ન્યાયકુસુમાઞ્જલિ · અધ્યાય 1

ન્યાયકુસુમાઞ્જલિઃ ॥
પ્રથમસ્તબકઃ ।
[કુ.1.101] સત્પક્ષપ્રસરઃસતાં પરિમલપ્રોદ્બોધબદ્ધોત્સવઃ ।
વિમ્લાનો ન વિમર્દને ઽમૃતરસ(1)પ્રસ્યન્દમાધ્વીકભૂઃ ॥
ઈશસ્યૈષ નિવેશિતઃ પદયુગે ભૃઙ્ગાયમાણં ભ્રમત્ ।
ચેતો મે રમયત્વવિઘ્નમનઘો(ઘં)(2)(ઘ)ન્યાયપ્રસૂનાઞ્જલિઃ

સ્વર્ગાપવર્ગયોર્માર્ગમામનન્તિ મનીષીણઃ ।
યદુપાસ્તિમસાવત્ર પરમાત્મા નિરૂપ્યતે

[કુ.1.102] ઇહ યદ્યપિ યં કમપિ પુરુષાર્થમર્થયમાનાઃ- શુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવ ઇત્યૌપનિષદાઃ, આદિવિદ્વાન્ સિદ્ધ ઇતિ કાપિલાઃ, ક્લેશકર્મવિપાકાઽશયૈરપરામૃષ્ટો નિર્માણકાયમધિષ્ઠાય સમ્પ્રદાયપ્રદ્યોત(3)(વર્ત)કો ઽનુગ્રાહકશ્ચેતિ પાતઞ્જલાઃ, લોકવેદવિરુદ્ધૈરપિ નિર્લેપઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેતિ મહાપાશુપતાઃ, શિવ ઇતિ શૈવાઃ, પુરુષોત્તમ ઇતિ વૈષ્ણવાઃ, પિતામહ ઇતિ પૌરાણિકાઃ, યજ્ઞપુરુષ ઇતિ યાજ્ઞિકાઃ, (4)સર્વત્ર ઇતિ સૌગતાઃ, નિવારણ ઇતિ દિગમ્બરાઃ, ઉપાસ્યત્વેન દેશિત (નોદિત) ઇતિ મીમાંસકાઃ, લોકવ્યવહારસિદ્ધ ઇતિ ચાર્વાકાઃ,(5) યાવદુક્તોપપન્ન ઇતિ નૈયાયિકાઃ, કિં બહુના- કારવો ઽપિ યં વિશ્વકર્મેતિ ઉપાસતે, તસ્મિન્નેવ જાતિગોત્રપ્રવરચરણકુલધર્માદિવદાસંસારં પ્રસિદ્ધાનુભા(ભ)વે ભગવતિ ભવે સન્દેહ એવ કુતઃ? કિં નિરૂપણીયમ્?- [કુ.1.103] તથાપિ- ન્યાયચર્ચેયમીશસ્ય મનનવ્યપદેશભાક્ ।
ઉપાસનૈવ ક્રિયતે શ્રવણાનન્તરાગતા

શ્રુતો હિ ભગવાન્ બહુશઃ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણેષ્વિદાનીં મન્તવ્યો ભવતિઃ, "શ્રોતવ્યો મન્તવ્ય" ઇતિ શ્રુતેઃ; "આગમેનાનુમાનેન ધ્યાનાભ્યાસરસેન ચ ।
ત્રિધા પ્રકલ્પયન્ પ્રજ્ઞાં લભતે યોગમુત્તમ્" ॥
ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ ।
[કુ.1.104] તદિહ સઙ્ક્ષેપતઃ પઞ્ચતયી વિપ્રતિપત્તિઃ- અલૌકિકસ્ય પરલોકસાધનસ્યાભાવાત્ ; અન્યથાપિ પરલોકસાધનાનુષ્ઠાનસમ્ભવાત્ ; તદભાવાઽવેદકપ્રમાણસદ્ભાવાત્ ; સત્ત્વે ઽપિ તસ્યાપ્રમાણત્વાત્ ; તત્સાધકપ્રમાણાભાવાચ્ચેતિ ॥
[કુ.1.105] તત્ર ન(6) પ્રથમઃ કલ્પઃ- યતઃ- (7)સાપેક્ષત્વાદનાદિત્વાદ્વૈચિત્ર્યાદ્વિશ્વવૃત્તિતઃ ।
પ્રત્યાત્મનિયમાદ્ભુક્તેરસ્તિ હેતુરલૌકિકઃ

[કુ.1.106] ન હ્યયં સંસારઃ (8) અનેક(નૈક)વિધ(વિધો)દુખમયો નિરપેક્ષો ભવિતુમર્હતિ ।
તદા હિ- સ્યાદેવ, ન સ્યાદેવ વા- ન તુ કદાચિત્ સ્યાત્ ॥
અકસ્માદેવ ભવતીતિ ચેન્ન- હેતુભૂતિનિષેધો ન સ્વાનુપાખ્યવિધિર્ન ચ ।
સ્વભાવવર્ણના નૈવમવધેર્નિયતત્વતઃ

[કુ.1.107] હેતુનિષેધે ભવનસ્યાનપેક્ષત્વેન (9) સર્વદા ભવનમ્, અવિશેષાત્ ।
ભવનપ્રતિષેધે, પ્રાગિવ પશ્ચાદપ્યભવનમ્, અવિશેષાત્ ।
ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં સ્વયમસતઃ સ્વોત્પત્તાવપ્રભુત્વેન સ્વસ્માદિતિ પક્ષાનુપપત્તેઃ ।
પૌર્વાપર્ય(10) નિયમશ્ચ કાર્યકારણભાવઃ ।
ન ચૈકં પૂર્વમપરં ચ,તત્ત્વસ્ય ભેદાધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
અનુપાખ્યસ્ય હેતુત્વે પ્રાગિતિ સત્વપ્રસક્તૌ પુનઃ સદાતનત્વાપત્તેઃ ।
[કુ.1.108] સ્યાદેતત્- ન અકસ્માદિતિ કારણનિષેધમાત્રં વા ભવનપ્રતિષેધો વા સ્વાત્મહેતુકત્વં વા નિરુપાખ્યહેતુકત્વં વાભિધિત્સિતમ્ ।
અપિ ત્વનપેક્ષ એવ કશ્ચિન્નિયતદેશ(11)સ્વભાવવન્નિયતકાલસ્વભાવ ઇતિ બ્રૂમઃ- (12)ન, નિરવધિત્વે અનિયતાવધિકત્વે વા કાદાચિત્કત્વવ્યાઘાતાત્ ।
ન હ્યુત્તરકાલસિદ્ધિત્વમાત્રં કાદાચિત્કત્મ્; કિં તુ પ્રાગસત્વે સતિ ।
સાવધીત્વે તુ સ એવ પ્રાચ્યો હેતુરિત્યુચ્યતે ।
[કુ.1.109] અસ્તુ પ્રાગભાવ એવાવધિરિતિ ચેન્ન, અન્યેષામપિ તત્કાલે સત્વાત્ અન્યથા તસ્યૈવ નિરૂપણાનુપપત્તેઃ ।
તથા ચ ન તદેકાવધિત્વમવિશેષાત્ ।
ઇતરનિરપેક્ષસ્ય પ્રાગભાવસ્યાવધિત્વે પ્રાગપિ તદવધેઃ(13) કાર્યસ્ય સત્ત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.1.110] સન્તુ યે કેચિદવધયઃ, ન તુ તે ઽપેક્ષ્યન્ત ઇતિ સ્વભાવાર્થ ઇતિ ચેત્-"નાપેક્ષ્યન્ત" ઇતિ કોર્ઽથઃ? કિં ન નિયતાઃ, આહોસ્વિન્નિયતા અપ્યનુપકારકાઃ? પ્રથમે ધૂમો દહનવત્ ગર્દભમપ્યવધીકુર્યાત્, નિયામકાભાવાત્ ।
દ્વિતીયે તુ કિમુપકારાન્તરેણ, નિયમસ્યૈવાપેક્ષાર્થત્વાત્, તસ્યૈવ ચ કારણાત્મત્વાત્, ઈદૃશસ્ય ચ સ્વભાવવાદસ્યેષ્ટત્વાત્ ।
[કુ.1.111] ઠનિત્યસ્વભાવનિયમવદેતત્ ।
ન હ્યાકાશસ્ય તત્ત્વમાકસ્મિકમિતિ સર્વસ્ય કિં ન સ્યાદિતિ વક્તુમુચિતમ્" ઇતિ ચેન્ન, સર્વસ્ય ભવતઃ સ્વભાવત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન હ્યેકમનેકસ્વભાવં (વો)(14)નામ, વ્યાઘાતાત્ ।
નન્વેવમિહાપિ સર્વદા ભવતઃ કાદાચિત્કત્વસ્વભાવવ્યાઘાત ઇતિ તુલ્યઃ પરિહારઃ- ન તુલ્યઃ- નિરવધિત્વે અનિયતાવધિત્વે વા કાદાચિત્કત્વવ્યાઘાતાત્ નિયતાવધિત્વે હેતુવાદાભ્યુપગમાત્ ।
[કુ.1.112] સ્યાદેતત્- ઉત્તરસ્ય પૂર્વઃ, પૂર્વસ્યોત્તરો મધ્યમસ્યોભયમવધિરસ્તુ; દર્શનસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
ત્વયાપ્યેતદભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
ન હિ ભાવવદભાવે ઽપ્યુભયાવધિત્વમસ્તિ ।
તદ્વદ્ભાવેષ્વપ્યનુપલમ્ભમાનૈકૈકકોટિષુ સ્યાત્- ન સ્યાત્, અનાદિત્વાત્ ।
[કુ.1.113] પ્રવાહો નાદિમાનેષ ન વિજાત્યેકશક્તિમાન્ ।
તત્ત્વે યત્નવતા ભાવ્યમન્વયવ્યતિરેકયોઃ

[કુ.1.114] પ્રાગભાવો હ્યુત્તરકાલાવધિરનાદિઃ, એવં ભાવો ઽપિ ઘટાદિઃ સ્યાત્ ।
અનુપલભ્યમાનપ્રાક્કોટિકઘટાદિવિષયં નેદમનિષ્ટમિતિ ચેન્ન- તાવન્માત્રાવધિસ્વભાવત્વે તદહર્વત્ પૂર્વેદ્યુરપિ તમવધીકૃત્ય તદુત્તરસ્ય સત્વપ્રસઙ્ગાત્; અપેક્ષણીયાન્તરાભવાત્ ।
એવં પૂર્વપૂર્વમપિ ।
ભાવે, તદેવ સદાતનત્વાત્ ।
તદહરેવાનેન ભવિતવ્યમિતિ અસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ચેન્ન-તસ્યાપ્યહ્નઃ પૂર્વન્યાયેન પૂર્વમપિ સત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્તસ્યાપિ તત્પૂર્વકત્વં, એવં તત્પૂર્વસ્યાપીત્યનાદિત્વમેવ જ્યાયઃ ।
ન ત્વપૂર્વાનુત્પાદેઃ કસ્યચિદપૂર્વસ્ય સમ્ભવ ઇતિ ।
[કુ.1.115] તથાપિ વ્યક્ત્યપેક્ષયા નિયમો ઽસ્તુ, ન જાત્યપેક્ષયેતિ ચેન્ન, નિયતજાતીયસ્વભાવતાવ્યાઘાતાત્ ।
(15) યદિ હિ યતઃ કુતશ્ચિદ્ભવન્નેવ તજ્જાતીયસ્વભાવઃસ્યાત્, સર્વસ્ય સર્વજાતીયત્વમેકજાતીયત્વં વા સ્યાત્ ।
એવં (યદિ) તજ્જાતીયેન યતઃ કુતશ્ચિદ્ભવિતવ્યમિતિ અસ્ય સ્વભાવઃ, તદઽપિ સર્વસ્માત્સર્વજાતીયમેકજાતીયં વા સ્યાત્ ।
[કુ.1.116] કથં તર્હિ તૃણારણિમણિભ્યો ભવન્નાશુશુક્ષણિરેકજાતીયઃ? (16) એકશક્તિમત્વાદિતિ ચેન્ન; યદિ હિ વિજાતીયેષ્વપ્યેકજાતીય(17)કાર્યકરણશક્તિઃ સમવેયાત્, ન કાર્યાત્કારણવિશેષઃ ક્વાપ્યનુમીયેત; કારણવ્યાવૃત્યા ચ ન તજ્જાતીયસ્યૈવ કાર્યસ્ય વ્યાવૃત્તિરવસીયેત ।
તદભાવે ઽપિ તજ્જાતીયશક્તિમતો ઽન્યસ્માદપિ તદુત્પત્તિસમ્ભવાત્ ।
યાવદ્દર્શનં વ્યવસ્થા ભવિષ્યતીતિ ચેન્ન, નિમિત્તસ્યાદર્શનાત્, દૃષ્ટસ્ય ચાનિમિત્તત્વાત્ ।
એતેન (18) સૂક્ષ્મજાતીયા(સૂક્ષ્માદેકજાતીયત્વા)દિતિ નિરસ્તમ્, અવહ્નેરપિ તત્સૌક્ષ્મ્યાત્ ધૂમોત્પત્ત્યાપત્તેઃ ।
[કુ.1.117] કાર્યજાતિભેદાભેદયોઃ સમવાયિભેદાભેદાવેવ તન્ત્રમ્, ન નિમિત્તાસમવાયિની ઇતિ ચેન્ન; તયોરકારણત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હિ સતિ ભાવમાત્રં તત્; કિં તુ સત્યેવ ભાવઃ ।
ન ચ જાતિનિયમે સમવાયિકારણમાત્રં નિબન્ધનમ્, અપિ તુ સામગ્રી ।
અન્યથા દ્રવ્યગુણકર્મણામેકોપાદાનકત્વે વિજાતીયત્વં (19)ન સ્યાત્ ।
ન ચ કાર્યદ્રવ્યસ્યૈષા રીતિરિતિ યુક્તમ્; આરબ્ધદુગ્ધૈરેવાવયવૈર્દધ્યારમ્ભદર્શનાત્ ।
[કુ.1.118] એતેનાપોહવાદે નિયમો નિરસ્તઃ;"કાર્યકારણભાવદ્વે"(20)ત્યાદિવિપ્લવપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માન્નિયતજાતીયતાસ્વભાવ(21)ભઙ્ગેન વ્યક્ત્યપેક્ષયૈવ નિયમ ઇતિ- [કુ.1.119] (22)ન; ફૂત્કારેણ તૃણાદેરેવ, નિર્મન્થનેનારણેરેવ પ્રતિફલિતતરણિકિરણૈર્મણેરેવેતિ પ્રકારનિયમવત્ તેનૈવ વ્યજ્યમાનસ્ય કાર્યજાતિભેદસ્ય ભાવાત્ ।
દૃશ્યતે ચ પાવકત્વાવિશેષે ઽપિ પ્રદીપઃ પ્રાસાદોદરવ્યાપકમાલોકમારભતે; ન તથા જ્વાલાજાલજટિલો ઽપિ દારુદહનઃ , ન તરાઞ્ચકારીષઃ ।
યસ્તુ તં નાકલયેત્, સ કાર્યસામાન્યેન કારણમાત્રમનુમિનુયાદિતિ કિમનુપન્નમ્ ।
[કુ.1.120] એવં તર્હિ ધૂમાદાવપિ કશ્ચિદનુપલક્ષણીયો વિશેષઃ સ્યાત્, યસ્ય દહનાપેક્ષેતિ, ન ધૂમાદિસામાન્યાદ્વહ્નિસામાન્યાદિસિદ્ધિઃ ।
એતેન વ્યતિરેકો વ્યાખ્યાતઃ ।
તથા ચ કાર્યાનુપલબ્ધિલિઙ્ગભઙ્ગે સ્વભાવસ્યાપ્યસિદ્ધેર્(23)ગતમનુમાનેનેતિ ચેત્-(24)ન ।
પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભગોચરો જાતિભેદો ન કાર્યપ્રયોજક ઇતિ વદતો બૌદ્ધસ્ય શિરસ્યેષ પ્રહારઃ ।
અસ્માકં તુ યત્સામાન્યાક્રાન્તયોર્યયોરન્વયવ્યતિરેકવત્તા, તયોસ્તથૈવ હેતુહેતુમદ્ભાવનિશ્ચયઃ ।
તથા ચાવાન્તરવિશેષસદ્ભાવે ઽપિ ન નો વિરોધઃ ।
[કુ.1.121] કિં પુનસ્તાર્ણાદૌ દહનસામાન્યસ્ય પ્રયોજકમ્; તૃણાદીનાં વિશેષ એવ નિયતત્વાદિતિ ચેત્-(25) ન ।
તેજોમાત્રોત્પત્તૌ પવનો નિમિત્તમ્; અવયવસંયોગો ઽસમવાયી; તેજો ઽવયવાઃસમવાયિનઃ ।
ઇયમેવ સામગ્રી ગુરુત્વવદ્દ્રવ્યસહિતા પિણ્ડિતસ્ય ।
ઇયમેવ તેજોગતમુદ્ભૂતસ્પર્શમપેક્ષ્ય દહનં, તત્રાપિ જલં પ્રાપ્ય દિવ્યં, પાર્થિવં પ્રાપ્ય ભૌમમ્, ઉભયં પ્રાપ્યોદર્યમારભત ઇતિ સ્વયમૂહનીયમ્ ।
[કુ.1.122] તથાપ્યેકમેકજાતીયમેવ વા કિઞ્ચિત્કારણમસ્તુ કૃતં વિચિત્રેણ ।
દૃશ્યતે હ્યવિલક્ષણમપિ વિલક્ષણાનેકકાર્યકારિ ।
યથા- પ્રદીપ એક એવ તિમિરાપહારી વર્તિવિકારકારી રૂપાન્તરવ્યવહારકારીતિ ચેન્ન- વૈચિત્ર્યાત્ કાર્યસ્ય ।
એકસ્ય ન ક્રમઃ ક્વાપિ વૈચિત્ર્યં ચ સમસ્ય ન ।
શક્તિભેદો ન ચાભિન્નઃ સ્વભાવો દુરતિક્રમઃ

[કુ.1.123] ન તાવદેકસ્માદનપેક્ષાદનેકમ્, અક્રમાત્ ક્રમવત્કાર્યાનુપપત્તેઃ ।
ક્રમવત્તાવત્કાર્ય(ક)કારણસ્વભાવત્વાત્તસ્ય, તત્ તથા; યૌગપદ્યવદિતિ ચેત્- (26)અયમપિ ચ ક્ષણભઙ્ગે પરિહારો ન તુ સહકારિવાદે ।
પૂર્વપૂર્વાનપેક્ષાયાં ક્રમસ્યૈવ વ્યાહતેઃ ।
ક્રમનિયમે ત્વનપેક્ષાનુપપત્તેઃ ।
[કુ.1.124] નાપ્યનેકમવિચિત્રમ્ ।
(27)યદિ હ્યન્યૂનમનતિરિક્તં વા દહનકારણમદહનસ્યાપિ હેતુઃ, નાસાવદહનો દહનો વા સ્યાત્; ઉભયાત્મકો
વા સ્યાત્ ।
ન ચૈવમ્ ।
શક્તિભેદાદયમદોષ ઇતિ ચેન્ન- ધર્મિભેદાભેદાભ્યાં તસ્યાનુપપત્તેઃ ।
અસઙ્કીર્ણોભયજનનસ્વભાવત્વાદયમદોષ ઇતિ ચેન્ન- ।
ન હિ સ્વાધીનમસ્યાદહનત્વમ્; અપિ તુ તજ્જનકસ્વભાવાધીનમ્ ।
તથા ચ તદાયત્તત્વાદ્દહનસ્યાપિ તત્ત્વં કેન વારણીયમ્ ।
ન હિ તસ્મિન્ જનયિતવ્યે નાસૌ તત્સ્વભાવઃ ।
તસ્માદ્વિચિત્રત્વાત્ કાર્યસ્ય કારણેનાપિ વિચિત્રેણ ભવિતવ્યમ્ ।
ન ચ તત્ સ્વભાવતસ્તથા ।
તતઃ સહકારિવૈચિત્ર્યાનુપ્રવેશઃ ।
ન તુ(ચ)(28)ક્ષણો ઽપિ તદનપેક્ષસ્તથા ભવિતુમર્હતીતિ ।
[કુ.1.125] અસ્તુ દૃષ્ટમેવ સહકારિચક્રમ્; કિમપૂર્વકલ્પનયેતિ ચેન્ન- વિશ્વવૃત્તિતઃ ।
વિફલા વિશ્વવૃત્તિર્નો ન દુઃખૈકફલાપિ વા ।
દૃષ્ટલાભફલા નાપિ વિપ્રલમ્ભો ઽપિ નેદૃશઃ

યદ્.ઇ હિ પૂર્વપૂર્વભૂતપરિણતિપરમ્પરામાત્રમેવોત્તરોત્તરનિબન્ધનમ્, ન પરલોકાર્થી કશ્ચિદિષ્ટાપૂર્તયોઃ પ્રવર્તેત ।
ન હિ નિષ્ફલે દુઃખૈકફલે વા કશ્ચિદેકો ઽપિ પ્રેક્ષાપૂર્વકારી ઘટેત; પ્રાગેવ જગત્ ।
[કુ.1.126] લાભપૂજાખ્યાત્યર્થમિતિ ચેત્- લાભાદય એવ કિન્નિબન્ધનાઃ? ન હીયં પ્રવૃત્તિઃ સ્વરૂપત એવ તદ્ધેતુઃ ।
યતો વાનેન લબ્ધવ્યં યોવૈનં પૂજયિષ્યતિ, સ કિમર્થમ્? ખ્યાત્યર્થમનુરાગાર્થં ચ ।
જનો દાતરિ માનયિતરિ ચ રજ્યતે ।
"જનાનુરાગપ્રભવા હિ સમ્પદઃ" ।
ઇતિ ચેન્ન- નીતિનર્મસચિવેષ્વેવ તદર્થં દાનાદિવ્યવસ્થાપનાત્ ।
ત્રૈવિદ્યતપસ્વિનો ધૂર્તવકાઃ એવેતિ ચેન્ન- તેષાં દૃષ્ટસમ્પદં પ્રત્યનુપયોગાત્ ।
[કુ.1.127] સુખાર્થં તથા કરોતીતિ ચેન્ન- નાસ્તિકૈરપિ તથા કરણપ્રસઙ્ગાત્, સમ્ભોગવત્ ।
લોકવ્યવહારસિદ્ધત્વાદફલમપિ ક્રિયતે, વેદવ્યવહારસિદ્ધત્વાત્સન્ધ્યોપાસનવદિતિ ચેત્- ગુરુમતમેતત્, ન ગુરોર્મતમ્ ।
તતો નેદમનવસર એવ વક્તુમુચિતમ્ ।
[કુ.1.128] વૃદ્ધૈર્વિપ્રલબ્ધત્વાદ્બાલાનામિતિ ચેન્ન- વૃદ્ધાનામપિ પ્રવૃત્તેઃ ।
ન ચ વિપ્રલમ્ભકાઃ સ્વાત્માનમપિ વિપ્રલભન્તે ।
તે ઽપિ વૃદ્ધતરૈરિત્યેવમનાદિરિતિ ચેત્- ન તર્હિ વિપ્રલિપ્સુઃ કશ્ચિદત્ર, યતઃ પ્રતારણશઙ્કા સ્યાત્ ।
ઇદં પ્રથમ એવ કશ્ચિદનુષ્ઠાયાપિ ધૂર્તઃ પરાન્ અનુષ્ઠાપયતીતિ ચેત્- કિમસૌ સર્વલોકોત્તર એવ; યઃ સર્વસ્વદક્ષિણયા સર્વબન્ધુપરિત્યાગેન સર્વસુખવિમુખો બ્રહ્મચર્યેણ તપસા શ્રદ્ધયા વા કેવલપરવઞ્ચન(29)કુતૂહલી યાવજ્જીવમાત્માનમવસાદયતિ ।
કથં ચૈનમેકં પ્રેક્ષા (30)પૂર્વકારિણો ઽપ્યનુવિદધ્યુઃ? કેન વા ચિન્હેનાયમીદૃશસ્ત્વયા લોકોત્તરપ્રજ્ઞેન પ્રતારક ઇતિ નિર્ણીતઃ? ન હ્યેતાવતો દુઃખરાશેઃ પ્રતારણસુખં ગરીયઃ ।
(31)યતઃ પાખણ્ડાભિમતેષ્વપ્યેવં દૃશ્યત ઇતિ ચેન્ન- હેતુદર્શનાદર્શનાભ્યાં વિશેષાત્ ।
અનાદૌ ચૈવમ્ભૂતે ઽનુષ્ઠાને પ્રતાયમાને પ્રકારાન્તરમાશ્રિત્યાપિ બહુવિત્તવ્યયાયાસોપદેશમાત્રેણ પ્રતારણા સ્યાત્; (32)નત્વનુષ્ઠાનાગોચરેણ કર્મણા ।
અન્યથા પ્રમાણવિરોધમન્તરેણ પાખણ્ડિત્વપ્રસિદ્ધિરપિ ન સ્યાત્ ।
[કુ.1.129] અસ્તુ દાનાધ્યયનાદિરેવ વિચિત્રો હેતુર્જગદ્વૈચિત્ર્યસ્યેતિ ચેન્ન- ક્ષણિકત્વાત્ ।
અપેક્ષિતસ્ય કાલાન્તરભાવિત્વાત્ ।
ચિરધ્વસ્તં ફલાયાલં ન કર્માતિશયં વિના ।
(33)સમ્ભોગો નિર્વિશેષાણાં ન ભૂતૈઃ સંસ્કૃતૈરપિ

તસ્માદસ્ત્યતિશયઃ કશ્ચિત્ ।
ઈદૃશાન્યેવૈતાનિ સ્વહેતુબલાઽયાતાનિ, યેન નિયતભોગસાધનાનીતિ ચેત્- તદિદમમીષામતીન્દ્રિયં રૂપં સહકારિભેદો વા? ન તાવત્ ઐન્દ્રિયકસ્યાતીન્દ્રિયં રૂપમ્, વ્યાઘાતાત્ ।
દ્વિતીયે ત્વપૂર્વસિદ્ધિઃ ।
[કુ.1.130] સિદ્ધ્યતુ ભૂતધર્મ એવ ગુરુત્વાદિવદતીન્દ્રિયઃ ।
અવશ્યં ત્વયાપ્યેતદઙ્ગીકરણીયમ્ ।
કથમન્યથા મન્ત્રાદિભિઃ પ્રિતિબન્ધઃ ।
તથા હિ- કરતલાનલસંયોગાત્ યાદૃશાદેવદાહો દૃષ્ટઃ, તાદૃશાદેવ મન્ત્રાદિપ્રતિબન્ધે સતિ દાહો ન જાયતે; અસતિ તુ જાયતે ।
તત્ર ન દૃષ્ટવૈગુણ્યમુપલભામહે ।
નાપિ દૃષ્ટસાદ્ગુણ્યે ઽદૃષ્ટવૈગુણ્યં સમ્ભાવનીયમ્; તસ્યૈતાવન્માત્રાર્થત્વાત્ ।
અન્યથા, કર્મણ્યપિ વિભાગઃ કદાચિન્ન જાયેત ।
ન ચ પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટા સામગ્રી કારણમ્; અભાવસ્યાકારણત્વાત્ ।
તુચ્છો હ્યસૌ ।
પ્રતિબન્ધકોત્તમ્ભકપ્રયોગકાલે ચ તેન વિનાપિ કાર્યોત્પત્તેઃ ।
પ્રાક્પ્રધ્વંસાદિવિકલ્પેન ચાનિયતહેતુકત્વાપાતાત્ ।
અકિઞ્ચિત્કરસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાયોગાત્; કિઞ્ચિત્કરત્વે ચાતીન્દ્રિયશક્તેઃ સ્વીકારાત્ ।
મન્ત્રાદિપ્રયોગે ચેતરેતરાભાવસ્ય સત્ત્વે ઽપિ કાર્યાનુદયાત્ ।
અતો ઽતીન્દ્રીયં કિઞ્ચિદ્દાહાનુગુણમનુગ્રાહકમગ્નેરુન્નીયતે, યસ્યાપકુર્વતાં પ્રતિબન્ધકત્વમુપપદ્યતે; યસ્મિન્નવિકલે કાર્યં જાયતે (34)યસ્યૈકજાતીયત્વાદનિયતહેતુકત્વં નિરસ્યત ઇતિ ।
[કુ.1.131] અત્રોચ્યતે- ભાવો યથાતથાભાવઃ કારણં કાર્યવન્મતઃ ।
પ્રતિબન્ધો વિસામગ્રી તદ્ધેતુઃ પ્રતિબન્ધકઃ

ન્.અ હ્યભાવસ્યાકારણત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
ન હિ વિધિરૂપેણાસૌ તુચ્છ ઇતિ સ્વરૂપેણાપિ તથા; નિષેધરૂપાભાવે વિધેરપિ(રેવ) તુચ્છત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કારણત્વસ્ય ભાવત્વેન વ્યાપ્તત્વાત્તન્નિવૃત્તૌ તદપિ નિવર્તત ઇતિ
ચેન્ન- પરિવર્તપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનસ્ય ચ કારણત્વનિશ્ચયહેતોર્ભાવવદભાવે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ ।
અભાવસ્યાવર્જનીયતયાસન્નિધિઃ ન તુ હેતુત્વેનેતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
પ્રતિયોગિનમુત્સારયતસ્તસ્યાન્યપ્રયુક્તઃસન્નિધિરિતિ ચેત્- તુલ્યમ્ ।
ભાવસ્યાભાવોત્સારણં સ્વરૂપમેવેતિ ચેત્- અભાવસ્યાપિ ભાવોત્સારણં સ્વરૂપાન્નાતિરિચ્યતે ।
તસ્માત્ યથા "ભાવસ્યૈવ ભાવો જનક" ઇતિ નિયમો ઽનુપપન્નઃ, તથા "ભાવ એવ જનક" ઇત્યપિ ।
કો હ્યનયોર્વિશેષઃ ।
[કુ.1.132] પ્રતિબન્ધકોત્તમ્ભકપ્રયોગકાલે તુ વ્યભિચારસ્તદા સ્યાત્; યદિ યાદૃશે સતિ કાર્યાનુદયઃ, તાદૃશ એવ સતિ ઉત્પાદઃ સ્યાત્ ।
ન ત્વેવમ્; તદાપિ પ્રતિપક્ષસ્યાભાવાત્ ।
અસત્પ્રતિપક્ષો હિ (35)પ્રતિબન્ધકાભિમતો મન્ત્રઃ પ્રતિપક્ષઃ ।
સ ચ તાદૃશો નાસ્ત્યેવ ।
યસ્ત્વસ્તિ, નાસૌ પ્રતિપક્ષઃ ।
તથાપિ વિશેષ્યે સત્યેવ વિશેષણમાત્રાભાવસ્તત્ર; સ ચોત્તમ્ભકમન્ત્ર એવેત્યન્યૈવ સામગ્રીતિ ચેત્- ન, વિશિષ્ટસ્યાપ્યભાવાત્ ।
ન હિ દણ્ડિનિ સતિ અદણ્ડાનામન્યેષાં નાભાવઃ, કિન્તુ દણ્ડાભાવસ્યૈવ કેવલસ્યેતિ યુક્તમ્ ।
યથા હિ કેવલદણ્ડસદ્ભાવે, ઉભયસદ્ભાવે, દ્વયાભાવે વા કેવલપુરુષાભાવઃ સર્વત્રાવિશિષ્ટઃ, તથા કેવલોત્તમ્ભકસદ્ભાવે, પ્રતિબન્ધકોત્તમ્ભકસદ્ભાવે, દ્વયાભાવે વા કેવપ્રતિબન્ધકાભાવો ઽવિશિષ્ટ ઇત્યવધાર્યતામ્ ।
અથૈવમ્ભૂતસામગ્રીત્રયમેવ કિં નેષ્યતે? કાર્યસ્ય તદ્વ્યભિચારાત્; જાતિભેદકલ્પનાયાં ચ પ્રમાણાભાવાત્; યથોક્તેનૈવોપપત્તેઃ ।
ભાવે વા કામમસાવસ્તુ; કા નો હાનિઃ ।
[કુ.1.133] પ્રાક્પ્રધ્વંસવિકલ્પો ઽપિ નાનિયતહેતુકત્વાપાદકઃ, યસ્મિન્ સતિ કાર્યં ન જાયતે, તસ્મિન્નસત્યેવ જાયત ઇતિ, અત્ર સંસર્ગાભાવસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાત્ ।
યસ્તુ સંસર્ગાભાવતાદાત્મ્યનિષેધયોર્વિશેષમનાકલયન્નિતરેતરાભાવેન પ્રત્યવતિષ્ઠતે, સ પ્રતિબોધનીયઃ ।
તથાપ્યભાવેષુ જાતેરભાવાત્ કથં ત્રયાણામુપગ્રહઃ સ્યાત્; અનુપગૃહીતાનાં ચ કથં કારણત્વાવધારણમિતિ ચેત્- મા ભૂજ્જાતિઃ ।
ન હિ તદુપગૃગીતાનામેવ વ્યવહારાઙ્ગત્વમ્ ।
સર્વત્રોપાધિમદ્વ્યવહારવિલોપપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.1.134] એતે(અને)ન પ્રતિબન્ધકે સત્યપિ તજ્જાતીયાન્યસ્યાભાવસમ્ભવાત્ કાર્યોત્પાદપ્રસઙ્ગઃ, અનુત્પાદે વા તતો ઽપ્યધિકં કિઞ્ચિદપેક્ષણીયમસ્તીતિ નિરસ્તમ્ ।
યથા હિ "તજ્જાતીયે સતિ કાર્યં જાયતે, અર્થાત્ અસતિ ન જાયતે" ઇતિ સ્થિતે તદ્ભાવે ઽપિ તજ્જાતીયાન્તરાભાવાન્ન ભવિતવ્યં કાર્યેણેતિ (36)ન તથૈતદપિ; અનુકૂલવત્ પ્રતિકૂલે ઽપિ સતિ તજ્જાતીયાન્તરાભાવાનામકિઞ્ચિત્કરત્વાદિતિ ।
[કુ.1.135] યત્તુ "અકિઞ્ચિત્કરસ્યેઽતિ- તદપ્યસત્ ।
સામગ્રીવૈકલ્યં પ્રતિબન્ધ્યપદાર્થો મુખ્યઃ ।
સ ચાત્ર મન્ત્રાદિરેવ ।
ન ત્વસૌ પ્રતિબન્ધકઃ ।
તતઃ કિં તસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વેન? તત્પ્રયોક્તારસ્તુ પ્રતિબન્ધારઃ, તે ચ કિઞ્ચિત્કરા એવેતિ કિમસમઞ્જસમ્ ।
યે તુ વ્યુત્પાદયન્તિ; "કાર્યાનુત્પાદ એવ પ્રતિબન્ધ" ઇતિ- તૈઃ (37)"પ્રતિબન્ધમકુર્વન્ત એવ પ્રતિબન્ધકાઃ" ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
તથા હિ- કાર્યસ્યાનુત્પાદઃ પ્રાગભાવો વા સ્યાત્, તસ્ય કાલાન્તરપ્રાપ્તિર્વા ।
ન પૂર્વઃ, તસ્યાનુત્પાદ્યત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ, કાલસ્ય સ્વરૂપતો ઽભેદાત્ ।
તદુપાધેસ્તુ મન્ત્રમન્તરેણાપિ સ્વકારણાધીનત્વાત્ ।
પ્રાગભાવાવચ્છેદકકાલોપાધિસ્તદપેક્ષ ઇતિ ચેન્ન- મન્ત્રાત્પૂર્વમપિ તસ્ય ભાવાત્ ।
તસ્માત્ સામગ્રીતત્કાર્યયોઃ પૌર્વાપર્યનિયમાત્તદભાવયોરપિ પૂર્વાપરભાવ ઉપચર્યતે; વસ્તુતસ્તુ તુલ્યકાલત્વમેવેતિ નાયં પન્થાઃ ।
[કુ.1.136] ન ચેદેવં શક્તિસ્વીકારે ઽપિ કઃ પ્રતીકારઃ ? તથા હિ પ્રતિબન્ધકેન શક્તિર્વા વિનાશ્યતે, તદ્ધર્મો વા, ધર્માન્તરો વા જન્યતે, ન જન્યતે વા કિમપીતિ પક્ષાઃ ।
તત્રાકિઞ્ચિત્કરસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાનુપપત્તેઃ વિપરીતધર્માન્તરજનને, તદભાવે સત્યેવ કાર્યમિત્યભાવસ્ય કારણત્વસ્વીકારઃ, પ્રાગભાવાદિવિકલ્પાવકાશશ્ચ ।
તદ્વિનાશે તદ્ધર્મવિનાશે વા પુનરુત્તમ્ભકેન તજ્જનને ઽનિયતહેતુકત્વમ્; પૂર્વં સ્વરૂપોત્પાદકાત્ ઇદાનીમુત્તમ્ભકાદુત્પત્તેઃ ।
ન ચ સમાનશક્તિકતયા તુલ્યજાતીયત્વાન્નૈવમિતિ સામ્પ્રતમ્; વિજાતીયેષુ સમાનશક્તિનિષેધાત્ ।
ન ચ પ્રતિબન્ધકશક્તિમેવોત્તમ્ભકો વિરુણદ્ધિ, ન તુ ભાવશક્તિમુત્પાદયતીતિ સામ્પ્રતમ્; તદનુત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
કાલવિશેષાત્તદુત્પાદે તદેવાનિયતહેતુકત્વમિતિ ।
[કુ.1.137] સ્યાદેતત્- મા ભૂત્સહજશક્તિઃ; આધેયશક્તિસ્તુ સ્યાત્ ।
દૃશ્યતે હિ પ્રોક્ષણાદિના વ્રીહ્યાદેરભિસંસ્કારઃ ।
કથમન્યથા કાલાન્તરે તાદૃશાનામેવ કાર્યવિશેષોપયોગઃ ।
ન ચ મન્ત્રાદીનેવ સહકારિણઃ પ્રાપ્ય તે કાર્યકારિણ ઇતિ સામ્પ્રતમ્- તેષુ ચિરધ્વસ્તેષ્વપિ કાર્યોત્પાદાત્ ।
નાપિ પ્રધ્વંસસહાયાસ્તે તથા; એવં હિ યાગાદિપ્રધ્વંસા એવ સ્વર્ગાદીનુત્પાદયન્તુ; કૃતમપૂર્વકલ્પનયા ।
તેષામનન્તત્વાદનન્તફલપ્રવાહઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ચેત્- અપૂર્વેપિ કલ્પિતે તાવાનેવ
ફલપ્રવાહ ઇતિ કુતઃ ? અપૂર્વસ્વાભાવ્યાદિતિ ચેત્- તુલ્યમિહાપિ ।
તાવતાપિ તત્પ્રધ્વંસો ન વિનશ્યતીતિ વિશેષઃ ।
[કિ.1.138] સ્યાદેતત્-"ઉપલક્ષણં પ્રોક્ષણાદયઃ; ન તુ વિશેષણમ્ ।
તથા ચાવિદ્યમાનૈરપિ તૈરુપલક્ષિતા વ્રીહ્યાદયસ્તત્ર તત્રોપયોક્ષ્યન્તે, યથા ગુરુણા ટીકા; કુરુણા ક્ષેત્રમ્- ઇતિ ચેત્- તદસત્ ।
ન હિ સ્વરૂપવ્યાપારયોરભાવે ઽપ્યુપલક્ષણસ્ય કારણત્વં કશ્ચિદિચ્છતિ; અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વ્યવહારમાત્રં તુ તજ્જ્ઞાનસાધ્યમ્, ન તુ તત્સાધ્યમ્ ।
તજ્જ્ઞાનમપિ સ્વકારણાધીનમ્ ।
ન તુ તેન નિરન્વયધ્વસ્તેન જન્યતે ।
(અસ્તુ તાવત્) અસ્તુ વા તત્રાપ્યતિશયકલ્પના; કિન્નશ્છિન્નમ્ ? યદ્વા યાગાદેરપ્યુપલક્ષણત્વમસ્તુ ।
તદુપલક્ષિતઃ કાલો યજ્વા વા સ્વર્ગાદિ સાધયિષ્યતિ કૃતમપૂર્વેણ ।
[કુ.1.139] ન ચ દેવદત્તસ્ય સ્વગુણાકૃષ્ટાઃ શરીરાદયો ભોગાય, તદ્ભોગસાધનત્વાત્ સ્રગાદિવદિત્ય(નુમાના)ન્વયિવલાદપૂર્વસિદ્ધેર્નાવિશેષ ઇતિ સામ્પ્રતમ્; ઇચ્છાપ્રયત્નજ્ઞાનૈર્યથાયોગં સિદ્ધસાધનાત્ ।
ન ચ તદ્રહિતાનામપિ ભોગ ઇતિ યુક્તિમત્, યેન તતો ઽપ્યધિકં સિદ્ધ્યેત્ ।
નાપિસ્વગુણોત્પાદિતા ઇતિ સાધ્યાર્થઃ, મનસાનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
નાપિ કાર્યત્વે સતીતિ વિશેષણાયો હેતુઃ; તથાપ્યુપલક્ષણૈરેવ સિદ્ધસાધનાત્ ।
અસતાં તેષાં કથમુત્પાદકત્વમિતિ ચેત્- તદેતદભિમન્ત્રણાદિષ્વપિ તુલ્યમ્ ।
[કુ.1.140] તસ્માદ્ભાવભૂતમતિશયં જનયન્ત એવ પ્રોક્ષણાદયઃ કાલાન્તરભાવિને ફલાય કલ્પન્તે ।
પ્રમાણતસ્તદર્થમુપાદીયમાનત્વાત્ યાગકૃષિચિકિત્સાવદિતિ ।
અન્યથા કૃષ્યાદયો દુર્ઘટાઃ પ્રસજ્યેરન્; બીજાદીનામાપરમાણ્વન્તભઙ્ગાત્ તેષુ ચાવાન્તરજાતેરભાવાન્નિયતજાતીયકાર્યારમ્ભાનુપપત્તેઃ ।
અત્રોચ્યતે-[કુ.1.141] સંસ્કારઃ પુંસ એવેષ્ટઃ પ્રોક્ષણાભ્યુક્ષણાદિભિઃ ।
સ્વગુણાઃ પરમાણૂનાં વિશેષાઃ પાકજદયઃ

યથા હિ દેવતાવિશેષોદ્દેશેન હુતાશને હવિરાહુતયઃ સમન્ત્રાઃ પ્રયુક્તાઃ પુરુષમભિસંસ્કુર્વતે, ન વન્હિં, નાપિ દેવતાઃ; તથા વ્રીહ્યાદ્યુદ્દેશેન પ્રયુજ્યમાનઃ પ્રોક્ષણાદિઃ પુરુષમેવ સંસ્કુરુતે, ન તમ્ ।
તથા ચ કારીરીજનિતસંસ્કારાધારપુરુષસંયોગાજ્જલમુચાં સઞ્ચરણજલક્ષરણરૂપા ક્રિયા, તથા વ્રીહ્યાદીનાં તત્તદુત્તરક્રિયાવિશેષાઃ ।
યથા ચૈકત્ર કર્તૃકર્મસાધનવૈગુણ્યાત્ફલાભાવસ્તથા પરત્રાપિ; આગમિકત્વસ્યોભયત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
[કુ.1.142] ન તર્હિ બર્હિષ ઇવ વ્રીહ્યાદેઃ પુનરુપયોગાન્તરં સ્યાત્ ।
ઉપયોગે વા તજ્જાતીયાન્તરમપ્યુપાદીયેત; અવિશેષાત્ ।
ન ।
વિચિત્રા હ્યભિસંસ્કારાઃ ।
કેચિદ્વ્યાપ્રિયમાણોદ્દેશ્યસહકારિણ એવ કાર્યે ઉપયુજ્યન્તે ।
કિમત્ર ક્રિયતામ્? વિધેર્દુર્લઙ્ઘત્વાત્ ।
યથાચાભિચારસંસ્કારો યં દેહમુદ્દિશ્ય પ્રયુક્તસ્તદપેક્ષ એવ તત્સમ્બદ્ધસ્યૈવ દુઃખમુપજનયતિ નાન્યસ્ય; ન વા તદનપેક્ષઃ ।
એવમભિમન્ત્રણાદિસંસ્કારા અપિ ભવન્તો ન મનાગપિ નોપયુજ્યન્તે ।
કથં તર્હિ વ્રીહ્યાદીનાં સંસ્કાર્યકર્મતેતિ ચેત્- પ્રોક્ષણાદિફલસમ્બન્ધાદેવ ।
[કુ.1.143] નનુ યદુદ્દેશેન યત્ક્રિયતે તત્તત્ર કિઞ્ચિત્કરમ્, યથા પુત્રેષ્ટિપિતૃયજ્ઞૌ ।
તથા ચાભિમન્ત્રણાદયો વ્રીહ્યાદ્યુદ્દેશેન પ્રવૃત્તાઃ ઇત્યનુમાનમિતિ ચેત્- તન્ન- હવિસ્ત્યાગાદિભિરનૈકાન્તિકત્વાત્ ।
ન હિ તે કાલાન્તરભાવિફલાનુગુણં કિઞ્ચિત્ હુતાશનાદૌ જનયન્તિ ।
કિં વા ન દૃષ્ટમિન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દવ્યાપારાઃ પ્રમેયોદ્દશેન પ્રવૃત્તાઃ પ્રમાતર્યેવ કિઞ્ચિજ્જનયન્તિ, ન પ્રમેયે ઇતિ ।
[કુ.1.144] કૃષિચિકિત્સે અપ્યેવમેવ સ્યાતામિતિ ચેન્ન- દૃષ્ટેનૈવ પાકજરૂપાદિ (38)પરિણતિભેદેનોપપત્તાવદૃષ્ટકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
(39)તથા ચ લાક્ષારસાવસેકાદયો (40)વ્યાખ્યાતાઃ ।
અત એવ બીજવિશેષસ્ય આપરમાણ્વન્તભઙ્ગે ઽપિ, પરમાણૂનામવાન્તરજાત્યભાવે ઽપિ, પ્રાચીનપાકજવિશેષૈરેવ (41)વિશિષ્ટાઃ પરમાણવસ્તં તં કાર્યવિશેષમારભન્તે ।
યથા હિ કલમબીજં યવાદેઃ, નરબીજં વાનરાદેઃ, ગોક્ષીરં મહિષાદેઃ જાત્યા વ્યાવર્તતે; તથા તત્પરમાણવો ઽપિ મૂલભૂતાઃ પાકજૈરેવ વ્યાવર્તન્તે ।
ન હ્યસ્તિ સમ્ભવો ગોક્ષીરં સુરભિમધુરં શીતમ્; તત્પરમાણવશ્ચ વિપરીતાઃ ।
(42)તસ્માત્તથાભૂતપાકજા એવ પરમાણવઃ; યથાભૂતૈરેવાદ્યાતિશયો ઽન્ત્યાતિશયો (વા)(43)ઽઙ્કુરાદિર્વેતિ કિમત્ર શક્તિકલ્પનયા ।
[કુ.1.145] કલ્પાદાવપ્યેવમેવ ।
ઇદાનીં બીજાદિસન્નવિષ્ટાનામસ્મદાદિભિરુપસમ્પાદનમ્ ।
તદાનીં તુ વિભક્તાનામદૃષ્ટાદેવ (44)કેવલાન્મિથઃ સંસર્ગ ઇતિ વિશેષઃ ।
ન ચ વાચ્યમિદાનીમપિ તથૈવ કિં ન સ્યાત્; યતઃ કૃષ્યાદિકર્મોચ્છેદે તત્સાધ્યાનાં ભોગાનામુચ્છેદપ્રસઙ્ગાદવ્યવસ્થાભયાચ્ચાદૃષ્ટાનિ (45)(કર્માણિ) દૃષ્ટકર્મવ્યવસ્થયૈવ ભોગસાધનાનીત્યુન્નીયતે ।
[કુ.1.146] તસ્માત્પાકજવિશેષૈઃ સંસ્થાનવિશેષૈશ્ચ વિશિષ્ટાઃ પરમાણવઃ કાર્યવિશેષમારભન્તે ।
તે ચ તેજો ઽનિલતોયસંસર્ગવિશેષૈઃ; તે ચ ક્રિયયા; સા ચ નોદનાભિઘાતગુરુત્વવેગદ્રવત્વાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગેભ્યો યથાયથમિતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
નિમિત્તભેદાશ્ચ
પાકે ભવન્તિ ।
તદ્યથા- હારીતમાંસં હરિદ્રાજલાવસિક્તં (46)હરિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટમ્ ઉપયોગાત્ સદ્યો વ્યાપાદયતિ ।
"દશરાત્રોષિતં કાંસ્યે ઘૃતં ચાપિ વિષાયતે" ।
તામ્રાપાત્રે પર્યુષિતં ક્ષીરમપિ તિક્તાયત ઇત્યાદિ ।
[કુ.1.147] યત્ર તર્હિ તોયે તેજસિ વાયૌ વા ન પાકજો વિશેષઃ, તત્ર કથમુદ્ભવાનુદ્ભવદ્રવત્વકઠિનત્વાદયો વિશેષાઃ? કથં વા (ચ) પાર્થિવે પ્રતિમાદૌ પ્રતિષ્ઠાદિના સંસ્કૃતે ઽપિ વિશેષાભાવાત્ પૂજનાદિના ધર્મો વ્યતિક્રમે ત્વધર્મઃ અપ્રતિષ્ઠિતે તુ ન કિઞ્ચિત્ ।
ન ચ તત્ર યજમાનધર્મેણાન્યસ્ય સાહાયકમાચરણીયમ્; અન્યધર્મસ્યાન્યં પ્રત્યનુપયોગાત્ ઉપયોગે વા સાધારણ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
અત્રોચ્યતે- નિમિત્તભેદસંસર્ગાદુદ્ભવાનુદ્ભવાદયઃ ।
દેવતા(47)સન્નિધાનેન પ્રત્યભિજ્ઞાનતો ઽપિ વા

[કુ.1.148] ઉપનાયકાદૃષ્ટવિશેષસહાયા હિ પરમાણવો દ્રવ્યવિશેષમારભન્તે ।
તેષાં વિશેષાદુદ્ભૂતા(48)નુદ્ભૂતભેદાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
તથા સ્વભાવદ્રવા અપ્યાપો નિમિત્તભેદપ્રતિબદ્ધદ્રવત્વાઃ કઠિનં કરકાદ્યારભન્તે ઇત્યાદિ સ્વયમૂહનીયમ્ ।
પ્રતિમાદયસ્તુ તેન તેન વિધિના સન્નિધાપિતરુદ્રોપેન્દ્રમહેન્દ્રાદ્યભિમાનિદેવતાભેદાસ્તત્ર તત્રારાધનીયતામાસાદયન્તિ; દષ્ટમૂર્ચ્છિતં રાજશરીરમિવ વિષાપનયનવિધિનાઽપાદિતચૈતન્યમ્ ।
સન્નિધાનં ચ તત્ર તેષામહઙ્કારમમકારૌ, ચિત્રાદાવિવ સ્વસાદૃશ્યદર્શિનો રાજ્ઞ ઇતિ નો દર્શનમ્ ।
અન્યેષાં તુ પૂર્વપૂર્વપૂજિતપ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયસ્ય પ્રતિષ્ઠિતપ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયસ્ય ચ તથાત્વમવસેયમ્ ।
એતેનાભિમન્ત્રિતપયઃપલ્લવાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[કુ.1.149] ઘટાદિષુ કા વાર્તા ? કુશલૈવેતિ ચેન્ન- ન હિ સામગ્રીદૃષ્ટં વિઘટયતિ; નાપ્યદૃષ્ટમ્; જ્ઞાપકત્વાત્ ।
નાપ્યદૃષ્ટમુત્પાદયતિ; ધર્મજનને સર્વદા વિજયપ્રસઙ્ગાત્; વિપર્યયે સર્વદા ભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્- અત્રોચ્યતે-[કુ.1.150] જયેતરનિમિત્તસ્ય વૃત્તિલાભાય કેવલમ્ ।
પરીક્ષ્ય સમવેતસ્ય પરીક્ષાવિધયો મતાઃ

યદ્યપિ "ધર્માદ્યભિમાનિદેવતાસન્નિધિરત્રાપિ ક્રિયતે; તાશ્ચ કર્મવિભવાનુરૂપં લિઙ્ગમભિવ્યઞ્જયન્તીઽત્યસ્માકં સિદ્ધાન્તઃ- તથાપિ પરવિપ્રતિપત્તેરન્યથોચ્યતે ।
તેનાપિ હિ વિધિના તદેવ જયસ્ય પરાજયસ્ય વા નિમિત્તમભિવ્યક્તં (49)તદ્વિભાવકં કાર્યમુન્મીલયતિ ।
કર્મણશ્ચાભિવ્યક્તિઃ સહકારિલાભ એવ ।
તચ્ચ સહકારિ "સો ઽહમનેન વિધિના તુલામધિરૂઢઃ, યો ઽહં પાપકારી નિષ્પાપો વેઽતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
યદાહુઃ- "તાંસ્તુ દેવાઃ પ્રપશ્યન્તિ સ્વસ્યૈવાન્તરપૂરુષઃ" ।
અથ વા પ્રતિજ્ઞાનુરૂપાં વિશુદ્ધિમપેક્ષ્ય તેન ધર્મો જન્યતે, નિમિત્તતો વિધાનાદ્વિજયફલશ્રુતેશ્ચ ।
અવિશુદ્ધિં ચાપેક્ષ્યાધર્મઃ ।
પરાજયલક્ષણાનપેક્ષિતફલોપદર્શનેન ફલતો (50)નિષેધાત્ ।
[કુ.1.151] અથ શક્તિનિષેધે કિં પ્રમાણમ્? ન કિઞ્ચિત્ ।
તત્કિમસ્ત્યેવ? બાઢમ્ ।
ન હિ નો દર્શને શક્તિપદાર્થ એવ નાસ્તિ ।
કો ઽસૌ તર્હિ? કારણત્વમ્ ।
કિં તત્? પૂર્વકાલનિયતજાતીયત્વમ્, સહકારિવૈકલ્યપ્રયુક્તકાર્યાભાવવત્ત્વં વેતિ ।
તતો ઽધિકનિષેધે કા વાર્તા? ન કાચિત્ ।
તત્ કિં વિધિરેવ? સો ઽપિ (51)નાસ્તિ; પ્રમાણાભાવાત્ ।
સન્દેહસ્તર્હિ કથમેવં ભવિષ્યતિ; અનુપલબ્ધચરત્વાત્ ।
(52)વિવાદસ્તર્હિ, કુત્ર? અનુગ્રાહકત્વસામ્યાત્સહકારિષ્વપિ શક્તિપદપ્રયોગાત્ સહકારિભેદે ।
તત્રાપિ- દહનાદેરનુગ્રાહકો ઽધિકો ઽસ્ત્યેવ, યઃ પ્રતિબન્ધકૈરપનીયત ઇતિ યદિ, તદા ન વિવદામહે ।
અસ્મદભિપ્રેતસ્ય ચાભાવાદેરનુગ્રાહકત્વમઙ્ગીકૃત્ય નિઃસાધના મીમાસંકા અપિ ન વિપ્રતિપત્તુમર્હન્તિ ।
તતઃ- અભાવાદિરનુગ્રાહક ઇત્યેકે, નેત્યપરે, ઇતિ વિવાદકાષ્ઠાયાં વ્યુત્પાદિતં ચૈતસ્યાનુગ્રાહકત્વમ્ ।
કિમપરમવશિષ્યતે, યત્ર પ્રમાણમભિધાનીયમિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
[કુ.1.152] તથાપિ ચેતન એવાયં સંસ્ક્રિયતે, ન ભૂતાનીતિ કુતો નિર્ણય ઇતિ ચેત્- ઉચ્યતે ।
ભોક્તૃણાં નિત્યવિભૂનાં સર્વદેહપ્રાપ્તાવવિશિષ્ટાયાં વિશિષ્ટૈરપિ ભૂતૈર્નિયામકાભાવાત્પ્રતિનિયતભગાસિદ્ધેઃ ।
ન હિ તચ્છરીરં તન્મનસ્તાનીન્દ્રિયાણિ વિશિષ્ટાન્યપિ તસ્યૈવેતિ નિયમઃ;નિયામકાભાવાત્ (વિશેષાભાવાત્) ।
તથા ચ સાધારણવિગ્રહવત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ ભૂતધર્મ એવ (53)કઞ્ચિચ્ચેતનં પ્રત્યસાધારણઃ; વિપર્યયદર્શનાત્ ।
દ્વિત્વાદિવદિતિ ચેન્ન- તસ્યાપિ શરીરાદિતુલ્યતયા પક્ષત્વાત્ ।
નિયતચેતનગુણોપગ્રહેણૈવ તસ્યાપિ નિયમઃ, ન તુ તજ્જન્યતામાત્રેણ; સ્વયમવિશેષાત્ ।
[કુ.1.153] તથાપિ તજ્જન્યતયૈવ નિયમોપપત્તૌ વિપક્ષે બાધકં કિમિતિ ચેત- કાર્યકારણભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગઃ; શરીરાદીનાં ચેતનધર્મોપગ્રહેણૈવ તદ્ધર્મજનનોપલબ્ધેઃ ।
તદ્યથા- ઇચ્છોપગ્રહેણ પ્રયત્નઃ, જ્ઞાનોપગ્રહેણેચ્છાદયઃ, તદુપગ્રહેણ સુખાદય ઇત્યાદિ ।
પ્રકૃતે ઽપિ ચેતનગતા એવ બુદ્ધ્યાદયો નિયામકાઃ સ્યુરિતિ ચેન્ન; શરીરાદેઃ પ્રાક્ તેષામસત્ત્વાત્ ।
તથા ચ નિરતિશયાશ્ચેતનાઃ સાધારણાનિ
ભૂતાનીતિ ન ભુક્તિનિયમ ઉપપદ્યતે ।
[કુ.1.154] એતેન સાઙ્ખ્યમતમપાસ્તમ્ ।
એવં હિ તત્ ।
અકારણમકાર્યઃ કૂટસ્થચૈતન્યસ્વરૂપઃ પુરુષઃ ।
આદિકારણં પ્રકૃતિરચેતના પરિણામિની ।
તતો મહદાદિસર્ગઃ ।
ન હિ ચિતિરેવ વિષયબન્ધનસ્વભાવા; અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રકૃતિરેવ તદીયસ્વભાવા; તથાપિ નિત્યત્વેનાનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ ઘટાદિરેવાહત્ય તદીયઃ; દૃષ્ટાદૃષ્ટત્વાનુપપત્તેઃ ।
નાપીન્દ્રિયમાત્રપ્રણાડિકયા; વ્યાસઙ્ગાયોગાત્ ।
નાપીન્દ્રિયમનોદ્વારા; સ્વપ્નદશાયાં વરાહવ્યાઘ્રાદ્યભિમાનિનો નરસ્યાપિ નરત્વેનાત્મો(54)પધાનાયોગાત્ ।
નાપ્યહઙ્કારપર્યન્તવ્યાપારેણ; સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં તદ્વ્યાપારવિરામે ઽપિ શ્વાસપ્રયત્નસન્તાનાવસ્થાનાત્ ।
તદ્ યદેતાસ્વવસ્થાસુ સવ્યાપારમેકમનુવર્તતે, યદાશ્રયા ચાનુભવવાસના, તદન્તઃકરણમુપારૂઢોર્ઽથઃ પુરુષસ્યોપધાની ભવતિ ।
ભેદાગ્રાહાચ્ચ નિષ્ક્રિયે ઽપિ તસ્મિન્ પુરુષે કર્તૃત્વાભિમાનઃ, તસ્મિન્નચેતને ઽપિ ચેતનાભમાનઃ તત્રૈવ કર્માવસાના ।
પુરુષસ્તુ પુષ્કરપલાશવત્ (55)સર્વથા નિર્લેપઃ ।
[કુ.1.155] આલોચનં વ્યાપાર ઇન્દ્રિયાણામ્; વિકલ્પસ્તુ મનસઃ; અભિમાનો ઽહઙ્કારસ્ય; કૃત્યધ્યવસાયો બુદ્ધેઃ ।
સા હિ બુદ્ધિરંશત્રયવતી; પુરુષોપરાગો વિષયોપરાગો વ્યાપારાવેશશ્ચેત્યંશાઃ ।
ભવતિ હિ મયેદં કર્તવ્યમિતિ ।
તત્ર મયેતિ ચેતનોપરાગો દર્પણસ્યેવ મુખોપરાગો ભેદાગ્રહાદતાત્ત્વિકઃ ।
ઇદમિતિ વિષયોપરાગ ઇન્દ્રિયપ્રણાડિકયા પરિણતિભેદો દર્પણસ્યેવ નિશ્વાસાભિહતસ્ય મલિનિમા પારમાર્થિકઃ ।
એતદુભયાયત્તો વ્યાપારવેશો ઽપિ ।
તત્રૈવંરૂપવ્યાપારલક્ષણાયા બુદ્ધેર્વિષયોપરાગલક્ષણં જ્ઞાનમ્ ।
તેન સહ યઃ પુરુષોપરાગસ્યાતાત્વિકસ્ય સમ્બન્ધો દર્પણપ્રતિબિમ્બિતસ્ય મુખસ્યેવ મલિનિમ્ના, સોપલબ્ધિરિતિ ।
તદેવમષ્ટાવપિ ધર્માદયો ભાવા બુદ્ધેરેવ; તત્સામાનાધિકરણ્યેનાધ્યવસીયમાનત્વાત્ ।
ન ચ બુદ્ધિરેવ સ્વભાવતશ્ચેતનેતિ યુક્તમ્- પરિણામિત્વાત્; પુરુષસ્ય તુ કૂટસ્થાનિત્યત્વાદિતિ ।
[કુ.1.156] તદેતદપિ પ્રાગેવ નિરસ્તમ્ ।
તથા હિ- કર્તૃધર્મા નિયન્તારઃ ચેતિતા ચ સ એવ નઃ ।
અન્યથાનપવર્ગઃ સ્યાદસંસારો ઽથવા ધ્રુવઃ

કૃતિસામાનાધિકરણ્યવ્યવસ્થિતાસ્તાવદ્ધર્માદયો નિયામકા ઇતિ વ્યવસ્થિતમ્ ।
ચેતનો ઽપિ કર્તૈવ; કૃતિચૈતન્યયોઃ સામાનાધિકરણ્યેનાનુભવાત્ ।
ન ચાયં (નાયં) ભ્રમઃ; બાધકાભાવાત્ ।
પરણામિત્વાદ્ઘટવદિતિ બાધકમિતિ ચેન્ન- કર્તૃત્વે ઽપિ સમાનત્વાત્ ।
તથા ચ કૃતિરપિ (56)(સ્વા)ભાવિકી મહતો ન સ્યાત્ ।
દૃષ્ટત્વાદયમદોષ ઇતિ ચેત્ તુલ્યમ્ ।
(57)અચેતનાકાર્યત્વં બાધકમ્, કાર્યકારણયોસ્તાદાત્મ્યાદિતિ ચેન્ન- અસિદ્ધેઃ ।
ન હિ કર્તુઃ કાર્યત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
પ્રત્યુત "વીતરાગજન્માદર્શનાઽ(ન્યા-3.1.25.)દિતિ ન્યાયાદનાદિતૈવ સિદ્ધ્યતિ ।
યદ્યચ્ચ કાર્યે રૂપં દૃશ્યતે તસ્ય તસ્ય કારણાત્મકત્વે રાગાદયો ઽપિ પ્રકૃતૌ સ્વીકર્તવ્યાઃ સ્યુઃ ।
તથા ચ સૈવ બુદ્ધિઃ, ન પ્રકૃતિઃ; ભાવાષ્ટકસમ્પન્નત્વાત્ ।
સ્થૂલતામપહાય સૂક્ષ્મ(રૂપ)તયા તે તત્ર સન્તીતિ ચેત્ ચૈતન્યમપિ તથા ભવિષ્યતિ ।
તથાપ્યસિદ્ધો હેતુઃ ।
તથા સતિ ઘટાદીનામપિ ચૈતન્યપ્રસઙ્ગઃ, તાદાત્મ્યાદિતિ ચેત્- રાગાદિમત્ત્વપ્રસઙ્ગો ઽપિ દુર્વારઃ ।
સૌક્ષ્મ્યં ચ સમાનમિતિ ।
તસ્માત્ યજ્જાતીયાત્ કારણાદ્યજ્જાતીયં કાર્યં દૃશ્યતે, તથા ભૂતાત્તથાભૂતમાત્રમનુમાતવ્યમ્; ન તુ યાવદ્ધર્મકં કારણં તાવદ્ધર્મકં કાર્યમ્, વ્યભિચારાદિતિ કિમનેનાપ્રસ્તુતેન ।
[કુ.1.157] યદિ ચ બુદ્ધિર્નિત્યા; અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ।
પુંસઃ સર્વદા સોપાધિત્વે સ્વરૂપેણાનવસ્થાનાત્ ।
અથ વિલીયતે, તતો નાનાદેર્વિલય ઇત્યાદિમત્ત્વે, તદનુત્પત્તિદશાયાં કો નિયન્તા? પ્રકૃતેઃ સાધારણ્યાત્ ।
તથા ચાસંસારઃ ।
પૂર્વપૂર્વબુદ્ધિવાસનાનુવૃત્તેઃ સાધારણ્યે ઽપ્યસાધારણીતિ ચેત્- બુદ્ધિનિવૃત્તાવપિ તદ્ધર્મવાસનાનુવૃત્તિરિત્યપદર્શનમ્ ।
સૌક્ષ્મ્યાન્ન દોષ ઇતિ ચેત્- મુક્તાવપિ પુનઃપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
નિરધકારત્વાન્નૈવમિતિ ચેત્- તર્હિ સાધિકારા (58)પ્રસુપ્તસ્વભાવા બુદ્ધિરેવ પ્રકૃતિરસ્તુ, કૃતમન્તરા પ્રકૃત્યહઙ્કારમનઃશબ્દાનામર્થાન્તરકલ્પનયા ।
સૈવ હિ તત્તદ્વ્યાપાર(59)યોગાત્તેન તેન શબ્દેન વ્યપદિશ્યતે શારીરવાયુવદિતિ આગમો ઽપિ સઙ્ગચ્છતે ઇત્યતો ઽપિ હેતુરસિદ્ધઃ ।
અધિકારનિવૃત્ત્યા બુદ્ધેરપ્રવૃત્તિરપવર્ગઃ ।
વાસનાયોગશ્ચાધિકારઃ ।
તતઃ સંસારઃ ।
[કુ.1.158] ધર્મધર્મિણોરત્યન્તભેદે ચ કૌટસ્થ્યાવિરોધઃ ।
ભેદશ્ચ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસલક્ષણો ઘટપટાદિવત્ પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ ।
ન ચ સામાનાધિકરણ્યાદભેદો ઽપિ ।
તદ્ધિ સમાનશબ્દવાચ્યત્વમ્, એકજ્ઞાનગોચરત્વમ્, એકાધિકરણત્વમ્, આધારાધેયભાવઃ, વિશેષ્યત્વમ્, સમ્બન્ધમાત્રં વા ભેદે એવ ભેદે ઽપિ ચચોપપદ્યમાનમ્, નાભેદં સ્પૃશતીતિ સર્વમવદાતમ્ ।
[કુ.1.159] સ્યાદેતત્ ।
નિત્યવિભુભોક્તૃસદ્ભાવે સર્વમેતદેવં સ્યાત્ ।
સ એવ કુતઃ? ભૂતાનામેવ
ચેતનત્વાત્ ।
કાયાકારપરિણતાનિ (ભૂ) તાનિ તથા; અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તથોપલબ્ધેઃ ।
કર્મજ્ઞાનવાસને તુ સર્વત્ર પ્રતિભૂતનિયતે અનુવર્તિષ્યેતે, યતો ભોગપ્રતિસન્ધાનનિયમ ઇતિ ચેત્- ઉચ્યતે ।
નાન્યદૃષ્ટં સ્મરત્યન્યો નૈકં ભૂતમપક્રમાત્ ।
વાસનાસઙ્ક્રમો નાસ્તિ ન ચ ગત્યન્તરં સ્થિરે

ન્.અ હિ ભૂતાનાં સમુદાયપર્યવસિતં ચૈતન્યમ્; પ્રતિદિનં તસ્યાન્યત્વે પૂર્વપૂર્વદિવસાનુભૂતસ્યાસ્મરણપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ પ્રત્યેકપર્યવસિતમ્; કરચરણાદ્યવયવાપાયે તદનુભૂતસ્ય સ્મરણાયોગાત્ ।
નાપિ મૃગમદવાસનેવ વસ્ત્રાદિષુ, સંસર્ગાદન્યવાસનાન્યત્ર સઙ્ક્રામતિ; માત્રાનુભૂતસ્ય ગર્ભસ્થેન ભ્રૂણેન સ્મરણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચોપાદાનોપાદેયભાવનિયમો ગતિઃ; સ્થિરપક્ષે પરમાણૂનાં તદભાવાત્ ।
ખણ્ડાવયવિનં પ્રતિ ચ વિચ્છિન્નાનામનુપાદાનત્વાત્ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્ય ચાવયવિનો વિનાશાત્ ।
[કુ.1.160] અસ્તુ તર્હિ ક્ષણભઙ્ગઃ ।
ન ચાતિશયો (60) વ્યતિરિચ્યતે; કિં તુ સાદૃશ્યતિરસ્કૃતત્વાત્ દ્રાગેવ ન વિકલ્પ્યતે ।
કાર્યદર્શનાદધ્યવસીયતે અન્ત્યાતિશયવત્ ।
તથા ચ ભૂતાન્યેવ તથા તથોત્પદ્યન્તે, યથા યથા પ્રતિસન્ધાનનિયમાદયો ઽપ્યુપપદ્યન્તે ।
ક્ષણિકત્વસિદ્ધાવેવમેતત્ ।
તદેવ ત્વન્યત્ર વિસ્તરેણ પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
અપિ ચ-[કુ.1.161] ન વૈજાત્યં વિના તત્સ્યાન્ન તસ્મિન્નનુમા ભવેત્ ।
વિના તેન ન તત્સિદ્ધિર્નાધ્યક્ષં નિશ્ચયં વિના

ન્.અ હિ, "કરણાકરણયોસ્તજ્જાતીયસ્ય સતઃ સહકારિલાભાલાભૌ તન્ત્રઽમિત્યભ્યુપગમે ક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ; તથૈકવ્યક્તાવપ્યવિરોધાત્ ।
તદ્વા તાદૃગ્વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
તતસ્તાવનાદૃત્ય વૈજાત્યમપ્રામાણિકમેવાભ્યુપેય(ગન્તવ્ય)મ્ ।
[કુ.1.162] એવં ચ, "કારણવત્ કાર્યે ઽપિ કિઞ્ચિદ્વૈજાત્યં સ્યાત્ યસ્ય કારણાપેક્ષા, ન તુ દૃષ્ટજાતીયસ્ય" ઇતિ શઙ્કયા ન તદુત્પત્તિસિદ્ધિઃ ।
દૃષ્ટજાતીયમાકસ્મિકં સ્યાદિતિ ચેન્ન- તત્રાપિ કિઞ્ચિદન્યદેવ પ્રયોજકં ભવિષ્યતીત્યવિરેધાત્ ।
"ન કાર્યસ્ય વિશેષસ્તત્પ્રયુક્તતયોપલભ્યતે; નાપિ કાર્યસામાન્યસ્યાન્યપ્રયોજકં દૃશ્યતે" ઇતિ ચેત્- તત્ કિં કારણસ્ય વિશેષઃ સ્વગતસ્તત્પ્રયોજકતયોપલબ્ધઃ, કારણસામાન્યસ્ય વાન્યત્પ્રયોજ્યાન્તરં દૃશ્યતે; યતો વિવક્ષિતસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
શઙ્કા તૂભયત્રાપિ સુલભેતિ ।
કાર્યજન્માજન્મભ્યામુન્નીયત ઇતિ ચેન્ન- સહકારિલાભાલાભાભ્યામેવોપપત્તેઃ ।
ઉન્નીયતાં વા; કાર્યેષુ શઙ્કિષ્યતે; નિષેધકાભાવાત્ ।
ન હિ ધૂમસ્ય વિશેષં દહનપ્રયોજ્યં પ્રતિષેદ્ધું સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ પ્રભવતિ ।
કાર્યૈકનિશ્ચેયસ્ય તદનુપલબ્ધેરેવાનિશ્ચયોપપત્તેઃ ।
કાર્યસ્ય ચાતીન્દ્રિયસ્યાપિ સમ્ભવાત્; અત એવાનુપલબ્ધ્યન્તરમપિ નિરવકાશમિતિ ।
[કુ.1.163] એવં વિધિરૂપયોર્વ્યાવૃત્તિરૂપયોર્વા જાત્યોર્વિરોધે સતિ ન સમાવેશઃ ।
સમાવિષ્ટયોશ્ચ પરાપરભાવનિયમઃ; અન્યૂનાનતિરિક્તવૃત્તિજાતિદ્વયકલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
વ્યાવર્ત્યભેદાભાવેન વિરોધાનવકાશે ભેદાનુપપત્તેઃ ।
પરસ્પરપરિહારવત્યોશ્ચ સમાવેશે ગોત્વાશ્વત્વયોરપિતથા ભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
સામગ્રીવિરોધાન્નૈવમિતિ ચેત્- (61)કુત એતત્? પરસ્પરપરિહારેણ સર્વદા વ્યવસ્થિતેરિતિ ચેત્- નેદમપ્યધ્યક્ષમ્ ।
એકદેશસમાવેશેન તુ સામગ્રીસમાવેશો ઽપ્યુન્નીયતે (62)યાવત્ ।
(63)તત્કાર્યયોઃ પરસ્પરપરિહૃતિસ્વભાવત્વાદિતિ ચેત્તર્હિ કમ્પશિંશપયોઃ પરસ્પરપરિહારવત્યોર્ન સમાવેશઃ સ્યાત્ ।
દૃશ્યતે તાવદિદમિતિ ચેત્- ગોત્વાશ્વત્વયોરપિ ન દૃક્ષ્યત ઇતિ કા પ્રત્યાશા? તથા ચ ગતમનુપલબ્ધિલિઙ્ગેનાપિ, ક્વચિદપિ વિરોધાસિદ્ધેઃ ।
[કુ.1.164] તતો વિપક્ષે બાધકાભાવાત્ સ્વભાવહેતુરપ્યપાસ્તઃ ।
નનુ- અસ્તિ તત્ ।
તથા હિ- વૃક્ષજનકપત્રકાણ્ડાદ્યન્તર્ભૂતા શિંશપાસામગ્રી ।
સા વૃક્ષમતિપત્ય ભવન્તી સ્વકારણમેવાતિપતેત્ ।
એવં શાખાદિમન્માત્રાનુબન્ધી વૃક્ષવ્યવહારઃ; તદ્વિશેષાનુબન્ધી ચ શિંશપાવ્યવહારઃ ।
સ કથં તમતિપત્યાત્માનમાસાદયેદિતિ- ચેત્- એવં તર્હિ શિંશપાસામગ્ર્યન્તર્ભૂતા ચલનસામગ્રી ।
તતસ્તામતિપત્ય ચલનાદિરૂપતા ભવન્તી સ્વકારણમેવાતિપતેત્ ।
તથા શાખાદિમદ્વિશેષાનુબન્ધી શિંશપાવ્યવહારઃ, તદ્વિશેષાનુબન્ધી ચ ચલનવ્યવહારઃ ।
સ કથં તમતિપત્યાત્માનમાસાદયેદિતિ તુલ્યમ્ ।
[કુ.1.165] નોદનાદ્યાગન્તુકનિબન્ધનં ચલનત્વમ્, ન તુ તદ્વિશેષમાત્રાધીનમિતિ ચેત્- યદિ નોદનાદયઃ સ્વભાવભૂતાઃ; તતસ્તદ્વિશેષા એવ ।
અથાસ્વભાવભૂતાઃ; તતઃ સહકારિણ એવ ।
તતઃ (તથા ચ) તાનાસાદ્ય નિર્વિશેષૈવ શિંશપાચલનસ્વભા(વત્વમા)(વાન્ આ)વમારભત ઇતિ ।
તથા ચ કુતઃ ક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ? [કુ.1.166] સ્વભાવભૂતા એવાગન્તુકસહકાર્યનુપ્રવેશાદ્ભવન્તીતિ ચેત્- એવં તર્હિ વૃક્ષસામગ્ર્યામાગન્તુકસહકાર્યનુપ્રવેશાદેવ શિંશપાપિ જાયત ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
[કુ.1.167]
એવમેતત્ ।
કિન્તુ શિંશપાજનકાસ્તરુસામગ્રીમુપાદાયૈવ ચલનજનકાસ્તુ ન તામેવ; કિં તુ મૂર્તમાત્રમ્; તથા દર્શનાદિતિ ચેન્મૈવમ્; કમ્પજનકાઃ શિંશપાજનકવિશેષા અપિ સન્તસ્તાનતિપતન્તિ; ન તુ વૃક્ષજનકવિશેષાઃ શિંશપાજનકાસ્તાનિતિ નિયામકાભાવાત્ ।
[કુ.1.168] શિંશપાજનકાસ્તદ્વિશેષા એવ ।
કમ્પકારિણસ્તુ ન તથા; કિન્ત્વાગન્તવઃ[ન્તુક] સહકારિણ ઇતિ ચેત્- એવં તર્હિ તાનાસાદ્ય સદૃશરૂપા અપિ કેચિત્ કમ્પકારિણઃ, અનાસાદિતસહકારિણસ્તુ ન તથા ।
તથા ચ તદ્વા તાદૃગ્વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષ (64) ઇતિ સ્યાત્ ।
[કુ.1.169] તસ્માદ્વિરુદ્ધયોરસમાવેશ એવ ।
સમાવિષ્ટયોશ્ચ પરાપરભાવ એવ ।
અનેવંભૂતાનાં દ્રવ્યગુણકર્માદિભાવેનોપાધિત્વમાત્રમ્ ।
તેષાં તુ વિરુદ્ધાનાં ન સમાવેશો વ્યક્તિભેદાત્ ।
જાતીનાં ચ ભિન્નાશ્રયત્વાત્ ।
તથા ચ કુતઃ ક્ષણિકત્મ્? વૈજાત્યાભ્યુપગમે ચ કુતો ઽનુમાનવાર્તા ।
[કુ.1.170] મા ભૂદનુમાનમિતિ ચેન્ન- તેન હિ વિના (65)ન તત્ સિદ્ધ્યેત્ ।
ન હિ ક્ષણિકત્વે પ્રત્યક્ષમસ્તિ; તથા નિશ્ચયાભાવાત્ ।
ગૃહીતનિશ્ચિત એવાર્થે તસ્ય પ્રામાણ્યાત્ ।
અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
[કુ.1.171] નનુ વર્તમાનઃ ક્ષણો ઽધ્યક્ષગોચરઃ ।
ન ચાસૌ (66) પૂર્વાપરક્ષણાત્મા ।
તતો વર્તમાનત્વનિશ્ચય એવ ભેદનિશ્ચય ઇતિ ચેત્- કિમત્ર તદભિ[પિ] મતમાયુષ્મતઃ? યદિ ધર્મ્યેવ નીલાદિઃ, ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્; તસ્ય સ્થૈર્યાસ્થૈર્યસાધારણ્યાત્ ।
અથ ધર્મઃ "તદ્ભેદનિશ્ચયે ઽપિ ધર્મિણઃ કિમાયાતમ્? તસ્ય તતો ઽન્યત્વાત્ ।
વર્તમાનાવર્તમાનત્વમેકસ્ય વિરુદ્ધમિતિ ચેત્- યદિ સદસત્ત્વં તત્" તન્ન; અનભ્યુપગમાત્ ।
તાદ્રૂપ્યેણૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સદસત્સમ્બન્ધશ્ચેત્- કિમસઙ્ગતમ્? જ્ઞાનવત્તદુપપત્તેઃ ।
ક્રમેણાનેકસમ્ભન્ધ એકસ્યાનુપપન્ન ઇતિ ચેત્- અસ્તિતાવદતો નિરૂપણીયમ્ ક્ષણપ્રત્યયસ્તુ ભ્રાન્તો ઽપિ નાસ્તીતિ વિશેષઃ ।
[કુ.1.172ટસ્યાદેતત્ ।
મા ભૂદધ્યક્ષ(67)મનુમાનં વા ક્ષણિકત્વે; તથાપિ સન્દેહો ઽસ્તુ ।
એતાવતાપિ સિદ્ધં સમીહિતં ચાર્વાકસ્યેતિ ચેત્- ઉચ્યતે ।
સ્થૈર્યદૃષ્ટ્યોર્ન સન્દેહો ન પ્રામાણ્યે વિરોધતઃ ।
એકતાનિશ્ચયો યેન ક્ષણે, તેન સ્થિરે મતઃ

ન્.અ હિ સ્થિરે તદ્દર્શને વા સ્વરસવાહી સન્દેહઃ; પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય દુરપહ્નવત્વાત્ ।
નાપિ તત્પ્રામાણ્યે; સ હિ ન તાવત્સાર્વત્રિકઃ; વ્યાઘાતાત્ ।
તથા હિ- પ્રામાણ્યાસિદ્ધૌ સન્દેહો ઽપિ ન સિદ્ધ્યેત્; તત્સિદ્ધૌ વા તદપિ સિદ્ધ્યેત્ ।
(68)નિશ્ચયસ્ય તદધીનત્વાત્ કોટિદ્વયસ્ય ચાદૃષ્ટસ્યાનુપસ્થાને કઃ સન્દેહાર્થઃ? તદ્દર્શને ચ કથં સર્વથા તદસિદ્ધિઃ ।
એતેનાપ્રામાણિકસ્તદ્વ્યવહાર ઇતિ નિરસ્તમ્; સર્વથા પ્રામાણ્યાસિદ્ધૌ તસ્યાપ્યસિદ્ધેઃ? [કુ.1.173] પ્રકૃતે પ્રામાણ્યસન્દેહઃ, લૂનપુનર્જાતકેશાદૌ વ્યભિચારદર્શનાદિતિ ચેત્- ન એકત્વનિશ્ચયસ્ય ત્વયાપીષ્ટત્વાત્ ।
અનિષ્ટૌ વા ન કિઞ્ચિત્સિદ્ધ્યેત્ ।
સિદ્ધ્યતુ, યત્ર વિરુદ્ધધર્મવિરહ ઇતિ ચેત્- તેનૈવ સ્થિરત્વમપિ નિશ્ચીયતે ।
સ ઇહ સન્દિહ્યત ઇતિ ચેત્- તુલ્યમેતત્ ।
ક્વચિન્નિશ્ચયો ઽપિ કથઞ્ચિદિતિ ચેત્- સમઃ સમાધિઃ ।
[કુ.1.174] નન્વેતત્ કારણત્વં યદિ સ્વભાવો ભાવસ્ય, નીલાદિવત્, તદા સર્વસાધારણં સ્યાત્ ।
ન હિ નીલં (69) કઞ્ચિત્પ્રત્યનીલમ્ ।
અથૌપાધિકમ્; તદોપાધેરપિ સ્વાભાવિકત્વે તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
ઔપાધિકત્વે ત્વનવસ્થા ।
અથાસાધારણત્વમપ્યસ્ય સ્વભાવ એવ; તત ઉત્પત્તેરારભ્ય કુર્યાત્; સ્થિરસ્યૈકસ્વભાવત્વાદિતિ ચેત્- ઉચ્યતે-[કુ.1.175] હેતુશક્તિમનાદૃત્ય નીલાદ્યપિ ન વસ્તુસત્ ।
તદ્યુક્તં તત્ર તત્ શક્તમિતિ સાધારણં ન કિમ્

સર્વસાધારણનીલાદિવૈધર્મ્યેણ્.અ કાલ્પનિકત્વં કાર્યકારણભાવસ્ય વ્યુત્પાદયતા નીલાદિ પારમાર્થિકમેવાભ્યુપગન્તવ્યમ્, અન્યથા તદ્વૈધર્મ્યૈણ હેતુફલભાવસ્યાપારમાર્થિકત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ કાર્યકારણભાવસ્યાપારમાર્થિકત્વે નીલાદિ પારમાર્થિકં ભવિતુમર્હતિ, નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદસ્ય પારમાર્થિકત્વે ઽપરમપિ તથા, નવોભયમપીતિ ।
[કુ.1.176] ઠકથમેકમનેકં પરસ્પરવિરુદ્ધં કાર્યં કુર્યાત્ ।
તત્સ્વભાવત્વાદિતિ યદિ, તદોત્પત્તેરારભ્ય કુર્યાદવિશેષાત્" ઇત્યપિ ન યુક્તમ્; તત્તત્સહકારિસાચિવ્યે તત્તત્કાર્યં કરોતીતિ સ્વભાવવ્યવસ્થાપનાત્ (સ્વભાવવ્યવહારસ્થાપનાત્) ।
ઇદં ચ સાધારણમેવ, સર્વૈરપિ તથોપલમ્ભાત્ ।
ન હિ નીલાદેરપ્યન્યત્ સાધારણ્યમિતિ ।
[કુ.1.177] સ્યાદેતત્ ।
અસ્તુ સ્થિરમ્; તથાપિ નિત્યવિભોર્ન કારણત્વમુપપદ્યતે ।
તથા હિ- અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વમવધાર્યતે, નાન્વયમાત્રેણ; અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ નિત્યવિભૂનાં વ્યતિરેકસમ્ભવઃ ।
ન ચ સોપાધિરસાવસ્ત્યેવેતિ સામ્પ્રતમ્; તથાભૂતસ્યોપાધિસમ્બન્ધે ઽપ્યનધિકારાત્ ।
જનિતો હિ તેન સ તસ્ય સ્યાત્, નિત્યો વા ।
ન પ્રથમઃ, પૂર્વવત્ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, પૂર્વવદેવ ।
તથાપિ ચોપાધિરેવ વ્યતિરેકઃ; ન તસ્ય; અવિશેષાત્ ।
તદ્વત ઇતિ ચેત્- (ન તસ્ય ।
અવિશેષાત્તદ્વત ઇતિ ચેત્-) ન; સ ચોપાધિશ્ચેત્યતો ઽન્યસ્ય
તદ્વત્પદાર્થસ્યાભાવાત્ ।
ભાવે વા સ એવ કારણં સ્યાત્ ।
અત્રોચ્યતે-[કુ.1.178] પૂર્વભાવો હિ હેતુત્વં મીયતે યેન કેનચિત્ ।
વ્યાપકસ્યાપિ નિત્યસ્ય ધર્મિધીરન્યથા ન હિ

ભવેદેવ.મ્, યદ્યન્વયવ્યતિરેકાવેવ કારણત્વમ્; કિં તુ કાર્યાન્નિયતઃ પૂર્વભાવઃ ।
સ ચ ક્વચિદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામવસીયતે, ક્વચિદ્ધર્મિગ્રાહકાત્પ્રમાણાત્ ।
અન્યથા કાર્યાત્ કારણાનુમાનં ક્વાપિ ન સ્યાત્; તેન તસ્યાનુવિધાનાનુપલમ્ભાત્ ઉપલમ્ભે વા કાર્યલિઙ્ગાનવકાશાત્ ।
પ્રત્યક્ષત એવ તત્સિદ્ધેઃ ।
તજ્જાતીયાનુવિધાનદર્શનાત્સિદ્ધિરન્યત્રાપિ ન વાર્યતે ।
[કુ.1.179] તથાપિ કોષ્ઠગત્યાનુવિહિતાન્વયવ્યતિરેકમેવ કાર્યાત્ કારણં સિદ્ધ્યેત્; અન્યત્ર તથા દર્શનાદિતિ ચેન્ન- બાધેન સઙ્કોચાત્; વિપક્ષે બાધકાભાવેન ચાવ્યાપ્તેઃ ।
દર્શનમાત્રેણ ચોત્કર્ષસમત્વાત્ ।
અસ્ય ચેશ્વરે વિસ્તરો વક્ષ્યતે ।
સર્વવ્યાપકાનાં સર્વાન્ પ્રત્યન્વયમાત્રવિશેષે કારણત્વપ્રસઙ્ગો બાધકમિતિ ચેન્ન- અન્વયવ્યતિરેકવજ્જાતીયતયા વિપક્ષે બાધકેન ચ વિશેષે ઽનતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા હિ- કાર્યં સમવાયિકારણવદ્ દૃષ્ટમિત્યદૃષ્ટાશ્રયમપિ તજ્જાતીયકારણકમ્- આશ્રયાભાવે કિં પ્રત્યાસન્નમ્ અસમવાયિકારણં સ્યાત્ ।
તદભાવે નિમિત્તમપિ કિમુપકુર્યાત્ ।
તથા ચાનુત્પત્તિઃ સતતોત્પત્તિર્વા સર્વત્રોત્પત્તિર્વા સ્યાત્ એવમપિ નિમિત્તસ્ય સામર્થ્યાદેવ નિયતદેશોત્પાદે સ એવ દેશો ઽવશ્યાપેક્ષણીયઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ સામાન્યતો દેશસિદ્ધૌ ઇતરપૃથિવ્યાદિબાધે તદતિરિક્તસિદ્ધિં કો વારયેત્ ।
એવમસમવાયિનિમિત્તે ચોહનીયે ।
[કુ.1.180] ઇત્યેષા સહકારિશક્તિરસમા માયા દુરુન્નીતિતઃ મૂલત્વાત્પ્રકૃતિઃ પ્રબોધભયતો ઽવિદ્યેતિ યસ્યોદિતા ।
દેવો ઽસૌ વિરતપ્રપઞ્ચરચનાકલ્લોલકોલાહલઃ સાક્ષાત્સાક્ષિતયા મનસ્યભિરતિં બધ્નાતુ શાન્તો મમ