબુલતાયાં વિતતાનિ ફલાનિ, તથા પરમેશ્વરશક્તાવનુસ્યૂતાનિ સહસ્રશો ઽણ્ડાનીતિ શ્રૂયતે ।
[કુ.2.283] (145)એવં વિચ્છેદસમ્ભવે કસ્ય કેન પરિગ્રહઃ, યતઃ પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
જ્ઞાપકશ્ચાયમર્થઃ ન કારકઃ ।
તતઃ કારકાભાવાન્નિવર્તમાનં કાર્યં જ્ઞાપકાભિમતઃ કથઙ્કારમાસ્થાપયેત્? [કુ.2.284] સ્યાદેતત્- (146)સન્તિ કપિલાદય એવ સાક્ષાત્કૃતધર્માણઃ કર્મયોગસિદ્ધાઃ ।
ત એવં સંસારાઙ્ગારેષુ પચ્યમાનાન્ પ્રાણિનઃ પશ્યન્તઃ પરમકારુણિકાઃ પ્રિયહિતોપદેશેનાનુગ્રહીષ્યન્તિ; કૃતં પરમેશ્વરેણાનપેક્ષિતકીટાદિસઙ્ખ્યાપરિજ્ઞાનવતા- ઇતિ-ચેન્ન- તદન્ય(તો ઽન્ય)સ્મિન્નનાશ્વાસાત્ ।
તથા હિ- અતીન્દ્રિયાર્થદર્શનોપાયો માવનેત્યભ્યુપગમે ઽપિ નાસૌ સત્યમેવ સાક્ષાત્કારમુત્પાદયતિ; યતઃ સમાશ્વસિમઃ ।
પ્રમાણાન્તરસંવાદાદિતિ ચેન્ન- અહિંસાદિ ।
(147)હિતસાધનમિત્યત્ર તદભાવાત્ ।
આગમો ઽસ્તીતિ ચેન્ન- ભાવનામાત્રમૂલત્વેન તસ્યાપ્યનાશ્વાસવિષયત્વાત્ ।
એકદેશસંવાદેનાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેન્ન- (148)સ્વપ્નાખ્યાનવદન્યથાપિ સમ્ભવાત્ ।
ન ચાનુપલબ્ધે ભાવનાપિ ।
ચોરસર્પાદયો હ્યુપલબ્ધા એવ ભીરુભિર્ભાવ્યન્તે ।
[કુ.2.285] ન ચ કર્મયોગયોર્હિતસાધનત્વં કુતશ્ચિદુપલબ્ધમ્ ।
ન ચૈત(ચ ત)યોઃ સ્વરૂપેણોપલમ્ભઃ ક્વચિદુપયુજ્યતે, ભાવનાસાધ્યો વા ।
ન ચાસ્મિન્નન્વયવ્યતિરેકૌ સમ્ભવતઃ; દેહાન્તરયોગ્યત્વાત્ફલસ્ય; અપ્રતીતતયા તદનુ(દનનુ?)ષ્ઠાને (149)તદભાવાચ્ચ ।
ન ચ કર્તૃભોક્તૃરૂપોભયદેહપ્રતિસન્ધાનાદેવ તદુપપદ્યતે; તદભાવાત્ ।
ન હ્યેતસ્ય પૂર્વકર્મણઃ ફલમિદમનુભવામીતિ કશ્ચિત્પ્રતિસન્ધત્તેઃ ।
[કુ.2.286] કેચિત્તથા ભવિષ્યન્તીતિ સમ્ભાવનામાત્રે ઽપ્યનાશ્વાસાત્ ।
વિનિગમનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રતિપન્નિશીથનિદ્રાણપ્રાતઃપ્રતિબુદ્ધસમસ્તોપાધ્યાયવત્ અન્યોન્યસંવાદાત્ કપિલાદિષુ સમાશ્વાસ ઇતિ ચેન્ન- એકજન્મપ્રતિસન્ધાનવત્ જન્માન્તરપ્રતિસન્ધાને પ્રમાણાભવાત્ ।
(150)તથાપિ ચાધિકારિવિશેષેણ બ્રાહ્મણત્વાદ્યપ્રતિસન્ધાને ઽનુષ્ઠાનરૂપસ્યાશ્વાસસ્યાભાવાત્ ।
ન હિ પૂર્વજન્મનિ માતાપિત્રોર્બ્રાહ્મણ્યાત્તદુત્તરત્ર બ્રાહ્મણ્યમિતિ નિયમઃ; યેન સર્ગાદૌ વર્ણાદિધર્મવ્યવસ્થા સ્યાત્ ।
ઈશ્વરવત્ અદૃષ્ટવિશેષોપનિબદ્ધભૂતવિશેષા(તભેદા)નુપલમ્ભાત્ ।
અતીન્દ્રિયાર્થદર્શિત્વે ચાનાશ્વાસસ્યોક્તત્વાત્ ।
[કુ.2.287] એતેન બ્રહ્માણ્ડાન્તરસઞ્ચારિવર્ણવ્યવસ્થયા સમ્પ્રદાયપ્રવર્તનમપાસ્તમ્- સઞ્ચારશક્તેરભાવાત્ ।
વર્ષાન્તરસઞ્ચરણમેવ હિ દુષ્કરમ્ ।
કુતો લોકાન્તરસઞ્ચારઃ? કુતસ્તરાં ચ બ્રહ્માણ્ડાન્તરગમનમ્? ।
"અણિમાદિસમ્પત્તેરેવમપિ સ્યાઽદિતિ ચેન્ન- (151)અત્રાપિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
સમ્ભાવનામાત્રેણ સમાશ્વાસાનુપપત્તેઃ ।
(152)અથ મહાજનપરિગ્રહાન્યથાનુપપત્તિરેવાત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- (153)એવમ્ભૂતૈકકલ્પનયૈવોપપત્તૌ ભૂયઃ કલ્પનાયા ગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિદેહનિર્માણશ્ક્તેરણિમાદિવિભૂતેશ્ચાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાત્ ।
અસ્ત્વેક એવેતિ ચેત્- ન તર્હીશ્વરમન્તરેણાન્યત્ર સમાશ્વાસ ઇતિ ।
[કુ.2.267] (120)અપિ ચ- જન્મસંસ્કારવિદ્યાદેઃ શક્તેઃ સ્વાધ્યાયકર્મણોઃ ।
હ્રાસદર્શનતો હ્રાસઃ સમ્પ્રદાયસ્ય મીયતામ્

પૂર્વં હિ માનસ્યઃ પ્રજાઃ સમભવન્; તતો ઽપત્યૈકપ્રયોજનમૈથુનસમ્ભવાઃ; તતઃ કામા(લા?)વર્જનીયસન્નિધિજન્માનઃ; ઇદાનીં દેશકાલાદ્યવસ્થયા પશુધર્માદેવ ભૂયિષ્ઠાઃ ।
પૂર્વં ચરુપ્રભૃતિષુ સંસ્કારાઃ (121) સમાધાયિષત; તતઃ ક્ષેત્રપ્રભૃતિષુ; તતો ગર્ભાદિતઃ; ઇદાનીં તુ જાતેષુલૌકિક(લોક)વ્યવહારમાશ્રિત્ય ।
પૂર્વં સહસ્રશાખો વેદો ઽધ્યગાયિ; તતો વ્યસ્તઃ; તતઃ ષડઙ્ગ એકઃ;તિદાનીં તુ ક્વચિદેકા શાખેતિ ।
(122)પૂર્વં ઋતવૃત્તયો બ્રાહ્મણાઃ પ્રાદ્યોતિષત; તતો ઽમૃતવૃત્તયઃ; (123)તતો મૃતવૃત્તયઃ; સમ્પ્રતિ પ્રમૃતસત્યાનૃતકુસીદપાશુપાલ્યશ્વવૃત્તિ(124)વૃત્તિયો ભૂયાંસઃ ।
પૂર્વં દુઃખન બ્રાહ્મણૈરતિથયો ઽલભ્યન્ત;
તતઃ ક્ષત્રિયાતિથયો ઽપિ સંવૃત્તાઃ; તતો (125)વૈશ્યાઽવેશિનો ઽપિ; સમ્પ્રતિ શૂદ્રાન્નભોજિનો ઽપિ ।
(126)પૂર્વમમૃતભુજઃ; તતો વિઘસભુજઃ; તતો ઽન્નભુજઃ; સમ્પ્રત્યઘભુજ એવ ।
પૂર્વં ચતુષ્પાદ્ધર્મ (127)આસીત્; તતસ્તનૂયમાને તપસિ ત્રિપાત્; તતો મ્લાયતિ જ્ઞાને દ્વિપાત્; સમ્પ્રતિ જીર્યતિ યજ્ઞે દાનૈકપાત્ ।
સો ઽપિ પાદો (128)દુરાગતાદિવિપાદિકાશતદુઃસ્થઃ અશ્રદ્ધામલકલઙ્કિતઃ કામક્રોધાદિકણ્ટકશતજર્જરઃ પ્રત્યહમપચીયમાનવીર્યતયા ઇતસ્તતઃ સ્ખલન્નિવોપલમ્ભતે ।
[કુ.2.268] ઠૈદાનીમિવ સર્વત્ર દૃષ્ટાન્નાધિકમિષ્યતે" ઇતિ ચેન્ન- સ્મૃત્યનુષ્ઠાનાનુમિતાનાં શાખાનામુચ્છેદદર્શનાત્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્મૃતીનામાચારસ્ય ચ પ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાત્ ।
મન્વાદીનામતીન્દ્રિયાર્થદર્શને પ્રમાણાભાવાત્ ।
આચારાત્ સ્મૃતિઃ, સ્મૃતેશ્ચાચાર ઇત્યનાદિતાભ્યુપગમે અન્ધપરમ્પરાપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.2.269] આસંસારમનામ્નાતસ્ય ચ વેદત્વવ્યાઘાતેનાનુમાનાયોગાત્ ।
ઉત્પત્તિતો ઽભિવ્યક્તિતો ઽભિપ્રાયતો વાનવચ્છિન્નવર્ણમાત્રસ્ય નિર્થકત્વાત્ ।
[કુ.2.270] યદિ ચ શિષ્ટાચારત્વાદિદં હિતસાધનમ્, કર્તવ્યં વેત્યનુમિતમ્, કિં વેદાનુમાનેન; તદર્થસ્યાનુમાનત એવ સિદ્ધેઃ ।
ન ચ ધર્મવેદનત્વાત્ ઇદમેવાનુમાનમ્ અનુમેયો વેદઃ; પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્; અશબ્દત્વાચ્ચ ।
[કુ.2.271] અથ શિષ્ટાચારત્વાત્પ્રમાણમૂલો ઽયમિતિ ચેત્- તતઃસિદ્ધસાધનમ્; પ્રત્યક્ષમૂલત્વાભ્યુપગમાત્; તદસમ્ભવે ઽપ્યનુમાનસમ્ભવાત્ ।
નિત્યમજ્ઞાયમાનત્વાત્તત્ અપ્રત્યાયકં કથમનુમાનં કથં ચ મૂલમિતિ ચેત્- વેદઃ કિમજ્ઞાયમાનઃ પ્રત્યાયકઃ; અપ્રત્યાયક એવ વા મૂલમ્; યેન જડતમતમાદ્રિયસે ।
અનુમિતત્વાત્ જ્ઞાયમાન એવેતિ ચેત્- લિઙ્ગમપ્યેવમેવાસ્તુ ।
અનુમેયપ્રતીતેઃ પ્રાક્તની લિઙ્ગપ્રતીતિરપેક્ષિતા; કારણત્વાત્; ન તુ પશ્ચાત્તનીતિ ચેત્- શબ્દપ્રતીતિરપ્યેવમેવ ।
[કુ.2.272] આચારસ્વરૂપેણ શબ્દમૂલત્વમનુમીયતે ।
તેન તુ શબ્દેન કર્તવ્યતા પ્રતીયત ઇતિ ચેન્ન- આચારસ્વરૂપસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વેન મૂલાન્તરાનપેક્ષણાત્ ।
તસ્માત્કર્તવ્યતાયાં પ્રત્યક્ષાભાવાત્, અપ્રમિતતયા ચ શબ્દાનુમાનાનવકાશાત્, પ્રત્યક્ષશ્રુતેરસમ્ભવાત્, શિષ્ટાચારત્વેનૈવ કર્તવ્યતામનુમાય તયા મૂલશબ્દાનુમાનમ્ ।
તથા ચ કિં તેન; તદર્થસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ ।
[કુ.2.273] (129)ઠતથાપ્યાગમમૂલત્વમેવ તસ્ય; વ્યાપ્તેઃ" ઇતિ ચેત્- અત એવ તર્હિ તસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનમૂલત્વમનુમેયમ્ ।
આદિમતસ્તત્ત્વં સ્યાત્; અયં ત્વનાદિરિતિ ચેત્- આચારો ઽપિ (130) તર્હીદમ્પ્રથમસ્તથા સ્યાત્, અયં ત્વનાદિર્વિનાપ્યાગમં ભવિષ્યતિ ।
આચારકર્તવ્યતાનુમાનયોરેવમનાદિત્વમસ્તુ; કિં નશ્છિન્નમિતિ ચેત્- પ્રથમં તાવ"ન્નિત્યાનુમેયો વેદઽઇતિ; દ્વિતીયં ચ "દેશનૈવ ધર્મે પ્રમાણઽમિતિ ।
[કુ.2.274] (131)અથાયમાશયઃ- વૈદિકા અપ્યાચારાઃ રાજસૂયાશ્વમેધાદયઃ સમુચ્છિદ્યમાનાઃ દૃશ્યન્તે; યત ઇદાનીં નાનુષ્ઠીયન્તે ।
ન ચૈતે પ્રાગપિ નાનુષ્ઠિતા એવ; તદર્થસ્ય વેદરાશેરપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ સમુદ્રતરણોપદેશવત્ ।
ન ચૈવમેવાસ્તુ; દર્શાદ્યુપદેશેન તુલ્યયોગક્ષેમત્વાત્ ।
એવમ્, પુનઃ સ કશ્ચિત્ કાલો ભવિતા, યત્રૈતે ઽનુષ્ઠાસ્યન્તે ।
તથાન્યે(થા ચાન્યે)પ્યાચારાઃ સમુચ્છેત્સ્યન્તે અનુષ્ઠાસ્યન્તે ચ, ઇતિ ન વિચ્છેદઃ ।
તતસ્તદ્વદાગમમૂલતા ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ પ્રવાહાદૌ લિઙ્ગાભાવે કર્તવ્યત્વાગમયોરનનુમાનાત્, અસત્યાં પ્રત્યક્ષશ્રુતૌ આચારસઙ્કથાપિ કથમિતિ સર્વવિપ્લવઃ ।
તસ્માત્ પ્રત્યક્ષશ્રુતિરેવ મૂલમાચારસ્ય; સા ચેદાનીં નાસ્તીતિ શાખોચ્છેદઃ ।
[કુ.2.275] અધુનાપ્યસ્તિ સાન્યત્રેતિ ચેત્- અત્ર કથં નાસ્તિ? કિમુપાધ્યાયવંશાનામન્યત્ર ગમનાત્, તેષામેવોચ્છેદાદ્વા, આહોસ્વિત્ સ્વાધ્યાયવિચ્છેદાત્ ।
ન પ્રથમદ્વિતીયૌ; સર્વેષામન્યત્ર ગમને ઉચ્છેદે વા નિયમેન ભારતવર્ષે શિષ્ટાચારસ્યાપ્યુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્; તસ્યાધ્યેતૃસમાનકર્તૃકત્વાત્ ।
અન્યત આગતૈરાચારપ્રવર્તને અધ્યયનપ્રવર્તનમપિ સ્યાત્ ।
ન તૃતીયઃ; આધ્યાત્મિક(132)શક્તિસમ્પન્નાનામન્તેવાસિનામવિચ્છેદે તસ્યાસમ્ભવાત્ ।
તસ્મા(133)દાયુરારોગ્યબલવીર્યશ્રદ્ધાશમદમગ્રહણધારણાદિશક્તેરહરહરપચીયમાનત્વાત્ સ્વાધ્યાયાનુષ્ઠાને શીર્યમાણે કથઞ્ચિદનુવર્તેતે; વિશ્વપરિગ્રહાચ્ચ ન સહસા સર્વોચ્છેદ ઇતિ યુક્તમુત્પશ્યામઃ ।
[કુ.2.276] (134)ગતાનુગતિકો લોક ઇત્યપ્રામાણિક એવાચારઃ, ન તુ શાખોચ્છેદઃ; અનેકશાખાગતેતિકર્તવ્યતાપૂરણીયત્વાદેકસ્મિન્નપિ કર્મણ્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્- ન- એવં હિ (135)મહાજનપરિગ્રહસ્યોપપ્લવસમ્ભવે (પ્લવે) વેદા અપિ ગતાનુગતિકતયૈવ લોકૈઃ પરિગૃહ્યન્ત ઇતિ, ન વેદાઃપ્રમાણં સ્યુઃ ।
તથા ચ વૃશ્ચિકભિયા પલાયમાનસ્યાશીવિષમુખે નિપાતઃ ।
(136) એતમેવ ચ કાલક્રમભાવિશાખોચ્છેદ(137)ભાવિનમનાશ્વાસમાશઙ્કમાનૈર્મહર્ષિભિઃ
પ્રતિવિહિતમ્ ।
અતો નોક્તદોષો ઽપિ ।
[કુ.2.277] ન ચાયમુચ્છેદો જ્ઞાનક્રમેણ; યેન શ્લાઘ્યઃ સ્યાત્ ।
અપિ તુ પ્રમાદમદમાનાઽલસ્યનાસ્તિક્યપરિપાકક્રમેણ ।
(138)તતશ્ચોચ્છેદાન્તરં પુનઃ પ્રવાહઃ, તદનન્તરં ચ પુનરુચ્છેદ ઇતિ સારસ્વતમિવ સ્રોતઃ; અન્યથા કૃતહાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
(139)તથા ચ ભાવિપ્રવાહવદ્ ભવન્નપ્યયમુચ્છેદપૂર્વક ઇત્યનુમીયતે ।
સ્મરતિ ચ ભગવાન્વ્યાસો ગીતાસુ ભગવદ્વચનમ્- "યદા યદા હિ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ ભારત ।
અભ્યુત્થાનમધર્મસ્ય તદાઽત્માનં સૃજામ્યહમ્ ॥
પરિત્રાણાય સાધૂનાં વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્ ।
ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય સમ્ભવામિ યુગે યુગે ॥
" (ગી.4.7.8) ઇતિ ।
[કુ.2.278] કઃ પુનરયં મહાજનપરિગ્રહઃ? (140)હેતુદર્શનશૂન્યૈર્ગહણધારણાર્થાનુષ્ઠાનાદિઃ ।
સ હ્યત્ર ન સ્યાત્ ઋતે નિમિત્તમ્ ।
[કુ.2.279] ન હ્યત્રાલસ્યાદિર્નિમિત્તમ્; દુઃખમયકર્મપ્રધાનત્વાત્ ।
નાપ્યન્યત્ર સિદ્ધપ્રામાણ્યે ઽભ્યુપાયે ઽનધિકારેણાસ્મિન્નનન્યગતિકતયાનુપ્રવેશઃ; પરૈઃ પૂજ્યાનામપ્યત્રા(141)પ્રવેશાત્ ।
નાપિ ભક્ષ્યપેયાદ્યદ્વૈતરાગઃ; તદ્વિભાગવ્યવસ્થાપરત્વાત્ ।
નાપિ કુતર્કાભ્યાસાહતિવ્યામોહઃ; આકુમારં પ્રવૃત્તેઃ ।
નાપિ સમ્ભવદ્વિપ્રલમ્ભપાષણ્ડસંસર્ગઃ; પિત્રાદિક્રમેણ પ્રવર્તનાત્ ।
નાપિ યોગાભ્યાસાભિમાનેનાવ્યગ્રતાભિસન્ધિઃ; પ્રાથમિકસ્ય કર્મકાણ્ડે (કાણ્ડ એવ) સુતરાં વ્યગ્રત્વાત્ ।
નાપિ જીવિકા; પ્રાગુક્તેન ન્યાયેન દૃષ્ટફલાભાવાત્ ।

નાપિ કુહકવઞ્ચના; પ્રકૃતે તદસમ્ભવાત્ ।
[કુ.2.280] સમ્ભવતિ (142)ત્વેતે હેતવો બૌદ્ધાદ્યાગમપરિગ્રહે ।
(143)તથા હિ, ભૂયસ્તત્ર કર્મલાઘવમિતિ અલસાઃ- ઇતઃ પતિતાનામપ્યનુપ્રવેશ ઇતિ અનન્યગતિકાઃ- ભક્ષ્યાદ્યનિયમ ઇતિ રાગિણઃ- સ્વેચ્છયા પરિ(યાર્થપરિ)ગ્રહ ઇતિ કુતર્કાભ્યાસિનઃ- પિત્રાદિક્રમાભાવાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ પાષણ્ડસંસર્ગિણઃ- "ઉભયોરન્તરં જ્ઞાત્વા કસ્ય શૌચં વિધીયતે" ઇત્યાદિ શ્રવણાદવ્યગ્રતાભિમાનિનઃ- સપ્તઘટિકાભોજનાદિસિદ્ધેર્જીવિકેતિ અયોગ્યાઃ- આદિત્યસ્તમ્ભનમ્ પાષાણપાટનમ્, શાખાભઙ્ગઃ, ભૂતાવેશઃ, પ્રતિમાજલ્પનમ્, ધાતુવાદ ઇત્યાદિ ધન્ધનાત્ (વઞ્ચનાત્) કુહકવઞ્ચિતાસ્તાન્ (144)પરિગૃણ્હન્તીતિ સમ્ભાવ્યતે ।
અતો ન તે મહાજનપરિગૃગીતા ઇતિ વિભાગઃ ।
[કુ.2.281] સ્યાદેતત્- યદ્યેવં સર્વકર્મણાં વૃત્તિવિરોધઃ, ન કિઞ્ચિદુત્પદ્યતે, ન કિઞ્ચિદ્વિનશ્યતીતિ સ્તિમિતાકાશકલ્પે જગતિ કુતો વિશેષાત્ પુનઃ સર્ગઃ? પ્રકૃતિપરિણતેરિતિ સાઙ્ખ્યાનાં શોભતે ।
બ્રહ્મપરિણતેરિતિ ભાસ્કરગોત્રે યુજ્યતે ।
વાસનાપરિપાકાદિતિ સૌગતમતમનુધાવતિ ।
કાલવિશેષાદિતિ ચોપાધિવિશેષાભાવાદયુક્તમ્ ।
અસતાં ચોપલક્ષણાનાં ન વિશેષકત્વમ્; સર્વદા તુલ્યરૂપત્વાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનદ્વારા; અનિત્યસ્ય તસ્ય તદાનીમભાવાત્; નિત્યસ્ય ચ વિષયતઃ સ્વરૂપતશ્ચાવિશેષાદિતિ ચેત્- ન- [કુ.2.282] શરીરસઙ્ક્ષોભશ્રમજનિતનિદ્રાણાં પ્રાણિનામાયુઃપરિપાકક્રમસમ્પાદનૈકપ્રયોજનશ્વાસસન્તાનાનુવૃત્તિવત્ મહાભૂતસમ્પ્લવસઙ્ક્ષોભલબ્ધસંસ્કારાણાં પરમાણૂનાં મન્દતરતમાદિભાવેન કાલાવચ્છેદૈકપ્રયોજનસ્ય પ્રચયાખ્યસંયોગપર્યન્તસ્ય કર્મસન્તાનસ્યેશ્વરનિઃશ્વસિતસ્યાનુવૃત્તેઃ ।
કિયાનસાવિત્યત્ર, અવિરોધાત્ આગમપ્રસિદ્ધિમનતિક્રમ્ય તાવન્તમેવ કાલમિત્યનુમન્યતે ।
બ્રહ્માણ્ડાન્તરવ્યવહારો વા કાલોપાધિઃ ।
તદવચ્છિન્ને કાલે પુનઃ સર્ગઃ ।
યથા ખલ્વલાબુલતાયાં વિતતાનિ ફલાનિ, તથા પરમેશ્વરશક્તાવનુસ્યૂતાનિ સહસ્રશો ઽણ્ડાનીતિ શ્રૂયતે ।
[કુ.2.283] (145)એવં વિચ્છેદસમ્ભવે કસ્ય કેન પરિગ્રહઃ, યતઃ પ્રામાણ્યં સ્યાત્ ।
જ્ઞાપકશ્ચાયમર્થઃ ન કારકઃ ।
તતઃ કારકાભાવાન્નિવર્તમાનં કાર્યં જ્ઞાપકાભિમતઃ કથઙ્કારમાસ્થાપયેત્? [કુ.2.284ટસ્યાદેતત્- (146)સન્તિ કપિલાદય એવ સાક્ષાત્કૃતધર્માણઃ કર્મયોગસિદ્ધાઃ ।
ત એવં સંસારાઙ્ગારેષુ પચ્યમાનાન્ પ્રાણિનઃ પશ્યન્તઃ પરમકારુણિકાઃ પ્રિયહિતોપદેશેનાનુગ્રહીષ્યન્તિ; કૃતં પરમેશ્વરેણાનપેક્ષિતકીટાદિસઙ્ખ્યાપરિજ્ઞાનવતા- ઇતિ-ચેન્ન- તદન્ય(તો ઽન્ય)સ્મિન્નનાશ્વાસાત્ ।
તથા હિ- અતીન્દ્રિયાર્થદર્શનોપાયો માવનેત્યભ્યુપગમે ઽપિ નાસૌ સત્યમેવ સાક્ષાત્કારમુત્પાદયતિ; યતઃ સમાશ્વસિમઃ ।
પ્રમાણાન્તરસંવાદાદિતિ ચેન્ન- અહિંસાદિ ।
(147)હિતસાધનમિત્યત્ર તદભાવાત્ ।
આગમો ઽસ્તીતિ ચેન્ન- ભાવનામાત્રમૂલત્વેન તસ્યાપ્યનાશ્વાસવિષયત્વાત્ ।
એકદેશસંવાદેનાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેન્ન- (148)સ્વપ્નાખ્યાનવદન્યથાપિ સમ્ભવાત્ ।
ન ચાનુપલબ્ધે ભાવનાપિ ।
ચોરસર્પાદયો હ્યુપલબ્ધા એવ ભીરુભિર્ભાવ્યન્તે ।
[કુ.2.285] ન ચ કર્મયોગયોર્હિતસાધનત્વં કુતશ્ચિદુપલબ્ધમ્ ।
ન ચૈત(ચ ત)યોઃ સ્વરૂપેણોપલમ્ભઃ ક્વચિદુપયુજ્યતે, ભાવનાસાધ્યો વા ।
ન ચાસ્મિન્નન્વયવ્યતિરેકૌ સમ્ભવતઃ;
દેહાન્તરયોગ્યત્વાત્ફલસ્ય; અપ્રતીતતયા તદનુ(દનનુ?)ષ્ઠાને (149)તદભાવાચ્ચ ।
ન ચ કર્તૃભોક્તૃરૂપોભયદેહપ્રતિસન્ધાનાદેવ તદુપપદ્યતે; તદભાવાત્ ।
ન હ્યેતસ્ય પૂર્વકર્મણઃ ફલમિદમનુભવામીતિ કશ્ચિત્પ્રતિસન્ધત્તેઃ ।
[કુ.2.286] કેચિત્તથા ભવિષ્યન્તીતિ સમ્ભાવનામાત્રે ઽપ્યનાશ્વાસાત્ ।
વિનિગમનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
પ્રતિપન્નિશીથનિદ્રાણપ્રાતઃપ્રતિબુદ્ધસમસ્તોપાધ્યાયવત્ અન્યોન્યસંવાદાત્ કપિલાદિષુ સમાશ્વાસ ઇતિ ચેન્ન- એકજન્મપ્રતિસન્ધાનવત્ જન્માન્તરપ્રતિસન્ધાને પ્રમાણાભવાત્ ।
(150)તથાપિ ચાધિકારિવિશેષેણ બ્રાહ્મણત્વાદ્યપ્રતિસન્ધાને ઽનુષ્ઠાનરૂપસ્યાશ્વાસસ્યાભાવાત્ ।
ન હિ પૂર્વજન્મનિ માતાપિત્રોર્બ્રાહ્મણ્યાત્તદુત્તરત્ર બ્રાહ્મણ્યમિતિ નિયમઃ; યેન સર્ગાદૌ વર્ણાદિધર્મવ્યવસ્થા સ્યાત્ ।
ઈશ્વરવત્ અદૃષ્ટવિશેષોપનિબદ્ધભૂતવિશેષા(તભેદા)નુપલમ્ભાત્ ।
અતીન્દ્રિયાર્થદર્શિત્વે ચાનાશ્વાસસ્યોક્તત્વાત્ ।
[કુ.2.287] એતેન બ્રહ્માણ્ડાન્તરસઞ્ચારિવર્ણવ્યવસ્થયા સમ્પ્રદાયપ્રવર્તનમપાસ્તમ્- સઞ્ચારશક્તેરભાવાત્ ।
વર્ષાન્તરસઞ્ચરણમેવ હિ દુષ્કરમ્ ।
કુતો લોકાન્તરસઞ્ચારઃ? કુતસ્તરાં ચ બ્રહ્માણ્ડાન્તરગમનમ્? ।
"અણિમાદિસમ્પત્તેરેવમપિ સ્યાઽદિતિ ચેન્ન- (151)અત્રાપિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
સમ્ભાવનામાત્રેણ સમાશ્વાસાનુપપત્તેઃ ।
(152)અથ મહાજનપરિગ્રહાન્યથાનુપપત્તિરેવાત્ર પ્રમાણમિતિ ચેન્ન- (153)એવમ્ભૂતૈકકલ્પનયૈવોપપત્તૌ ભૂયઃ કલ્પનાયા ગૌરવપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિદેહનિર્માણશ્ક્તેરણિમાદિવિભૂતેશ્ચાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાત્ ।
અસ્ત્વેક એવેતિ ચેત્- ન તર્હીશ્વરમન્તરેણાન્યત્ર સમાશ્વાસ ઇતિ ।
[કુ.2.288] કારં કારમલૌકિકાદ્ભુતમયં માયાવશાત્ સંહરન્ ।
હારં હારમપીન્દ્રજાલમિવ યઃ કુર્વન્ જગત્ક્રીડતિ ॥
તં દેવં નિરવગ્રહસ્ફુરદભિધ્યાનાનુભાવં ભવમ્ ।
વિશ્વાસૈકભુવં શિવં પ્રતિ નમન્
ભૂયાસમન્ત્યેષ્વપિ