નિશ્વાસકારિકા · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્ 4.0
ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્00280
ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: નિસ્વાસકારિકા
મનુસ્ચ્રિપ્ત્ : ઇfપ્ ત્રન્સ્ચ્રિપ્ત્ ત્0017અ
દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
ઇfપ્ ત્રન્સ્ચ્રિપ્ત્ ત્0017અ wહિછ્ ઇસ્ થે fઇર્સ્ત્ પર્ત્ ઓf થે નિસ્વાસકારિકા . થે રેમૈન્દેર્ ઇસ્ ઓન્ ત્રન્સ્ચ્રિપ્ત્ ત્0017બ્ wહિછ્ wઇલ્લ્ બે અદ્દેદ્ ઇન્ થે fઉતુરે.
નોતેસ્:
રેવિસિઓન્ 0: દેચેમ્બેર્ 16, 2013
ઇન્તેર્નેત્ પુબ્લિસ્હેર્ : મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :
પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ :
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઇન્દિઅ
----
॥ શ્રીઃ ॥
॥ ઓમ્ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયામેકાદશઃ પટલઃ ।
યથા તે સંસ્થિતા દેવાસ્તદ્બુધા તત્પરાયણાઃ ।
બ્રહ્માવિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ ઈશ્વરશ્શિવ એવ ચ

તસ્યાપિ પરમં યચ્ચ તત્પરં પરમન્ત * ।
* * * * * * * પરાત્પરતરં પરમ્

અકારશ્ચ ઉકારશ્ચ મકારો બિન્દુરેવ ચ ।
શિવસ્તુ પરતઃ તસ્માત્ પરતસ્તુ પરાત્પરઃ

પ્. ૨)
અકારસ્તુ સ્મૃતો બ્રહ્મા ઉકારો વિષ્ણુરેવ ચ ।
મકારો રુદ્ર ઇત્યાહુઃ બીજમીશ્વર એવ ચ

નાદશ્શિવો યતો જ્ઞેયઃ સર્વવ્યાપી પરાત્પરઃ ।
શૈષાશ્ચૈવ હિ યે તત્વા પરાત્પરતરાઃ સ્થિતાઃ

બોદ્ધવ્યાઃ તત્વતો દેવી બિન્દુનાદાધિકાશ્ચ યે ।
દેવ્યુવાચ
અક્ષરાશ્ચૈવ યે * * * * * * * * * તાઃ

કથમેકત્વમાસ્થાય ગચ્છન્તે પરમં પદમ્ ।
ઈશ્વર ઉવાચ
ઓંકારં બિન્દુસંયુક્તં યત્તદ્વેદમુખં સ્મૃતમ્

પ્. ૩)
અકારસ્તસ્ય દેવસ્ય શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
અકારોકારયોગેન ઓંકારં પરિકીર્તિતમ્

ઓષ્ઠાભ્યાં સંપ્રયુક્તસ્તુ મકારસ્સંપ્રવર્તતે ।
ઇન્દુશ્ચ પરતસ્તસ્ય મકારોપરિ સંસ્થિતઃ

ચતુષ્કલં વિજાનીયાત્ ચતુર્વિદ્યાવિભૂષિતમ્ ।
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યાશાન્તિસ્તથૈવ ચ

એતાઃ કલાઃ સમાખ્યાતાઃ બિન્દુદેવસુધીમતઃ ।
ઓંકારેણ મકારસ્તુ સ્પૃષ્ટો વૈ નદતે યદા

તદા બિન્દુ સ્પૃશત્યાશુ મકારસ્ય ચ મૂર્ધનિ ।
કકારાદિમકારાન્તાઃ ચતુર્વિંશત્કલાસ્મૃતાઃ

પ્. ૪)
જ્ઞાતવ્યા નિત્યમેવાહુઃ ત્રિસ્થાનસ્થા વ્યવસ્થિતાઃ ।
સિદ્ધાર્થ કા * * કારં બિન્દુદેવસ્ય લક્ષણમ્

સામાન્યં સર્વતન્ત્રેષુ તવ દેવિ ઉદાહૃતમ્ ।
મ્ કારસદૃશાકારં ઓંકારસ્ય તુ મૂર્ધનિ

અર્ધચન્દ્રનિભશ્ચૈવ બિન્દોઃ પરતરસ્થિતઃ ।
તસ્યાઽપિ પરમં યચ્ચ નાદરૂપી સદાશિવઃ

પરાત્પરપરાતીતો નાદસ્તં વ્યાપ્યસંસ્થિતઃ ।
અતઃ પરતરન્નાસ્તિ શિવાત્પરતશ્ચ યત્

પરિજ્ઞાનસ્ય દેવસ્ય સર્વકૃન્મુચ્યતે નરઃ ।
આદિમધ્યાયતઞ્ચૈવ ત્રિપઞ્ચ સવિસર્ગકમ્

પ્. ૫)
પિતામહે શરીરસ્થા આત્મતત્વે વ્યવસ્થિતાઃ ।
ચતુર્થાદપરશ્ચૈવ ગૃહીતાત્પરસપ્તમમ્

તસ્યાઽપિ પરમં યચ્ચ કેશવસ્ય વિનિર્દિશેત્ ।
આદિમાદન્તિમં યચ્ચ અધસ્ત્વૈકાદશશ્ચ યત્

આદિમાન્ પઞ્ચવૈશેષાન્ * * રુદ્રાંશમાદિશેત્ ।
* * * * ચત્વારઃ કલાસ્થાસ્તા વિજાનતઃ

યસ્ય યસ્ય હિ યદ્ભાવં તેન તેન હિ યન્મયા ।
યકારાદિ ક્ષકારાન્તાશ્શિવતત્વે વ્યવસ્થિતાઃ

માતૃકા કથિતા દેવી ઓંકારાન્તર્વ્યવસ્થિતાઃ ।
* * * * * * * * * *
સર્વદૈવતમ્

પ્. ૬)
મુચ્યતે સર્વપાશૈસ્તુ શિવં યાતિ નિરામયમ્ ।
દેવ્યુવાચ
યદેતત્કથિતં દેવ ઓંકારં સર્વદૈવતમ્

તત્કથં કથિતં દેવ ધ્યાયતે દેવ યોગિભિસ્તત્વચિન્તકૈઃ ।
ઈશ્વર ઉવાચ
ચિત્તઞ્ચેતો તથા ચિન્તા ચિન્ત્યોઽન્ય ચિન્તકસ્તથા

એતદ્ધિ પઞ્ચકં જ્ઞાત્વા તતો યોગં સમભ્યસેત્ ।
દેવ્યુવાઅચ
કીદૃશન્તુ ભવેચ્ચિત્તઞ્ચેતા ચૈવ કીદૃશમ્

ચિન્તા ચ કીદૃશી પ્રોક્તા ચિન્ત્યસ્તુ ચિન્તકં કથમ્ ।
પ્. ૭)
એતત્સર્વં પુનઃ બ્રૂહિ તત્વતઃ પરમેશ્વર

સંશયો મે મહાદેવ પ્રાસાદિભવશૂલધૃક્ ।
ઈશ્વરઃ
અવધાનં સ્મૃતિશ્ચિત્તં ચેતા બોધ પ્રકારકમ્

* * * * * * * * * *
પુરુષસ્મૃતઃ ।
એવં પઞ્ચ પ્રકારેણ વિજ્ઞાય પરમેશ્વરી

તતો યોગં પ્રયુઞ્જીત અન્યથા ન કદાચન ।
દેવ્યુવાચ
અદ્યાપિ સંશયો દેવ યોગસ્ય પરમેશ્વર

કીદૃશન્તુ ભવેદ્યોગં તત્વતઃ કથયસ્વ મે ।
પ્. ૮)
ઈશ્વરઃ
એવમેતત્સમાખ્યાતં યોગિનાં યોગમુત્તમમ્

લક્ષભૂતમલક્ષ્યઞ્ચ દ્વિપ્રકારં પ્રકીર્તિતમ્ ।
લક્ષં દૃષ્ટ્વા તુ વૈ સમ્યક્ વેત્તા તત્સ્થં નિયોજયેત્

તદ્ગતસ્તન્મયો ભૂત્વા યુઞ્જનાદ્યોગમુચ્યતે ।
સુખદુઃખેન સંવેત્તિ કરણૈશ્ચ વિવર્જિતઃ

નિશ્ચલસ્થિરભૂતસ્તુ અલક્ષં સમુદાહૃતમ્ ।
એષ તે યોગ આખ્યાતઃ પરઞ્ચ પરમઞ્ચ યત્

યઃ કશ્ચિત્તન્મયી ભૂતો યોગં તસ્ય સમાદિશેત્ ।
ઓં બુદ્ધીમનોહંકારશ્ચૈતા જીવશ્ચ પઞ્ચમઃ

પ્. ૯)
તુર્યસ્થાને સમાશ્રિત્ય પ્રણવસ્સંવ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રણવો બિન્દુબન્ધો હિ સુષુમ્નાનાદગોચરે

ષોડશાન્તવિસર્ગસ્થઃ પરતો મુક્તિરિષ્યતે ।
સ એષ વાઙ્મયો દેવ મન્ત્રપઞ્ચાંશદવ્યયઃ

ગીયતે સર્વસિદ્ધાન્તૈરક્ષરસ્થાનમુત્તમમ્ ।
સ્વભાવસ્સંસ્થિતસ્તત્ર બ્રહ્માનામ્ના સ વિશ્રુતઃ

સુખમુચ્ચાર્યમાણસ્તુ બ્રહ્મા તત્રાધિ દૈવતમ્ ।
ઉપાંશૂચ્ચાર્યમાણસ્તુ વિષ્ણુસ્તત્રાધિ દૈવતમ્

મનસા સ્મરેન્નોચ્ચાર્ય શિવસ્તત્રાધિ દૈવતમ્ ।
આત્મા ધ્યાતા મનો ધ્યાનં ધ્યેયશ્શુદ્ધો મહેશ્વરઃ

પ્. ૧૦)
યત્તત્પરમમૈશ્વર્યં સર્વવ્યાપિ મહેશ્વરમ્ ।
તસ્મિન્ સ્વદેહે દેવેશિ આત્મા ધ્યાનેન યોજયેત્

નિષ્કલં પ્રણવં કૃત્વા અમાત્રસ્વરવર્જિતમ્ ।
તસ્યાન્તે તુ શિવં કૃત્વા સમેતા મોક્ષદં પદમ્

યસ્યૈવં ભેદમુત્પન્નં ઇદં પરમદુર્લભમ્ ।
સ ગચ્છેત્ પરમં સ્થાનં કુલકોટિશતૈર્યુતઃ

સર્વાવસ્થાં ગતોવાઽપિ યુક્તો વા સર્વપાતકૈઃ ।
અવશ્યં મુચ્યતે દેવિ સર્વસ્યાનુગ્રહે ક્ષમઃ

ઇદં તત્પરમં દેવિ ગોપનીયં પ્રયત્નતઃ ।
મુચ્યતે પશ્ય દેવેશિ યન્ત્રણારહિતોપયઃ

પ્. ૧૧)
પુનરેવ પ્રવક્ષ્યામિ ભેદં તસ્ય પરાપરમ્ ।
દર્શનાસ્પર્શનાચ્ચારે જ્ઞેયં ધ્યાનેન યોગિનામ્

પ્રાપ્યતે હિ પરં સ્થાનં કેવલં સ્મરણાદપિ ।
તં પ્રવક્ષ્યામ્યહં દેવિ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્

અષ્ટત્ત્રિંશત્કલૈર્યુક્તં શિવોમિતિ ચ યદ્ભવેત્ ।
વેદરૂપો હિ સોઽવશ્યં સંસારાર્ણવતારકમ્

દેવ્યુવાચ
શિવોંકારવિધાનોઽયં કીદૃશઃ કથયસ્વ મે ।
પુન * સંદિગ્ધ ઉત્પન્નઃ શિવ ઓમિતિ સ્મૃતઃ

ઈશ્વરઃ
પ્. ૧૨)
સર્વતત્વાદિ દેવસ્ય દ્વાદશાન્તોપરી યદા ।
ત્રિકપઞ્ચાન્વિતશ્ચૈવ શિવોમિતિ વિધીયતે

દેવ્યુવાચ
અષ્ટત્રિંશત્કલા ચૈવ કસ્મિંસ્થાને વ્યવસ્થિતાઃ ।
સંજ્ઞાભિઃ સ્થાનભેદે તુ કથયસ્વ * * * *

સિદ્ધિ-ઋદ્ધિદ્યુતિર્લક્ષ્મીર્મેધાકાન્તિસ્વધા સ્થિતિઃ ।
રજારક્ષારતિઃ પાલ્યા કામા સંયમિની ક્રિયા

બુદ્ધિઃ કાર્યા ચ ધાત્રી ચ ગ્રામિણી મોહિની ભવા ।
તમો મોહાક્ષુધા નિદ્રા મૃત્યુર્માયા ભયા જરા

પ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યા શાન્તિસ્તથૈવ ।
પ્. ૧૩)
શશિની અઙ્ગદા ઇષ્ટા મરીચિજ્વાલિની તથા

* * * * * * * * ઈશ્વરઃ શિવ એવ ।
અર્ધચન્દ્રશ્ચ શક્તિશ્ચ કલાભિસ્સહ જાનતઃ

નિરોધીહ્યર્ધચન્દ્રસ્ય નાદસ્યાદૂર્ધ્વગામિની ।
શક્તિસ્થા યા મયા પ્રોક્તા વ્યાપિનીં તાં વિનિર્દિશેત્

પ્રણવોચ્ચારણં તસ્ય * * * * * * * * ।
કત્વં યો ન જાનાતિ નિરોધી રોધતે યદા

દ્વયમુત્પન્નનાદસ્ય યચ્છબ્દં શ્રૂયતે સદા ।
સ એવ ઊર્ધ્વગામી તુ નાદસ્યાન્તર્બહિસ્થિતા

શક્ત્યાન્તુ વીક્ષ્યમાણાયાં યત્તેજઃ સંપ્રદૃશ્યતે ।
પ્. ૧૪)
સા એવ વ્યાપિની ચૈવ શક્તેશ્ચાન્તર્બહિસ્થિતા

અષ્ટત્રિંશત્કલા ખ્યાતા પ્રણવસ્ય સમાસતઃ ।
વેદનીયાસ્તુ તા નિત્યં શિવતન્ત્રાનુવર્તિભિઃ

યોઽસૌ સર્વગતો દેવઃ સર્વેષાં શ્રૂયતે મહાન્ ।
અનિર્દેશ્યમનાખ્યઞ્ચ સમો * સ્સર્વતસ્થિતઃ

અસ્તીતિ ભાવના તસ્ય આદ્યાવસ્થા તુ તસ્ય વૈ ।
દેવૈરપિ ન વિજ્ઞાતં કિં તદસ્તીતિ ભાવના

તસ્યૈવ સંજ્ઞા સઞ્જાતા શક્તિરિત્યભિધીયતે ।
પ્રત્યક્ષા સર્વલોકેષુ દૃશ્યતે સર્વતઃ સ્થિતા

ફલભાવન્તુ યત્તસ્ય પ્રત્યક્ષસ્સર્વતઃ સ્થિતઃ ।
પ્. ૧૫)
શ્રૂયતે સતતં દેવિ નાદાખ્યેતિ ચ વિશ્રુતમ્

અપરસ્તસ્ય ભાવસ્ય નિરોધીત્યભિધીયતે ।
અર્ધચન્દ્રમિતિ પ્રોક્તં વ્યાપી ચાન્તે બહિસ્થિતઃ

સંયોગેન હિ ચાન્યત્ર યઃ કઃ * ચ્ચોદિતોક્ષરઃ ।
રોધતે સર્વયોગીનામર્ધચન્દ્રેતિ વિશ્રુતમ્

જ્ઞાનં યોગજપધ્યેયં શિવાચાગ્નિ વિધિ ક્રિયા ।
ઇન્દ્રિયાદિષુ સર્વેષુ જ્ઞેયઃ પરતરઃ સ્થિતઃ

કન્દાદિનાલપદ્માનાં સર્વેષાં સર્વતસ્થિતઃ ।
દેવી
નિષ્કલં પ્રણવં દેવ ત્વયા પૂર્વમુદાહૃતમ્

પ્. ૧૬)
પુનશ્ચ સકલઙ્કાનાં કિમર્થઞ્ચ સુરેશ્વર ।
ઈશ્વરઃ
અવગૃહ્ણાતિ ભૂતાનિ મન્ત્રરૂપેણ સંસ્થિતઃ

મન્ત્રરૂપં પુરા ગૃહ્ય પશ્ચાત્ જ્ઞાનં પ્રકાશતે ।
પશુપાશં જગન્મૂલં પશુપાશાત્મકં સ્મૃતમ્

તસ્ય ચોન્મૂલને હેતું મન્ત્રમૂર્તિર્મહેશ્વરઃ ।
વિદ્યદર્કાયુતપ્રખ્યઃ સર્વભૂતાનુકંપનઃ

મન્ત્રમૂર્તિગતો દેવઃ કારુણ્યાત્ સશિવોઽવ્યયઃ ।
વ્યાપિની વ્યોમરૂપા ચાનન્તાનાથાનશ્રુતા(અનાશ્રિતા)

મૂર્તિર્દેવસ્ય વિખ્યાતા પ્રણવો બ્રહ્મભિર્યુતા ।
પ્. ૧૭)
ઈશાનપુરુષા ઘોરવામસદ્યાદિગ્રહઃ

ચરાચર * * * સ્તા અપ્રમેયગુણોદયઃ ।
પ્રણવઃ સકલો દેવઃ સર્વવિદ્યાધિપઃ પ્રભુઃ

અવિનાશી સુસંપૂર્ણઃ તેજો બિન્દુઃ પરશ્શિવઃ ।
પ્રણવસ્તનુરીશાનં ધૃતં મન્ત્રેશ્વરેશ્વરમ્

જ્ઞાત્વા મહે * * * * * * * * * *
પ્રભુઃ ॥
પ્રણવસ્થસ્વરાવર્ણા યાવન્તદતિ સુવ્રતે ।
તાવત્સુરગણાસ્સર્વે અભિવ્યક્તા ભવન્તિ તે

પ્રણવાન્તસ્થિતાશ્ચૈતાઃ પ્રણવે તત્વતઃ સ્થિતાઃ ।
પ્રણવઃ સર્વધર્માત્મા પ્રણવાસક્તચેતસઃ

પ્. ૧૮)
સર્વાધારોઽપ્યનાધારઃ પ્રણવોઽનન્તમૂર્તિમાન્ ।
પ્રણવે ચ જગત્સર્વં શબ્દાદ્યં યચ્ચ તત્પરમ્

* * મપ્રકાશઞ્ચ પ્રગ્રૂઢં પ્રકટઃ પ્રભુઃ ।
પ્રણવઃ પ્રાણાનાં પ્રાણઃ પ્રમાણપરિવર્જિતમ્

બ્રહ્માદીનાં પ્રણેશાનાં પ્રણવાત્મા મહેશ્વરઃ ।
મન્ત્રરૂપસમૂહસ્તુ તત્સ્વરૂપપરશ્શિવઃ

પ્રણવપ્રભવં સર્વમા બ્રહ્મભુવનં જગત્ ।
તલ્લયઞ્ચ જગત્સર્વમવબુધ્યસ્વ તત્વતઃ

આદૌ તુ યાદૃશં રૂપં કલાન્તેષ્વપિ તાદૃશમ્ ।
નિત્યત્વાદન્તરત્વાચ્ચ પ્રાગુક્તાત્પ્રણવસ્મૃતઃ

પ્. ૧૯)
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શિવશ્શાન્તશ્ચ સુવૃતે ।
પ્રણવં તસ્ય કુર્વન્તિ તેનાઽસૌ પ્રણવસ્મૃતઃ

વિશુદ્ધં સર્વગં નિત્યં શિવઃ પ્રણવસંસ્થિતઃ ।
વિદ્યાદેહં પરં શુદ્ધં આદ્યં યત્પારમેશ્વરમ્

પ્રણવસ્યાન્તર્ગતં ત યત્કિઞ્ચિત્ ભાસસંસ્થિતઃ ।
સાકાયકારશુદ્ધ્યર્થં સ ચ મોક્ષસ્ય કારણમ્

દેવનામશેષાણાં કૃત્સ્નસ્ય જગતસ્થિતઃ ।
સર્વવ્યાપી પરો દેવઃ પ્રણવઃ સર્વકર્તૃણામ્

પ્રણવઃ સર્વધર્માત્મા પ્રાણિનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ ।
તિસ્રો માત્રાઽર્ધમાત્રા ચ પ્રણવોઽનાદિસંભવમ્

પ્. ૨૦)
પ્રણવઃ સર્વભૂતાનાં હૃદિસ્થો હિ મહેશ્વરઃ ।
સંવેદ્યશ્ચૈવ યાજ્યશ્ચ સ ધ્યેયો જપ્ય એવ ચ

વિશ્વાત્મા વિશ્વભાવી ચ બિન્દુસાધનમેવ ચ ।
પ્રત્યેકસાધનઞ્ચૈવ મન્તવ્યઃ પ્રણવસ્સદા

પ્રભુત્વઞ્ચ વિભુત્વઞ્ચ મહત્વઞ્ચ તથૈવ ચ ।
ધ્યાનમાત્રેણ દેવેશિ નિસ્સંદિગ્ધં વરાનને

ધ્યાતઃ સર્વેશ્વરો દેવઃ સર્વજ્ઞત્વં પ્રયચ્છતિ ।
હૃદિસ્થા દેવતાસ્સર્વા હૃદિ પ્રાણે વ્યવસ્થિતિઃ

હૃદિ જ્યોતીષિ સર્વાણિ પ્રણવોઽયં હૃદિ સ્થિતઃ ।
એતૈસ્સ્ત્રિભિસ્સમાયુક્તસ્સર્વભૂતે વ્યવસ્થિતઃ

પ્. ૨૧)
ચિત્તઃ ચેતોઽધિકો દેવી આત્માનં વેત્તિ તત્વતઃ ।
ચિત્તં શરીરમાખ્યાતં ચેતા શક્તિઃ પ્રકીર્તિતા

એતૈર્વિહીનં યદાત્માનં વિષસુપ્તે ચ લક્ષ્યતે ।
તથા હિ લક્ષ્યતે દેવિ એતૈર્હીનસ્તુ ચેતનઃ

રૂપસ્પર્શસ્તથા શબ્દઃ ત્રિકલઃ સર્વતઃ કલઃ ।
પ્રણવઃ પરમઃ સૂક્ષ્મં પ્રમાણં પરિવર્જિતમ્

પ્રસૂતિઃ સર્વતત્વાનાં સાત્વરાજસતામસાઃ ।
એષુ વૈ પ્રણવો જ્ઞેયઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય તુ સારથી

સા કી ચેતા શરીરેઽસ્મિન્ સર્વભૂતગતઃ પ્રભુઃ ।
સ શબ્દઃ પ્રણવો જ્ઞેયો સર્વમાપૂર્ય તિષ્ઠતિ

પ્. ૨૨)
પ્રકૃતિઃ સા પરા સૂક્ષ્મા સા કરોતિ શિવાત્મિકામ્ ।
પઞ્ચાશત્પ્રણવા દેવિ ભેદેનૈકેન કીર્તિતા

જ્ઞાતવ્યા યોગિભિર્નિત્યં શિવજ્ઞાનાનુવર્તિભિઃ ।
વેદસાંખ્યપુરાણેષુ પાઞ્ચરાત્રેતિહાસયોઃ

સ્મૃતયશ્ચ તથા ચાઽન્યે બ્રુવન્તિ વિવિધં ક્રમાત્ ।
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વદન્તે સર્વયોગિનઃ

વદન્તે નાઽભિજાનન્ત ઇતિ માયા શિવાત્મિકા ।
દેવ્યુવાચ
પઞ્ચાશત્પ્રણવા દેવ જ્ઞાતં મે ત્વત્પ્રસાદતઃ

તસ્મિન્ વર્ણા સ્થિતા દેવ બિન્દુનાદં તથૈવ ચ ॥
પ્. ૨૩)
સ * * * * * * * * * * * *
* *

* મેતં મયા જ્ઞાતં ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
ભૂયોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ સંશયો મે મહેશ્વર

ઈશાનઃ પુરુષો ઘોરો વામસ્સદ્યસ્તથૈવ ચ ।
વિદ્યેશા લોકપાલાશ્ચ અસ્ત્રાણિ ચ યથાક્રમમ્

એતેષામવિશેષેણ મન્ત્રોદ્ધારં વદસ્વ મે ।
ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં મન્ત્રસદ્ભાવમુત્તમમ્

પ્રણવે સર્વમન્ત્રાસ્તુ પ્રવક્ષ્યામિ વરાનને
અકારસ્તુ ભવેનન્તઃ પ્રથમં યઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્. ૨૪)
ધર્માદ્યસ્તુ દ્વિતીયો વૈ ચ્છાદનાનિ તથૈવ ચ ।
તૃતીયં કલ્પયેત્પદ્મં સાનુસ્વારઞ્ચ સદ્ભવેત્

ચથ્ર્થેન તુ બીજેન વિન્યસેન્નવ શક્તયઃ ।
મકારઃ કર્ણિકાઽખ્યાતં તસ્ય પદ્મસ્ય નિત્યશઃ

એતસ્મિન્નંશકાઃ પ્રોક્તા ઉકારાદિ સમાસતઃ ।
ઓંકારાન્તેન દેવેશિ પુષ્કરાન્તેન કલ્પયેત્

ઌકારાદ્યાસ્તુ યે પ્રોક્તા એકારાન્તે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
કેસરાસ્તે તુ વિજ્ઞેયાઃ તસ્ય પદ્મસ્ય શોભને

એવં વિન્યસ્ય યત્નેન મૂર્તિં વિન્યસ્ય પૂર્વવત્ ।
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યાશાન્તિસ્તથૈવ ચ

પ્. ૨૫)
શાન્ત્યતીતશ્ચ દેવેશિ પઞ્ચ બ્રહ્મા પ્રકીર્તિતાઃ ।
વાયવ્યમાદિતઃ કૃત્વા શકારાન્તાત્પ્રતિષ્ઠિતાઃ

શિવાઙ્ગાનિ તુ વિજ્ઞેયાઃ કથિતાસ્તુ સમાસતઃ ।
ષકારસ્તુ ભવેન્નેત્રં સા ગાયત્રી પ્રકીર્તિતા

ક્ષસ્સાવિત્રી સદા જ્ઞેયા અસ્મિન્ તન્ત્રે વરાનને ।
સંપૂજ્ય દેવદેવેશિ હંસાખ્યં ચ સદાશિવમ્

પરમાક્ષરઃ પરો દેવઃ સર્વતન્ત્રસમન્વિતઃ ।
તેન સંચિન્ત્ય દેવેશં પૂજયેત યથાક્રમમ્

પ્રથમે વિન્યસેદ્ગર્ભં દ્વિતીયે ચક્રવર્તિનામ્ ।
તૃતીયે લોકપાલાંશ્ચ ચતુર્થેઽસ્ત્રાણિ વિન્યસેત્

પ્. ૨૬)
કકારાદિ જકારાન્તા અષ્ટૌ વૈ ચક્રવર્તિનઃ ।
ઝકારાદિ તકારાન્તા લોકપાલાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

થકારાદિ ભકારાન્તા અસ્ત્રાણિ તુ યથાક્રમમ્ ।
અકારેણ સમાયુક્તા વિદ્યેશાઃ પરિકીર્તિતાઃ

બિન્દુના લોકપાલાસ્તુ વિસર્ગેઽસ્ત્રાણિ યોજયેત્ ।
પ્રણવેન તુ સર્વેષાં ગન્ધધૂપવિધિક્રમાત્

કર્તવ્યં સર્વથા દેવિ આનુપૂર્વેણ યત્નતઃ ।
પ્રણવેન તુ કાર્યાણિ સર્વાણ્યુક્તાનિ યાનિ વૈ

કર્તવ્યં સર્વકાર્યાણિ અવિકલ્પેન ભાવિની ।
પૃથિવ્યાદિ શિવાન્તઞ્ચ યે તત્વાઃ પરિકીર્તિતાઃ

પ્. ૨૭)
પ્રણવેન તુ સર્વેષાં પૂજા હોમવિધિક્રિયા ।
કર્તવ્યં સર્વકાર્યાણિ જપધ્યાનાદિરેવ ચ

શતત્તૃંશચ્ચ હોતવ્યં પૂર્ણાહુત્યા ક્રમેણ ચ ।
એષ તે માતૃકા યાગો દુર્લભઃ ત્રિદશૈરપિ

એષ તે માતૃકાયાગો કૃતાર્થશ્ચ્છિન્નસંશયઃ ।
વ્રજતે શિવસાયુજ્યં નિર્મલો વિગતજ્વરઃ

આદિતઃ કથિતો દેવિ પરમાક્ષરસંજ્ઞિતઃ ।
તસ્યાઽપિ ચેદૃશં પ્રોક્તં યાગં દેવેન શોભને

એષ મન્ત્રવિભાગસ્તુ પ્રણવસ્ય ઉદાહૃતઃ ।
પશ્ચાત્ * * * * * * * * * *
જયાત્મકમ્

પ્. ૨૮)
અચિરેણૈવ કાલેન કાલમૃત્યું જયિષ્યતિ ।
માસે વર્ષશતં પ્રોક્તં માસે દ્વ * * * * *

* તેનાત્ર સન્દેહઃ સત્યં દેવિ વદામ્યહમ્ ।
જપાર્ચનવિધાનેન અબ્દેનૈકેન સિદ્ધ્યતિ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ન્યાસચક્રે યથાક્રમમ્ ।
(પૂર્વ) વિન્યસેદ્દેવદેવેશિ યાવત્સર્વં સમાપ્યતે

એવં વર્ગક્રમેણૈવ વિન્યસેત્સુસમાહિતઃ ।
ક્ષકારૈકેન કર્તવ્યં સપ્તધા * * * * *

* * * ષ્ટપત્રેષુ કર્ણિકે ચ તથૈવ હિ ।
રુદ્રબીજસમાયુક્તા ષડઙ્ગેન સમન્વિતા

પ્. ૨૯)
જુંકારમાદિતઃ કૃત્વા સકારાન્તેન શોભને ।
એકે મૃત્યુઞ્જયં તેષુ ચતુષ્ષષ્ટ્યા સમાસતઃ

ઉચ્ચારેણ જપં કુર્યાત્ આનુપૂર્વેણ યોગવિત્ ।
ધ્યાનઞ્ચ સતતં કુર્યાત્ માર્ગવિચ્ચક્રસંસ્થિતઃ

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશો જ્ઞેયો મન્ત્રગણસ્તુ વૈ ।
ધ્યાનેન મનસા * * * * * * ન સંશયઃ

કાલક્ષેત્રં યદા ગચ્છેત્ યોગી મૃત્યુઞ્જયેષિણઃ ।
સંપુટં ચિન્તયેચ્ચમુપરિષ્ઠાદ્દ્વિતીયકમ્

એવં કૃત્વા તુ દેવેશિ અધ્વાનન્તુ વ્રજેત્ સદા ।
લક્ષૈકં જપતે * * * * * * * * * *

પ્. ૩૦)
વિષયસ્ય હનેન્મૃત્યુપ્રતિરોધીવશેન તુ ।
એષ તે કથિતો દેવિ ચક્રમૃત્યુઞ્જયં પ્રતિ

મુચ્યતે સર્વરોગૈસ્તુ અમૃતીશસમો ભવેત્ ।
પુનરેવ પ્રવક્ષ્યામિ દીક્ષાઞ્ચક્રે વરાનને

જન * * * * * * * * ક્ષેપવિવર્જિતામ્ ।
સંહૃત્ય સર્વસંહારં વિધિં કુર્યાત્સમાસતઃ

પરમાક્ષરેણ દેવેશિ પ્રોક્ષણાભિરક્ષણં સ્મૃતમ્ ।
પૂજ્યસંસ્કારશુધ્યર્થં પશૂનાં લંભનં તથા

સર્વમનેન કર્તવ્યં * * * * * * * * ।
ક્રમમનસાલોક્ય ધ્યાયેચ્ચૈવ યથાક્રમમ્

પ્. ૩૧)
અગ્ને ચૈવ તુ દેવેશિ પશુદેહે વિશેષતઃ ।
ધ્યાત્વા ચક્રં યથાવસ્થં કર્મકુર્યાદ્યથાક્રમમ્

પૂર્વપત્રાત્તુ આરભ્ય યાવત્સર્વં સમાપ્યતે ।
* * * * * * * * * * *
ત્યવિચક્ષણઃ

હૃચ્ચક્રે યોજયિત્વા તુ હોમં તત્ર સમારભેત્ ।
શતં શતઞ્ચ હોતવ્યં પૂર્ણાહુત્યા ક્રમેણ તુ

નાડિમાર્ગેણ સંયોજ્ય યસ્તે તુ * વિશેદ્ધનઃ ।
તત્ર પૂર્ણાહુતિર્દેયા પુનરન્યેષુ યોજયેત્

પૂરકેણૈવમાકૃષ્ય હૃદિ ચક્રે પ્રવેશયેત્
* * વકેનૈવ દેવેશિ * * * લસ્મૃતઃ

પ્. ૩૨)
એવન્નાડીષુ સંયોજ્યમાનુપૂર્વેણ સુવ્રતે ।
એષ યાગવિધાનન્તુ ન દદ્યાદ્યસ્ય કસ્યચિત્

એક * * * * કઞ્ચ * * * * * * *
।
* * * જ્વરત્યક્તો સ્વશરીરેણ સુવ્રતે

દેવૈશ્ચ સમતાં યાતિ મત્સમીપે ન સંશયઃ ।
એતદ્ગુહ્યાન્તરં સર્વમાપ્રેમાતુલ * * *

* * * * * * * * * દેવી અતઃ પરમ્ ।
અષ્ટપત્રં લિખેત્પદ્મં મન્ત્રં વિન્યસ્ય યત્નતઃ

હૃચ્ચક્રે સર્વમેતત્તુ પૂર્વોક્તવિધિમાચરેત્ ।
યદિષ્ટં તં યજેન્મન્ત્રી સિધ્યતો નાત્ર સંશયઃ

પ્. ૩૩)
અવિકલ્પેન દેવેશિ સ સિદ્ધિફલભાક્ ભવેત્ ।
હૃચ્ચક્રે દેવતા ન્યાસં કૃત્વા પૂર્વં વરાનને

મણ્ડલાનાન્તુ વિન્યાસં પૂર્વવત્કારયેત્પ્રિયે ।
એતદ્ગુહ્યતમં દેવિ ન દેયં પરિકીર્તિતમ્

પરીક્ષ્ય ચ દાતવ્યં ન નાસ્તિકનિન્દકે ।
તર્કાનુમાનબુધ્યા તુ નિગૃહ્યાર્થીવ શાસનમ્

ગૃહીતં નૈવ સિધ્યેત તસ્માત્તં પરિવર્જયેત્ ।
ત્રિગુણસ્સગુણોવાઽપિ સર્વાવસ્થોઽપિ દેશિકઃ

પૂજનીયસ્સદા * * શિવતત્વવિદૈસ્સદા ।
ન્યાસં પૂર્વં મયા પ્રોક્તં સૂત્ર ઉત્તરસંજ્ઞિતે

પ્. ૩૪)
તદેવ તસ્મિન્ વિજ્ઞેયં મુદ્રાસ્તા એવં કીર્તિતાઃ ।
ન કુર્યાદન્યથા દેવિ આજ્ઞૈષા પારમેશ્વરી

અવિદિત્વા તુ યો મોહાદ્વિધિમેતદનુત્તમમ્ ।
મૃત્યુનાશનહેત્વર્થં સ સ્નિગ્ધફલભાક્ ભવેત્

આપ્યાયનવિધિજ્ઞશ્ચ ન્યાસયોગવિધાનવિત્ ।
નાડિસઞ્ચારતત્વજ્ઞઃ સ મૃત્યું વિજયિષ્યતિ

દાહશોષપરિક્ષીણઃ અર્ધાનેનાપકામતઃ ।
ધૂ * * વરાનેન હ સુષિમ્નાભિન્નમસ્તકમ્

એવમાદિ વિભાગેન યઃ કશ્ચિત્તત્ત્વવેદિકઃ ।
સ મુક્ત ઇતિ વિજ્ઞેયશ્શેષાદ્યાત્મવિડંબકાઃ

પ્. ૩૫)
તત્વાનિ યો વિજાનાતિ તત્ત્વાનાં વ્યાપ્તિરુત્તમમ્ ।
ધર્માધર્માન્ન લિપ્યેત સ સર્વાનુગૃહે ક્ષમઃ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયો વેશ્યઃ શૂદ્રો વા તત્વવિદ્યદા ।
વિભક્તિં નૈવ વિદ્યેત યથાગ્નાવગ્નિરેવ હિ

ક્ષીરે ક્ષીરં યથા ન્યસ્તો તોયે તોયમિવાર્પિતમ્ ।
વિભાગો નૈવ વિદ્યેત તત્વમિશ્વર ભાવિતમ્

યથા હિ સરિતસ્સર્વાસ્સાગરાશ્રયસંસ્થિતાઃ ।
વિવેકન્તુ ન શક્યન્તે રસભાવં પૃથક્ પૃથક્

તદ્વદ્વર્ણાશ્રમા દેવિ દીક્ષિતો યદિ વ પશુઃ ।
શિવભાવ સમાયુક્તો તુલ્યમેતન્નસંશયઃ

પ્. ૩૬)
શિવતન્ત્રં સમાશ્રિત્ય વિભક્તિં યઃ કરિષ્યતિ ।
સ પચ્યેન્નરો ઘોરેષુ દ્વાત્રિંશન્નરકેષુ ચ

બ્રહ્મણસ્તુ દિનાઃ પઞ્ચ દિનાઃ પઞ્ચ ચ કેશવે ।
દિનત્રયન્તુ રુદ્રસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તીયતે નરઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેનેત્યવિવેકી સદા ભવેત્ ।
વિવેકી ગચ્છતેઽધસ્તાત્ અવિવેકી * * * જેત્

એતત્તે કથિતં દેવિ તત્વાનાં વ્યાપ્તિરુત્તમા ।
ત્વયા ગુપ્તતરં કાર્યં ન દદ્યા પરદીક્ષિતે

દશદ્વાદશભિષ્ષડ્ભિઃ ત્રિભિર્વર્ણામનુત્તરાત્ ।
અથવા સત્ય એવ સ્યાત્ વિદિતારાધિ તોર્યદા

પ્. ૩૭)
* * * * * * * શિવવત્વં વિનિર્દિશેત્ ।
ન લિખેત્પુણ્યપાપેભ્યો સત્યં દેવિ ઉદાહૃતમ્

ચિચ્છક્ત્યાગમેચોક્તં વિધિનાનેન સુવૃતે ।
સર્વે તે પ્રણવા જ્ઞેયાઃ કામમુક્તિફલપ્રદાઃ

એષ તે માતૃકાયાગઃ કથિતસ્તવ શોભને ।
યેન ઇષ્ટો ઇષ્ટં વા અ * * * * * * * *

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડપ્રકરણે દ્વાદશઃ પટલઃ ।
ઈશ્વરઃ
હૃત્પદ્મં સંપ્રવક્ષ્યામિ દશગ્રન્થિષ્વવસ્થિતમ્ ।
યથા સા સાધના તત્ર માતૃકા * * * * * *

પ્. ૩૮)
* * * મસદ્ભાવં સર્વવ્યાપીતિ વિશ્રુતમ્ ।
સ એવં સંસ્થિતો નિત્યં દેહી દેહત્વમાગતઃ

આપાદતલમૂર્ધાન્તં સ્વેચ્છયા યઃ પ્રવર્તતે ।
સ એવ નાલમિત્યુક્તં આધારં સર્વદેહિનામ્

અષ્ટપત્રં ભવેત્પદ્મં ષોડશચ્છદમેવ વા ।
અભયોરેવ જાનીયાત્ સંપુટં પરમં મહત્

પૂર્વપત્રાત્સમારભ્ય આદિવર્ગન્તુ વિન્યસેત્ ।
એકૈકમક્ષરં વિદ્યાત્ પત્રે પત્રે યથાક્રમમ્

કકારાદિભકારાન્તાન્ કેસરાન્તાન્ વિનિર્દિશેત્ ।
મકારં કર્ણિકા જ્ઞેયા તસ્ય પદ્મસ્ય મધ્યતઃ

પ્. ૩૯)
યકારાદિ ક્ષકારાન્તાન્ પુષ્કરાન્તાન્ વિનિર્દિશેત્ ।
એષ પદ્મવિધિપ્રોક્તો હૃત્પદ્મસ્ય વિશેષતઃ

અઙ્ગુષ્ઠાદ્યાવન્મૂર્ધાન્તમેવમેવ વિધિસ્મૃતઃ ।
વિધિમેવ સકૃત્ જ્ઞાત્વા ન ભૂયો જન્મતાં વ્રજેત્

ષટ્પદાસ્વાદલોભેન યથા પુષ્પાણિ જિઘ્રતિ ।
એવં સર્વેષુ પદ્મેષુ હૃદિસ્થો યાતિ નિત્યશઃ

યદેતદ્ધૃતિપદ્મન્તુ અધોમુખમવસ્થિતમ્ ।
તસ્ય મધ્યે તુ ચાત્માનમધશ્ચોર્ધ્વમવસ્થિતમ્

અહર્નિશાસ્તુ દેવેશિ મધ્યસ્ય ક્રીડતે પ્રભુઃ ।
ભુઙ્ક્તે તુ વિવિધાન્ ભોગાન્ ધર્માધર્મેષ્વવસ્થિતઃ

પ્. ૪૦)
ઘટીયન્ત્રી યથા કશ્ચિત્ એકત્સ્થઃ પૂરયેદ્બહૂન્ ।
તદ્વદ્દેહસ્થિતો દેહી પૂરકે રેચકેઽપિ ચ

યોઽસૌ જ્ઞેયમિતિ પ્રોક્તં સર્વેષાં શ્રૂયતે મહત્ ।
સ એવ ચેતનાઽત્મસ્થઃ ચેષ્ટા હ્યેતાનિ કારયેત્

સ જીવ ઇતિ વિજ્ઞેયસ્સર્વેષાઞ્ચ વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રેરકઃ સર્વભૂતેષુ ઇન્દ્રિયૈશ્ચ વિશેષતઃ

શુભાશુભેષુ સર્વત્ર ઉભયોરપિ ધાવતિ ।
ધર્મિષ્ઠાનાન્તુ ધર્મિષ્ઠઃ પાપિષ્ઠાનાન્તુ પાપકૃત્

અવિજ્ઞાતઃ પશુસ્સોહિ વિજ્ઞાતઃ પતિ રેવ સઃ ।
એવં પશુપતિશ્ચાયં સર્વપ્રાણિષુ સંસ્થિતઃ

પ્. ૪૧)
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશં તારકેણ તુ લક્ષયેત્ ।
ખદ્યોતમિવ નાભાતિ પ્રમાણમિચ્છયા સ્મૃતમ્

સ જીવઃ સ પશુશ્ચૈવ સ શિવો જ્ઞેયમેવ ચ ।
મનશ્ચ ચેતનશ્ચૈવ સ એવ પરિગીયતે

દેવ્યુવાચ
જીવં કથય દેવેશ પશુઞ્ચ શિવમેવ ચ ।
જ્ઞેયં મનશ્ચ ચેતા ચ કથયસ્વ વિભાગતઃ

ઈશ્વર ઉવાચ
શુભાશુભેષુ સર્વેષુ જીવઃ સંયુજ્યતે યદા ।
જીવન્તે સર્વભૂતાનિ જીવસ્તેનેહ કીર્તિતઃ

પ્. ૪૨)
તમાદિ કાલરુદ્રાન્તં પાશાનૈકસ્તુ પાશિતમ્ ।
ભ્રમતે ભ્રમમાણસ્તુ પશુસ્તેનૈવ કીર્તિતઃ

અવિજ્ઞાતઃ પશુસ્સોહિ વિજ્ઞાતશ્શિવ એવ હિ ।
ધ્યાયતે પૂજ્યતે યસ્માત્ તસ્માચ્છિવ ઇતિ સ્મૃતઃ

અગૃહ્યસ્સર્વભૂતેષુ નામભિશ્ચ વિવર્જિતઃ ।
અસ્તીતિ ભાવના યસ્માત્ તસ્માત્ જ્ઞેયમિતિ સ્મૃતમ્

શુભાશુભેષુ કર્મેષુ સઙ્કલ્પં કુરુતે સદા ।
માનયોન્દ્રે યાન્યસ્તા * * * * * * * * *

* * * ઇતિ સ * * * ભાવે વ્યવસ્થિતા ।
પ્રેરકસ્તેષુ સર્વેષુ મનસ્થઃ પરમેશ્વરઃ ॥ ઇતિ

પ્. ૪૩)
ચિતિસ્વરૂપપિણ્ડેષુ ચેતના ભાવમાનતિઃ ।
સ્પર્શિતં વેદતે યસ્માત્તસ્માચ્ચેતા ઇતિ સ્મૃતઃ

દેવ્યુવાચ
અધોમુખન્તુ યત્પદ્મં કથમૂર્ધ્વમુખં ભવેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાદ્યાવમૂર્ધાન્તં નીત્વા શિવપદં વ્રજેત્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ યથાવત્ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
ઈશ્વરઃ
અષ્ટમેન હિ તત્વેન જાતવેદો દ્વયેન ચ

અધોર્ધ્વગતસંયુક્તમાયતેન શિવં વ્રજેત્ ।
અધોમુખન્તુ યત્પદ્મં વર્તતે નિત્યમેવ હિ

પ્. ૪૪)
અભેદ્યં સર્વયોગીનાં ગુરુવાક્ય બહિષ્કૃતમ્ ।
યથા ચ ભેદમાયાન્તિ અધઃ પદ્મો વરાનને

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ભેદામૃતમનુત્તમમ્ ।
દશગ્રન્થિ વિભેદન્તુ ક્ષુરિકાતો યદા ભવેત્

અથ તે કથયિષ્યામિ ભેદં તસ્ય પરાપરમ્ ।
ભાસ્કરપ્રભવે માર્ગે ધ્યાતવ્યં જ્યોતિમણ્ડલમ્

તદેવ સંમુખો મન્ત્રી મરણં પરિકીર્તિતમ્ ।
તત્તેજોઽન્તર્હિતં કૃત્વા સ્વમાર્ગં પૂરકેણ તુ

મુખનાસાપુટે કર્ણૌ ચતુષ્ટૌ તુ નિમિત્તકૌ ।
શિખાપઞ્ચસમોપેતં ધ્યાતવ્યં યોગિભિસ્સદા

પ્. ૪૫)
સ્રવન્તમમૃતં દિવ્યં શિખામધ્યે વિચિન્તયેત્ ।
નિર્ધૂમાગ્નૌ પતત્યેવ શિષ્યતે ચ મુહુર્મુહુઃ

એવં તે શોષમાયાન્તિ અધઃ પદ્મસમન્તતઃ ।
આપૂર્ય કુંભકેનૈવ ચિત્રાકારં વિચિન્તયેત્

સુષિરં દૃશ્યતે તત્ર બીજં દીપસ્ય બોધિતા ।
તતસ્તેનૈવ માર્ગેણ શનૈરેચક સુવ્રતે

તતસ્તુ પ્રથમાં ગ્રન્થિચ્છેદયેચ્છેદકેન તુ ।
એવં ક્રમેણ દેવેશિ યાવન્મૂર્ધ્નિ સમાહતમ્

તતો હુંકારં કુર્વીત ઊર્ધ્વં વાયું સુરેચયેત્ ।
વેગેનાક્ષિપતસ્તત્ર મૂર્છા કંપશ્ચ જાયતે

પ્. ૪૬)
પતતે મોહમાપન્નો લબ્ધચેતાશ્ચ યોગવિત્ ।
પુનરાપ્યાયનં કુર્યાત્ મૂર્છાકંપં વિનાશયેત્

અમૃતસ્યન્દિની બિન્દુરીઢાયાઃ પ્રવહેન તુ ।
ચિન્તયેત્પ્લાવયત્યેવં તત આપ્યાયતેદ્ધ્રુવમ્

અધોમુખેન પદ્મેન પરિવૃત્યા ચ દીપિકાઃ ।
સિધ્યતે યેન યો ભિન્નં માર્ગવિદ્વિજચિન્તકઃ

અધોમુખેન તત્વેન સકલેન વરાનને ।
એવમભ્યાસતો દેવિ દ્વિમાર્ગં પ્રવહેન તુ

એવમભ્યસતઃ શોષ એવમાપ્યાયકેન તુ ।
યદા નિર્વેદમાપન્નો દૃષ્ટ્વા ચઞ્ચલમાત્મનઃ

પ્. ૪૭)
અનેકેન પ્રકારેણ આયામાન્તે તુ ચ્છેદયેત્ ।
તદા નિર્વાણમભ્યેતિ છિન્નપાશનિબન્ધનઃ

ઇદં દેવિ ન દાતવ્યં પ્રયોગામૃતમુત્તમમ્ ।
સપ્તાહાત્તુ ક્રમેદ્વશ્યં નાત્રકાર્યા વિચારણા

નિશ્ચિતેન તુ દેવેશિ શતાયુરપિ મુત્ક્રમેત્ ।
હૃચ્છિકારસમાયુક્ત ઉત્ક્રમન્નાત્રસંશયઃ

કર્ણાન્નિષ્પીડ્ય હિક્કાયાં જિહ્વા ચ પરિવર્તયેત્ ।
એષ અન્તે પ્રકુર્વીત અન્યથા ન કદાચન

અભ્યાસં પૂર્વવત્કૃત્વા જ્ઞાત્વા ઉપરમેત્તતઃ ।
મૃત્યુલિઙ્ગં યદા જ્ઞાતં તદા એતત્પ્રયોજયેત્

પ્. ૪૮)
ક્રુદ્ધલબ્ધાવમાનેન કુર્યા * * * * * * ।
વિદ્યાભાવાઽથ ગચ્છેતાઃ સ * * * * વર્તયેત્

પદ્મસૂત્રાણિ સૂક્ષ્મન્તુ નાલં તસ્ય વિચિન્તયેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાદ્યાવન્મૂર્ધાન્તં તાવત્પદમનામયમ્

ઈશ્વરેણ સહાયેન ગન્તવ્યં શઙ્કિતેન તુ ।
મૂર્તિધ્યાનં સમાશ્રિત્ય ત્વા * * * * * * *

પ્ર * * * યદા પ્રાપ્તં સખાયં પરમં મહત્ ।
જીવન્તમયતાં સ્થાપ્ય ગચ્છેત્પદમનામયમ્

સૂત્રેણેવ મણિર્યદ્વત્ વેધયેત્કશ્ચિન્માનવઃ ।
તદ્વત્તદાત્મકો યોગી બિન્દુર્મણિરિવ ગ્રથેત્

પ્. ૪૯)
યત્તદ્ધિત્રામિતં સૂક્ષ્મં હૃત્પદ્મન્તુ અધોમુખમ્ ।
પૂરિતં કુંભકેનૈવ તદા ચોર્ધ્વમુખં ભવેત્

ઊર્ધ્વવત્વં ભાવયેદ્યોગી શિખાતાલુપ્રભેદિની ।
સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થા સોમશ્ચાગ્નેશ્ચ મધ્યગાઃ

સ્થૂલાસ્સૂક્ષ્માસ્સુસૂક્ષ્માશ્ચાન્તઃ કરણવર્જિતાઃ ।
સ્થૂલઞ્ચાક્ષરરૂપેણ સૂક્ષ્મં બિન્દુસમાશ્રિતમ્

સુસૂક્ષ્મં નાદમિત્યુક્તં સ નાદોઽયં ત્રિધા સ્થિતઃ ।
નાદાન્તર્નિહિતા શક્તિઃ શક્ત્યતીતસ્તુ નિષ્કલઃ

ક્ષરતેઽક્ષરભોગેન બીજસૃષ્ટિરનેકધા ।
અક્ષરપ્રકૃતિજ્ઞેયા તદતીતસ્તુ નિષ્કલઃ

પ્. ૫૦)
યા સા કુણ્ડલિની પ્રોક્તા મયા પૂર્વમુદાહૃતા ।
નિપતન્તિ ત્રિધાભૂતા પ્રકૃતિઃ સા પરા પરા

સાણુમાત્રા હૃદિસ્થાને કર્ણસ્થા દ્વિરણુસ્મૃતા ।
જિહ્વાગ્રે ત્રિરણં વિદ્ધિ નિસૃતાં માતૃકાં વિદુઃ

ચતુર્વિધા યા દેવેશિ લિખ્યતે યાઽગ્રકુણ્ડલી ।
લિખ્યતે પઠ્યતે નૈવ અણુર્નાદેન વેષ્ટિતઃ

સ્વરાર્દ્ધસ્પર્શાર્ધઞ્ચ શક્તિનાથોઽથ બિન્દુકમ્ ।
શિવતત્વન્તુ બોદ્ધવ્યં વર્ણે વર્ણે વ્યવસ્થિતમ્

ચારણાત્સ્પર્શનાચ્ચૈવ સ્વસ્વરં સમનાદિતમ્ ।
શક્તિશ્ચ શાન્તતા ચૈવ બોદ્ધવ્યમનુપૂર્વશઃ

પ્. ૫૧)
ઉચ્ચારે કથિતો બ્રહ્મા અક્ષરક્ષરસંભવઃ ।
આત્મતત્ત્વાગતો યેન આકરસ્તેન ચોચ્યતે

સ્પર્શે વિષ્ણુસ્સમાખ્યાતો વિદ્યાતત્વસમાશ્રિતઃ ।
માયયા મોહયત્યેષ મકારસ્તેન ચોચ્યતે

સકલસ્તુ ભવેદ્રુદ્રો વર્ણરૂપીહ્યધસ્થિતઃ ।
પ્રાણો ભૂત્વા હરત્યૂર્ધ્વં હકારસ્તેન ચોચ્યતે

મદલોર્લેપહીનસ્તુ ઝર્ઝરત્વં પ્રપદ્યતે ।
બિન્દુહીનાસ્તથા વર્ણા સુસ્વરન્ન પ્રકાશયેત્

હૃત્કર્ણતાલુમૂર્ધાન્તં નાદસ્થાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તત્રસ્થં ચિન્તયેદ્યોગી શિખાં તાલુપ્રભેદિનીમ્

પ્. ૫૨)
બિન્દુમધ્યગતો નાદઃ સ તુ નાદઃ પરાપરઃ ।
શિવતેજોદ્ભવા શક્તિઃ વર્ણે વર્ણે વ્યવસ્થિતા

તેન દીપ્તપ્રભાવઞ્ચ વર્ણા સિદ્ધિસ્તુ કામિકી ।
તત્વેન વિતતાસ્સર્વે તન્તુભિસ્તુ યથા પરઃ

ક્ષીરભૂતે ભવેદ્વર્ણા બિન્દુર્ઘૃતમિવ સ્થિતમ્ ।
ઘૃતમધ્યસમો નાદઃ શક્તિર્વીર્યમિવ સ્થિતઃ

તેજો ભૂતં પરં તત્વં સર્વદોષવિવર્જિતમ્ ।
વ્યાપકસ્સર્વ * *? નાં ગુરુવક્ત્રાત્તુ લભ્યતે

દેવી સ્વરાર્ધં સ્પર્શાર્ધં સુસ્વરં સમનાદિતમ્ ।
અનયા દેવિ વિજ્ઞાતં પરેણ સહ સંયુતમ્

પ્. ૫૩)
દેવતાનાન્તુ યત્સ્થાનં વર્ણે વર્ણે વ્યવસ્થિતમ્ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતો જ્ઞાતુમર્હસિ

ઈશ્વર ઉવાચ
સ્વરાર્ધે કથિતો બ્રહ્મા સ્પર્શાર્ધેન તુ કેશવઃ ।
સુસ્વરે ચ સમાખ્યાતઃ તત્ર રુદ્રો વ્યવસ્થિતઃ

સમશબ્દે સ્થિતો ગીશઃ સ તુ બિન્દુરુદાહૃતઃ ।
આયતે દેવદેવેશિ નાદાખ્યઃ સ સદાશિવઃ

શક્તિઃ પરતરસ્તસ્ય પરેણ સહ સંયુતા ।
ભાગમેકં શિવસ્થાને અઙ્ગેષ્વેવ દ્વિતીયકમ્

તૃતીયં નિષ્ઠમં તસ્ય યેન વર્ણાસ્ફુટો ભવેત્ ।
પ્. ૫૪)
ચતુર્થન્તુ તતો બાહ્યે પઞ્ચ ષષ્ઠં તથૈવ ચ

વર્ણા દેહં સમાખ્યાતં યત્ર સર્વે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અધુના દેહગં દેવિ કથયામિ યથા સ્થિતા

સ્વરોઽહં હૃદયો દેવિ સ્પર્શઃ કણ્ઠે સમાશ્રિતઃ ।
તાલુમધ્યે સમાખ્યાતં સુસ્વરાખ્યં વરાનને

સમત્વં યન્મયા ખ્યાતં લલાટાન્તે મહેશ્વરી ।
તસ્યોપરિ શિખા વ્યોમ નાદાખ્યસ્સ સદાશિવઃ

સ્વશક્તિકિરણૈર્દેવઃ પરસ્સર્વત્ર સંસ્થિતઃ ।
સ્વદેહે દેવિ જ્ઞાતવ્યા દેવતા ભવનાશના

અર્ધાર્ધેન વિભાગેન જ્ઞાત્વા મુહ્યતિ બન્ધનાત્ ।
પ્. ૫૫)
એવં ષટ્ ત્રિવિધં જ્ઞાત્વા પઞ્ચ વ્યોમા પરા સ્થિતા

પરસ્તુ પરતો દેવ શક્તિભાવં પ્રકાશકમ્ ।
તસ્ય સ્થાનં ન વક્તવ્યં સ સર્વત્ર વ્યવસ્થિતઃ

ત્યક્ત્વા સર્વમિદં ભાવં સંસ્થિતો ગુરુવર્ત્મનિ ।
પઞ્ચવ્યોમપદાતીતં યદા પ્રાપ્યતિ તત્પદમ્

તદા વ્યાપ્તા ચ ભોક્તા ચ તેષાં દેવિ ભવિષ્યતિ ।
યદા ગુરુમુખાદ્દેવિ વિજ્ઞાતં પારમેશ્વરમ્

તદા વર્ણાશ્ચ દેવાશ્ચ ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્ ।
ચિન્તાહીનશ્ચ યો દેવિ સ સર્વત્ર વ્યવસ્થિતઃ

તેન યુક્તાશ્ચ દેવાશ્ચ નાનાસિદ્ધિફલપ્રદા ।
પ્. ૫૬)
તેન હીના ન સિધ્યન્તિ ન ચ યાન્તિ પરં પદમ્

તસ્માત્તન્તુ વરારોહે વેદિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ।
ન ચ તેન વિના સિદ્ધિઃ પૂજયાધ્વરકર્મણિ

એવં સિદ્ધિપ્રદો દેવઃ સ એવ મુક્તિદસ્સદા ।
પઞ્ચ વ્યોમાત્મકે દેહે શક્તિરૂપેણ ભાવ્યતે

દેવી
પઞ્ચવ્યોમેતિ દેવેશ ન મયા યચ્ચ ધારિતમ્ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
બીજયોનિસમાયોગાત્ વર્ણ ઇત્યભિશબ્દ્યતે ।
પ્. ૫૭)
યોનિઃ પૃથક્ પૃથક્ બીજં વ્યોમ ઇત્યભિધીયતે

પૃથક્ પૃથક્ સ્વરૂપેણ વ્યાપ્ય સ્વસ્થાનમાત્મનિ ।
સ્થિતાસ્તે વ્યોમવદ્દેવિ તેન વ્યોમેતિ કીર્તિતાઃ

સર્વેષાં વ્યાપ્ય દેવેશિ બહિરન્તશ્ચ સંસ્થિતાઃ ।
તેન સા દેવિ આખ્યાતા વ્યોમવ્યાપી પરશ્શિવઃ

એવં તે જ્ઞાનિનઃ સર્વે પરેણ સહ સંયુતાઃ ।
(એવં તે જ્ઞાનિનસ્સર્વે પરેણ સહ સંયુતાઃ ॥)
તાદૃશં વર્ણરૂપેણ દેવદેવમુપાસ્યતે

તેન તે દેવતાસ્સર્વે કામમુક્તિફલપ્રદાઃ ।
વર્ણયોગં યદા ખ્યાતં તત્સ્થાનાલય ભોગભુક્

પ્. ૫૮)
સદેવાવયયુક્તસ્તુ વિલયં દૈવતૈસ્સહ ॥ ૯૭ ૧।૨ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે હૃત્પદ્મપ્રકરણે ત્રયોદશઃ પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ મન્ત્રસ્યાનિત્યનિત્યતામ્ ।
સંયોગાત્મૈકમન્ત્રેણ કથં મોક્ષો વિધીયતે

ઈશ્વરઃ
સંયોગાત્મસ્ય મન્ત્રસ્ય વિદિત્વા મોક્ષમાપ્નુયાત્ ।
પશુમાકૃષ્યમાત્મસ્થઃ પ્રયાતિ પરમં પદમ્

પ્. ૫૯)
દેવ્યુવાચ
જિહ્વોષ્ઠપુટસંયોગાત્ મન્ત્રસ્યોચ્ચારમિષ્યતે ।
તેનાનિત્યા મહાદેવઃ કથં નિત્યત્વતા ભવેત્

કથં વાઽનિત્યતા તેષાં ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ન સંયોગાદ્બહિર્મન્ત્રો જિહ્વોષ્ઠપુટવર્જિતઃ

સ્વયં નિત્યસ્થિતૌ ચાત્ર તેન નિત્યત્વતાં નયેત્ ।
ઇચ્છાશક્તિર્મહેશસ્ય મન્ત્રાત્માવસ્થિતસ્ય ચ

ઉત્તમાધમમધ્યેષુ ત્રિસ્થાનાવસ્થ ભોગભુક્ ।
ઉત્તમેષ્વુત્તમં ભુઙ્ક્તે મધ્યમે મધ્યમં તથા

હીને હીનં હ્યસૌ દેવો મન્ત્રાત્મા ક્રીડયત્યસૌ ।
પ્. ૬૦)
દેશિકત્વે સમાસ્થાય પશું ગૃહ્ય વરાનને

ભોગાન્ ભુક્ત્વા તુ તત્ત્વેષુ સ્થૂલાત્મા શાન્તતાં વ્રજેત્ ।
અધમો યોગિભોગાદિં ભુઞ્જતે પરમેશ્વરઃ

તિર્યક્ પઞ્ચવિધઞ્ચૈવમન્ત્યભાગાંસ્તથૈવ ચ ।
મધ્યમે તાત્વિકં ભોગં ભુક્તન્તુ પરમેશ્વરઃ

પ્રકૃતિઞ્ચાદિતઃ કૃત્વા યાવદ્વિશ્વેશ્વરં પદમ્ ।
તૃતીયં ઉત્તરં ભોગમિતિ વારિતસર્વભુક્

સ સર્વજ્ઞઃ પરો દેવઃ ત્રિસ્થાનેષ્વપિ ક્રીડતિ ।
ક્રીડતે મન્ત્રરૂપી સો વૃશ્ચિકે પન્નગેષુ ચ

યસ્ય યસ્ય હિ યદ્વીર્યં મન્ત્રાણાં પરિગીયતે ।
પ્. ૬૧)
તેન તેન હિ ભાવેન ક્રીડન્તે પરમેશ્વરઃ

દેવ્યુવાચ
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ મન્ત્રશબ્દસ્તુ યાદૃશઃ ।
સંશયો મે મહાદેવ પ્રસાદી ભવ શૂલધૃક્

ઈશ્વર ઉવાચ
મન્ત્રશબ્દન્તુ સામાન્યં બહવો મન્ત્રજાતયઃ ।
માતૃકાસંભવાસ્સર્વે નાસ્તિ મન્ત્રમતઃ પરમ્

પઞ્ચધા મન્ત્રમુદ્દિષ્ટા નવધા દશધા પુનઃ ।
વેદનીયાસ્તુ તે સર્વે શિવતત્વાનુવર્તિભિઃ

અપરશ્ચ પરશ્ચૈવ પરેભ્યોઽન્યપરસ્તથા ।
પ્. ૬૨)
પરતો યન્મયા પ્રોક્તસ્સર્વેષાં વ્યાપકસ્મૃતઃ

સર્વવ્યાપી પરો જ્ઞેયઃ કારણઃ સર્વશક્તિમાન્ ।
એકાક્ષરસ્મૃતો મન્ત્રો દ્વ્યક્ષરાસ્ત્ર્યક્ષરાઃ પરાઃ

પઞ્ચ ષટ્ સપ્તમાષ્ટૌ ચ અન્યે બ્રહ્માક્ષરાસ્મૃતાઃ ।
બહ્વક્ષરા યે દેવેશિ મન્ત્રાસ્તે સંપ્રકીર્તિતાઃ

હ્રસ્વા દીર્ઘા પ્લુતાશ્ચૈવ સ્વરયુક્તિવિસર્ગજાઃ ।
સંયોગેન વિહીનાસ્તુ ન તે મન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

યત્તત્પૂર્વં મયા ખ્યાતં દેહં પરમકારણે ।
તદેવાદૌ નમશ્ચાન્તે સંયોગં સમુદાહૃતમ્

કૂટસ્થાશ્ચૈવ મન્ત્રાશ્ચ મયા પૂર્વમુદાહૃતાઃ ।
પ્. ૬૩)
સંયોગેન વિહીનાસ્તુ મન્ત્રશબ્દબહિષ્કૃતાઃ

પ્રકૃતિસ્થં હ્રસ્વમેવાહુઃ દીર્ઘં દીર્ઘેણ ભેદિતમ્ ।
વ્યાપકેન સમાયુક્તં સંપતન્તં વિનિર્દિશેત્

અતીતા બિન્દુનાદેન પરપ્રકૃતિસંસ્થિતા ।
સ્વરમન્ત્રં વિજાનીયાદ્વિસર્ગેણ વિસર્ગજાઃ

એવન્તુ પઞ્ચધા મન્ત્રાઃ પરમેશમુખોદ્ગતાઃ ।
પઞ્ચધા સંસ્થિતાન્ જ્ઞાત્વા તતઃ કર્મ સમારભેત્

હકારો મન્ત્ર ઉદ્દિષ્ટસ્સર્વેષાં પ્રભુરીશ્વરઃ ।
પ્રેરકસ્સર્વમન્ત્રેષુ સ્વશક્તિબલવર્ધનઃ

સમન્ત્રીમન્ત્રનમસ્થો મન્ત્રાત્મા પ્રભુરવ્યયઃ ।
પ્. ૬૪)
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે મન્ત્રોદ્ધારમન્ત્રનિત્યત્વવિવક્ષા
પ્રકરણે ચતુર્દશઃ પટલઃ
દેવ્યુવાચ
બિન્દુદેવં પરં તત્વં સર્વતત્વસમુદ્ભવમ્ ।
શ્રોતુમિચ્છામિ દેવેશ પરં કૌતૂહલં હિ મે

કથં કસ્મિંસ્થિતા સ્તત્વા દેવાશ્ચૈવ મહેશ્વર ।
તત્વં પદં પરઞ્ચૈવ વિદુસ્તત્વે યથા સ્થિતમ્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્ મહેશ્વર ।
ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્

પ્. ૬૫)
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ બિન્દુદેવસ્ય નિર્ણયમ્ ।
અનક્ષરમનુચ્ચાર્યમવ્યયં વૃત્તલક્ષણમ્

ધ્યેયમપ્રતિમઞ્ચૈવ બિન્દુતત્વમુદાહૃતમ્ ।
બિન્દુભૂતસ્થિતો યસ્માત્ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

દૂરસ્થઃ સંસ્થિતો યસ્માત્ તસ્માદ્બિન્દુરિતિ સ્મૃતઃ ।
વિદ્યાતત્વોપરિ શ્રીમાન્ સંક્રાન્તિર્દ્વાદશૈર્યુતમ્

ભુવઃ પતિસ્સ વૈ સૂર્યઃ કાલરૂપી પરશ્શિવઃ ।
કાલસંખ્યાર્થં દેવેશિ દીપ્યતે ભુવિચાંબરે

અકાલશ્ચૈવ સૂર્યશ્ચ સ બિન્દુઃ સ પરશ્શિવઃ ।
સ દેહસ્તન્તુ બોદ્ધવ્ય સ્વગતં દૃઢગોચરમ્

પ્. ૬૬)
સોઽગ્નિસ્તુ વર્તુલી ભૂત્વા પ્રાણિનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ ।
સર્વભૂતં હૃદિસ્થોઽસૌ જ્વલત્પાવકવર્ચસમ્

અન્તરાત્મા સ વિજ્ઞેયો જગચ્ચક્ષુર્ન સંશયઃ ।
હૃસ્વસ્તુ દહતે ધ્યાનદીર્ઘસ્તુ મોક્ષદો ભવેત્

પ્લુતમૂર્તિધરો બિન્દુસ્સર્વલોકપ્રકાશકઃ ।
વિશતાત્ બિન્દુરૂપાચ્ચ વિશેષાનલવિગ્રહઃ

વિશ્વરૂપમલત્વાચ્ચ વિલયાદ્બિન્દુરુચ્યતે ।
વિદન્તે યેન તત્ત્વાંશ્ચ દેહમધ્યે વ્યવસ્થિતાન્

વેદનાચ્ચૈવ તત્ત્વાનાં દેહે સર્વત્ર સંસ્થિતાઃ ।
લયં ગમયતે યસ્માત્ તસ્માદ્બિન્દુરિતિ સ્મૃતઃ

પ્. ૬૭)
બિન્દુમધ્યગતં સર્વં ત્રૈલોક્યં સ ચરાચરમ્ ।
સૃજન્ સંહરતે વિશ્વં સદાશિવ નિયોગતઃ

યોઽસૌ ધ્વસ્તતમો બિન્દુઃ સર્વવ્યાપી મહેશ્વરઃ ।
ક્ષોભકસ્સર્વભૂતાનાં તારકા ઇવ ચન્દ્રમાઃ

ચન્દ્રમણ્ડલસંકાશં વિદ્યુત્પુઞ્જઘનોપમ્ ।
તારકાચલિતાકારં બિન્દુદેવસ્ય રૂપકમ્

ઓષધીનાં રસો યદ્વત્ દીપ્તિર્યદ્વદ્ધુતાશને ।
સોમેવ સૌમ્યતા યદ્વત્ કર્ણિકાયાં સમાસતઃ

સંભવસ્સ તુ બીજસ્ય યો યન્નેત્રેષુ દૃશ્યતે ।
નેત્રમધ્યે ભવેદાત્મા છાયાજીવસ્ય દૃશ્યતે

પ્. ૬૮)
આત્મનો દૃશ્યતે છાયા ચક્ષુભ્યાં જ્યોતિમાશ્રિતઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ ચ વૈ વિષ્ણુઃ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ

એકાક્ષરં ચતુર્ભેદં ચતુર્માત્રૈરલઙ્કૃતમ્ ।
ચતુષ્કસૃઙ્કલાતીતં બિન્દું જ્ઞાત્વા શિવં વ્રજેત્

યસ્તતો દૃશ્યતે શુક્લાન્નેત્રયોઃ પ્રાન્તસંસ્થિતાઃ ।
આકારો બ્રહ્મણો રૂપં સાત્વિકં પરિચક્ષતે

રક્તકૃષ્ણા ચ યા તત્ર દૃશ્યતે નયનસ્થિતા ।
ઊકારં વૈષ્ણવં રૂપં રાજસં તત્પ્રચક્ષતે

યસ્તત્ર દૃશ્યતે કૃષ્ણમણ્ડલં નયને સ્થિતમ્ ।
મકારં રુદ્રરૂપન્તુ તામસં પરિકીર્તિતમ્

પ્. ૬૯)
કૃષ્ણસ્વચ્છઞ્ચ યસ્તત્ર નેત્રમધ્યે વ્યવસ્થિતમ્ ।
સ બિન્દુરિતિ વિજ્ઞેયો યત્રાત્મા દૃશ્યતે સ્થિતઃ

બિન્દુમધ્યગતં સૂક્ષ્મં સુષિરં જ્યોતિરૂપિણી ।
દૃષ્ટ્વાઽન્તં સર્વભૂતાત્મા સ શાન્તપદદીપકમ્

* * * * મત * * * * મૃતલક્ષકૃત્ ।
અથ * * * * * * દેવા વિન્યસ્ય સુવૃતે

ધ્યાતવ્યં સતતં દેવિ યમિચ્છેત્તત્ત્રિધા ભવેત્ ।
આકારઃ શુક્લવર્ણસ્તુ બ્રહ્મા સત્વગુણે સ્થિતઃ

રક્તકૃષ્ણં ભવેદ્વિષ્ણુરાજસં તત્પ્રચક્ષતે ।
કૃષ્ણન્તુ રુદ્રવિષયં તામસં તત્પ્રચક્ષતે

પ્. ૭૦)
કૃષ્ણમચ્છન્તુ યત્તત્ર મણ્ડલં નયનાન્તગમ્ ।
સ બિન્દુરિતિ મન્તવ્યો યત્રાત્મા દૃશ્યતે સ્થિતઃ

સ્વચ્છમધ્યન્તુ યત્તત્ર નેત્રાન્તપદસંસ્થિતમ્ ।
સ નિષ્કલો પરાધ્યાત્મં પરં બ્રહ્મમિદં સ્મૃતમ્

નેત્રા શ્રુતા તુ યાચ્છાયા ભ્રુવોર્મધ્યે વિનિર્ગતા ।
બિન્દુદેવસ્ય તત્સ્થાનં પરાત્પરતરં મહત્

યસ્માત્પ્રવર્તતે સૃષ્ટિઃ સ્વરવર્ણકલાત્મિકા ।
યસ્મિંશ્ચ લીયતે ભૂયઃ તદ્બિન્દુરિતિ સંજ્ઞિતમ્

યસ્યેચ્છયા વિમુચ્યન્તે પશવઃ પાશબન્ધનાત્ ।
મન્ત્રાજલાજ્યસંયોગાત્ તદ્બિન્દુરિતિ સંજ્ઞિતમ્

પ્. ૭૧)
નિવૃત્તિસ્થો હ્યુદાસીનો વિદ્યાસ્થઃ શબ્દકારકઃ ।
પ્રતિષ્ઠા સૃષ્ટિરભવત્ શાન્તિસ્થઃ સકલેરણઃ

બિન્દુમધ્યગતો નાદો નાદમધ્યગતો ધ્વનિઃ ।
ધ્વનિમધ્યગતસ્તારઃ તારમધ્યગતશ્શિવઃ

તત્ર જાતમશેષં હિ તસ્મિન્નેવ લયં ગતમ્ ।
નિત્યાસ્તે નિર્વિકારિણ્યો નિવૃત્તિસ્તેન ચોચ્યતે

યતશ્ચરાચરમિદં જગદત્રૈવ સંસ્થિતમ્ ।
તિષ્ઠત્યલક્ષિતગુણા પ્રતિષ્ઠા તૂચ્યતે તતઃ

પશૂનામપ્રબુદ્ધાનાં ઈશ્વરાદિ કલાન્તકાઃ ।
યસ્માદ્વેદયતે તસ્માદ્વિદ્યેતિ વિહિતા કલા

પ્. ૭૨)
ક્ષિત્યાનિલાગ્નિ વાયવાદ્યૈ રેખા ભાવો વ્યવસ્થિતઃ ।
ન લિપ્યતે સુસૂક્ષ્મત્વાત્ તસ્માચ્છાન્તિરિહોચ્યતે

યત્તત્સદાસ્તે વિમલશ્શિવશાન્તવિલક્ષણઃ ।
સદાશિવાખ્યમિત્યસ્મિન્ નામાનિ પરિગીયતે

એતૈઃ કલૈઃ કલાયાઢ્યો ઉદ્ભવક્ષયકૃચ્છિવઃ ।
યત્તચ્છિવાખ્યમાખ્યાતં તત્ત્વમપ્રતિમૌજસમ્

ધૂમ્રાગ્રપટલાકારં વિસ્તીર્ણં સર્વતો મુખમ્ ।
દૃશ્યતે નશ્યતે ચૈવ સ્થૂલં બિન્દુરિતિ સ્મૃતમ્

દીપ્રતામ્રનિભઞ્ચૈવ ખદ્યોતસદૃશદ્યુતિઃ ।
હરિકુઙ્કુમસઙ્કાશો મધ્યમો બિન્દુરુચ્યતે

પ્. ૭૩)
નેત્રમધ્યે સ્થિતા દીપ્તિઃ પૂર્યતે સ્વેન તેજસા ।
શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશો બિન્દુઃ જ્ઞેયઃ પરાપરઃ

દશદેવમયો બિન્દુઃ દશ કર્મફલપ્રદઃ ।
દશરૂપઞ્ચ બોદ્ધવ્ય સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં પરમ્

સિતં રક્તં તથા કૃષ્ણં નીલમેઘસમપ્રભમ્ ।
પીતં રક્તઞ્ચ પીતઞ્ચ કપિલો ધૂમ્રમેવ ચ

દશમં સ્ફટિકાભઞ્ચ ફલમેષાં પૃથક્ પૃથક્ ।
* * * * * * રણે ઇવે * * * *
*

પિશાચનાશને કૃષ્ણં શિવેનોત્તમમાત્મના ।
સર્વગ્રહવિનાશાય નીલં વૈ પરિકીર્તિતમ્

પ્. ૭૪)
મેઘો વ્યાધિવિનાશાય પીતરક્તઞ્ચ મારણે ।
* * * * * * * ચૈવ * * * *
*

સર્વકર્મકરો ધૂમ્રસ્ફટિકાભસ્તુ મોક્ષદઃ ।
શ્વેતાદીનાન્તુ સર્વેષાં દેવતાઃ સંપ્રચક્ષતે

અનન્તેશાદિતઃ કૃત્વા શિખણ્ડ્યન્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
કાલાગ્નિરુદ્રો નવમો દશમસ્તુ સદાશિવઃ

ઇદં મુખ્યં શિવાખ્યસ્ય બિન્દુદેવસ્ય લક્ષણમ્ ।
બોદ્ધવ્યં સાધકૈઃ પ્રાજ્ઞૈઃ મુનિભિઃ મોક્ષકાઙ્ક્ષિભિઃ

શૂન્યાખ્યપ્રથમો બિન્દુઃ પરશૂન્યો દ્વિતીયકઃ ।
અતસ્તૃતીયમેવાહુઃ તત્વાર્થં ગહનં પદમ્

પ્. ૭૫)
અક્ષોભ્યંઃ પરમો બિન્દુઃ ષષ્ઠો નિરતિસંશયઃ ।
સપ્તમં શૂન્યતરં સ્યાત્ શૂન્યાભાસન્તથાષ્ટમમ્

નિરાભાસસ્તુ નવમો દશમસ્તુ રભાસકઃ ।
સુકાન્તૈકાદશઃ પ્રોક્તો દ્વાદશસ્સુશિવઃ સ્મૃતઃ

ત્રયોદશ સુનાદસ્તુ તારાખ્યશ્ચ ચતુર્દશ ।
દશપઞ્ચ વરાભાસ ધ્રુવો બિન્દુશ્ચ ષોડશ

દશ સપ્તાવ્યયઃ પ્રોક્તો વિદ્યાતત્ત્વવ્યવસ્થિતઃ ।
અવ્યયસ્તુ શિવો યસ્તુ એવમષ્ટાદશ ક્રમાત્

વેદિતવ્યઃ પ્રયત્નેન બિન્દુદેવઃ પરાપરા ।
નિશ્રેણ્યાત્ત્વેકમૂલેન આરોહેત્પરમં પદમ્

પ્. ૭૬)
દેવ્યુવાચ
કથં બિન્દોરનુચ્ચાર ઉચ્ચારો વા કથં ભવેત્ ।
શૂન્યાચ્છૂન્યતરં શૂન્યમુક્તમષ્ટાદશ ક્રમાત્

એવં નામવિભાગેન કે તત્વાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
નેત્રાશ્રિતા તુ યાચ્છાયા ભ્રુવોર્મધ્યે વિનિર્ગતા

કથં તસ્ય ભવેલ્લક્ષ્મ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છ્રિતમ્

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષ્મામૃતમનુત્તમમ્ ।
એક એવ યદા દેવિ બિન્દુરિત્યભિશબ્દિતમ્

પ્. ૭૭)
અનુચ્ચારશિવો જ્ઞેયં તદવ્યક્તમિતિ સ્મૃતમ્ ।
વર્ણહીનં ન કિઞ્ચિત્સ્યાત્ કૂટસ્થસ્તેન ચોચ્યતે

વર્ણસંયુક્તદેહસ્તુ બ્રહ્માદિસ્તંવગોચરઃ ।
પ્રકૃત્યા જાલગહનં સર્વમુત્પાદ્ય ગચ્છતિ

એતદુચ્ચારમિત્યુક્તં બિન્દુદેવસ્ય સુન્દરિ ।
તસ્માદન્યૈસ્તુ સંયુક્તમુચ્ચરેત્સર્વકર્મસુ

દીક્ષાકાલે જપે હોમે વર્ણયાગે તથૈવ ચ ।
બિન્દુયુક્તેન કર્તવ્યં સર્વકર્મપ્રસિદ્ધયે

શૂન્યશબ્દેન ચાહ્વાનાં યન્મયા કથિતં તવ ।
પૃથિવ્યાદિ વિભાગેન જ્ઞાતવ્યન્તુ વરાનને

પ્. ૭૮)
તસ્ય પ્રસૂતિમેકેન શોભને * * * * * ।
શતં શતઞ્ચ હોતવ્યં તત્વં તત્વેન સન્ધયેત્

ષષ્ઠસ્વરવિનિર્મુક્તસ્સપ્તતત્વાદિમસ્તુ યઃ ।
એકબીજેન હોતવ્યં સર્વાધ્વાનમશેષતઃ

પૂર્ણાહુત્યતુ દાતવ્યાઃ પ્રતિહોમં શતે શતે ।
સપ્લુતોચ્ચારયોદ્વર્ણં બિન્દુયુક્તઞ્ચ કારયેત્

બિન્દુયુક્તે તદા નાદં કર્તવ્યં દેશિકેન તુ ।
તસ્યાન્તે તુ પુનર્દેવી પૂર્ણાહુત્યસ્તુ પાતયેત્

એવં સાયુજ્યમાપ્નોતિ તત્વે તત્વેન સંશયઃ ।
નેત્રાશ્રિતા તુ યાચ્છાયા તસ્યા લક્ષં વદામ્યહમ્

પ્. ૭૯)
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ મુચ્યતે જન્મબન્ધનાત્ ।
અન્યશાસ્ત્રે તુ યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં પરિકીર્તિતમ્

વાર્તા તુ કથ્યતે દેવિ પ્રત્યક્ષઞ્ચાપ્યયઞ્ચનમ્ ।
બિન્દુ બિન્દ્વિતિ દેવેશિ વદન્તે સર્વયોગિનઃ

ઈદૃશં નાભિજાનન્તે પ્રત્યક્ષસ્ય તુ દર્શનમ્ ।
ખડ્ગસ્યાભિમુખેનૈવ વિમાર્ગપ્રવહેન તુ

દિવ્યદૃષ્ટ્યા પ્ર * * તેજોમણ્ડલમુત્તમમ્ ।
મુખમાવૃત્ય તિષ્ઠેત લાક્ષાવર્ણસમોપમઃ

આદિત્યોદયસંકાશઃ કૌસુંભરસસંભવઃ ।
નિર્ધૂમાઙ્ગારસદૃશં પિણ્ડીકૃતમિવ સ્થિતમ્

પ્. ૮૦)
અહન્યહનિ યો દેવિ અભ્યસેલ્લક્ષમુત્તમમ્ ।
દ્વાદશાર્ધેન માસેન વ્યાધિભિશ્ચ ન પીડ્યતે

અનગ્નિજ્વલનઞ્ચૈવ બ્રહ્મહત્યા વિશોધનમ્ ।
કુરુતે નાત્ર સન્દેહઃ શિવતેજોપવૃંહિતઃ

સતતાભ્યાસયોગેન ષડ્ભિર્માસૈસ્તુ સુવૃતે ।
જાયતે સર્વકામિત્વં ઉદ્દેશ્યં ત્રિદશૈરપિ

સંવત્સરેણ યુક્તાત્મા યોગીન્દ્રશ્શિવભાવિતઃ ।
ત્રૈલોક્યે યત્પ્રવર્તેત પ્રત્યક્ષં તસ્ય જાયતે

લીલયે તેજમધ્યે તુ દેહેનાનેન સુવૃતે ।
સૃજન્ સંહરતે વિશ્વં શિવવત્સ્વેચ્છતાં વ્રજેત્

પ્. ૮૧)
તસ્યાઽપિ તેજસો મધ્યે યથા લક્ષો ભવિષ્યતિ ।
તથા તે કથયિષ્યામિ અધુના શૃણુ ચાન્યથા

તત્તેજસ્યેવ મધ્યે તુ શક્તિલક્ષં યથ ભવેત્ ।
જ્ઞાતવ્યં વિદિતં તૈશ્ચ શક્તિલક્ષં સુશોભને

એકં વિજ્ઞપ્તિમાત્રન્તુ દ્વિતીયં સિદ્ધિમિચ્છતામ્ ।
લક્ષાશીતમહાલક્ષં દ્રુતલોહથકાલવિત્

પ્રત્યક્ષેણ યથા દૃષ્ટં દિવ્યદૃષ્ટ્યા તથૈવ ચ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યોગસદ્ભાવમુત્તમમ્

સ્તનં નિપીડ્ય વામેન અર્ધહસ્તં પ્રસારયેત્ ।
પ્રસૃતા સર્વમઙ્ગુલ્ય એકાં તત્ર સમુત્સૃજેત્

પ્. ૮૨)
મધ્યમમઞ્ચૈવ દેવેશિ તત્ર લક્ષં સમાદધત્ ।
તસ્મિન્નગ્રે તુ સંસ્થાપ્ય અભ્યાસાદપકર્ષયેત્

એકદૃષ્ટ્યા તુ ધ્યાતવ્યઞ્ચલિતે ચલિતેદ્ધ્રુવમ્ ।
શનૈશ્શનૈસ્તુ તલ્લક્ષમાકર્ષેન્મુખસંમુખમ્

શુક્લગોક્ષીરસંકાશં પ્રવિશન્તં વિચિન્તયેત્ ।
સુશીતલમુખસ્પર્શં અનૌપમ્યમનુત્તમમ્

લબ્ધમાત્રરસન્દેવિ સિધ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
મેધાકાન્તિસમાયુક્તો માસમાત્રં ન સંશયઃ

દેહમસ્ય વિશેષેણ ઉત્પતેન્નાત્ર સંશયઃ ।
શક્તિવત્સર્વગામિત્વં ભવતે સાધકેશ્વરે

પ્. ૮૩)
અપ્રવિષ્ટેઽપિ લક્ષે તુ સુભગઃ પ્રિયદર્શનઃ ।
સાર્વશાસ્ત્રસ્ય વેત્તાઽસૌ વાગીશેવ ન સંશયઃ

પ્રત્યક્ષસ્યેવ લક્ષસ્ય કથિતં તવ શોભને ।
દિવ્યદૃષ્ટ્યા તુ યા સિદ્ધિરસ્ય સંક્ષેપતઃ શૃણુ

નિશ્ચલં દૃશ્યતે દેવિ માનો હ્લાદકરં નૃણામ્ ।
લક્ષયીત મહાલક્ષં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

ત્રૈલોક્યે યત્પ્રવર્તેત પ્રત્યક્ષં તસ્ય જાયતે ।
અગ્નિવજ્જ્વલતે યોગી જરામૃત્યુવિવર્જિતઃ

યં યં સ્પૃશતિ હસ્તેન યં યં પશ્યતિ ચક્ષુષા ।
અગ્નિવત્ જ્વલતે સર્વં દુસ્પર્શં ત્રિદશૈરપિ

પ્. ૮૪)
ભક્ષ્યાભક્ષ્યૈર્ન લિપ્યેત શુપચાનપિ દીક્ષયેત્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈઃ નૈવલિપ્યેત યોગવિત્

ત્રિસ્થાનાવસ્થિતં બૃન્દં શેષં માલેવ લક્ષયેત્ ।
પ્રત્યક્ષે શુક્લપીતાનિ નીલકૃષ્ણસિતાનિ ચ

એવમાદીનિ વર્ણાનિ શુક્લમધ્યે તુ લક્ષયેત્ ।
સુત્રેણૈવ મણિર્યદ્વદ્વેધિતઃ ભ્રાજતે શુભે

એવં ભ્રાજતિ સા માલા નાદતન્તુસ્યુતાનિ તુ ।
એષ તે તત્ત્વસદ્ભાવં તવ દેવિ ઉદાહૃતમ્

અધુના કથયિષ્યામિ બિન્દુલક્ષણમુત્તમમ્ ।
તસ્ય મણ્ડલમધ્યે તુ લલાટસ્યોપરિ સ્થિતઃ

પ્. ૮૫)
જલબુદ્બુદસંકાશં સ્વચ્છસ્ફટિકનિર્મલમ્ ।
ધૂમ્રવર્ણન્તુ દેવેશિ અનેકકિરણોજ્વલમ્

અહન્યહનિ વર્ધેત લક્ષમેતદ્વરાનને ।
માસમાત્રેણ યોગીન્દ્રો યાં દિશામવલોકયેત્

વિદ્યુચ્ચ શિવસંકાશં પશ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
સ્રવન્તઞ્ચિન્તયેદ્બિન્દું તુર્યચારેણ યોગિનઃ

ઘણ્ટિકાતાલુમાર્ગેણ હૃત્પદ્મે વિતતે શુભે ।
એતન્મૃત્યુઞ્જયાર્થાય ધ્યાતવ્યં યોગિભિસ્સદા

ઇડાયાઃ પ્રવહેનૈવ સર્વમાપ્યાયતે ધ્રુવમ્ ।
વિવિધેન વરારોહે સર્વસિદ્ધિકરઃ સ્મૃતઃ

પ્. ૮૬)
એતલ્લક્ષપરં દિવ્યં સર્વસિદ્ધિકરં ભવેત્ ।
દૂરશ્રવણવિજ્ઞાનં મનનઞ્ચાવલોકનમ્

જાયતે નાત્ર સન્દેહો દેહેનાનેન સુવૃતે ।
પૂર્વોક્તા યાનિ રૂપાણિ સર્વાણ્યસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતા

દૃષ્ટલક્ષેણ દેવેશિ સર્વસિદ્ધિકરઃ સ્મૃતઃ ।
સિદ્ધયઃ સન્તિ સર્વત્ર તત્ત્વાલોકેષુ સુવૃતે

ઇદં દેવિ ન દાતવ્યં જ્ઞાનસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
દુર્વિદગ્ધે શઠે ક્રૂરે અન્યાયપથવર્તિને

દેયન્દાન્તાય શાન્તાય શિવભક્તિરતાય ચ ।
શિવવર્ત્મન્યતે યસ્તુ આચાર્યં તત્વપારગમ્

પ્. ૮૭)
શિવાદ્ગુરુતરી ભક્તિઃ યસ્ય નિત્યં ગુરોસ્સદા ।
તસ્ય દેયમિદં જ્ઞાનં અન્યથા ન કદાચન

દેવ્યુવાચ
ચતુષ્કં યં મહાદેવ જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
કથયસ્વ યથા ન્યાયં કલાધ્વાનં મમ પ્રભો

ઈશ્વરઃ
કલાધ્વાનં પ્રવક્ષ્યામિ તત્સમાસેન મચ્છૃણુ ।
નિવૃત્યા ચ યથા સૃષ્ટિઃ પ્રતિષ્ઠાયા યથા ભવેત્

વિદ્યા * સંપ્રવક્ષ્યામિ શાન્ત્યાશ્ચૈવ સમાસતઃ ।
શાન્ત્યતીતઞ્ચ દેવેશિ કથયામિ સમાસતઃ

પ્. ૮૮)
નિવૃત્યાયાસ્તુ હોતવ્યં પૃથિવ્યાદિરનુક્રમાત્ ।
પ્રકૃત્યન્તે તુ દેવેશિ તસ્ય સૃષ્ટિરુદાહૃતા

પૌરુષં ત્વાદિતઃ કૃત્વા માયા તત્વમપશ્ચિમમ્ ।
પ્રતિષ્ઠાયાસ્તુ હોતવ્યં દીક્ષાકાલે મહેશ્વરી

વિદ્યાન્તુ આદિતઃ કૃત્વા યાવત્તત્વં સદાશિવમ્ ।
વિદ્યાયા હોમયેન્મન્ત્રી દીક્ષાકાલે શિવાધ્વરે

શાન્ત્યાયાશ્ચૈવ હોતવ્યં શિવતત્વં યથાક્રમમ્ ।
શાન્ત્યતીતેન દેવેશિ દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં ક્રમાત્

ઓંકારાદ્દીપનં કૃત્વા નમસ્કારમલન્તથા ।
હ્રસ્વહંસો નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ પ્રતિષ્ઠા દીર્ઘભેદિતા

પ્. ૮૯)
વિદ્યાબિન્દુસમાયુક્તા કર્તવ્યા દેશિકેન તુ ।
વિસર્ગેણ સમાયુક્તા શાન્તિ વૈ પરિકીર્તિતા

હંસોકારસંમાયુક્તવૌષડન્તસમન્વિતમ્ ।
અર્ધેન્દુનાદસંયુક્તમૂકારેણ સમન્વિતમ્

એતદ્દેવિ સમાખ્યાતં શાન્ત્યતીતસ્ય કારણમ્ ।
તેન પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્ શિવસાયુજ્યમિચ્છતામ્

નિવૃત્યાષ્ટત્રિતત્વાનિ હોતવ્યાની તુ દેશિકૈઃ ।
પ્રતિષ્ઠાયાન્તુ સપ્તૈવ હોતવ્યાનિ સમાહિતૈઃ

વિદ્યાયાં ત્રીણિ તત્ત્વાનિ વિદ્યાપૂર્વાણિ હોમયેત્ ।
ઉપરિષ્ઠાચ્છિવં તત્વં શાન્ત્યાયાં સમુદાહૃતમ્

પ્. ૯૦)
એતદ્દેવિ કલાધ્વાનં સૃષ્ટિવ્યાપ્તિરુદાહૃતા ।
એવં જ્ઞાત્વા તુ મુચ્યેત મોચયેચ્ચ ન સંશયઃ

દેવ્યુવાચ
અક્ષરાશ્ચૈવ દેવાશ્ચ સર્વે બિન્દુસમાશ્રિતાઃ ।
બિન્દુભિઃ દ્યુતિનાદેન સ નાદઃ કેન ભિદ્યતે

ઈશ્વર ઉવાચ
તસ્ય પુષ્કરમધ્યે તુ બીજજીવમુદાહૃતમ્ ।
મૃણાલતન્તુસૂત્રાભં નાદશૂન્યેન ભિદ્યતે

દેવ્યુવાચ
નિષ્કલઃ કથિતો દેવ બિન્દુદેવો મહેશ્વરઃ ।
તસ્યાહં શ્રોતુમિચ્છામિ કથં સકલ નિષ્કલમ્

પ્. ૯૧)
પુનશ્ચ સંશયો દેવ બિન્દુદેવો મહેશ્વરઃ ।
કથયસ્વ મેહશાન ભેદં તસ્ય પરાપરમ્

ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યથા સકલનિષ્કલમ્ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ બિન્દુદેવસ્ય શોભને

પઞ્ચાશત્તત્વસંભૂતિઃ બન્ધમોક્ષપ્રબન્ધકૃત્ ।
સ્થિતઃ સંહારતત્વેઽસ્મિન્ વ્યક્તરૂપં સ્વયં ભુવઃ

યોગપીઠસ્થિતો દેવઃ સકલઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તદતીતં પુનર્દેવિ નિષ્કલં કથિતં તવ

દેવ્યુવાચ
પ્. ૯૨)
તસ્ય દેહઃ કિમાત્માઽસૌ કિં બીજૈર્વિદિતોચ્યતે ।
એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું ભગવન્ વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
ઈશાનાદિવશોક્તે તુ મન્ત્રશબ્દે તથા પરે ।
ઇજ્યતે ગુણમાહાત્મ્યાત્ સર્વતત્વાદિતો મહાન્

ચતુર્દશ સ્વરાતીતં કલાતીતમતીન્દ્રિયમ્ ।
નપુંસકૈઃ સહ જ્ઞેય અક્ષરન્તુ ત્રિપઞ્ચકમ્

ત્રિપઞ્ચકપરોઽન્યસ્તુ બિન્દુત્વે મુક્તષોડશી ।
સ શિવઃ સકલો જ્ઞેયઃ સ શિવઃ સૃજતે કલામ્

બિન્દુરન્તેન સંરુદ્ધશ્શબ્દકૂટવિનિસ્રુતમ્ ।
પ્. ૯૩)
બિન્દુ વિજૃમ્ભતે ગ્રન્થ્યા તતઃ શબ્દસમુદ્ભવઃ

પઞ્ચ સઙ્ઘાતનિષ્યન્દં બીજયોનિસુવાસિતમ્ ।
શક્ત્યંબુનાઽભિષિક્તસ્તુ બિન્દુતેજોઙ્કુરો મહાન્

દેવ્યુવાચ
બિન્દુતેજેતિ કિન્નામ કોઽસૌ બિન્દુરિહોચ્યતે ।
ઈશ્વરઃ
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વરિ

એષ તે ભગવાન્ બિન્દુસ્સર્વલોકસ્ય ગામિકઃ ।
નાદમધ્યાવસાનોઽસૌ નોત્પત્તિપ્રલયાત્મકઃ

નક્ષત્રં ન ચ વા બીજં કર્તા તસ્ય ન વિદ્યતે ।
પ્. ૯૪)
ન ક્ષીયતે ન ચાલ્પોઽપિ ન નિન્દ્યો વર્ધતે ક્વચિત્

અવ્યક્તાવ્યક્તસંસ્થાન સુ સૂક્ષ્મો ન ચ સૂક્ષ્મવાન્ ।
વાયુવદ્ભ્રમતે નિત્યં મૂર્તિભિર્દશભિસ્તથા

અષ્ટલોકજગત્પાલઃ પઙ્કજેક્ષમંબુના ।
સ એષ ભગવાન્ બિન્દુસ્સર્વલોકજગદ્ગુરુઃ

કલ્પક્ષયકરશ્ચણ્ડસ્સપ્તદ્વીપાદિપૂર્ણકઃ ।
સપ્તાર્ણવાવશેષોક દ્વાદશાર્કનિપાતનઃ

રસાતલાસ્વાલકં * ભુજઙ્ગાઙ્ગવિમર્દનમ્ ।
ઇહૈકાણ્ડં જગત્કૃત્સ્નં મૃત્પિણ્ડમિવ સંસ્થિતમ્

સૂક્ષ્મેણ યોગતુલયા ચરાચરમિદં જગત્ ।
પ્. ૯૫)
ચિબુકાર્ધાર્ધકક્ષેવ મણિવત્તુલયેચ્છિવઃ

સંસારઘટિવદ્યન્ત્રં ભ્રામયન્માયયા જગત્ ।
સ કાલસ્સ ચ વૈ મૃત્યુસ્સ ઇન્દ્રો વરુણશ્શશી

સોઽનલો નીલ આદિત્ય આકાશશ્ચ ક્રમેણ તુ ।
સ બ્રહ્મા સ ચ વૈ વિષ્ણુ રુદ્ર ઈશ્વર એવ ચ

હ્રી શ્રી સ્મૃતિધૃતિશ્ચૈવ મેધાકાન્તિસ્સરસ્વતી ।
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ નિયતિઃ કાલ એવ ચ

માયા વિદ્યા ચ ઈશોઽયં બિન્દોસ્સર્વમિદં જગત્ ।
વેદં સાંખ્યઞ્ચ યોગઞ્ચ બૌદ્ધમાર્હતં તથા

યાનિ કાનિ ચ શાસ્ત્રાણિ સર્વે બિન્દોર્વિનિસૃતાઃ ।
પ્. ૯૬)
સર્વં બિન્દુમયં જ્ઞેયં ચિત્તં ચૈતન્યમાકૃતિઃ

સર્વામરમયં શ્રેષ્ઠં સર્વશાસ્ત્રધુરન્ધરમ્ ।
અપ્રમેયશ્ચ સૂક્ષ્મશ્ચ અવ્યક્તશ્ચ સનાતનઃ

ચલતે સ્પન્દતે શેતે ભુઞ્જતે જાગ્રતેઽપિ ચ ।
શિવભાવિતધર્માણાં બિન્દુદેવસ્સદાત્મકઃ

અર્ધનારી વિભક્તાઙ્ગો તદા તે સકલસ્મૃતઃ ।
લીનાંશનાત્મયોગેન તદા સા નિષ્કલસ્મૃતઃ

ઇતિ નિશ્વાસકારિયાં પઞ્ચદશઃ પટલઃ
દેવ્યુવાચ
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ નાદશબ્દસ્ય નિર્ણયમ્ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભાગેન દ્વિપ્રકારં પ્રકીર્તિતમ્

કથં સ્થૂલં ભવેન્નાદસ્સૂક્ષ્મં વાઽપિ મહેશ્વર ।
કથં શરીરે જ્ઞાતવ્યં તત્વતઃ કથયસ્વ મે

ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છ્રિતમ્ ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ નાદજ્ઞાનમનુત્તમમ્

યોઽસૌ ઘોષસ્સુસંપૂર્ણઃ શ્રૂયતે દેહમધ્યતઃ ।
પ્રકૃતિસ્તત્ર સંભૂતા મહાજાલપરિચ્છદા

તસ્ય ઘોષસ્ય મધ્યે તુ સ્થિતં તત્ર નિવેદયેત્ ।
પ્. ૯૮)
પુરુષસ્તત્ર સઞ્જાતો ગુણાતીતો નિરઞ્જનઃ

તૃતીયન્તુ મહચ્છબ્દં સ્થિતં ઘણ્ટાનિનાદવત્ ।
તસ્મિન્ રુદ્રસ્સમુત્પન્નઃ પ્રભુસ્ત્રૈલોક્યનાયકઃ

યોઽસૌ શાન્તસ્સમાખ્યાતશ્શબ્દઃ પરમકારણમ્ ।
કોપિપ્રદણ્ડપ્રતીકાશા જ્યોત્સ્નાકરમિવ સ્થિતઃ

તસ્મિન્નીશસ્સમુદ્ભૂતસ્તેજો રાશિર્મહાત્મનઃ ।
યોઽસૌ સિદ્ધઃ શિવસ્સૂક્ષ્મઃ સુશાન્તસ્સર્વતોમુખઃ

અપ્રમેયોહ્યનુચ્ચાર્યો નાદાત્મા સ તુ કીર્તિતઃ ।
લયસ્થાનન્તુ તત્ત્વજ્ઞૈઃ સ એવ પરિકીર્તિતઃ

લયાતીતં પરો દેવો નિરૂપાખ્યો નિરામયઃ ।
પ્. ૯૯)
જ્ઞાત્વૈવં મુચ્યતે જ્ઞાની ભુઞ્જાનો વિષયાનપિ

એતત્ જ્ઞાનં પરં ગુહ્યં નાખ્યાતં યસ્ય કસ્યચિત્ ।
દેવ્યુવાચ
કોઽસૌ નાદઃ કિં પ્રમાણઃ કિં રૂપઃ ક્ષરિતઃ કુતઃ

કિમર્થં કેન ચૈવાઽયં ઈરિતઃ સંપ્રવર્તતે ।
ઈશ્વર ઉવાચ
મમૈષા પરમા મૂર્તિઃ નાદસંજ્ઞા વરાનને

ચિન્ત્યતે યોગિભિર્નિત્યં અપુનર્ભવકાઙ્ક્ષિભિઃ ।
નાસ્ય પ્રમાણં વ્યાપિત્વાન્મુક્તેઃ સમુપલભ્યતે

અનાદિત્વાત્સંભવશ્ચ નિત્યત્વાન્નિયતિર્ન ચ ।
પ્. ૧૦૦)
યથા સંવેત્યનુચ્ચાર્ય શબ્દાક્ષરવિવર્જિતમ્

સંપ્રાપ્યતે સુખેનૈવ તદુપાયં બ્રવીમિ તે ।
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં છાદયિત્વા સાધકશ્રવણાવુભૌ

તતશ્શૃણોતિ તન્નાદમંબુદપ્રતિમસ્વનમ્ ।
અસ્ય સંશ્રવણાદ્દેવિ નાદસ્યાયતલોચને

પરમભ્યેતિ નિર્વાણં છિન્ન પાશનિબન્ધનઃ ।
મમાત્મીયમિદં સૂક્ષ્મં શરીરં નાદસંજ્ઞિતમ્

પશોઃ પાશોપનોદાય પ્રકાશીકૃતમદ્ભુતમ્ ।
તતઃ પરતરધ્યેયં યોઽન્યઃ પ્રત્યુપદિશ્યતે

ન ચૈતદપ્રસન્ને તુ મયિ દેવ્યુપલભ્યતે ।
પ્. ૧૦૧)
પરમેતસ્ય વીર્યં યત્ અનુચ્ચાર્યમનામયમ્

સમ્યક્ યસ્સંવિજાનાતિ તન્મયત્વં સ ગચ્છતિ ।
એષ તે કથિતઃ સમ્યક્ નાદઃ પરમદુર્લભઃ

સાંપ્રતં શૃણુ યત્રાયં લયમાયાત્યનિન્દિતમ્ ।
પદમેતદતિક્રમ્ય ચતુર્થં તુર્યસંજ્ઞિતમ્

પઞ્ચમં પદમાકાશં લક્ષયેત્સમવસ્થિતમ્ ।
તચ્ચાચલમનિર્દેશ્યમનન્તમજમવ્યયમ્

અનાદિમધ્યનિધનમેકમપ્રતિવૃત્તિમત્ ।
નિષ્પ્રપઞ્ચમનસ્વાન્તમતીન્દ્રિયમનામયમ્

વિસ્તીર્ણમવ્યવચ્છિન્નમધ્યાન્તં સર્વતોમુખમ્ ।
પ્. ૧૦૨)
નિષ્તૂયં વિમલં વૃત્તમુત્તુઙ્ગવ્યાપિનદ્ધ્રુવમ્

સદાશિવાખ્યમાકાશમીદૃગ્ગુણમુદાહૃતમ્ ।
જગદ્બીજમિદં સૂક્ષ્મં પરમાકાશમવ્યયમ્

નાદોઽત્ર લયમાયાતિ નિવૃત્તં કાર્યસંક્ષયે ।
પદમેતીચ્છાન્તિલયં ગતોહ્યત્રાપિ સંખ્યયઃ

તદિચ્છયા ભવન્ત્યેતે પુનશ્શબ્દશરીરિણઃ ।
તતસ્તે શબ્દતનવોશ્ચક્રવર્તિ પદે સ્થિતાઃ

લોકાનુગ્રહકર્તૃત્વં પ્રકુર્વન્તિ પતીચ્છયા ।
તેઽધિકારં તતઃ કૃત્વા કાલસ્યાસ્ય પરિવ્યયાત્

અપ્રાપ્યમાત્મકં ભાવં યાન્તિ શૂન્યમદં પુનઃ ।
પ્. ૧૦૩)
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં ષોડશઃ પટલઃ ॥
શક્તિલક્ષણમ્
દેવી
શક્તિં શિવ મહાદેવ કથયસ્વ વિશેષતઃ ।
કિમન્યા કારણે શક્તિઃ અનન્યા વા પ્રકીર્તિતા

અન્યાનન્યતયા વાઽથ એતત્પૃચ્છામિ સંશયમ્ ।
યદિ નાન્યા ભવેચ્છક્તિઃ તયોર્બ્રૂહિ યદન્તરમ્

અથવાઽન્યા ભવેચ્છક્તિઃ શિવસ્તસ્માદકારણઃ ।
અનન્યાન્યત્વભાવેન અસ્તિનાસ્તીતિ સંશયઃ

પ્. ૧૦૪)
પ્રત્યયાન્તાનિ શાસ્ત્રાણિ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ ।
તસ્માન્નિસ્સંશયો બ્રૂહિ અગોપ્યં પરમેશ્વર

ઈશ્વરઃ
અનન્યા કારણે શક્તિઃ અધિષ્ઠાતૃત્વલક્ષણા ।
સર્વજ્ઞા ચેતના શુદ્ધા સર્વતત્વપ્રકાશિકા

સર્વતત્વેષુ તત્રસ્થા તાંસ્તાન્ ભાવાન્ પ્રકાશયેત્ ।
ગુણતો દોષતશ્ચૈવ શુદ્ધાશુદ્ધેષુ પ્રાણિષુ

તથા સર્વેષુ ભૂતેષુ તત્ત્વભાવેન્દ્રિયેષુ ચ ।
સર્વેષ્વનુગતા શક્તિઃ નિત્યં સર્વેષુ તિષ્ઠતિ

દાહકત્વં યથાહ્યગ્નૌ શૈત્યભાવશ્ચ વારિષુ ।
પ્. ૧૦૫)
અ * * નાત્વે ષટ્ વર્તન્તેઽથ ચેશ્વરશક્તયઃ

પૃથિવ્યો ધારણં યદ્વત્ સૂર્યે યદ્વદ્ગભસ્તયઃ ।
આકાશે ચાવકાશિત્વં તત્ત્વદીશ્વરશક્તયઃ

પૃથિવ્યાન્તુ યથા ગન્ધો રૂપં તેજો જલે રસમ્ ।
સ્પર્શોઽનિલેંવરે શબ્દસ્તદ્વદીશ્વરશક્તયઃ

કિરણા ઇવ સૂર્યસ્ય મણીનામિવ રશ્મયઃ ।
શક્તિશક્તિમતોસ્તદ્વદનાદિત્વમિહેષ્યતે

રત્નાગ્નિદ્યુતિસોમાદ્યા અવિભક્તા રવેર્યથા ।
તેજો લોકા સ્વદેહસ્થાસ્તથા શક્તિ પરે શિવે

અવિભક્તં વિભક્તઞ્ચ ધર્માધર્મિત્વલક્ષણમ્ ।
પ્. ૧૦૬)
ધર્મિણઃ સ્વેચ્છયા ધર્મં પ્રવૃત્તિમધિતિષ્ઠતિ

અભાવે ધર્મિણી ધર્મ પ્રસિદ્ધિમુપગચ્છતિ ।
ધૃતે ધર્મિણિ ધર્મોઽસૌ સત્કારણમિહોચ્યતે

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં સપ્તદશઃ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
અદ્યાઽપિ સંશયો દેવ જ્ઞાનં જ્ઞેયં મહેશ્વર ।
કથયસ્વ અશેષન્તુ તત્વભેદં પરાપરમ્

કથં શરીરે ચેષ્ટાનિ તત્ત્વાઃ કુર્વન્તિ દેહિનામ્ ।
કથઞ્ચ શયને તત્વા વિદન્તે સ્વપ્નવારિણઃ

પ્. ૧૦૭)
તિષ્ઠતો ગચ્છતો વાઽપિ બ્રુવતો હસતોઽપિ વા ।
શ્વસને કસ્થિતાસ્તત્વા દીર્ઘપ્રાણે ચરે સ્થિતાઃ

તસ્ય મધ્યાવસાને ચ કે તત્વાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
નૃત્યતો ગાયતશ્ચૈવ મન્યુદઃ કરુણોત્સુકે

અનિમિત્તે ચ કે તત્વા નિરીક્ષે ચૈવ કે સ્થિતાઃ ।
એષ કર્મસુ સક્તાનાં પ્રાણત્યાગેષુ કા ગતિઃ

કેન વા પ્રેરિતાસ્તત્વાશ્ચેષ્ટાં કુર્વન્તિ તદ્વદ ।
વિજ્ઞાયન્તે કથં તત્વા અષ્ટધા નવધા સ્થિતાઃ

કથં વર્ગાન્તવર્ગેષુ સમન્તત્વં સમં રસઃ ।
અન્તઃકરણહીનાશ્ચ યથા દેહે પ્રતિષ્ઠિતાઃ

પ્. ૧૦૮)
એતદ્ગુહ્યં મહાદેવ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
ઈશ્વર ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં દેહે તત્વા યથા સ્થિતાઃ

યથા ચેષ્ટાઞ્ચ કુર્વન્તે પરેણાધિષ્ઠિતાસ્તુ તે ।
શ્રૂયતાં જ્ઞાનસદ્ભાવં તત્વભેદં પરાપરમ્

ઉદાત્તં વ્યાકુલં ચિત્તા રવિસંવિક્રમસ્તથા ।
હર્ષોન્માદશ્ચ સંમોહઃ કથિતં સુરસુન્દરી

સકલે સરસં પ્રોક્તં જ્ઞાતવ્યં તત્ત્વચિન્તકૈઃ ।
ઊર્ધ્વેધરોનુભાવશ્ચ વામદક્ષિણતસ્તથા

આકર્ણાન્નિશ્ચલશ્શાન્તઃ કથિતં નિષ્કલં પરમ્ ।
પ્. ૧૦૯)
વાગ્વક્ત્રાધરનિક્ષિપ્તમનિમિત્તનિરીક્ષણમ્

પ્રહસન્ હૃદ્ગતો ભાવં પરભાસે કથિતેષ્ટધા ।
એવં વૈ અષ્ટધા જ્ઞાત્વા એતદ્વૈ શૂન્યલક્ષણમ્

હૃયતાસ્વાદતસ્તાલુઃ કાસો શ્વાસઃ પ્રલંબિકા ।
હુંકારમનસંયુક્તિઃ કલાઢ્યઃ કથિતોઽષ્ટધા

મધુરં હલાહલં ભાસં ભીતં સન્ત્રાસકંપિતમ્ ।
મન્યુકારુણ્યસંયુક્તં મુખસંસ્થમુપલક્ષયેત્

બલનં ભઙ્ગુરં દેવિ વ્યાવૃત્તઞ્ચ સુરેચિતમ્ ।
અનલાનિલવિક્ષિપ્તં ગેયં ઝઙ્કારસંયુતમ્

ક્ષપણન્નામમુદ્દિષ્ટં કથિતં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
પ્. ૧૧૦)
આઘૂર્મિતં વિઘૂર્મિતં સુષુપ્તં સુપ્તલક્ષયેત્

સ્વપ્નાભિઘાતસન્તાનં વિબોધસ્તુ સુ શોભને ।
ક્ષયાન્તસ્ય ગુણાહ્યેતે જ્ઞાતવ્યાસ્તત્વચિન્તકૈઃ

સૌમ્યસ્થિરગતિશ્શીઘ્રં વલ્લનઞ્ચાલનં તથા ।
હુંકારં જર્ઝરવાક્યઞ્ચ કણ્ઠોષ્ઠયે નિગમાષ્ટકમ્

વ્યાપિત્વં કથિતં દેવિ સ્વરસઞ્ચ નિબોધમે ।
ઉદાને સકલો દેવો વ્યાકુલે નિષ્કલં પરમ્

ચિન્તાશૂન્યે વિજાનીયાત્ હૃદ્ભેદઃ કથિતો મયા ।
રહસ્યે તુ કલાસારં વિક્રમેવ મલં સ્મૃતમ્

હર્ષે ક્ષેપણમિત્યુક્તં જ્ઞાતવ્યં જ્ઞાનવેદિના ।
પ્. ૧૧૧)
ક્ષયમન્તં વરારોહે ઉન્માદે ચાવધારય

કણ્ઠોષ્ઠ્યન્તુ તતો મોહે એતદ્વૈ પ્રથમાષ્ટકમ્ ।
ઊર્ધ્વં સકલસંયોગં નિષ્કલં ધારકંપિતમ્

નિરાભં શૂન્યમિત્યુક્તં પ્રેક્ષિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ।
વામે કલેશ્વરં તત્વં દક્ષિણે ભુજમાલિનમ્

આકર્ણે ક્ષપણો દેવિ જ્ઞાતવ્યં હૃત્પ્રયોગતઃ ।
ક્ષયમન્તં વરારોહે નિષ્કલો દેહલક્ષિતઃ

શાન્તતત્વે મમ પ્રોક્તં દ્વિતીયં ભેદલક્ષણમ્ ।
સકલં વક્ત્રમાર્ગે તુ વામમાર્ગે તુ નિષ્કલમ્

શૂન્યમાધારવિક્ષેપે સ્વભાવાભાવકલ્પિતઃ ।
પ્. ૧૧૨)
અનિમિત્તે કલાઢ્યસ્તુ નિરીક્ષે ખમલસ્મૃતઃ

ક્ષપણં હસિતે જ્ઞેયં મનસે વેવ લક્ષયેત્ ।
હૃદ્ગતક્ષયમન્તસ્થ ઉદ્ભાસે કથયામિ તે

કણ્ઠોષ્ઠ્યપ્રભુરીશાનસ્સંસ્થિતો નાસ્તિ વિક્રમઃ ।
ત્રિવિધેન તુ વિજ્ઞેયં જ્ઞાનભેદે મલાષ્ટકમ્

કથિતં તુ વરારોહે તૃતીયં ભેદમુત્તમમ્ ।
હૃદ્યાતા સકલો દેવો નિષ્કલસ્યાદલક્ષિતઃ

તાલુશૂન્યં વિજાનીયાત્ સ્વભાવે ભાવલક્ષયેત્ ।
કલાઢ્યો ભાસિતે વિદ્યાત્ ખમલે શ્વાસકંપિતે

પ્રલંબે ક્ષપણં દેવિ જ્ઞાતવ્યં સ્વરિતીરિતઃ ।
પ્. ૧૧૩)
ક્ષપિતન્તુ વરારોહે હુંકૃતેન તુ લક્ષયેત્

નમયુક્તસ્તથા દેવિ કણ્ઠોષ્ઠ્યઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ચતુર્થં ભેદમેતત્તુ કથિતં સુરસુન્દરી

મધુરે તુ વરારોહે સકલે શાશ્વતા ગતિમ્ ।
ગલાનન્તપદં વિદ્યાત્ હાસ્યે શૂન્યાર્થ લક્ષિતમ્

ભીતે કાલેશ્વરં જ્ઞેયં ત્રાસિતે ખમલં સ્મૃતમ્ ।
કંપિતે ક્ષપણં પ્રોક્તં કથિતન્ત્વનુપૂર્વશઃ

ક્ષયમન્યો સ્થિતં તત્વં કારુણ્યમમૃતાષ્ટકમ્ ।
પઞ્ચમં ભેદમેતદ્ધિ કથિતં ત્વનુપૂર્વશઃ

ચલને ત્રિપદાધારં ભઙ્ગુરે નિષ્કલં પરમ્ ।
પ્. ૧૧૫)
વ્યાપિતે શૂન્યમિત્યાહુઃ એષ તે ભુજમાલિનમ્

ખમલાનિલવિક્ષેપે ક્ષપણેનન્તરે સ્થિતમ્ ।
પૃથક્ ભાવસ્સદા હ્યેતે બોદ્ધવ્યાસ્ત્વપરાજિતે

ક્ષયમન્તં વરારોહે ગેહે તન્તુવિધારય ।
ઝઙ્કારસ્વરસંયુક્તં કણ્ઠોષ્ઠ્યં સુરસુન્દરી

કથિતાન્યનુપૂર્વેણ ષડ્ભેદાસ્સંપ્રયોગતઃ ।
અઘૂર્મિતે કલાધારં વિઘૂર્મે નિષ્કલાત્મકમ્

સુષુપ્તે શૂન્યમિત્યાહુઃ સ્થગિતમુપલક્ષયેત્ ।
સ્વપ્ને તુ કલનાત્કાલં સ્વપ્નાન્તે ખમલં સ્મૃતમ્

વિઘાતે ક્ષપણા દેવિ સન્તાને ક્ષયમન્તકમ્ ।
પ્. ૧૧૬)
કણ્ઠોષ્ઠ્યન્તુ વિબોધે તુ સુભેદઃ સપ્તમઃ ક્રમાત્

સૌમ્યે સૌમ્યગતિં પ્રાહુઃ સ્થિરે વૈ નિષ્કલં પરમ્ ।
શીઘ્રં શૂન્યં વિજાનીયાત્ સ્વગતમુપલક્ષયેત્

વલ્ગને કાલતત્વાખ્યં ચાલને ખમલં સ્મૃતમ્ ।
હુંકારે ક્ષપણો દેવઃ સર્વમેતદ્વિપારયેત્

ક્ષયાન્તે ઝર્ઝરં પ્રોક્તં શુભાખ્યે ઉપલક્ષયેત્ ।
વાક્યે સ્થૂલપદે શુભ્રે કણ્ઠોષ્ઠ્યઃ સર્વતસ્થિતઃ

એતદ્ભેદાષ્ટકન્દેવિ તત્વભેદામલં પરમ્ ।
તત્વં વિજ્ઞાયતે સમ્યક્ વિધિપૂર્વેણ નિષ્કલમ્

એવં વિજ્ઞાનભેદજ્ઞો મોક્ષન્તસ્ય ન સંશયઃ ।
પ્. ૧૧૭)
હંસાખ્યે બિન્દુનાદઞ્ચ અર્ધચન્દ્રે નિરોધિકા

વ્યાપિનીત્યૂર્ધ્વગામી ચ શક્તિશ્શાન્તપદં મહત્ ।
અક્ષરે ચાક્ષરં સર્વં બોદ્ધવ્યમનુપૂર્વશઃ

એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન સ ભવેત્તત્પરા ગતિઃ ।
એવં વૈ હ્યષ્ટધા ભેદં વ્યાખ્યાતં તવ શોભને

નવધા તુ પુનઃ પશ્ચાત્ કથયિષ્યે યથા ભવેત્ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયામષ્ટાદશઃ પટલઃ ।
ઈશ્વર ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શબ્દજ્ઞાનમનુત્તમમ્ ।
વાક્યસ્થં હૃદયસ્થન્તુ દદાને વૈવ સંસ્થિતમ્

પ્. ૧૧૮)
ત્રિસ્થાને સકલો દેવઃ પાશબન્ધક્ષયંકરઃ ।
શિવઞ્ચાનુગતં વિદ્યા વિદ્યારાજ્ઞાન્તુ વિક્રમઃ

શ્વસનેઽનુગતં દેવિ નિષ્કલન્તુ વિનિર્દિશેત્ ।
અપાકપ્રભવં દિવ્યં નાભિકર્ણાન્તવર્જિતમ્

શૂન્યમધ્યગતં નિત્યં સર્વાન્તઃ પાશમોક્ષકમ્ ।
કર્ણનાભ્યન્તરે તાલું પદ્મનાલાનુકુઞ્ચિતમ્

કલાઢ્યન્નામમુદ્દિષ્ટં સર્વાકારકારકમ્ ।
ઉભૌ તૌ તત્ક્ષિપત્તત્વં શાન્તત્ત્વં સકલૈસ્સહ

મનો લયૈસ્સદા ચિન્ત્યમખિલં ખપદૈસ્સહ ।
ઊર્ધ્વવાહમનૌ ગારં પ્રસ્ફુરન્તં સમાસતઃ

પ્. ૧૧૯)
સુપ્રયુક્તં સુશાન્તઞ્ચ ક્ષપણોપાશબન્ધહૃત્ ।
હૃત્પદ્મેનાભિદેશન્તુ કર્ણતાલુકમધ્યયોઃ

અન્તે હ્યેતેષુ સ્થાનેષુ ક્ષયઃ પાશાન્તકઃ શુભઃ ।
ઉદાને નિશ્ચલસ્થાને સર્વસ્થાને સુલોચને

સર્વશબ્દેન ભોક્તવ્યં કૂટસ્થં શબ્દમષ્ટમમ્ ।
એતચ્છબ્દાષ્ટકં દેવિ હિતાય સમુદાહૃતમ્

નિશ્રેયન્ન ચ દાતવ્યં જ્ઞાનન્નાસ્તિ અતઃ પરમ્ ।
અનાદિનિધનાભાવદુર્લક્ષં શૂન્યભાવના

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભાવાભાવેન લક્ષયેત્ ।
તેનેદં જ્ઞાતં સુશ્રોણિર્યસ્ય ભાવેન મત્સ્થિતિઃ

પ્. ૧૨૦)
અભાવરક્ષણાર્થાય ભાવજલ્પે મયા કૃતઃ ।
અભાવસ્ય પરિત્યાગી ભાવોપગતચેતસઃ

તાવદ્ભ્રમતિ સંસારે યદા ભાવન્ન વિન્દતિ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યર્થ વાક્યૈશ્ચ કાવ્યાલઙ્કારશોભનૈઃ

ચિન્તયા શબ્દશાસ્ત્રાણાં સંમૂઢો યાત્યથોગતિમ્ ।
અભાવશ્શૂન્યતાં યાતિ શૂન્યઞ્ચાભાવ ઉચ્યતે

અભાવો મોક્ષ ઇત્યુક્તો બન્ધનં ભાવકલ્પના ।
અભાવેન સદા શૂન્યે મનો નિશ્ચલતાં ગતમ્

તતો નિર્વાણગો દેહી નિલયં યાત્યનામયે ॥ ૧૫ ૧।૨ ॥
પ્. ૧૨૧)
અપદપદમગમ્યં શુદ્ધનિર્વાણશૂન્ય-
મુપરિવિતતવ્યોમં વ્યાપિનઞ્ચિન્તયામિ ।
યેનાભ્યસ્તસશૂન્યન્ન પુનરિહ નરો જાયતે ગર્ભવા *?
સઞ્ચ્છિન્નં પાશજાલં પ્રકૃતિ વિરમતે સૃષ્ટિભાવે નિવૃત્તઃ ॥ ૧૬ ૧।૨ ॥
એકાન્તં શૂન્યભૂતં પશુકલરહિતં પશ્ય નિર્વાણશૂન્ય-
ન્નિર્મુક્તાશેષબન્ધૈઃ કથિતમિહપદં પશ્ય નિર્વાણબન્ધૈઃ ।
ઇદં શૂન્યમિદં શૂન્યં શૂન્યાચ્છૂન્યં પરાપરમ્ ।
શૂન્યાદપિ ચ યચ્છૂન્યન્તચ્છૂન્યન્તુ નિરામયમ્ ॥ ૧૭ ૧।૨ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે એકોનવિંશતિ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
વેદસાંખ્યપુરાણજ્ઞા પાઞ્ચરાત્રેતિહાસયોઃ ।
યોગિનશ્ચ તથા ચાન્યે કુપથેષ્વપિ યે સ્થિતાઃ

કુચક્રેણ મોહયિત્વા તુ સ્વદેહં દર્શયન્તિ તે ।
તેઽપિ ચાત્ર બ્રુવન્ત્યૈવ ગતિરત્ર કુતોઽન્યતઃ

પક્ષપાતો ભવેદેષો મોક્ષઃ સર્વત્ર વા ભવેત્ ।
એવં મે સંશયો દેવ યત્સત્યં તદ્બ્રવીહિ મે

ઈશ્વર ઉવાચ
અહં ત્વઞ્ચ વિશાલાક્ષી મૂલં સર્વજનસ્ય તુ ।
માતૃકા શિવરૂપેણ બુદ્ધિસંભવપાદપમ્

પ્. ૧૨૨ અ)
આબ્રહ્મસ્તંવપર્યન્તં જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
મમ બીજોદ્ભવાસ્સર્વે તવ યોનિવિનિર્ગતાઃ

વેદાદ્યાઃ પઞ્ચ યે પ્રોક્તાઃ મહાજ્ઞાનાનિ ભૂતલે ।
સંસ્કૃતં પ્રાકૃતઞ્ચૈવ અપભ્રંશાનુનાસિકમ્

દિવ્યાદિવ્યઞ્ચ યત્કિઞ્ચિત્ વાઙ્મયં ત્વત્પ્રસૂતિજમ્ ।
ત્વં સદા દર્પિણી દેવી અહંકારરતા સદા

વિકારાસ્તવ જાયન્તે યતસ્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
અવિકારં તતો લોકો મદ્વિકારમપાસિતમ્

મૂલજ્ઞાનવિમૂઢાસ્તે તે યાન્તિ ન પરાં ગતિમ્ ।
ભુઞ્જતાં ષડ્રસાહારં મ્રિયન્તે સર્વજન્તવઃ

પ્. ૧૨૩)
મૃતસઞ્જીવની મૂલં ભક્ષયિત્વા ન મૃયન્તિ તે ।
મૃત્પિણ્ડેષુ ઘટો યદ્વત્ તન્તુષ્વેવ પટો યથા

શક્તિરૂપાસ્થિતા વર્ણા વ્યક્તિં યાન્તિ શિવેચ્છયા ।
દેવ્યુવાચ
મૂલજ્ઞાનં જપિત્વા તુ યુક્તા ધ્યાયન્તિ યોગિનઃ

સર્વકામસમૃદ્ધાસ્તુ શિવકામં વિશન્તિ તે ।
પ્રવૃજ્ય લભ્યતે મોક્ષશ્ચર્યયાથ મહેશ્વર

સન્તોષેણ લભેન્મોક્ષો યદજ્ઞાનવૃતૈસ્તથા ।
જ્ઞાનેન લભ્યતે દેવ તત્ જ્ઞાનસ્ય પ્રકાશકઃ

ઉપાસનઞ્ચ દેવેશ જ્ઞાનં જ્ઞેયો યથા ભવેત્ ।
પ્. ૧૨૪)
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશ અત્ર મે સંશયો મહાન્

ઈશ્વરઃ
પ્રવૃજ્યાવૃતચર્યાભિસ્સન્તોષં નિયમેન ચ ।
ક્ષપણાચ્ચૈવ દેહસ્ય મોક્ષમિચ્છન્ત્યબુદ્ધયઃ

શીતવાતપ્રતાપાગ્નિ દશકાદશકાનિ ચ ।
ક્ષુત્પિપાસી તથા વર્ષી મોક્ષાર્થી સુબુધસ્સહેત્

બ્રહ્મચર્યં તપોદાનં દયાક્ષાન્તિરહિંસિતમ્ ।
નેતદ્વૈ જનનં વાક્યં જગદ્વ્યાપ્તિં ન મુક્તયે

દાનેન ન ભવેન્મોક્ષસ્તપોભિર્વેદયજ્ઞતઃ ।
મોક્ષો ભવતિ જ્ઞાનેન દેહી નિર્મુક્તકેવલમ્

પ્. ૧૨૫)
સંયતેન્દ્રિયચિત્તોઽપિ કિં કુર્યાજ્જ્ઞાન દુર્લભમ્ ।
વિનીતરથમારૂઢરચક્ષુરિવ સારથિઃ

દેવ્યુવાચ
યે વેદવાદિનો વિપ્રાસ્સાંખ્યજ્ઞા યોગવેદિનઃ ।
પઞ્ચરાત્રિવિદો યે તુ અન્યૈઃ પાપાદુકૈસ્સહ

તે બ્રુવન્તિ મહાદેવ તેષાં જ્ઞાનં વદામ્યહમ્ ।
અગ્નિરગ્નૌ યથા ક્ષિપ્તં તોયે તોયમિવાર્પિતમ્

મૃત્પિણ્ડે દણ્ડપાષાણન્નિસ્સુખં નિષ્પ્રચેતનમ્ ।
નિર્વાણસ્સ તુ વિજ્ઞેયઃ સુખદુઃખવિવર્જિતમ્

એતત્તે દેવ આખ્યાતં મયા તુ વિદિતં યથા ।
પ્. ૧૨૬)
ઈશ્વર ઉવાચ
સર્વે ક્લિષ્ટાસ્તથાત્યન્તં મોક્ષતત્વમજાનતઃ

અહં તે કથયિષ્યામિ શૃણુ મોક્ષસ્તુ યાદૃશમ્ ।
જીવનાશો ભવેદ્યત્ર નિસ્સુખં નિષ્પ્રચેતનમ્

મૃત્પિણ્ડપિણ્ડવન્મોક્ષો ન તુ મોક્ષસ્સ ઉચ્યતે ।
તેષાં માયોદરો મોક્ષસ્સ ચૈતન્યમવસ્થયા

શિવાવર્ગ ઇવ્રાતિષ્ઠેત્ સુષુપ્તદ્વૈતવર્જિતઃ ।
અવમાનેન મોક્ષેણ ચેતનારહિતેન તુ

પર એવં સ સારોઽપિ વિષયાસક્તચેતસઃ ।
અસ્મિન્ શૈવે મહાજ્ઞાને વિજ્ઞાનનગરે શુભે !

પ્. ૧૨૭)
પ્રભુઃ સર્વજ્ઞચેતા ચ વ્યાપી સૂક્ષ્મઃ શિવોઽવ્યયઃ ।
પતિભાવસમત્વં વૈ ભવતે જ્ઞાનિનઃ સ તુ

સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સર્વગોપ્યવ્યયો ભવેત્ ।
દુઃખાનામાગમો નાસ્તિ સુખં તત્ર નિરન્તરમ્

સર્વાલયશ્ચ શાન્તશ્ચ મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
ચેતનાભાવયોર્મુક્તિઃ ન તુ સંમોહમોચિતાઃ

ચેતનો વ્યાપ્યસંમૂઢો મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
શિવો નિરઞ્જનો ભૂત્વા તિષ્ઠતે રાગવર્જિતઃ

સ્વાધીનવૃત્તિઃ યઃ પ્રાજ્ઞઃ સુખાસીનઃ સુખપ્રદઃ ।
અશરીરી શરીરી વા સ્વેચ્છયા ચ ભવત્યસૌ

પ્. ૧૨૮)
સ્થૂલાત્સ્થૂલતરો ભૂત્વા સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરસ્તથા ।
ઐશ્વર્યં સર્વલોકેષુ ભુઞ્જતે ચ યથા સુખમ્

અપ્રતીઘાતકાસ્તે વૈ રાગલોભવિવર્જિતાઃ ।
શિવજ્ઞાનં પરં પ્રાપ્ય નિર્ગુણં સર્વકામિકમ્

અસમે માહાત્મકો ભૂત્વા સૃજત્યાત્માનમાત્મનિ ।
સર્વં વ્યાપ્ય પ્રતિષ્ઠન્તે સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતાઃ

ન ચાસ્યા વિદિતં કિઞ્ચિત્ ન ચાદૃષ્ટં ન ચાશ્રિતમ્ ।
અપ્રાપ્ય સર્વલોકેષુ ના ગતિશ્ચ કદાચન

પતિભાવેન તત્વાનાં વિષયાન્ ગૃહ્ણતે સદા ।
પ્રકૃતેર્યે વિકારાસ્તુ નિર્ગુણં ગુણમેવ ચ

પ્. ૧૨૯)
કારણાદ્વિધૃતં ભૂત્વા ગૃહ્ણતે વિષયાન્ સ્વકાન્ ।
યે ચૈશ્વર્યગુણાસ્સર્વે શિવે તિષ્ઠન્તિ શાશ્વતે

દીક્ષિતેષ્વપિ તે ચૈવ તત્સર્વં તત્ત્વવેદિષુ ।
અપ્રમેયબલોપેતસ્સર્વજ્ઞઃ ખલુ સર્વદઃ

સર્વકૃત્ સર્વયોગેશઃ શિવતુલ્યસ્તુ સંસ્મૃતઃ ।
દૂરાચ્છ્રવણવિજ્ઞાનમનનઞ્ચાવલોકનમ્

મનોબુદ્ધિરહંકારકારણાકારવર્જિતઃ ।
સ્વાધીનસ્સર્વકાર્યેષુ પ્રવૃત્તે બલિસૂદનઃ

ધારકઃ પ્રેરકશ્ચૈવ અધિષ્ઠાતા કલે રણઃ ।
દમનઃ સર્વભૂતાનાં મનશ્ચોન્મન એવ ચ

પ્. ૧૩૦)
સર્વેશ્વરશ્ચ સર્વાત્મા સર્વેશશ્ચ મહાગતિઃ ।
અજરશ્ચામરશ્ચૈવ અક્ષયઃ ક્ષોભકારકઃ

ગર્ભજન્મજરાદુઃખં યે કેચિદ્વન્દ્વજા ગુણાઃ ।
અજ્ઞાનસંભવાહ્યેતે સુખઞ્ચૈકઞ્ચ કેવલમ્

કાષ્ઠમધ્યે સ્થિતો યદ્વત્ મથિતો નિર્મલોઽનલઃ ।
સ શાન્તસમયે પ્રાપ્તે ન ભૂયો વિશતેઽરણિમ્

ઘૃતભાવં સમાપન્નં ન ભવેદ્દધિતા પુનઃ ।
સમ્યક્ જ્ઞાનં વિદિત્વા તુ પશુત્વં ન ભવેત્પુનઃ

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે વિંશતિ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
અપ્રાપ્ય પરમાં સિદ્ધિં દીક્ષિતો જ્ઞાનસંયુતઃ ।
વિદિત્વા શાસ્ત્રસદ્ભાવં મૃત્યુદુઃખૈશ્ચ પીડ્યતે

પ્રત્યયં કિં ભવેત્તસ્ય ક્રિયમાણેષુ જન્તુષુ ।
અપ્રત્યક્ષા ગતિર્દેવ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર

ઈશ્વરઃ
દ્વ્યઙ્ગુલોર્ધ્વન્તુ તત્સ્થાનં યત્રાસૌ વન્દને ભવેત્ ।
સ શૂલો વાયુવેગેન દક્ષિણસ્તનકોપરિ

જનો નામેન ચાત્મેન સપ્તરાત્રે ચ શૃણ્વતિ ।
હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતઞ્ચૈવ સાધારિતસકૌશકમ્

પ્. ૧૩૨)
સ્પન્દનાદિકલેત્કાલં યાવન્માસં સ્વપક્ષકમ્ ।
અષ્ટાભેનૈવ સંયુક્તતન્ત્રિણી અમૃતં સ્મૃતમ્

નન્દા ભદ્રા જયા રિક્તા પૂર્ણાચેતિ ત્રિરાવરા ।
લૌકિકાસ્તેષુ વિજ્ઞેયા શિવતીર્થ્યાનુ મે શૃણુ

અમૃતા તુ તિથિઃ પૂર્વં પ્રકૃત્યા ચ દ્વિતીયકમ્ ।
અભિજિચ્ચૈવ નક્ષત્રં તસ્યોપરિ જયન્તિકા

બ્રહ્મવિષ્ણુમયૌ ઋક્ષૌ મુહૂર્તઃ પિઙ્ગલસ્મૃતઃ ।
ધ્રુવતારાગણજ્યોત્સ્ના ચક્રવત્પરિલેલિહેત્

લેલિહેત શિવાભાતિ ઉદિતામિતજાં રવિઃ ।
તદા મૃત્યુવશં યાતિ પૂર્ણાબ્દે તુ ન સંશયઃ

પ્. ૧૩૩)
એવં જ્ઞાત્વા તુ મેધાવી અમૃતેઽહનિ કારયેત્ ।
દાનં જપં તતો ધ્યાનં તત્સર્વં મોક્ષદં ભવેત્

અભિજિત્સંજ્ઞનક્ષત્રે જયત્યાં રુદ્રવૈષ્ણવે ।
યત્કિઞ્ચિત્કુરુતે કર્મ તત્સર્વં મોક્ષસિદ્ધિદમ્

મુહૂર્તે પિઙ્ગલે ચૈવ યત્કર્મ કુરુતે નરઃ ।
જ્ઞાત્વા વારં તિથિઞ્ચૈવ તત્સર્વં સિદ્ધિમોક્ષદમ્

સત્યાસત્યમયૌ વારૌ ધ્રુવઞ્ચૈવ તૃતીયકમ્ ।
અમૃતેન તુ સંયુક્તં આભ્યાંત્વેકેન મોક્ષદમ્

જપેન ધ્યાનયોગેન સિદ્ધિરેકાહ્નિકા ભવેત્ ।
એવં વૈ યો વિજાનાતિ રહસ્યમિદમુત્તમમ્

પ્. ૧૩૪)
સ ભવેચ્છિવતુલ્યસ્તુ શિવેન સહ મોદતે ।
મૃતં કાયં ન શીર્યેત એતત્પ્રત્યયમુત્તમમ્

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે એકવિંશતિતમઃ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
ત્વયા સૃષ્ટાઃ પુરા દેવ વિધાનેષુ વિયોજિતાઃ ।
યજન્તિ વિપ્રા યજ્ઞૈસ્તુ મૂર્ત્યષ્ટકસંયુતાઃ

કર્તૃભિર્વિવિધૈશ્ચૈવ દક્ષિણાભિશ્ચ ભૂરિશઃ ।
તેઽપિ કસ્માન્ન મુચ્યન્તિ મન્ત્રૈસ્તૈરેવ દીક્ષિતાઃ

વર્ણાન્નયન્તિ સાયુજ્યં યદિ સત્યં પ્રભાષસે ।
પ્. ૧૩૫)
વર્ણૈરેવચિતા વેદાસ્તેઽપિ કસ્માન્ન મુક્તિદાઃ

ઈશ્વરઃ
આહુઃ પ્રણવમિત્યેકે મકારમપરે વિદુઃ ।
શતાર્ધાક્ષરવિન્યાસં પુરુષં બિન્દુવિગ્રહમ્

કલા ષોડશકં કશ્ચિત્ ચન્દ્રમાશ્ચામૃતદ્યુતિ ।
વૃક્ષગુલ્મલતાનાન્તુ ઓષધીનાં સ સંભવઃ

અમૃતામૃતવચ્છ્રીમાન્ સર્વભૂતભૃતાં વરઃ ।
યકારાક્ષરમિત્યેકે પ્રાણાદ્યા વિશ્વતોમુખમ્

સર્વેષુ સર્વવિત્કર્તા યત્ર વા સંપ્રવર્તતે ।
રકારમનલઞ્ચાત્ર પ્રપદન્તિ વિપશ્ચિતઃ

પ્. ૧૩૬)
સંહારઃ સર્વતત્ત્વાનાં કાલાગ્નિરિવ વિશ્રુતમ્ ।
અન્નપાનેન્ધનો ભોક્તા સ જીવાત્મેતિ ચોચ્યતે

ઇન્દુમન્યે પ્રશસ્યન્તિ સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ।
વિભૂરિતિ ઇમં પ્રાહુઃ તચ્છક્રમવપૂજિતમ્

નમઃ પૂર્વન્તિ તે સર્વે લકારં પરમં પદમ્ ।
અમૃતસ્યન્દકુન્દાભં ચન્દ્રાંશુસમશીતલમ્

પ્રાણદં પ્રાણિનાન્નિત્યવારુણં બીજમુત્તમમ્ ।
અથાહુરપરે કેચિદ્વ્યોમબીજમનુત્તમમ્

આશ્રયસ્સર્વભૂતાનામાકાશમવકાશદમ્ ।
કેચિદાહુરયં શ્રેષ્ઠ શતાર્ધાર્ધં વ્યવસ્થિતમ્

પ્. ૧૩૭)
મકારં પરં તત્ત્વમૂર્ધ્વબાહુરયં સ્થિતઃ ।
ત્રૈવિદ્ય વૃદ્ધાસ્તદ્વન્તિ પુરુષં દ્વાદશાક્ષરમ્

સોઽગ્નિર્યજ્ઞપતિર્યજ્ઞો વષટ્કારસ્વધા ચ સઃ ।
સકલોન્તકમાદિત્યં યત્પુરસ્તાત્પ્રકાશતે

અકારપરઞ્જાગ્રત્ સર્વવર્ણપ્રવર્તકમ્ ।
ઋગ્વેદાહવનીયોઽગ્નિઃ સાત્વિકો ગુણ ઉચ્યતે

અકારસ્સર્વભૂતાનાં પાર્થિવં બ્રહ્મ કીર્ત્યતે ।
ઉકારો વિષ્ણુદેવત્યં રાજસં દ્રવલક્ષણમ્

યજુર્વેદમયોહ્યેષ દક્ષિણાગ્નિરિતિ સ્મૃતઃ ।
સ્વપ્નોન્તરાત્મા ઇત્યેવં વદન્તિ પરમં પદમ્

પ્. ૧૩૮)
મકારં રુદ્રદેવત્યં તામસં પરિકીર્તિતમ્ ।
સામ વૈ ગાર્હપત્યાગ્નિસ્તામસં ગુણલક્ષણમ્

સુષુપ્તં પદમિત્યાહુઃ તમેવ પરમં પદમ્ ।
હકારમમાત્રો વૈ તુર્યં તત્પરમં પદમ્

અથર્વવેદમન્ત્રાત્મા સઞ્જીવઃ સર્વદેહિનામ્ ।
ગુણાતીતઃ પરં શાન્તિં યજ્જ્ઞાત્વાઽમૃતમશ્નુતે

આકાશમમલં દિવ્યં સર્વગં પ્રભુરવ્યયમિતિ ।
તુર્યાતીતં પરં બ્રહ્મ પદં * * સદાત્મકમ્

ઇદં સાક્ષાચ્છિવં કેચિત્ દશાત્મા બીજસંપુટમ્ ।
આલયં સર્વવિદ્યાનાં વિદ્યાલયમિતિ સ્મૃતમ્

પ્. ૧૩૯)
તત્રાપ્યન્યે પ્રભાષન્તે ત્રિતત્વાક્ષરભાષિતમ્ ।
દશ લક્ષેશ્વરં કેચિત્ તારકં જ્ઞાનમાશ્રિતાઃ

ષણ્ણવાદીશ્વરં કેષાપાશહાનં તથૈવ ચ ।
શતાર્ધબીજસંહારં કારણં પરમં મતમ્

કારણં સર્વભૂતાનાં નાદમાહુઃ સદાશિવમ્ ।
સ એવ પઞ્ચધાવસ્થઃ શિવઃ સકલનિષ્કલઃ

તથાન્યે કલ્પયન્ત્યસ્મિન્ શિવજ્ઞાનવિદો જનાઃ ।
ભુજઙ્ગકુટિલાકારં અનુચ્ચાર્યમનામયમ્

પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં લિખ્યતે ન ચ પઠ્યતે ।
ઇત્યઞ્જલિનમસ્કાર જપધ્યાનવિવર્જિતમ્

પ્. ૧૪૦)
ગન્ધરૂપરસસ્પર્શ શબ્દાદિ કરણોજ્ઝિતમ્ ।
નિયુક્તમનસઙ્કલ્પ સ એષ પરમં પદમ્

બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્ર ઈશ્વરશ્શિવ એવ ચ ।
પઞ્ચધા પઞ્ચ દૈવત્યં પ્રણવં પરિકીર્તિતમ્

એકમાત્રો દ્વિમાત્રશ્ચ ત્રિમાત્રોભ્યધિકસ્તથા ।
અર્ધમાત્રાર્ધસંસ્થઞ્ચ પઞ્ચધા વિગ્રહી શિવઃ

એવમાદિષુ સંમૂઢા વેદજ્ઞાઃ સાંખ્યવાદિનઃ ।
જ્ઞાનપાદેન સંમૂઢાઃ નિશ્ચયં નાધિગચ્છતઃ

પરતત્વવિહીનાસ્તે આદ્યોત્પત્તિવિવર્જિતાઃ ।
ઋચ એવ મન્ત્રવ્યાપિત્વં નવિજાનન્તિ મોહિતાઃ

પ્. ૧૪૯)
પુરાણવેદગર્વેણ સ્મૃતિના ચ તથૈવ ચ ।
સ્થૂલભાવસુવૃષ્ટાત્મા પશુજ્ઞાનરતા નરાઃ

દૂષયન્તિ શિવજ્ઞાનં શૈવં સર્વા શિવાપહમ્ ।
દુષ્યન્તિ પરપક્ષાણિ સ્વપક્ષપરિનિષ્ઠિતાઃ

વર્ણવ્યાપ્તિમજાનન્તઃ તત્વવ્યાપ્તિં તથૈવ ચ ।
પરતત્ત્વમજાનન્તઃ સ્થૂલજ્ઞાનફલેપ્સવઃ

એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ તસ્મિન્ વર્ણા ન મુક્તિદાઃ ।
અનિશ્ચિતમતાસ્સર્વે વિવદન્તિ પરસ્પરમ્

દૂષયન્તિ તથાઽન્યોન્યં વાદજલ્પવિતણ્ડકૈ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે જ્ઞાનવિભ્રમપ્રકારો નામ
દ્વાવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
પ્રધાનાત્મેશતત્વાનાં કર્મૈકં સહજં સ્મૃતમ્ ।
કિમર્થં સૃષ્ટિમીશાનઃ કુરુતે સા પ્રધાનજમ્

કૃતકૃત્યઃ પશુશ્ચાયં કથં ભવતિ શઙ્કર ।
પ્રાધાનિકં શરીરં વા કિં વિધં પારમાર્થિકમ્

લક્ષણં બુધ્યમાવસ્ય પ્રબુદ્ધાબુદ્ધયોઃ કથમ્ ।
પ્રધાનપુરુષેશાનાં કર્તૃત્વં કસ્ય કીદૃશમ્

સંપ્રાપ્ય કલલાવસ્થા માસ્તે વા પુરુષઃ કથમ્ ।
પ્. ૧૪૩)
કિમર્થં બન્ધનં વાઽપિ કો વા બન્ધઃ સુરેશ્વર

કિં સ્વરૂપો ભવેદ્બન્ધો કો વા બન્ધેન બધ્યતે ।
કિં પ્રકૃત્યા સહ પશુઃ યુજ્યતે સ વિયુજ્યતે

તત્વાનાઞ્ચ કથં સૃષ્ટિઃ ક્રિયાભેદશ્ચ કીદૃશઃ ।
સ ગુણન્નિર્ગુણઞ્ચૈવ યોગભેદઞ્ચ તત્વતઃ

સર્વમેતત્પુનર્દેવ મમાચક્ષ્વ યથાક્રમમ્ ।
ઈશ્વરઃ
દેવ્યનાદિભવા પઙ્ક્તે સન્નિમગ્નાશ્શરીરિણઃ

નૌરિવોત્તરણાયેદં ત્રિતત્વમુપદિશ્યતે ।
કથિતં તવ દેવેશિ પ્રધાનગુણમુત્તમમ્

પ્. ૧૪૪)
નિર્ગુણાસ્ત્વણવો મૂર્તાસ્સર્વગોપ્યવશોઽવ્યયઃ ।
અધોવૃત્તિરતૃપ્તાત્મા ગુણભુક્ પાશગોચરઃ

અનીશઃ પશુકર્તા ચ સાઞ્જનોજ્ઞઃ પરસ્તથા ।
અસર્વવિદસંપૂર્ણ ઉદાસીનઃ પુમાન્ સ્મૃતઃ

ઈદૃશં લક્ષણં વસ્તુ સ ભવેદપ્રબુદ્ધતા ।
નિર્ગુણસ્સર્વવિત્કર્તા સ્વતન્ત્રસ્સર્વગોચરતઃ

પરિપૂર્ણોઽક્ષરઃ શાન્તઃ સૂક્ષ્મોજઃ પરમો તનુઃ ।
બુધ્યમાનઃ સમાખ્યાતં લક્ષણં પરમેશ્વરી

નિત્યપ્રબુદ્ધશુદ્ધાત્મા કારણોમતિવિગ્રહઃ ।
અનન્તો નિશ્ચલશ્ચૈવ નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ

પ્. ૧૪૫)
કૂટસ્થઃ પશવો નાથઃ સર્વનાથો મિતદ્યુતિઃ ।
અનાદિરેકો નિષ્કંપઃ ચેતનો સર્વભૃચ્છિવઃ

પ્રબુદ્ધ એવ વિખ્યાત સ્મૃતયસ્તુ? સુલોચને ।
પ્રધાનમેક સર્વત્ર ક્ષેત્રસંજ્ઞમચેતનમ્

સર્વેષાઞ્ચ પુમાનેકઃ ક્ષેત્રભુક્ ચેતનઃ સ્મૃતઃ ।
અચેતનત્વાદવ્યક્તો ન સ્વયં સંપ્રવર્તતે

ચેતનોપ્યસ્વતન્ત્રત્વાત્ સંયોગમુભયોરપિ ।
અનયોર્ભાવયોર્યોગં સંમોહકરણં મહત્

પ્રલયોત્પત્તિરૂપેણ સ્થિતોઽનાદિરલક્ષિતૌ ।
ચેતનાચેતનત્વઞ્ચ દ્વાવપ્યેતાવનીશ્વરૌ

પ્. ૧૪૬)
બહુધા ભેદમાયાન્તિ વિભિન્નાક્ષરણેચ્છયા ।
ઈશ્વરસ્તદધિષ્ઠાય પ્રધાનપુરુષદ્વયમ્

ભાવાનુત્પાટયામાસ તત્વાનામનુપૂર્વશઃ ।
નામાર્થમીક્ષ્ય કુરુતે સૃષ્ટિમીશઃ પ્રધાનજાઃ

પશુપાશવિમોક્ષાર્થ બારાંભોયમુદીર્યતે ।
સહજૈરઞ્જિતઃ પાશૈઃ કેવલોપ્યવશઃ પશુઃ

નાશાવ્યક્ત તત્વાનાઞ્ચેત્ર ભાવમબોધિત ।
સદસ્માદપ્રબુદ્ધત્વાત્ અવ્યક્તગુણસંશ્રયાત્

પ્રાપ્ય તદ્ભૂતમશ્નાતિ સુખદુઃખફલોદયમ્ ।
શક્તોપ્યનુગ્રહં કર્તું કેવલસ્યેશ્વરઃ પશોઃ

પ્. ૧૪૭)
ન કરોત્યેવ સહસા કૃતનાશાય વૈ પ્રભુઃ ।
યસ્માત્કારણહીનત્વાન્નવેત્તિ પુરુષાત્મનિ

તસ્માત્કારણસંયોગં કરોત્યસ્ય મહેશ્વરઃ ।
અવ્યક્તમાહુઃ કરણં કાર્યઞ્ચ દશ લક્ષણમ્

તત્કરોત્યન્યવશગઃ પુરુષાર્થમનેકધા ।
તત્ર વિજ્ઞાનમાત્રન્તુ પુરુષાર્થઃ પ્રકીર્તિતઃ

પુરુષસ્સકલાદ્યુક્તતત્વસંજ્ઞો વિધીયતે ।
તત્વજ્ઞાનાદ્ધિ નિશ્શેષં ક્ષયમાયાતિ બન્ધનમ્

બન્ધક્ષયાચ્ચ ન પુનઃ સંસારં પ્રતિપદ્યતે ।
સંસારવિનિવૃત્તસ્ય પુરુષસ્યાપિ ન ચ્યુતિઃ

પ્. ૧૪૮)
ભવત્યેકાન્તિકસુખઃ સ્વતન્ત્રશ્ચૈવ જાયતે ॥ ૨૮ ૧।૨ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં ત્રયોવિંશતિતમઃ પટલઃ ।
ઈશ્વરઃ
અથ સંક્ષેપતઃ સમ્યક્ ત્રિતત્વપરિનિર્ણયમ્ ।
પ્રાણિનામનુકંપાર્થમદ્ભુતં સંપ્રકાશ્યતે

યત્તદવ્યક્તમિત્યુક્તમુચ્યતે વ્યક્તમિન્દ્રિયમ્ ।
સ્વસંવેદ્યમસંવેદ્યમવ્યક્તં ગમ્યતેઽર્થતઃ

તદાત્મકાનિ ભૂતાનિ પઞ્ચભૂતાત્મકઞ્ચ તત્ ।
ભૂતપ્રસૂતિ નાનાત્વમેકત્વઞ્ચ નિગદ્યતે

પ્. ૧૪૮ અ)
યસ્સદાશિવપર્યન્તઃ પાર્થિવાદ્યશ્ચ સંગ્રહઃ ।
તત્સર્વં પ્રાકૃતં પ્રોક્તં તત્વવિદ્ભિરનેકશઃ

પ્રાકૃતાન્યવિતત્વાનિ દિવ્યાદિવ્યવિશેષણમ્ ।
શુદ્ધાશુદ્ધં ન ગીયન્તે નાત્મરૂપ સ્વભાવતઃ

શુદ્ધિમાયાન્તિ તત્વાનિ વિજ્ઞાનપ્રાકૃતાન્યપિ ।
શુદ્ધાનિ ચ નિબધ્નન્તિ અજ્ઞાનિષુ શરીરિષુ

અજ્ઞાનિનસ્તુ સત્કાર્યે સન્નિવિષ્ટાસ્તુ સત્ક્રિયાઃ ।
તત્વાનિ શુભરૂપાણિ નિબધ્નન્તિ શરીરિણામ્

યદ્વિકારમયં કિઞ્ચિત્ તત્વમિત્યુપદિશ્યતે ।
તત્પ્રાકૃતમસંદિગ્ધં અર્થવિદ્ભિરુદાહૃતમ્

પ્. ૧૪૯)
વ્યાપિત્વાત્સૂક્ષ્મવ્યક્તત્વાત્ અનુત્પાદ્યગુણાદપિ ।
શૂન્યમિચ્છન્તિ બહવઃ પરમાત્માનમવ્યયમ્

પ્રાણમન્યોગ્નિરપરે તથેન્દુરપરે જનાઃ ।
પ્રપદન્તિ પરં બ્રહ્મ બોધયન્તિ પરસ્પરમ્

કાર્યમુદ્દિશ્ય ભૂતાનાં સ્વભાવગુણગૌરવાત્ ।
ન સમ્યગુપચારાર્થમુક્તન્ન પરમાર્થતઃ

એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચ ગુણાઃ પ્રાગનુપૂર્વશઃ ।
શૂન્યાદીનાં વિશેષાણાં ઋષિભિઃ પરિકલ્પિતાઃ

એકમેવામિતગુણં શૂન્યમુક્તમિહાવ્યયમ્ ।
તત્પરાપરભેદેન ગીયતે દ્વિવિધઃ પુનઃ

પ્. ૧૫૦)
યતઃ પ્રવર્તતે શબ્દં તત્પરં શૂન્યમુચ્યતે ।
શબ્દતન્માત્રમુદ્ભૂતં તદાદિપરમં પદમ્

એકતત્વનયોદ્ભેદં વ્યોમયોઃ કૃતમન્તરમ્ ।
માયાનિગૂઢપરમં પરમાયાવિવર્જિતમ્

ન ચ શુદ્ધં નચાશુદ્ધં શુદ્ધાશુદ્ધવિવર્જિતમ્ ।
સહજૈરઞ્જિતૈઃ પાશૈઃ શૂન્યમવ્યક્તરૂપિણમ્

સ્થૂલાસ્થૂલતરૈર્ભાવૈઃ ભાવાભાવવિગ્રહઃ ।
યદેતમભિસંખ્યાતમાકાશમજમવ્યયમ્

ક્ષીરભાવાત્મકમિદં શબ્દરૂપં પ્રવર્તતે ।
શબ્દાચ્ચકાયસંસિદ્ધિઃ હેતુરાકાશલક્ષણમ્

પ્. ૧૫૧)
વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપેણ દ્વિવિધઃ સંપ્રવર્તતે ।
વિદ્યા દેહં કરોતીતિ પુરુષાવ્યક્તવેદનમ્

વિપરીતઞ્ચ સંમોહ ભાવભાવહતે નૃણામ્ ।
જ્ઞાનરૂપોઽપિ વર્ગાર્થં વિપરીત * માશ્રયમ્

શબ્દપ્રકાશયત્યેષ વિહિતં પ્રાણિનાં દ્વિધા ।
યતશ્શબ્દગુણં શૂન્યં બોધયત્યેષ મોહિનામ્

કરોત્યન્યસ્ય શુદ્ધિત્વમશુદ્ધિત્વઞ્ચ ગીયતે ।
મન્ત્રાત્મકં જગદિદં મન્ત્રશબ્દમયં સ્મૃતમ્

શબ્દશૂન્યાત્મકં પ્રોક્તં શૂન્યઞ્ચાવ્યક્તસંજ્ઞિતમ્ ।
તસ્માદુત્પન્નમાત્રસ્તુ મન્ત્રાનિલસમીરિતાઃ

પ્. ૧૫૨)
શ્રોત્રયોવ્યક્તિમાયાતિ તસ્માત્તત્સ્થૂલકં સ્મૃતમ્ ।
શૂન્યાદ્યચ્છન્દરૂપન્તુ ઉદ્દિષ્ટમમિતૌજસમ્

એતત્સગુણમિત્યુક્તમશુદ્ધં વા પરં શિવમ્ ।
એવમન્યોન્યવિતથા ભૂતાનિ સ્વગુણૈસ્સહ

ક્રમાત્સંભાવમાયાન્તિ ભાવાન્ સન્દર્શયન્તિ ચ ।
સ્થૂલભાવેન મહતા સૂક્ષ્મેણ ચ સમન્તતઃ

વ્યાપ્યવ્યાપકરૂપેણ સ્થિતાન્યેકાન્યનેકધા ।
સર્વતત્ત્વમયોહ્યેષ સમભાવમયસ્તથા

પઞ્ચભૂતાત્મકં પિણ્ડં પ્રાકૃતં સમુદાહૃતમ્ ।
સ્થિતો યસ્સર્વજં જ્ઞાનમેષ પિણ્ડઃ પ્રતાપવાન્

પ્. ૧૫૩)
ભૂતાત્મકં સમુદ્દિષ્ટં સુભોગરતિ હેતુકમ્ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકં પિણ્ડમિદમવ્યક્તસંજ્ઞિકમ્

સર્વભાવોદ્ભવં મત્વા બન્ધનાત્પ્રવિમુચ્યતે ॥ ૨૯ ૧।૨ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં ચતુર્વિંશતિઃ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
ભગવઞ્ચ્છ્રોતુમિચ્છામિ પ્રબુદ્ધાબુદ્ધબુદ્ધયોઃ ।
સપ્તકોટિમહાતન્ત્ર નોક્તં પૂર્વં હિ મે વદ

કથન્ત્વપ્રબુદ્ધો જ્ઞેયઃ પ્રબુદ્ધશ્ચ કથં ભવેત્ ।
બુધ્યમાનસ્ય વેદસ્ય યથાતથ્યે વા મે વદ

પ્. ૧૫૪)
શૃણુ દેવિ પરં શુદ્ધં અશુદ્ધં ગુણસંવૃતમ્ ।
પૌરુષં ગીયતે તત્વમભવં ભવગોચરમ્

અમૂર્તમપ્રબુદ્ધત્વાત્ ભોગૈર્માયાત્મકૈરિદમ્ ।
ક્રીડતેઽવ્યક્તસંયોગાત્ બાલક્રીડનકૈરિવ

અચેતનઞ્ચેતનેન નિર્ગુણેન ગુણાત્મકમ્ ।
વ્યક્તમવ્યમેતેન તેનાપ્યેતત્સમાવૃતમ્

ન ક્ષીયતે ક્ષીયમાણે જાયમાનેન જાયતે ।
પૌરુષે વ્યક્તજૈર્ભાવૈસ્સહાત્મીયૈરિવા વ્યયઃ

અજાતમક્ષીણમિદં પુરુષં પુરુષા ભુવિ ।
વદન્તિ જાતમિત્યેવં કૃતઞ્ચાકૃતબુદ્ધયઃ

પ્. ૧૫૫)
અન્ય એવ ક્ષયં યાતિ પ્રાપ્નોત્યન્યસ્તુ વેદનામ્ ।
અન્યોઽત્ર દુઃખનિર્મુક્તઃ પ્રભુસ્તિષ્ઠત્યલક્ષિતઃ

અપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધશ્ચ બુધ્યમાનસ્તથૈવ ચ ।
ત્રિધા રૂપઃ પશુરયં ભવત્યેકોપ્યનિન્દિતે

આત્માનં પ્રકૃતિઞ્ચૈવ ન હિ વેદયતેઽન્તરમ્ ।
અપ્રબુદ્ધસ્તદા પ્રોક્તઃ તત્વવિદ્ભિરયં પશુઃ

પુરુષોઽવ્યક્તવિજ્ઞાતઃ બુધ્યમાનોઽભિધીયતે ।
નિત્યબુદ્ધઃ પ્રધાનેશ પુરુષાધીશ્વરઃ સ્મૃતઃ

પ્રાકૃતૈરપ્રબુદ્ધત્વાત્ ગુણૈર્બધ્નાતિ ચાત્મનઃ ।
તતઃ પ્રવર્તતે રાગસ્તત્સંગાદશુભં પશોઃ

પ્. ૧૫૬)
રાગાનુરઞ્જિતઃ પશ્ચાદ્વિષયાનનુ સેવતે ।
તત્પ્રસક્તસ્સતાન્યેવ વિચરન્ત્યત્ર ચિન્તયા

ધ્યાયતસ્તસ્ય વિષયાન્ અહન્યહનિ કેવલમ્ ।
અભિભૂય બલં કાર્શ્ન્યં અનિવાર્યઃ પ્રવર્તતે

તતઃ કામાભિભૂતસ્ય ક્રોધો ભવતિ દારુણમ્ ।
પ્રવર્તતે વિમૂઢસ્ય બુદ્ધિનાશસ્તુ દેહિનઃ

પ્રવર્તતે બુદ્ધિનાશાદક્ષાનાદિ ચતુષ્ટયમ્ ।
અજ્ઞાનસંગાત્પુરુષોઃ પ્રયાત્યવ્યક્તસંશ્રયમ્

અવ્યક્તસંશ્રયાજ્જન્મ પુનઃ કર્મ ચ દારુણમ્ ।
પ્રવર્તતે મોહસંગાત્ નિર્ગુણસ્યાપિ દેહિનઃ

પ્. ૧૫૭)
પ્રગુણૈર્ગુણસંભૂતૈર્ભાવિભિર્ભૂતવિગ્રહઃ ।
પ્રયાત્યૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ ઘટયન્ત્રવદચ્યુતઃ

કોઽહં કિમાત્મકશ્ચૈવ કર્તા કાર્યમથાપિ વા ।
બલવાન્ ગીયતે પાપૈઃ કોઽત્ર દુઃખાનિ કસ્યચિત્

દેવ્યુવાચ
કિં હેતુકં સુખં દુઃખં અકસ્માદુપયુજ્યતે ।
બાલયૌવનવૃદ્ધાદિરૂપાણ્યેતાનિ કસ્ય વા

જાયતે મ્રિયતે કોઽત્ર જાયતે વાઽપિ વર્તતે ।
કો વા ગૃહં સમુત્સૃજ્ય શરીરાણ્યપગચ્છતિ

એતત્કાર્યમશેષેણ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
પ્. ૧૫૮)
ઈશ્વરઃ
એતાનિ કથયિષ્યામિ માયયાપહૃતઃ પુમાન્

મોહયત્યજ્ઞાનસંસર્ગાત્ પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ ।
વ્યાધિજન્મજરામૃત્યુ દુઃખાયા સપરિચ્છદઃ

જાનન્નપિ સ મૂઢાત્મા નોદ્વેગમુપગચ્છતિ ।
એવમવ્યક્તજૈર્ભાવૈઃ ગુણૈરપ્યનુરઞ્જિતઃ

બલાદ્વિકોશમન્યોઽપિ હીયતે માયયા બલાત્ ।
જાયતે વર્ધતે ચૈવ દુઃખાયા સ પરિચ્છદઃ

રજ્વા ચ વિરૂપત્વં સ્થૂલાત્મા સ વિનશ્યતિ ।
એતદપ્રતિબન્ધસ્ય પુરુષસ્ય ગુણાન્તરમ્

પ્. ૧૫૯)
સાંપ્રતં શૃણુ વક્ષ્યામિ બુધ્યમાનગુણોદયમ્ ।
અજ્ઞત્વમસ્ય સહજં ઈશાનુગ્રહચોદનાત્

વિબુધ્યમાનભાવોઽયં દેહિનસ્સંપ્રવર્તતે ।
તત્પ્રસઙ્ગાદયં ધીમાન્ મહાનિદ્રાગતવ્યથઃ

પશુરાલોકયત્યગ્રે સંસારાર્ણવમવ્યયમ્ ।
ઉષ્ણોદકસુસંપૂર્ણમાશાપાશોર્મિસંકુલમ્

મહામોહતરં ગાઢ્યં રાગબુદ્બુદસંવૃતમ્ ।
ઇચ્છાદ્વેષાદિકલુષં સમનોઽયશીતલમ્

કામોગ્રસ્વાદુવિરસં ક્રોધનિર્ઘોષભીષણમ્ ।
યોન્યાવર્તસમાકીર્ણં માયાનિવિડકર્દમમ્

પ્. ૧૬૦)
વ્યાધિજન્મજરામૃત્યુ ભૃમનકનિષેવિતમ્ ? ।
સુખદુઃખભયં કાલે વેલાપરિચ્છદમ્

પશુહંસકુલૈર્વ્યાપ્તં પ્રકૂજદ્ભિરિતસ્તતઃ ।
રક્તમાંસકફાશ્શુક્લં ક્રમાદન્નાત્પ્રવર્તતે

શુક્લાદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તસ્માદન્નમયં જગત્ ।
તદન્નં પિણ્ડકબલૈઃ ગ્રાસૈરક્તન્તુ દેહિભિઃ

અન્તસ્થૂલાશયે પૂર્ણપ્રાણસ્થાપયતે ક્રમાત્ ।
ભુક્તપીતતદાહારં અતસ્તત્કુરુતે દ્વિધા

સંપ્રવિશ્યાન્નમધ્યે તુ પૃથગન્નં પૃથગ્જલમ્ ।
અગ્નેરૂર્ધ્વં જલં સ્થાપ્ય તદન્નઞ્ચ જલોપરિ

પ્. ૧૬૧)
જ્વલનોર્ધ્વં સ્વયં પ્રાણઃ સ્થિત્વાઽગ્નિં ધમતે શનૈઃ ।
વાયુના ધામ્યમાનોઽગ્નિરત્યુષ્ણં કુરુતે જલમ્

તદન્નમુષ્ણતોયેન સમન્તાત્પચ્યતે પુનઃ ।
દ્વિધા ભવતિ તત્પક્વં પૃથક્કિટ્ટં પૃથગ્રસમ્

કર્ણાક્ષિનાસિકાજિહ્વાદન્તશિશ્નાગુદાનખાઃ ।
મલાશ્રયાઃ કફસ્વેદવિણ્મૂત્રા દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

હૃત્પદ્મપ્રતિબદ્ધાસ્તુ સર્વનાડ્યસ્સમન્તતઃ ।
તાસાં મુખે પુનસ્સૂક્ષ્મં પ્રાણસ્થાપયતે રસમ્

રસેન તેન તા નાડીઃ પ્રાણઃ પૂરયતે પુનઃ ।
પ્રતર્પયતિ સંપૂર્ણાસ્તાસ્વદેહં સમન્તતઃ

પ્. ૧૬૨)
તતસ્તન્નાડિમધ્યસ્થં શરીરોષ્ણેન તાદૃશમ્ ।
પચ્યતે પચ્યમાનઞ્ચ ભવેત્પાકદ્વયં પુનઃ

ત્વઙ્મજ્જાસ્થિસમન્તાચ્ચ સ્નાયુશ્ચૈવ પ્રજાયતે ।
રક્તલોમાનિ માંસઞ્ચ કેશમેદસ્તથૈવ ચ

નાડ્યો વસાઽથપૂયશ્ચ મજ્જાપિ ચ કફસ્તથા ।
એતદન્નાત્સમુદ્ભૂતં શુક્લઞ્ચ પ્રસવાત્મકમ્

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં પઞ્ચવિંશતિઃ પટલઃ ।
ઈશ્વરઃ
શુક્લઞ્ચ રસસંયુક્તં યસ્માદ્દેહસ્ય સંભવમ્ ।
પ્. ૧૬૩)
ઋતુકાલે યદા શુક્લં નિર્દોષં યોનિસંસ્થિતમ્

તદા તદ્વાયુના ઘૃષ્ટં સ્ત્રીરક્તેનૈકતાં વૃજેત્ ।
વિસર્ગકાલે શુક્લસ્ય જીવઃકારણસંયુતઃ

યસ્ય યસ્યાશયાત્પાકાત્ ભોક્તુર્ભોગાય સર્પતે ।
સ તત્રૈવ રતિં યાતિ પ્રાક્ તનેનોપરઞ્જિતઃ

પ્રવિચારક્ષમો વાઽપિ નોદ્વહેત્તં વિચારિતમ્ ।
તચ્ચિત્તઃ તન્મયો ભૂત્વા ભુઙ્ક્તે ભોગાન્ બુભુક્ષિતઃ

અતીત્ય જીવં ભાવાનાં ઉચ્છ્રાય પતનં તથા ।
સંસૃતઃ પ્રવિશેદ્યોનૌ કર્મભિન્નૈર્નિયામતઃ

તચ્છુક્લં રક્તમેકસ્થં એકાહાત્કલલં ભવેત્ ।
પ્. ૧૬૪)
પઞ્ચરાત્રેણ કલલં બુદ્બુદાકારતાં વ્રજેત્

બુદ્બુદં સપ્તરાત્રેણ માંસપેશી ભવેત્તદા ।
દ્વિસપ્તાહાદ્ભવેત્પેશ્યાદ્રક્તમાંસં તદા દૃઢમ્

બીજસ્યેવાઙ્કુરાઃ પેશ્યાઃ પઞ્ચવિંશતિ રાત્રિભિઃ ।
પુનશ્ચ માસમાત્રેણ પઞ્ચધા જાયતે તુ સઃ

ગ્રીવા શિરશ્ચ સ્કન્ધૌ ચ પૃષ્ઠવંશસ્તથોદરમ્ ।
માસદ્વયેન સર્વાણિ તમસસ્સંભવન્તિ હિ

ત્રિભિર્માસૈઃ પ્રજાયન્તે સર્વાઙ્ગવ્યક્તસન્ધયઃ ।
માસૈશ્ચતુર્ભિરઙ્ગુલ્ય પ્રજાયન્તે યથાક્રમમ્

મુખં નાસા ચ કર્ણૌ ચ માસૈર્જાયન્તિ પઞ્ચભિઃ ।
પ્. ૧૬૫)
દન્તપઙ્ક્તિસ્તથા જિહ્વા જાયન્તે તુ નખાદયઃ

ઓષ્ઠૌ કપોલૌ જાયન્તે ષણ્માસાભ્યન્તરેણ તુ ।
વાયુર્મેઢ્રમુપસ્થઞ્ચ નાભિશ્ચૈવ પ્રજાયતે

સન્ધયશ્ચૈવ સર્વાણિ માસૈર્જાયન્તિ સપ્તભિઃ ।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંપૂર્ણં શિરઃ કેશસમન્વિતમ્

વિભક્તાવયવસ્સર્વં પુનર્માસાષ્ટકેન તુ ।
પઞ્ચ પઞ્ચાર્થસંયુક્તઃ પરિપક્વસ્સ તિષ્ઠતિ

માતુરાહારવીર્યેણ ષડ્વિધેન રસેન તુ ।
નાભિમૂલનિબન્ધેન વર્ધતે સ દિને દિને

તતઃ સ્મૃતિં લભેજ્જીવઃ સંપૂર્ણેઽસ્મિન્ શરીરકે ।
પ્. ૧૬૬)
સુખદુઃખં વિજાનાતિ નિદ્રાસ્વપ્નં પુરાકૃતમ્

મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ ।
નાનાયોનિ સહસ્રાણિ મયા દૃષ્ટાનિ જાયતા

અધુના જાતમાત્રોહં પ્રાપ્તસંસ્કાર એવ ચ ।
તત્ર શ્રેયઃ કરિષ્યામિ યેન ગર્ભો ન સંભવેત્

ગર્ભસ્થઃ ચિન્તયન્નૈવ મયં ગર્ભાદ્વિનિર્ગતઃ ।
અધ્યેષ્યામિ શિવજ્ઞાનં સંસારવિનિવર્તકમ્

એવં સ ગર્ભદુઃખેન મહતા પરિપીડિતઃ ।
જીવઃ કર્મવશાદાસ્તે મોક્ષોપાયમચિન્તયન્

યથા ગિરિવરાકાન્તઃ કશ્ચિદ્દુઃખેન તિષ્ઠતિ ।
પ્. ૧૬૭)
તથા જરાયુષા દેહી દુઃખી તિષ્ઠતિ વેષ્ટિતઃ

પતિતઃ સાગરે યદ્વા તદ્દુઃખં ભવતિ દારુણમ્ ।
ગર્ભોદકેન સિક્તાઙ્ગઃ તથાન્તે વ્યાકુલઃ પુમાન્

લોહકુંભે યથા ન્યસ્તઃ પચ્યતે ક્વચિદગ્નિના ।
ગર્ભકુંભે તથા ક્ષિપ્તઃ પચ્યતે જાઠરાગ્નિના

સૂચીભિરગ્નિવર્ણાભિર્ભિન્નસ્ય ચ નિરન્તરમ્ ।
યદ્દુઃખમુપજાયેત ગર્ભેહ્યેષ ગુણં ભવેત્

ગર્ભવાસાત્પરં વાસં કષ્ટં નૈવાસ્તિ કુત્રચિત્ ।
દેહેન દુઃખબહુલં સુઘોરમિતિ સંકુલમ્

ઇત્યેતદ્ગર્ભદુઃખં હિ પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્ ।
પ્. ૧૬૮)
ચરસ્કરાણાં સત્યાનાં ગર્ભે દુઃખં મહત્સ્મૃતમ્

ગર્ભાત્કોટિગુણં દુઃખં યોનિયન્ત્રપ્રપીડનાત્ ।
મૂર્છા ચ જાયતે તીવ્રા જાયમાનસ્ય દેહિનઃ

ત્રિભિશ્ચ કોટિભિશ્ચાણ્ડેશ્ચ્છન્નસ્તન્નિદ્રાદ્યકૂપકૈઃ ।
શરીરં સ્થૂલસૂક્ષ્માણિ દૃશ્યાદૃશ્યાભિરન્વિતમ્

તાવતીભિશ્ચ નાડીભિઃ કોટિભિસ્તત્સમન્વિતમ્ ।
પ્રસ્વેદમશુચિર્યાતિ રન્તસ્થં સ્રવતે બહિઃ

ઇતિ દેહગૃહઞ્જાતં નિત્યસ્યાનિત્યમાત્મનઃ ।
અવિશુદ્ધં વિશુદ્ધસ્ય કર્મભિસ્તસ્ય નિર્મિતમ્

ગર્ભમાસે મહદ્દુઃખં યોનિયન્ત્રપ્રપીડનાત્ ।
પ્. ૧૬૯)
બાલ્યે ચ દુઃખમજ્ઞાનાત્ કૌમારે ગુરુશાસનાત્

યૌવને કામરોગાત્તુ દુઃખમીર્ષ્યા યથા પુનઃ ।
કૃષિવાણિજ્યસેવાદિ ગોરક્ષાદ્યૈશ્ચ કર્મભિઃ

વૃદ્ધભાવે ચ જરયા વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડિતઃ ।
મરણે ચ મહદ્દુઃખં પ્રાર્થનાયાં તતોઽધિકમ્

રાજાગ્નિજલદાયાદ્યૈઃ ચોરશતૃભયં મહત્ ।
અર્થસ્યાર્જનરક્ષા વા દુઃખન્નાશે વ્યયે પુનઃ

કાર્પણ્યં મત્સરં દભ્રસ્તૃણવ્યાધિભયં મહત્ ।
અકાર્યે સંપ્રવૃત્તિશ્ચ દુઃખં વૈતીન્ધને સદા

અન્યોન્યાતિશયં દુઃખમન્યોન્યાભિભવે પુનઃ ।
પ્. ૧૭૦)
અન્તર્બહિઃ પ્રકોપશ્ચ દુઃખં રાજ્યે મહીભૃતામ્

અનિત્યતા પ્રભાવાનાં ઉચ્છ્રાયાઃ પતનં તથા ।
અન્યોન્યમહિમા ચૈવાન્યોન્યસ્યાપિ ભક્ષણમ્

અન્યોન્યાતિશયૈઃ પાતૈઃ સંભવા ભોગસંપ્લવાઃ ।
છિન્નભિન્નોપિ શસ્ત્રૈશ્ચ વ્યાધિભિશ્ચ પ્રપીડિતાઃ

દુઃખેન ત્યજતે દેહં ન વિરાગી કથઞ્ચન ।
ગાત્રં સ્વં ભિન્નમપ્યસ્ત્રૈર્વિકલઞ્ચેન્દ્રિયૈરપિ

નોત્સહેત પરિત્યક્તું તદ્ભાવગુણરઞ્જિતઃ ।
રાગઞ્ચ રઞ્જકં કસ્ય વિષયાનન્દલક્ષણમ્

યેન યુક્તં ક્ષયં યાન્તિ તિર્યઙ્માનુષદેવતાઃ ।
પ્. ૧૭૧)
નૌષધીર્ન ધનાદાનં ન માતા ન ચ બાન્ધવાઃ

શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું નરં કાલપ્રપીડિતમ્ ।
(સાધયાન્તં તપો જપ્યં યોગસિદ્ધિર્મહાત્મભિઃ

કાલમૃત્યુવશં પ્રાપ્ય જીર્યતે સાલસૈર્નરૈઃ ।
સુસાધન તપોજપ્યૈઃ યોગસિદ્ધૈર્મહાત્મભિઃ

કાલમૃત્યુરપિ પ્રાજ્ઞૈઃ જીર્યતે નાલસૈર્નરૈઃ ।
હાતાતમાતહા કાન્તે ક્રન્દત્યેવં સુદુઃખિતૈઃ

મણ્ડૂક ઇવ સર્પેણ પીડ્યતે મૃત્યુના જનઃ ।
બાન્ધવૈસ્તુ પરિષ્વક્તઃ પ્રિયૈશ્ચ પરિવારિતઃ

નિશ્વસન્ દીર્ઘમુષ્ણઞ્ચ મુખેન પરિશુષ્યતા ।
પ્. ૧૭૨)
ચતુરન્તે ચ ખડ્વાયાં પરિવૃત્ય મુહુર્મુહુઃ

સમૂઢઃ ક્ષિપ્યતેભ્યંગાનૂહસ્તાપાદાવિતસ્તતઃ ।
ખટ્વાત્તુ વાઞ્છિતે ભૂમિં ભૂમેઃ ખટ્વાં પુનર્મહીમ્

વિવસ્તૃસ્ત્યક્તલજ્જશ્ચ મૂત્રવિષ્ઠાનુલેપિતઃ ।
યાચમાનશ્ચ સલિલં શુષ્કકણ્ઠોષ્ઠતાલુકમ્

ચિન્ત્યમાનસ્તુ વિત્તાનિ કસ્યૈતાનિ મૃતે મયિ ।
પઞ્ચાઙ્ગૈઃ ખિન્નમાનશ્ચ કાલપાશેન કર્પિતઃ

મૃયતે પશ્યતામેવ ગલે ઘુરઘુરાયતે ।
જીવસ્તૃણજદૂકેવ દેહાદ્દેહાં વિશેત્ક્રમાત્

યોહમસ્મિન્ મલાકીર્ણે રમામિ ક્ષણભઙ્ગુરે ।
પ્. ૧૭૩)
નાનાવ્યાધિસમાકીર્ણે વિષયોરગભૂષિતે

મદોન્માદૈઃ વિમુચ્યન્તે વિનયાચારતસ્કરૈઃ ।
કામક્રોધભવૈસ્તાપૈઃ મુહુર્મુહુરતાપિતઃ

અત્યન્તે કેશબહુલે જરાવ્યાધિ ભયાકુલે ।
ચિન્તાશોકસુસંપૂર્ણે અહો દેવિ સુદુઃખિતઃ

ચર્માપિનદ્ધે દુર્ગન્ધવસાશોણિતકર્દમે ।
વિણ્મૂત્રરેતસ્સંપૂર્ણે કથમત્ર રમામ્યહમ્

દર્પણેષુ યથાચ્છાયા ચિત્રે રૂપં યથા સ્થિતમ્ ।
અનર્થાનિ મનોજ્ઞાનિ તદ્વદેતચ્છરીરકમ્

મહામાયોર્મિસન્તાને ત્રૈગુણ્યાવર્ત સઙ્કુલે ।
પ્. ૧૭૪)
તત્વગ્રાહસમાકીર્ણે પ્લવોદજ્ઞાનસાગરે

એતમર્ણવમાલોક્ય ભયાદ્વિહ્વલતાં ગતઃ ।
સુચિરં દીર્ઘનિશ્વાસમુત્સૃજ્ય પરિવેદ્ય ચ

અહો જગત્યજ્ઞત્વં સન્નિમગ્નમનાગમમ્ ।
પુત્રાગારાદિકૈશ્વર્ય વ્યાકુલીકૃતમાનસઃ

ત્વમાતા ત્વપિતા ચૈવ ત્વ દારાણિ સુતાઃ ત્વ વૈ ।
ત્વચાર્થાઃ ત્વ ચ મિત્રાણિ બાન્ધવાઃ ત્વ ગૃહાણિ વૈ

મોહોઽયમસ્ય જગતઃ કેનાપિ વિહિતઃ પુરા ।
પુત્રદારકુટુંબાર્થાઃ શતૃવત્પ્રતિભાન્તિ મે

યદાત્મના તુ તં કર્મ વાઙ્મનઃ કાયસંભવમ્ ।
પ્. ૧૭૫)
તસ્યાનુસદૃશં ભુઙ્ક્તે ફલમેકોઽન્યજન્મનિ

ઇતશ્ચેતશ્ચ વિત્તાનિ કર્મણા યેન કેનચિત્ ।
એષામાશ્રિત્ય ભોગાય કલ્પિતાસ્તેન દુઃખિતાઃ

યે બાન્ધવાઃ પ્રિયાસ્તસ્ય ધર્મરાજનિકેતનમ્ ।
સહાયા ન ભવન્ત્યેતે નાનુગચ્છન્તિ ગચ્છતામ્

જન્તુરેકસ્તુ મ્રિયતે જાયતે ચૈક એવ હિ ।
એકઃ સુકૃતમશ્નાતિ તથા દુષ્કૃતમેવ ચ

વિદિત્વૈવમસંમૂઢઃ કાલોદરગતં જગત્ ।
વૈરાગ્યમપરમાસ્થાય મૃગયત્યાત્મનો ગતિમ્

કેનોપાયેન સંસ્કારમિદમત્યુગ્રરૂપિણમ્ ।
પ્. ૧૭૬)
સન્તરિષ્યે સુખેનાહમચિરાદશુભાર્ણવમ્

દાનયજ્ઞતપોન્યાસવૈરાગ્યજ્ઞાનવૃત્તયઃ ।
નૌરિવોત્તારણાયેદં સંસારાંભોનિધે સ્મૃતઃ

યત્ફલં દાનયજ્ઞાદિ કર્મણા સમુપાર્જિતમ્ ।
તદસ્યાપ્યુપભોગેન ક્ષયમાયાત્યશેષતઃ

(તદસ્યાપ્યુપભોગેન ક્ષયમાયાત્યશેષતઃ ॥)
યજ્ઞાત્સ્વર્ગફલાવાપ્તિઃ તત્ક્ષયાત્પુરા ગતિઃ ॥
કર્મતઃ સ્વર્ગતો યસ્માત્ તસ્માદાવર્તનં પુનઃ

એવમાદિ ગુણોપેતા દાનજ્ઞાનાદિકર્મણા ।
સંપ્રદૃષ્ટા ગતિરિયં સર્વે તે ક્ષયધર્મિણઃ

પ્. ૧૭૭)
તપઃ સમ્યક્ સુતપ્તસ્ય સ્વર્ગમેવ પરં ફલમ્ ।
* * * * બહવઃ ક્ષયમત્ર વિશારદાઃ

ક્ષયમાયાતિ વિજ્ઞાનં કર્મસન્યાસમવ્યયમ્ ।
સન્યસ્તમપ્યવિજ્ઞાનાદુપ * * * * * *

* * * મવાપ્નોતિ ન્યાસકર્મરતસ્સદા ।
વૈરાગ્યવૃત્તિરપરા જ્ઞાનવૃત્તિસ્તથા પરા

મહદન્તરમર્થજ્ઞૈઃ અમરૈરપ્યુદાહૃતમ્ ।
* * * * * * * * * *
ગુણલક્ષણાઃ

પ્રધાનાશ્રયમાપન્નઃ પુનરાયાત્યધોગતિમ્ ।
જ્ઞાનાદપુનરાવૃત્તિઃ ભવેત્તદપિ કારિણી

પ્. ૧૭૮)
દાનાદિ વૈરાગ્યાન્તાચ્ચ કર્મણે * * * * * ।
* * * * * સર્વાઃ નિષ્ફલશ્ચાપ્યશેષતઃ

ક્રિયાશ્ચ વેદવિહિતા ણીયન્તે ચતુરઃ ક્રમાત્ ।
સ કામા કામિતફલા ન્યાસયોગાદિલક્ષણાઃ

યત્ * * * * * * * * * * * *
* * ।
* * * * * * * * * * * *
સ્મૃતાઃ

દાનયજ્ઞવ્રતાદીનિ દેવતાયા યદાગ્રતઃ ।
કર્માણિ વિનિવેદ્યન્તે સા તુ સન્યાસિકી ક્રિયા

યોગમારુહ્ય યત્કર્મ * * * * * * * * ।
યાસ્સમુદ્દિષ્ટાશ્ચતસ્રસ્ત્રિગુણાત્મિકાઃ

પ્. ૧૭૯)
ફલમાસાં પ્રવક્ષ્યામિ પુનરપ્યનુપૂર્વશઃ ।
યત્કિઞ્ચિદાર્જિતં પુણ્યં હિંસા પૂ * * * * *

* * * * * ફલે સંભોગાત્ ક્ષયમાગતે ।
શેષવૃત્તી ગુણમયી તિષ્ઠત્યેકાપ્યવિપ્લુતા

શેષવૃત્તિવશાત્સર્વે તતસ્તે ફલભો * * ।
* * * * * * * * * * સર્વજન્તવઃ

શરીરેણોપભુઞ્જન્તિ તાદૃશેનૈવ કર્મણા ।
સ્વર્ગે વા નરકે વાઽપિ યત્ર યત્ર યથા તથા

કૃતાનાં કર્મણાં * * * * * * * * *
।
* * ક્ત ક્રિયારંભાસ્સક્તાઃ કર્મફલેષિણમ્

પ્. ૧૮૦)
યેઽપ્યસઙ્કલ્પિતફલા વિધિકર્મ સવૈદિકમ્ ।
સન્યાસં યે પ્રકુર્વન્તિ કૃતાના * * * * *

* * * * * * * મહિંસાયાં પ્રલીયતે ।
અવ્યક્તે વા પરિક્ષીણે ગુણે નાશેન વિદ્યતે

ગુણૈશ્ચૈવા પરિક્ષીણે કથમેમાક્ષે * * * ।
* * * * * * * યોગભેદં સમાસતઃ

દ્વિવિધસ્તુ ભવેદ્યોગઃ સગુણો નિર્ગુણસ્તથા ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભાગેન શિવેન પરમાત્મના

સપ * * * * * * * * * * * *
* ।
નિર્ગુણં યોગં પ્રાપ્ય સગુણેન મુમુક્ષવઃ

પ્. ૧૮૧)
પ્રાપ્નુવન્ત્યેવ સામ્રાજ્યં ગુણૈઃ શાતિશયૈઃ પુનઃ ।
ભુક્ત્વા શાતિશયાન્ ભોગાન્ અન્તે તત્ર ગુણાત્મિકાન્

વ્રજન્ત્યનિચ્છમાનાશ્ચ પુનરપ્યધમાં ગતિમ્ ।
વિદ્યાયોગેન સિદ્ધાનાં દુઃખં સાતિશયાત્મકમ્

યદધઃ પાતો ભવતિ અતઃ કષ્ટતરં નુ કિમ્ ।
તસ્માત્ સાતિશયં યોગં સ વિદ્યાકલ્પનાયુતમ્

ગુણં પાશાત્મકં યોગમિષ્યતે ન વિમુક્તયે ।
અધુના કથયિષ્યામિ વિદ્યાયોગસ્ય નિર્ણયમ્

નિરાલંબેઽપિ દેવેશિ શૃણુષ્વ કથયામિ તે ।
ત્રિસરેણુભ્રમો વાયુરેણુકઃ પરિકીર્તિતઃ

પ્. ૧૮૨)
ચતુર્ભિરણુકૈર્માત્રૈઃ અર્ધમાત્રા અણુદ્વયમ્ ।
મનોવસ્થમણું વિદ્યાત્ વાક્ સ્થાને ચ અણુદ્વયમ્

જિહ્વાગ્રે ત્ર્યણુકં વિદ્ધિ નિસૃતાં માતૃકાં વિદુઃ ।
હ્રસ્વદીર્ઘપૢતાખ્યસ્તુ માત્રાત્રયમુદાહૃતમ્

પ્લુતાતીતા પુનર્દેવી ચતુર્થાંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
એકમાત્રં વદેચ્ચાષો દ્વિમાત્રં વાયસો વદેત્

ત્રિમાત્રસ્તુ મયૂરો વૈ એષા માત્રા વિકલ્પના ।
ઘણ્ટાનાદાન્તસંસ્થન્તુ વિરામો યઃ પ્રકીર્તિતઃ

તદ્વિનાદન્નદેન્નાદ્વં હૃદિસ્થં કણ્ઠસંપુટે ।
હૃદ્ગતેનૈવ ભાવેન અનાદી નાદમવ્યયમ્

પ્. ૧૮૩)
યદા વિભાવ્યતેઽવ્યક્તમર્ધમાત્રં તતસ્મૃતઃ ।
મનસા ચિન્તયેદ્યાવદ્ધૃદિસ્થન્નાભિ ભાષતે

અર્ધમાત્રાર્ધમિત્યુક્તમિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયમ્ ।
યદેતદક્ષરન્નામ અર્ધમાત્રાર્ધસંસ્થિતમ્

વિદ્યાયોગસ્સ વિજ્ઞેયો મુક્તિયોગસ્તતોઽન્યથા ।
સ વિદ્યસ્ય તુ યોગસ્ય નિર્ણયં સમુદાહૃતમ્

મોક્ષે હેતુરિતિ જ્ઞાનમેતદભ્યુપગમ્યતે ।
એતત્પ્રધાનિકં સર્વં સાંખ્યજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્

એવં જ્ઞાત્વા તુ દેવેશિ આચાર્યમિદમબ્રવીત્ ।
ભગવંસ્તીવ્રસંસારાદજ્ઞાનાવર્તસંકુલાત્

પ્. ૧૮૪)
ત્રાયસ્વ મામનુગતં શરણ્યં શરણાગતમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાદહં સર્વં વિજ્ઞાનામૃતમુત્તમમ્

જ્ઞાતુમિચ્છામ્યશેષેણ યથાવદ્ભવનાશનમ્ ।
પુરુષાવ્યક્તયોરેવં અન્તરં જ્ઞાનચક્ષુષા

જ્ઞાત્વા કૈવલ્યગુણભુક્ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે ષડ્વિંશતિઃ પટલઃ ।
ઈશ્વરઃ
વક્ષ્યે નિત્યપ્રબુદ્ધસ્ય ગુણોદયમતઃ પરમ્ ।
યથા તસ્ય મતિર્દેવિ જાયતે પરમે પદે

પ્. ૧૮૫)
વિચાર્ય નિપુણો ભૂત્વા તત્વત્રયમહામતિઃ ।
તત્વાતીતં યદાન્વેષી ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ

મોક્ષમિચ્છતિ યોગેન લિઙ્ગં સંગૃહ્યતે પુનઃ ।
લિઙ્ગહીનેત્વગમનં તસ્માદ્દેવિ ન સિધ્યતિ

ઇન્દ્રિયાર્થે યથા ચિત્તં નિત્યં ગચ્છતિ દેહિનામ્ ।
તયા ચૈવેન્દ્રિયાતીતે તસ્ય નૈકાકૃતે પદે

મનો ન ગોપમાજ્ઞેયં રૂપં ગૃહ્ણાતિ સર્વતઃ ।
નીયતે ચ યદા રૂપં ગચ્છતે * * * તદા

નાનાભાવં ભવેત્ક્ષીણે સ્વભાવે કેવલે સ્થિતે ।
તદા નિવર્તતે દેવિ અન્યથા ન નિવર્તતે

પ્. ૧૮૬)
મનો નિવર્તતે રૂપાન્ન વક્તું શક્યતે ક્વચિત્ ।
ન તત્ર કથયેત્કિઞ્ચિત્ કો વા પૃચ્છતિ સુન્દરિ

મન્તવ્યં તત્પરં બ્રહ્મ સઙ્કલ્પરહિતં યદા ।
સઙ્કલ્પઞ્ચૈવ વાચા ચ તસ્માત્પ્રાજ્ઞઃ પરિત્યજેત્

શિષ્યાચાર્યસ્ય સંબન્ધાત્ જ્ઞાત્વા તન્ન નિવર્તતે ।
તત્રૈવ તુ રતિં નિત્યં બુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞા સ્મૃતિર્મતિઃ

અનુચ્ચાર્યમસંદિગ્ધં સ્વરવર્ણવિવર્જિતમ્ ।
શિવં શાન્તં પરં સૂક્ષ્મં યો વૈ વેત્તિ સ શૈવવિત્

અક્ષરાદિષુ સર્વેષુ ક્ષરેષ્વક્ષરતઃ ક્રમાત્ ।
યે વદન્તિ તતો મૂઢાઃ ન તે શૈવસ્ય પારગાઃ

પ્. ૧૮૭)
પઞ્ચાશાક્ષરનિર્મુક્તં ક્ષરાક્ષરવિવર્જિતમ્ ।
બિન્દુનાદં પરિત્યજ્ય મન્ત્રગ્રામમશેષતઃ

દન્તોષ્ઠતાલુજિહ્વાયા સ્પન્દનં યત્ર દૃશ્યતે ।
અક્ષરત્વં કુતસ્તસ્ય ક્ષરત્વે વર્તતે સદા

યાવદુદ્ગિરતે વાચા યાવખ્યો પ્રવર્તતે ।
તાવત્તત્સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલસ્તુ તતોઽન્યથા

યત્કિઞ્ચિત્ ચક્ષુષા ગ્રાહ્યં શ્રવણાચ્છ્રૂયતેઽપિ વા ।
સર્વમેતદનિત્યન્તુ સ દેવાસુરમાનુષમ્

અક્ષરેષુ કુતો મોક્ષ આકાશે કુસુમં કુતઃ ।
સિકતાસુ કુતસ્તૈલં શશશૃઙ્ગે ધનુઃ કુતઃ

પ્. ૧૮૮)
ઇતિ દેવિ સમાખ્યાતં પ્રબુદ્ધસ્ય તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧૬ ૧।૨ ॥
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે સપ્તવિંશતિતમઃ પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
સકલો નિષ્કલશ્ચૈવ તથા સકલનિષ્કલઃ ।
સૂક્ષ્મો ભિન્નકલશ્ચૈવ શિવો જ્ઞેયોઽથ પઞ્ચધા

કીદૃશસ્સકલો દેવો નિષ્કલશ્ચૈવ તત્ર તુ ।
તૃતીયં ભેદમાખ્યા હિ યથા સકલનિષ્કલમ્

સૂક્ષ્મો ભિન્નકલશ્ચૈવ ભેદાનિ કથયસ્વ મે ।
ઈશ્વરઃ
પ્. ૧૮૯)
એતત્તે કથયિષ્યામિ પઞ્ચ ભેદાત્મકં શિવમ્

યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ ન પુનર્જન્મતાં વ્રજેત્ ।
વ્યોમવ્યાપી પરો દેવઃ પઞ્ચમન્ત્રો મહેશ્વરઃ

અષ્ટત્ત્રિંશત્કલાવિદ્ધો અ આમજ્યોતિરૂપવાન્ ।
સકલશ્ચેતિ યઃ પ્રોક્ત સ્વયં દેવો હ્યુમાપતિઃ

સકલપ્રકૃતિસ્થો હિ પ્રેરકે ચ સદા પુમાન્ ।
વ્યાપયેદ્ભુવનં સર્વં વ્યાપયેત્સર્વદેહિષુ

અવસ્થિતશ્ચ સર્વત્ર તેનાસૌ સકલસ્મૃતઃ ।
અવિકલ્પસમો ભાવો યત્ર મન્ત્રેણ યુજ્યતે

મન્ત્રાક્ષરપદૈઃ સર્વૈઃ સકલસ્તેન શબ્દ્યતે ।
પ્. ૧૯૦)
સ્થૂલસૂક્ષ્મેષુ ભૂતેષુ સ્થિતસ્સર્વશરીરિણામ્

પ્રધાનપુરુષવ્યાપી તેનાઽસૌ સકલસ્મૃતઃ ।
વ્યાપિત્વાત્સકલો દેવાઃ કલાતત્વં પ્રકીર્તિતમ્

કલાનાં નિલયો યસ્માત્ તેનાઽસૌ સકલસ્મૃતઃ ।
સકલઃ કુરુતે સૃષ્ટિં મન્ત્રસિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ

નાશયેત્સર્વવિઘ્નાનિ મુક્તિમન્તે કરોતિ સઃ ।
અપ્રમેયોહ્યનિર્દેશ્યો નૌપમ્યો રૂપવર્જિતઃ

સર્વતત્વપરઃ સૂક્ષ્મો નિષ્કલસ્તત્ર ઉચ્યતે ।
દેહતત્વપરિચ્છિન્ને નિનાદઃ સર્વદેહિનામ્

નાદકલયાઽતીતસ્સર્વોં નિષ્કલ ઉચ્યતે ।
પ્. ૧૯૧)
સકલેન વિનિર્મુક્તો બિન્દુનાદવિવર્જિતઃ

વ્યોમસ્થં નિષ્કલં તત્વં વાચ્યાવાચ્યવિવર્જિતમ્ ।
વિદ્યાવિદ્યાવિનિર્મુક્તં નિષ્કલં પરમં પદમ્

વ્યોમ્નિ સ્ફટિકસંકાશં જરામૃત્યુવિનાશનમ્ ।
મનસા મોક્ષસિધ્યર્થન્નિષ્કલે તુ લયં કુરુ

બિન્દુનાદાત્મકઞ્ચૈવ દૃક્ શ્રોત્રેન્દ્રિયગોચરમ્ ।
દૃશ્યઽત્રાર્ધવિમલં જ્ઞેયં સકલનિષ્કલમ્

નિષ્કલં તદ્વિજાનીયાત્ રૂપં સકલનિષ્કલમ્ ।
ઓંકારશબ્દતન્માત્રં શ્રૂયતે કથ્યતે ન ચ

ન ચ દૃશ્યતિ રૂપેણ જ્ઞેયં સકલનિષ્કલમ્ ।
પ્. ૧૯૨)
સકલં યોજયિત્વા તુ નિષ્કલં યોજ્યતે યદા

તદા વિચક્ષણૈર્જ્ઞેયં શિવં સકલનિષ્કલમ્ ।
દેહસ્થઃ સકલો જ્ઞેયો નિષ્કલો દેહવર્જિતઃ

ક્રિયાયોગાદિ ગમ્યોઽસૌ જ્ઞેયઃ સકલનિષ્કલઃ ।
ચતુર્થમાકાશમયં નાદાતીતમતીન્દ્રિયમ્

સદાશિવાખ્યમમલં રૂપં સૂક્ષ્મમિહોચ્યતે ।
પરમાણુસુસૂક્ષ્મત્વાત્ ભાવિતવ્યં નિરામયમ્

અત્યન્તગહનં સૂક્ષ્મપ્રાણાતીતમલક્ષણમ્ ।
પરમાણુસુસૂક્ષ્મોઽસૌ હૃદિ મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

પ્રેરતે ચ જગત્સર્વં સ વૈ સૂક્ષ્મઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્. ૧૯૩)
મન્ત્રાક્ષરપદૈરગ્રૈર્વિયસ્થં પશ્યતે સદા

જ્ઞાનયોગપ્રકાશાર્થં તજ્જ્ઞેયં સૂક્ષ્મદર્શનમ્ ।
પાપક્ષયાચ્ચ યોગાચ્ચ ધ્યાનસ્યોપચયાત્તથા

હૃજ્જ્યોતિર્મધ્યસંલીનં શિવં સૂક્ષ્મં સ પશ્યતિ ।
સર્વાન્તસ્થસ્સમાધિસ્થ અન્તઃકરણગોચરઃ

નેત્રૈઃ ન દૃશ્યતે સૂક્ષ્મં યોગિભિસ્તદુપાસ્યતે ।
ભૂજલાગ્ન્યનિલાકાશ રાજ્યે(આત્મે)ન્દુરવિરૂપવાન્

સ શિવઃ સર્વધર્માત્મા સ તુ ભિન્નકલો ભવેત્ ।
અકારાદિ ક્ષકારાન્તં રૂપં મન્ત્રકલાત્મકમ્

વિદ્યતે યસ્તુ બહુધા સકલો ભિન્ન ઉચ્યતે ।
પ્. ૧૯૪)
મન્ત્રાક્ષરપદૈઃ યસ્માત્ પદાર્થૈઃ સંસ્થિતા મતિઃ

ભિન્નાર્થવાચકૈશ્શબ્દૈઃ વિદ્યાભિન્નકલશ્શિવઃ ।
એવન્તુ દશધા જ્ઞેયં પુનર્જ્ઞેયન્તુ પઞ્ચધા

સપ્તધા ચ ચતુર્થાષ્ટૌ ચતુર્ભિઃ પુનરેવ ચ ।
શિવસ્સાઙ્ગોઽથ ગાયત્રી સદ્યાદ્યાઃ પઞ્ચ ચાપરે

વિદ્યેશા લોકપાલાસ્તાભિન્નૈકં સકલં શિવમ્ ।
ભિન્નાવસ્થમિદં જ્ઞાત્વા યોજયેત્સુસમાહિતઃ

ભિનત્તિપાશસંઘાતં તેન ભિન્નકલસ્મૃતઃ ।
એષ તે કથિતો દેવિ પઞ્ચવસ્થઃ પરશ્શિવઃ

જ્ઞાત્વૈવં મુચ્યતે પાશૈશ્શિવં યાતિ સ ચાવ્યયમ્ ।
પ્. ૧૯૫)
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં અષ્ટાવિંશતિ પટલઃ

દેવ્યુવાચ
સાર્વજ્ઞાદિગુણાદેવ ગીયન્તે સર્વતશ્શિવે ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
પશું પાશાન્ તથા તત્વાન્ ઉદ્ભવં પ્રલયં તથા ।
સર્વજ્ઞાનાદિદેવેશિ સર્વજ્ઞસ્તેન સોચ્યતે

સર્વૈશ્વર્યસુસંપૂર્ણાસ્સર્વાશ્રયનિરાશ્રયઃ ।
સર્વગઃ પરિપૂર્ણશ્ચ પરિતૃપ્તસ્સ ઉચ્યતે

અનાદિત્વાત્સ્વભાવશ્ચ સર્વાત્મા દૃઢગોચરઃ ।
પ્. ૧૯૬)
સ્વશક્ત્યા બોધયેદ્યસ્માત્ તસ્માદ્બોધઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઉત્પાદયેજ્જગત્કૃત્સ્નં ત્રૈલોક્યં સ ચરાચરમ્ ।
સ્થિતિનાશશ્ચ દેવેશસ્વતન્ત્રસ્તેન સોચ્યતે

નિત્યત્વાદજરત્વાચ્ચ સર્વજ્ઞત્વાચ્ચ શઙ્કરઃ ।
યોગૈરવ્યાહતત્વાચ્ચ અલુપ્તસ્તેન સોચ્યતે

અનાદિમધ્યનિધનં પરં વેત્તિ કશ્ચનમ્ ।
શક્તેરવ્યાહતત્ત્વાચ્ચ અનન્તસ્તેન સોચ્યતે

એતેહ્યઙ્ગા મહેશસ્ય વેદિતવ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ શિવં યાતિ અનામયમ્

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે એકોનત્રિંશત્પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
ષડ્વણૂરહિતેત્યેવં યત્ત્વયોક્તં મહેશ્વર ।
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશ વર્ણે હીનં યદા ભવેત્

ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છિતમ્ ।
તદહં તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્

પઞ્ચધા દેવદેવેશિ વેદિતવ્યં પ્રયત્નતઃ ।
વર્ણભેદસ્તુ જ્ઞાતવ્યં તત્ત્વભેદઞ્ચ તત્વતઃ

વાયુભેદં પુનસ્તસ્ય દેવદેવસ્ય કીર્તિતમ્ ।
દેવતાવસ્થાભેદઞ્ચ પઞ્ચ ભેદાસ્સમાસતઃ

પ્. ૧૯૮)
એભિભેદૈર્યદા હીનો દેવદેવે જગદ્ગુરુઃ ।
તદા તુ કથિતો દેવિ ષડ્વર્ણરહિતશ્શિવઃ

દેવ્યુવાચ
વર્ણભેદઃ કથં દેવ તત્વભેદશ્ચ શઙ્કર ।
વાયુભેદં પુનસ્તસ્ય દેવતાવર્ણભેદનમ્

એભિર્હીનં યદા દેવ સદ્ભાવં તસ્ય કીદૃશમ્ ।
તન્મમાચક્ષ્વ દેવેશ અત્ર મે સંશયો મહાન્

ઈશ્વરઃ
એતાનિ કથયિષ્યામિ યદ્યથા તુ વરાનને ।
તદ્ગતસ્તન્મયો ભૂત્વા શૃણુ એકાગ્રમાનસા

પ્. ૧૯૯)
વર્ણભેદં મયા ખ્યાતં તચ્છૃણુષ્વ વરાનને ।
વર્ણૈર્ગુપ્તં વિલુપ્તઞ્ચ તદ્યથા કથયામિ તે

અકારેણ વિલુપ્તેન ઓંકારશ્શિવવર્જિતઃ ।
તેન દેવિ વિલુપ્તેન પઞ્ચમેન સમન્વિતઃ

પઞ્ચમેન યદા હીનષ્ષષ્ઠસ્તત્ર પ્રકીર્તિતઃ ।
ષષ્ઠહીનં યદા દેવિ મકારસ્તત્ર દૃશ્યતે

તેન હીનં યદા દેવિ કથં ચન્દ્રનિભો ભવેત્ ।
યદા તેન વિહીનસ્તુ ષડ્વર્ણરહિતશ્શિવઃ

સકલસ્ય તુ તત્વસ્ય વર્ણૈર્હીનસ્તુ નિષ્કલઃ ।
ન લોપેન વરારોહે યસ્મિન્વક્રહલાકૃતિઃ

પ્. ૨૦૦)
તત્વે હીનં યદા દેવિ તસ્યૈવ કથયામિ તે ।
સપ્તતત્વાદિ દેહેઽસ્મિન્ મયા પૂર્ણમુદાહૃતા

ષડ્ભિસ્તત્વૈઃ વિહીનસ્તુ કર્તવ્યઃ પરમેશ્વરઃ ।
પઞ્ચ તત્વા સ્થિતા હ્યૂર્ધ્વમયશ્ચૈવ વ્યવસ્થિતઃ

તૈર્વિહીનં યદા દેવિ ષડ્વર્ણરહિતો ભવેત્ ।
વાયુભેદં પુનસ્તસ્ય કથ્યમાનમિદં શૃણુ

યસ્મિન્ યસ્મિન્ સ્થિતાસ્તે વૈ શ્રૂયતાન્તુ યથાક્રમમ્ ।
ઉદાનસ્સંસ્થિતો હ્યૂર્ધ્વે અપાનોઽધો વ્યવસ્થિતઃ

પ્રાણો મધ્યગતસ્તત્ર વ્યાનસ્સન્ધાનગોચરે ।
સમાનસ્સર્વગસ્તત્ર વ્યાપી તેષાં ધનઞ્જયઃ

પ્. ૨૧)
એભિસ્સર્વે યદા હીનો દેવદેવો જગદ્ગુરુઃ ।
તદા તુ કથિતો દેવિ ષડ્વર્ણરહિતશ્શિવઃ

બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્ર ઈશ્વરશ્શિવ એવ ચ ।
શક્તિનાદેન તુ યદા હીનં તૈર્વિહીનસ્તુ નિષ્કલઃ

સિતરક્તપીતકૃષ્ણં સ્ફટિકાભં મનોરમમ્ ।
એભિર્વર્ણૈર્યદા હીનં ષડ્વર્ણરહિતો ભવેત્

એભિર્વર્ણૈર્યદા હીનો બિન્દુરેકો વ્યવસ્થિતઃ ।
તદાન્તૌ પરમં શાન્તં વર્ણરૂપવિવર્જિતમ્

ન સ્વરવ્યઞ્જનં તત્ર ન રૂપં નૈવ ભાવના ।
ન મનો વિદ્યતે તત્ર ચિન્તા તત્ર ન વિદ્યતે

પ્. ૨૦૨)
ન તત્ર વિદ્યતે કિઞ્ચિત્ યજનો નાત્ર ગમ્યતે ।
દેવ્યુવાચ
અદ્યાહં દેવ જાનામિ જીવિતઞ્ચ સુજીવિતમ્

કિઞ્ચિદ્દોદૂયતે ચિત્તં તન્મમાચક્ષ્વ શઙ્કર ।
વ્યઞ્જનસ્વરનિર્મુક્તં વર્ણરૂપવિવર્જિતમ્

ત્વયા દેવ સમાખ્યાતં કથં વિજ્ઞાયતે પ્રભો ।
ઈશ્વરઃ
ગુરુપારં પરાદ્દેવિ સંપ્રદાયમિવોદિતમ્

ન ચાદ્મ કથયિષ્યામિ ગુરુવક્ત્રકલામૃતે ।
યથા યેન ચ ભાવેન ભાવજ્ઞઃ કથયેદ્ગુરુઃ

પ્. ૨૦૩)
તત્તથા તુ ન ચાન્યોસ્તિ શ્રદ્ધાતવ્યં હિ શોભને ।
યથા ચ ભાવમાભાવે ભાવં ભાવતિ શોભને

તથા તે કથયિષ્યામિ નિવૃત્તિં યેન યાસ્યસિ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં તૃંશત્પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
બહુચિત્તમિદં જ્ઞાનં નિશ્ચયો નોપપદ્યતે ।
તદેકં વચનઞ્ચિન્ત્યં યેન શ્રેયોઽહમાપ્નુયામ્

ઈશ્વરઃ
જ્ઞાનન્તુ બહુધા વ્યસ્તં લોકે સમુપદિશ્યતે ।
પ્. ૨૦૪)
જ્ઞેયન્તદ્વ્યતિરિક્તાન્ય જ્ઞાને જ્ઞેયં વિધીયતે

શિવશ્ચ કેવલશ્શુદ્ધ અશુદ્ધશ્ચાક્ષરૈઃ સહ ।
શુદ્ધા સ્વાભાવિકી મૂર્તિઃ અયત્નાદેવ જાયતે

ન હિ ગોશબ્દમાત્રેણ પયસઃ પ્રાપ્તિરિષ્યતે ।
વિશેષસ્તુ મધુક્ષીરો જલાનિ અમૃતાદિભિઃ

ઉક્તૈરપિ ન સંસ્પર્શાદોષ્ઠાભ્યાં જાયતે ફલમ્ ।
ઈશ્વરઃ
મુક્ત્યર્થન્તુ પ્રશંસન્તિ જ્ઞેયં ધર્મપ્રવેદિનઃ

વિજ્ઞાનાત્તુ ગુણાવાપ્તિઃ સંસ્પર્શાદિવ ધાતવઃ ।
રસેન્દ્રેણૈવ લોહાનાં કાલિકા સ્પર્શવેધિના

પ્. ૨૦૫)
હારિતાગ્નિસંયોગાદ્ધેમત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ।
સ્પર્શવત્ જ્ઞાનમુદ્દિષ્ટં અગ્નિવજ્જ્ઞેયમિષ્યતે

હારિતં પરમેશાન પશૂનાં પાશકાલિકા ।
સ્વકારણગુણાવેશાત્ તન્મયત્વં પ્રપદ્યતે

લભન્તે યોગિનસ્સર્વે વિજ્ઞાનાત્તુલ્યતાં તથા ।
સ્વેષુ સ્વેષુ તદૈશ્વર્ય કારણં તુલ્યધર્મતામ્

અવાપ્નુવન્તિ સર્વત્ર વિજ્ઞાનાત્પરમાર્થતઃ ।
વિજ્ઞાનાત્તુ વિશીર્યેત ત્રિવિધં બન્ધનઞ્ચ યત્

વિશીર્ણબન્ધનો જન્તુરિચ્છાશક્તિત્વમાપ્નુયાત્ ।
ઇચ્છાશક્તિગુણા વ્યાપ્ત્યા ન જન્તુર્દુઃખભાક્ ભવેત્

પ્. ૨૦૬)
સર્વકારણધર્મત્વં લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
દેવ્યુવાચ
શિવસ્ય પરિપૂર્ણસ્ય અધ્વાનન્તુ કથં ભવેત્

કીદૃશન્તુ શિવાધ્વાનં તત્ત્વતઃ કથયસ્વ મે ।
આકાશસ્ય યથા નોર્ધ્વં ન મધ્યં નાપ્યધઃ ક્વચિત્

એવં સર્વગતો દેવો અધ્વાનન્નૈવ વિદ્યતે ।
પશુભાવાપદાતીત્ય પતિભાવેન તિષ્ઠતિ

તત્તસ્ય ગમનં નામ સર્વગે ગમનં કુતઃ ।
ઉન્નમત્વં શિવત્વઞ્ચ પ્રયાતીત્યુપચર્યતે

સંબોધો ગમનન્નામ સર્વગે ગમનં કુતઃ ।
પ્. ૨૦૭)
દેવ્યુવાચ
સર્વવ્યાપીતિ દેવસ્તુ કથ્યતે મમ શઙ્કર

પક્ષ એવ વિરુદ્ધ્ઽયં કથં નિસ્સંશયો ભવેત્ ।
પત્રે પુષ્પે ફલે તોયે યદિ સર્વત્ર વિદ્યતે

સ્વગાઙ્ગકૃન્તનં દુઃખં કથં પૂજા વિધીયતે ।
સ્થાવરે જઙ્ગમે ચૈવ બીજાદ્યેષુ ચ સર્વતઃ

સ્વકાઙ્ગો દહનં દુઃખં કથં હોમેષુ યુજ્યતે ।
પત્રપુષ્પફલાદીનાં યદિ તત્ર ન વિદ્યતે

અવ્યાપિત્વં તદા તસ્ય સર્વવ્યાપી કથં ભવેત્ ।
અવ્યક્તે વ્યક્તતા નાસ્તિ રૂપવર્ણત્વવેદિનામ્

પ્. ૨૦૮)
વ્યાહૃતં યદિ ગૃહ્ણાતિ દત્તં ભોજમ?વાઞ્ચ્છયા ।
વ્યક્તરૂપં શરીરન્તુ વ્યક્તં વૈ કૃતકાત્મકમ્

કાલેનૈવ વિનશ્યન્તે યે યે વિગ્રહરૂપિણઃ ।
સર્વવ્યાપી ભવેદ્દેવઃ પૂજા દેહઃ પ્રશસ્યતે

લિઙ્ગપૂજાવિધિર્દેવ ન ચેષ્ટા મમ રોચતે ।
પ્રતિઘાતે વિલક્ષન્તુ આકાશં સર્વતોમુખમ્

શિલાસ્તંભજલૈઃ કુડ્યૈઃ પર્વતૈશ્ચ નિવાર્યતે ।
યદેતત્પ્રાક્ સમુદ્દિષ્ટમાકાશમજમવ્યયમ્

તદ્વદીશ્વરમવ્યક્તમસ્વતન્ત્રમચેતનમ્ ।
પરાધીનમકર્તારમજ્ઞં પ્રસવધર્મિણમ્

પ્. ૨૦૯)
વ્યાપ્યમવ્યાપકં ક્ષોભ્યં ગ્રાહ્યં સગુણમુચ્યતે ।
વિકારિણં સાતિશયં વ્યક્તમવ્યક્તલક્ષણમ્

અસર્વજ્ઞત્વમેતસ્ય યોનિભૂતમુદાહૃતમ્ ।
એષ ધર્મઃ સમુદ્દિષ્ટઃ શૂન્યસ્યાનીશ્વરત્વતા

ઈશ્વરઃ
વિદિત્વા તુ પુનર્દેવી ન મોહમુપયાસ્યસિ ।
ન તથા તુ પરં તત્વં વ્યાપયન્તં નિવાર્યતે

જલદર્પણમધ્યે તુ છાયારૂપં યથા વિશેત્ ।
નોત્સરેન્ન ચ ભિદ્યેત તદ્વદ્દેવો વિરોચતે

વ્યાપિનશ્ચાવિરોધી ચ નાવરુધ્યતિ કેનચિત્ ।
પ્. ૨૧૦)
સોન્તર્બહિસ્થિતો યો વૈ ન ચ કુત્રચિદાશ્રિતઃ ।
અનુમાનન્નચોપમ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ યન્મમ

સ્વભાવનિર્મલશ્શુદ્ધ અનુત્પન્નમલાઞ્જનઃ ।
ન શક્યં કિઞ્ચિત્તસ્યાથ પ્રવક્તું ગુણલક્ષણમ્

તતસ્તોયે યથા ચન્દ્રો દૃશ્યત્યાકાશસંસ્થિતમ્ ।
તદ્વત્સર્વગતો દેવસ્સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યતે

સ ચ યોગેન દૃશ્યેત પ્રત્યક્ષં જલચન્દ્રવત્ ।
ક્ષીયતે વર્ધતે ચન્દ્ર અસ્થિરો વિષમશ્ચલઃ

વિકારિત્વમુપાયાતિ ઉત્પન્નશ્શશલાઞ્છનઃ ।
અમાયી નિર્વિકારી ચ બહિરન્તે ચ સંસ્થિતઃ

પ્. ૨૧૧)
સમાયી બિંબસંક્રાન્તો ખે સ્થિતો ન તુ તજ્જલે ।
મલિનેઽપિ સ્વદેહે તુ દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ

ઉપદેશેન દેવેશિ પ્રત્યક્ષં જલચન્દ્રવત્ ।
યથા શરીરમધ્યેઽપિ પ્રત્યક્ષઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિદ્યમાનો ન દૃશ્યેત તથા પત્રફલાદિષુ

સ્વભાવેન હિ તત્રસ્થા ખે તુ દૃશ્યતિ ચન્દ્રમાઃ ।
ઉપદેશેન દેવેશિ પ્રત્યક્ષં સર્વતસ્થિતઃ

પત્રપુષ્પફલાદીનાં મલત્વાન્ન ચ દૃશ્યતે ।
યથા ત્વં દેવિ સંમૂઢા અસંગ્રાહ્યે વ્યવસ્થિતાઃ

મણૌ તોયે યથાદર્શે દૃશ્યન્તે રશ્મિમાલયઃ ।
પ્. ૨૧૨)
એવં પત્રેષુ પુષ્પેષુ દૃશ્યતે પરમેશ્વરઃ

પત્રપુષ્પફલાદીનાં બીજાદ્યેષુ ચ સર્વતઃ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્સંસ્થિતસ્તત્ર દૃષ્ટ્વા તન્નવિકલ્પના

પત્રપુષ્પફલાદીનાં બીજાદ્યેષુ ચ સર્વતઃ ।
વિદ્યમાનોઽપિ તેષ્વેવ સૂક્ષ્મત્વાન્ન તુ વિદ્યતે

દહ્યમાનેષુ બીજેષુ સૂક્ષ્મત્વાન્ન તુ દહ્યતે ।
તેજોગ્નિ મણિકાંસાનાં આકાશે દર્શને તથા

આપશસ્ત્રાનિપાકેન ન હિ વેદોઽત્ર દૃશ્યતે ।
એષં પત્રફલાદીનાં બીજાદ્યે પ્રસવેષુ ચ

સૂક્ષ્મત્વાદ્દેવદેવસ્ય ચ્છેદદાહો ન દૃશ્યતે ।
પ્. ૨૧૩)
સર્વતઃ પાણિચરણં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્

સર્વવ્યાપિ સ્વરૂપેણ તત્વં સર્વગતં યતઃ ।
તસ્માત્તન્ન વિકલ્પેત અવિચારેણ શોભતે

પ્રત્યક્ષે દૃશ્યમાને તુ હેતુસ્તત્ર ન કારણમ્ ।
સર્વાભાસન્નિરાભાસમરૂપસર્વરૂપકમ્

નૈકદેશસ્થિતત્વાચ્ચ તસ્ય આવાહનં કુતઃ ।
સર્વવ્યાપિ શરીરે સ્વે પઠ્યતે વર્ણસંહરૌ

યોગપીઠસ્ય શબ્દેન તથા પૂર્વસ્થિતેન તુ ।
યતસ્વદેહે પઠિતો નિરોધોઽસ્ય કુતસ્મૃતઃ

સર્વસાન્નિધ્ય શબ્દેન સ્વતનૌ પઠિતો યતઃ ।
પ્. ૨૧૪)
સાન્નિધ્યકારણઞ્ચૈવ વિરોધઞ્ચ ન વિદ્યતે

એવમેતાનિ રૂપાણિ તથાન્યાનિ શિવસ્ય તુ ।
વિધિસામગ્ર્યહેતૌ તુ કીર્તિતા હીનશાસને

આવાહનઞ્ચ દેવેશિ ક્રિયાત્મકવિસર્જનમ્ ।
નચૈતદર્થવાદસ્તુ વિધિવાદઃ પ્રકીર્તિતઃ

વિધિવાદં સમાસાદ્ય દેવા બ્રહ્મપુરોગમાઃ ।
ઐશ્વર્યમતુલં લાભમમરત્વઞ્ચ શાશ્વતમ્

ભુક્તિમુક્તિપદં શાસ્ત્રં શૈવં નામ મહાત્મને ।
નહિ દોષો વિશોધો વા ઉભયાર્થપ્રસિદ્ધિદઃ

દેવ્યુવાચ
પ્. ૨૧૫)
રથ્યાપુરુષવદ્દોષો ભવતીતિ શિવેન્યથા ।
પ્રદેશિનીતિ વૃત્તિઃ સ્યાન્ન તુ સર્વગતા વિભોઃ

ઈશ્વરઃ
લક્ષાલક્ષમયો દેવઃ શિવઃ પરમકારણઃ ।
અર્ચાયાં લક્ષણોપેતં જપયોગે તથૈવ ચ

મનોબુદ્ધિરહંકારમન્તઃકરણસંજ્ઞિતમ્ ।
તદેવ સ્થાનમિત્યુક્તં મનોબુદ્ધ્યાદિ કલ્પિતમ્

સઙ્કલ્પબુદ્ધિરહિતમહંકારવિવર્જિતમ્ ।
સ્તુત્યાદિવિધિ નિર્મુક્તં પરાપસ્થમિદં સ્મૃતમ્

સ તુ સર્વગતો દેવી લક્ષાલક્ષવિવર્ણિતઃ ।
પ્. ૨૧૬)
દેવ્યુવાચ
યદિ સર્વગતો દેવસ્સર્વાવસ્થોષ્વવસ્થિતઃ

તસ્માત્ સ્થાનવિકલ્પસ્તુ ન તત્કુર્યાન્મહેશ્વર ।
ઉભયાર્થપ્રસિધ્યર્થં શૈવં જ્ઞાનમુદાહૃતમ્

સર્વવ્યાપી મહેશાનો મુક્તૌ કો દોષમાવહેત્ ।
ઈશ્વરઃ
સર્વઙ્ગતેષુ ભગવાન્ ન હિ દેહેષુ પૂજ્યતે

લિઙ્ગેઽથવાન્યત્ર શુભે સંપૂજ્યો ભગવાન્ શિવઃ ।
આવાહનમનુધ્યાનં મનો ભુક્તિ નિરોધનમ્

શિવેન સહ સંયોગં ચિન્તયેન્મનસા ધિયા ।
પ્. ૨૧૭)
અર્ચયેત્ સકલં દેવં જપેત્સકલનિષ્કલમ્

ધ્યાયેજ્જ્યોતિર્મયં સૂક્ષ્મં કલાભિન્નં તુ તર્પયેત્ ।
વ્યોમ્નિ સ્ફટિકશુદ્ધાભં જરામૃત્યુવિનાશનમ્

મનસા મોક્ષસિધ્યર્થં નિષ્કલન્તુ લયં કુરુ ।
સ્નાને તુ નિર્મલો મન્ત્રી જપાત્સિદ્ધિર્ન સંશયઃ

પૂજાયાં સન્નિધાવેવ હોમેનૈવ ફલપ્રદઃ ।
ધ્યાનેન સર્વગં દેવં યોગયોગિત્વમાપ્નુયાત્

વ્રતેન કાયશુદ્ધિઃ સ્યાત્ દીક્ષાયાં મુક્તિરિષ્યતે ।
આવાહનં સ્થાપનઞ્ચ સાન્નિધ્યં સન્નિરોધનમ્

વિધૌ સ્થિતાનિ નામાનિ કર્મણાં કથિતાનિ તુ ।
પ્. ૨૧૮)
ન ચૈવાવાપ્યતે કશ્ચિન્ન ચ કશ્ચિન્નિવેશ્યતે

નિરુધ્યતે ન દેવેશિ સાન્નિધ્યં ક્રિયતે ન ચ ।
વ્યાપી મન્ત્રસ્વરૂપેણ ચિન્તયન્તિ પરં શિવમ્

તદા વાહનમિત્યુક્તં ક્ષમસ્વેતિ વિસર્જનમ્ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં એકત્રિંશત્પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
મનો હિ ચલતે નિત્યં પ્રવહ્વઞ્ચલતે બલાત્ ।
સમાધિસ્થોઽપિ દેવેશ કથં તિષ્ઠતિ નિશ્ચલઃ

ઈશ્વરઃ
પ્. ૨૧૯)
કર્મસન્યાસયોગઞ્ચ મતિયોગં મહત્તથા ।
યોગઃ પઞ્ચવિધઃ પ્રોક્તઃ પુનરાવૃત્તિલક્ષણઃ

પુનરાવૃત્તિયોગેન યે સત્તા વરવર્ણિની ।
તેષાં હિ ચલતે નિત્યં કર્માસક્તમનસ્સદા

દેવ્યુવાચ
કર્મયોગઞ્ચ સંયાસં મતિયોગં મહત્તથા ।
એતેષાં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હતિ

ઈશ્વરઃ
અભિમાનાત્મકં યોગ કર્મશબ્દાભિશબ્દિતમ્ ।
તદેવં કૃતકૃત્યઃ સન્ ન્યસ્તે સન્યાસ ઉચ્યતે

પ્. ૨૨૦)
સહ તૈશ્ચૈવ વૈરાગ્યં સંયોગઃ પ્રકૃતેર્જયઃ ।
અતીત્ય પ્રકૃતૌહ્યષ્ટૌ વર્તન્તે પુરુષેશ્વરા

ચત્વારઃ કથિતા યોગા મહદ્યોગં યથા ભવેત્ ।
ઉપર્યુપરિ વર્તન્તે યોગિનો યોગવર્ધનૌ

તથૈવ ચ પ્રલીયન્તે યોગધર્માસ્વકર્મસુ ।
દ્વૈતભાવાર્થસંસિદ્ધા પુનઃ સૃષ્ટિં વ્રજન્તિ તે

અણિમાદિગુણા લક્ષાદ્રૂપાદિગ્રહણાત્મિકાઃ ।
નિરોધાદ્યોગસંસિદ્ધિઃ મોક્ષસ્તેષાં ન વિદ્યતે

અણિમાદિગુણાન્ પ્રાપ્ય અઙ્ગવિઙ્કાન્ મહેશ્વરાન્ ।
નાસૌ સાયુજ્યમાપ્નોતિ ન ભવેદ્યાવદેકતા

પ્. ૨૨૧)
ઓંકારતત્પરાધે તુ રેચકે પૂરકે સ્થિતાઃ ।
ન તેષાં તુ પરં સ્થાનં આત્મેન્દ્રિયનિષૂદનાત્

પ્રણવો વાયુરધો નાડી ઉદાનોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતમ્ ।
એતત્સંશયયોગીનાં ગતાનાં પુનરાગમઃ

ગમાગમનસંયુક્ત નિરુદ્ધાગ્રન્થિપઞ્જરે ।
વિદ્યા યોગાત્મિકા દેવિ વિદ્યાભાવાધિગચ્છતઃ

ભવાન્તરયુગાપેક્ષિ સવિદ્યસ્યોપજાયતે ।
અવશ્યાવેશ્યયોગિત્વાત્તે તુ વ્યાપ્યમુદાહૃતમ્

યે કેચિત્કારણાભાવાન્ન તે મુક્તાસ્તદાત્મકાઃ ।
ન યોગી યુઞ્જકઃ કશ્ચિન્ન ચ ચક્ષુર્નિમીલિતમ્

પ્. ૨૨૨)
નાસાગ્રવીક્ષણઞ્ચૈવ ન તુ યોગં પ્રશસ્યતે ।
દેવ્યુવાચ
સાવલંબેહ્યનિત્યત્વં નિરાલંબેપિ શૂન્યતા

પક્ષદ્વયેઽપિ દોષોઽસ્તિ કિં તદ્ધ્યાયન્તિ યોગિનઃ ।
ઈશ્વરઃ
યથા શિશુરકિઞ્ચિજ્જ્ઞો મૂઢોપ્યુક્તા ન શાયિતઃ

પરતત્ત્વમજાનન્તઃ પુરુષા બાલકોપમાઃ ।
અજ્ઞાયમાને તજ્જ્ઞાનં જ્ઞાતે સત્ જ્ઞેયમિષ્યતે

જ્ઞેયોદ્ભવઞ્ચ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં તત્તદાત્મકમ્ ।
દેવી
પ્. ૨૨૩)
યથા તજ્જ્ઞેયયોગેન મનસ્થાસ્યતિ નિશ્ચલમ્

એતન્મે નિશ્ચિતં બ્રૂહિ અત્ર મે સંશયો મહાન્ ।
ઈશ્વરઃ
મનસ્તુ કથયિષ્યામિ ચતુર્ભેદસમાયુતમ્

યન્ન કસ્યચિદાખ્યાતં તદદ્ય કથયામિ તે ।
સાત્વિકં રાજસઞ્ચૈવ તામસઞ્ચ વિશેષતઃ

કથયામિ સમાસેન યોગભેદક્રમેણ તુ ।
ચતુર્થન્તુ મહદ્યોગં અનૌપમ્યમનામયમ્

તાનિ પ્રવક્ષ્યામિ મનસં મનસે ચેષ્ટિતાનિ તુ ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ ઉન્મનત્વં સ ગચ્છતિ

પ્. ૨૨૪)
સંશિષ્ટશ્ચ સ્વલીનશ્ચ વિક્ષિપ્તો ગતિરાગતિઃ ।
મનશ્ચતુર્વિધં પ્રોક્તં ભેદં તસ્ય ઇમં શૃણુ

ન મનો નાપિ મન્તવ્યો નમન્તા ચ ન વિભાવ્યતે ।
સ્વલીનો વિષયૈર્મુક્તા એકીભૂતસ્સુષુપ્તવત્

વિષયાન્ ગૃહ્ણમાનોઽપિ જ્ઞેયત્વમધિગચ્છતિ ।
ન ચ તૈર્યુજ્યતે જ્ઞાતસ્સં શિષ્ટસ્સ તુ ઉચ્યતે

અજ્ઞાનાત્ ગચ્છતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદજ્ઞાનમેવ ચ ।
ચલતે યસ્ય દૌર્બલ્યાત્ તસ્યાઽસૌ ગતિરાગતિઃ

જ્ઞાનેન શિષ્યતે યસ્માત્ ઇન્દ્રિયાર્થ પરાયણઃ ।
ત્રિકાલમાતલો નિત્યં સ તુ વિક્ષિપ્ત ઉચ્યતે

પ્. ૨૨૫)
સ્વલીનશ્ચોત્તમસ્તત્ર ગુણાતીતો નિરામયઃ ।
મધ્યમસ્સ તુ વિજ્ઞેયો સંશિષ્ટસ્સાત્વિકઃ સ્મૃતઃ

અધમશ્ચ ફલક્ષુદ્રો રાજસો ગતિરાગતિઃ ।
તામસઃ સ તુ વિક્ષિપ્તઃ ચતુર્થોહ્યધમો મતઃ

ગુણાત્મકઃ સમુદ્દિષ્ટો મનઃ પ્રાયશ્ચ દેહિનામ્ ।
નિર્ગુણત્વેઽધિકત્વેન યત્ર લીનો ભવિષ્યતિ

એકીભાવગતશ્શાન્તે સ્વકાલેનૈવ ગૃહ્યતે ।
સુષુપ્તાદધિકત્વેન ચેતિ નાત્ર વિશેષણમ્

ન શક્યન્તે તદાખ્યાતું ન ચ તસ્ય તુ ધારણા ।
ન ચાન્યો જ્ઞાપકસ્તત્ર યાવન્નસ્વતસ્વયમ્

પ્. ૨૨૬)
મનસશ્ચ સુલીનશ્ચ યત્સુખં હ્યાત્મસાક્ષિકમ્ ।
યોગાવસ્થા પરા હ્યેષા પ્રાહુર્યોગવિદો જનાઃ

યદા મનઃ પરે તત્વે લબ્ધલક્ષો નિલીયતે ।
તદાહ્યશેષવિજ્ઞાનં વિનાશમુપગચ્છતિ

યસ્ય સર્વગતો ભાવઃ સ બાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતઃ ।
ચલિતોઽપિ મનસ્તસ્ય ચલિત્વા યાસ્યતે કુતઃ

જ્ઞાનં તત્વાર્થસંબોધ આત્મધ્યાનપ્રકાશતા ।
જ્ઞેયં સર્વસમત્વઞ્ચ ધ્યાનાન્નિર્વિષયં મનઃ

નિરાધારો નિર્વિકલ્પઃ સર્વાલયવિવર્જિતઃ ।
નિર્ગુણો લક્ષ્ય રહિતઃ શિવયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્. ૨૨૭)
મતઃ કોષ્ઠિણતો યસ્ય અન્તસ્થઃ સુસમાહિતઃ ।
યથા વાયુઃ સુશીઘ્રોઽપિ મુક્ત્વાઽકાશં ન ગચ્છતિ

જ્ઞેયં વિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય વિષસ્થોઽપિ નિશ્ચલઃ ।
ભુઙ્ક્તે તુ વિષયાન્ સર્વાન્ નાસૌ લેહ્યલેપકઃ

યસ્ય સર્વગતો ભાવો જ્ઞેયાવસ્થો નિરન્તરઃ ।
કાયાનુબન્ધિચલિતે નાઽસૌ ચલતિ નિશ્ચલઃ

યસ્યા જ્ઞેયમિદં સર્વં મનસ્ત્વભ્યસ્ય નિશ્ચલઃ ।
એવં યોનિજિતો ધીરૈસ્સ ગત્વા કિં કરિષ્યતિ

ક્ષીરક્ષયે યથા વત્સઃ સ્તનાન્માતુર્નિવર્તતે ।
રાગક્ષયે તદા પુંસાં મનશ્શીઘ્રં નિવર્તતે

પ્. ૨૨૮)
ચલાચલશરીરાર્થં ચિત્તવૃત્તિરપેક્ષ્યતે ।
સ ચ ત્યાગી શરીરસ્ય સુરુદ્ધો ન ભવિષ્યતિ

ઇચ્છાદ્વેષૌ સુખં દુઃખં વિરાગો જ્ઞાનમેવ ચ ।
ત્રયોદશ વિધસ્તેન કરણં નિશ્ચલીકૃતમ્

સ્વભાવાચ્ચલમન્યત્તુ ચલં વા કેન ચાલ્યતે ।
નિશ્ચલં ન કદાચિત્ સ્યાત્ અયુતસ્ય યુતસ્ય વા

દેવ્યુવાચ
પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ (દેહસ્થા) મનઃ પઞ્ચ ચ દેવતાઃ ।
પુર્યષ્ટકં ચ તન્માત્રં બુધ્યહંકારમેવ ચ

એભિસ્તુ વ્યાકુલી ભૂત્વા વાયવો મનસા યુતાઃ ।
પ્. ૨૨૯)
ચલતે તુ સદા દેવિ સુખદુઃખેન મોહિતાઃ

સુખદુઃખમયો મોહ અનેન ચલતે મનઃ ।
યસ્ય તુલ્યસુખં દુઃખં મનસ્તસ્ય સુનિશ્ચલમ્

દેવ્યુવાચ
અક્ષ્ણાન્નિમીલનઞ્ચૈવ નાસાગ્રસ્ય તુ વીક્ષણમ્ ।
ન યોગી યુઞ્જકશ્ચૈવાર્થતસ્તુ ત્વયા વિભો

સાવલંબં નિરાલંબં ન યોગમુભયાત્મકમ્ ।
કથં યોગં મહાદેવ જ્ઞેયસ્ય કથયસ્વ મે

ઈશ્વરઃ
ન યોગકરણઞ્ચાત્ર આધારાલંબનં ન ચ ।
પ્. ૨૩૦)
હૃચ્ચાતિનાસિકાગ્રસ્ય વીક્ષણાન્ન નિમીલનમ્

કિઞ્ચિદાભાસમાત્રન્તુ જ્ઞાત્વા તુ પરમાં તનુમ્ ।
પ્રતિપૂરિતવદ્વાયુઃ સૂક્ષ્મેણ સુષિરેણ તુ

ગતા ન જ્ઞાયતે યદ્વત્ જ્ઞેયયોગં તથૈવ હિ ।
દેવ્યુવાચ
વાયુપૂર્ણશરીરન્તુ દૃતિવલ્લક્ષ્યતે પ્રભો

કૃતકેન તુ કર્તવ્યં કિં બાહ્યકૃતકાત્મકમ્ ।
કૃતકસ્ય તુ અધ્વાનં જ્ઞાતવ્યં સર્વથા વિભો

જ્ઞેયસ્ય કૃતકં નાસ્તિ અધ્વાનં ન ચ કલ્પના ।
એતન્મે સંશયં દેવ યત્ત્સત્યં તદ્બ્રવીહિ મે

પ્. ૨૩૧)
ઈશ્વરઃ
અનાખ્યે યસ્ય તત્ત્વસ્ય નિર્ગુણસ્ય યશસ્વિની ।
ગુણવદ્ગ્રહણં કૃત્વા કથયેત્પરમેશ્વરમ્

કિઞ્ચિદાભાસમાત્રન્તુ ક્રતૂ કથયેચ્છિવમ્ ।
પ્રક્રમાધ્વાનમાર્ગન્તુ ઉચ્ચારકરણાનિ ચ

સ્થાતવ્યન્તુ વરારોહે પરિત્યાજ્યમશેષતઃ ।
એવં સ નિર્જિતો તિષ્ઠેત્ મનો દુર્જયચઞ્ચલમ્

ચલતે ન કદાચિત્ સ્યાત્ જ્ઞેયાવસ્થો ભવેત્સદા ।
અનિર્જિતો યથા મલ્લો દર્પણીકુરુતે બહૂન્

નિજિતં તિષ્ઠતે ધીરઃ તથા જ્ઞેયવિદાં મનઃ ।
પ્. ૨૩૨)
ન હિ ગન્તા ભવેત્કશ્ચિત્ ગન્તવ્યઞ્ચ ન વિદ્યતે

ગમાગમનનિર્મુક્તો ઘટાકાશેવ તિષ્ઠતિ ।
ઘટસંવૃતમાકાશં નીયમાનમિતસ્તતઃ

ઘટો નિર્યાતિ નાકાશં શિવોહ્યેવં નભોપમઃ ।
કદલીસારવદ્દેહં વૃતં તત્વદલૈસ્સ્થિતમ્

તસ્માત્તત્વદલત્યાગી વ્યયવદ્ભવતે તદા ।
નિરાકારાત્મવિજ્ઞાને ભાવનાગતચેતસઃ

મોક્ષોલ્પીયસ્ય નોત્કણ્ઠઃ સ મોક્ષમધિગચ્છતિ ।
મોક્ષો નામ સ વિખ્યાતો સ શરીરો નિરાકૃતિઃ

અચિન્ત્યો નિર્ગુણો મોક્ષો ન તુ મોક્ષો લયાન્વિતઃ ।
પ્. ૨૩૩)
ન મોક્ષસ્ય ભવેત્તસ્માત્ ન ચાધ્વાનં કદાચન

સર્વત્ર વિગતા દૃષ્ટિઃ સ મોક્ષો મોક્ષવાદિનામ્ ।
બાહુશો યસ્તુ વૈરાગ્યં આત્મા નિર્વ્યાપિતસ્તુ યૈઃ

તેષામન્યોઽપિ નાસ્ત્યત્ર ગત્વા નિરુપપત્તિકમ્ ।
એવમન્યેઽપિ યે કેચિત્ નિર્વાપ્યન્તે વિરાગિતામ્

તથા તેઽપિ ગમિષ્યન્તે નિર્વાણં પ્રથમં યથા ।
યથા શિલાશ્રિતં તોયં ક્ષપિતં સૂર્યરશ્મિભિઃ

તથા નિર્વાપિતોહ્યાત્મા ગતો નિરુપપત્તિકમ્ ।
ન તત્તોયગતં ભૂમ્યા ન ચ તત્રૈવ તિષ્ઠતિ

ન ચ તત્ કેનચિત્ પીતં ગતો નિરુપપત્તિકમ્ ।
પ્. ૨૩૪)
એવં ગ્રાહ્યાત્મવૈરાગ્યં યદુક્તં ગુરુણા હિતમ્

ગતાધ્વાનમયં ભાવં તદેકન્તુ સનાતનમ્ ।
કા હ્યાશા મોક્ષવાદીનાં યત્ર સર્વે ક્ષયં ગતાઃ

એતદત્યન્તવૈરાગ્યમપિ સત્વસુખાવહમ્ ।
યન્નાસ્તિ તત્ર સન્તોષં પ્રાયઃ કશ્ચિત્કરિષ્યતિ

સ મુક્તો નિર્વિકલ્પસ્તુ સ વિકલ્પસ્તુ બધ્યતે ।
નદીનાં સાગરં પ્રાપ્ય નામરૂપં નિવર્તતે

તે તત્ર ન વિજાનન્તિ પરસ્પરવિશેષણમ્ ।
ન ચાન્યો જાયતે તત્ર ઉદકસ્ય વિશેષણમ્

તત્ર ક્ષયં ગતા નદ્યસ્સદપ્યેકો મહોદધિઃ ।
પ્. ૨૩૫)
એવં નદ્યુપમો દેહી નિર્વાણં સાગરોપમમ્

નિર્મમાસ્તે તુ તિષ્ઠન્તિ સાગરાશ્રિત સિન્ધવઃ ।
તિષ્ઠતે નિશ્ચલત્વં હિ તૃપ્તિસ્થં તસ્ય જાયતે

સુખદુઃખં ન સંવેત્તિ ગૃહ્ણાતિ શિવજાન્ ગુણાન્ ।
અભાવે ભાવમાલંબ્ય ભાવં કૃત્વા નિરાશ્રયમ્

આત્મસંસ્થં મનઃ કૃત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્ ।
અભાવે ભાવમાશ્રિત્ય ભાવલીનોપ્યશઙ્કિતઃ

વિભુરિતિ સમન્તવ્યો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
અભાવસ્ય કુતો ભાવઃ નિષ્કલસ્ય મહાત્મનઃ

અમને અવ્યવસ્થાનં નિર્વાણં તસ્ય તત્પદમ્ ।
પ્. ૨૩૬)
યસ્ય જાગ્રે પ્રલીયન્તે સર્વે ભાવાસ્સુષુપ્તવત્

પર્યાપ્તં તસ્ય વિજ્ઞાનં ત્રિપદં તે ન લઙ્ઘિતમ્ ।
પૂર્વકોહ્યક્ષરો જ્ઞેયઃ સુરેચિતમનક્ષરમ્

કુંભકેન તદા જ્ઞેયં ક્ષરાક્ષરપરશ્શિવઃ ।
સર્વં ત્યક્ત્વા સમાધિસ્થ અન્તઃકરણગોચરમ્

તતસ્તુ પશ્યતે નિત્યં યોગિભિસ્તદુપાસ્યતે ।
ગુરૂપદેશનિર્દિષ્ટં સંપ્રદાયં યથા સ્થિતમ્

સ બાહ્યાભ્યન્તરે સૂક્ષ્મ અનાદિ શિવ અવ્યયઃ ।
દેવ્યુવાચ
પિતૃયાનપથં દેવ દેવયાનં તથૈવ ચ

પ્. ૨૩૭)
નિશ્ચયં શ્રોતુમિચ્છામિ પથદ્વય વિશેષણમ્ ।
ઈશ્વરઃ
પિતૃયાનેન ગચ્છન્તે ઇષ્ટાપૂર્તરતા દિવિ

તે તત્ર અનુભુંજન્તે યદત્ર સુકૃતં કૃતમ્ ।
કૃતક્ષયે નિવર્તન્તે પુનર્જાયન્તિ ભૂતલે

પાનરોધક્ષયે પત્રં યથા ગત્વા નિવર્તતે ।
પથં ચાન્દ્રમસં સર્વં મિડા તસ્ય તુ સારથિઃ

પિતૃયાનેતિ વિજ્ઞેયં સ પથે યજ્ઞયાજિનામ્ ।
ક્ષીયતે વર્ધતે ચન્દ્ર અસ્થિરો વિષમશ્ચલઃ

પિતૃયાનપ્રપન્નસ્ય ગતિસ્તસ્યાપિ ઈદૃશી ।
પ્. ૨૩૮)
દેવયાનપથે સૂર્યઃ સુષુમ્ના તસ્ય સારથિઃ

તં ભિત્વા ગચ્છતે યોગી દક્ષિણેનાઽનિવર્તકઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતાનાં સાધૂનાં તત્વદર્શિનામ્

સર્વકામાન્નિવૃત્તાનાં સ પથોભ્યાસયોગિનામ્ ।
ન તે ભૂયો નિવર્તન્તે દેવયાનેન યોગિનઃ

તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય દક્ષિણેન પ્રપદ્યથા ।
એવં પથં વિદુર્દેવિ પિતૃયાનં સમાસતઃ

દેવયાનાત્પથો નાસ્તિ શ્રૂયતાં યેન હેતુના ।
પથેન ગમ્યતે યત્ર યત્કિઞ્ચિત્પરિકલ્પિતઃ

અત્ર ધાતામનિર્દેશ્યં પથો ભવતિ કીદૃશઃ ।
પ્. ૨૩૯)
યથાઽધ્વાનઞ્ચ યોગઞ્ચ સર્વતન્ત્રં ન વિદ્યતે

શિષ્યપ્રબોધનાર્થાય એવં શાસ્ત્રેષુ ચોદિતમ્ ।
તન્માનાર્થમિદં વાક્યં દેવયાને યથા તથા

સર્વવ્યાપિત્વગમનં પથ્યા ભવતિ કીદૃશઃ ।
યત્ર ગમ્યતિ તન્નાસ્તિ ન ચ તત્ર પથા ક્વચિત્

નાસ્તિ યોગગતિસ્તત્ર સર્વલક્ષાત્પરં પદમ્ ।
ગતિર્નાવર્તતે વશ્યં સુદૂરેષ્વપિ યોગતઃ

દેવયાને પથે નાસ્તિ તેનાઽસૌ ન નિવર્તતે ।
યઃ કશ્ચિત્પિતૃયાનેન પથેન તુ ગતો નરઃ

નિવર્તતે સુદૂરોઽપિ યત્ર યાનં સમાશ્રિતઃ ।
પ્. ૨૪૦)
દેવયાનેન સો ગત્વા સર્વપાપૈર્વિવર્જિતઃ

ભોક્તવ્યઞ્ચૈવમૈશ્વર્યમાશાપાશવિવર્જિતમ્ ।
કરણઞ્ચૈવ સંજ્ઞા ચ અહઙ્કારં તથૈવ ચ

નિવર્તતે યતસ્સર્વં કથં તત્ર વિભજ્યતે ।
ઐશ્વર્યં ચોદિતં શાસ્ત્રે અલ્પસત્વમનૌપમમ્

નિરાભાસે તથૈશ્વર્યં ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ ।
યસ્યેશ્વરોઽપિ નૈરાશ્યં નિરાશં સંપ્રશસ્યતે

ત્યક્તં યેન જગત્સર્વં આત્મા ભોક્તવ્ય એવ ચ ।
આત્માર્થે સર્વકાર્યાણિ આશાભૂતઃ પ્રવર્તતે

આત્મત્યાગઃ કૃતો યેન તસ્યાશા કસ્ય કારણે ।
પ્. ૨૪૧)
તાવદ્બધ્યતિ સંસારે યાવદાશા ન મુઞ્ચતિ

આશાચ્છેદઃ કૃતો યેન સ મુક્તઃ સર્વબન્ધનૈઃ ।
અતીતાનાગતઞ્ચૈવ વર્તમાનં તથૈવ ચ

અથાત્મા સ્થાવરાન્તત્વસર્વજ્ઞાનાદિ કૃત્રિમમ્ ।
જાતં નાસ્તિ તથાઽવશ્યં અજાતઞ્ચ વિશેષતઃ

એવં નૈરાશ્યભાવેન મહામોહં ત્યજિષ્યતિ ।
અજાતત્વાદજો નાસ્તિ જાતં નાસ્ત્યવિનાશકમ્

ચતુર્વિધઞ્ચ યજ્જ્ઞાનં તદેવ કૃતકં સ્મૃતમ્ ।
કામમૂલો મહાવૃક્ષઃ સંસારસ્તીક્ષ્ણકણ્ટકઃ

સિચ્યતે રાગતોયેન ફલગ્રાહેણ વર્ધતે ।
પ્. ૨૪૨)
કામરાગન્ન * * * * સ જિષ્યતિ પણ્ડિતઃ

વૃક્ષોપમન્તુ સંસારં સર્વમુન્મૂલયિષ્યતિ ।
પ્રાગુક્તાઙ્ગબલં સર્વં વિદ્યુદ્દર્શનસન્નિભમ્

યોહ્યજ્ઞઃ પર્યુપાસીત સ મૃત્યુઃ પર્યુપાસ્યતે ।
તસ્માચ્છિદ્રં પવિત્રઞ્ચ ક્ષેમમઙ્ગુલમેવ ચ

સ્વસ્તિ શાન્તિ શિવં તસ્ય હૃદયં યસ્ય નિષ્પ્રભમ્ ।
પાતાલસ્સપ્તલોકાન્તઃ સર્વમેતદ્વિભીષિકા

ભગનાશા શૂન્યમંત્રેણ તે સ્મૃતા મન્ત્રવાદિનઃ ।
ન હુતં ન ચ વા દત્તન્ન પરત્ર નચૈહિકમ્

નચાત્ર બધ્યતે કશ્ચિત્ ન ચ કશ્ચિદ્વિમુચ્યતે ।
પ્. ૨૪૩)
બન્ધવ્યો બન્ધનઞ્ચૈવ તથા ચૈવાન્યબન્ધકઃ

દાતા પ્રતિગૃહીતા ચ તથા દાતવ્યમેવ ચ ।
અગ્નિદર્ભાશ્ચ મન્ત્રાશ્ચ હોતા હોતવ્યમેવ ચ

યત્ર શૂન્યન્નિરાભાસં કુતસ્તત્ર ઇમે સ્મૃતાઃ ।
અગ્નિહોત્રાદયો યજ્ઞા વેદાશ્ચ ઋષયસ્તથા

અસુરાઃ પિતરો દેવાઃ સર્વેહ્યપરમાર્થિકાઃ ।
સર્વે મન્ત્રાત્મકા દેવા દેવો મન્ત્રગણસ્મૃતઃ

દૈવં પૈત્રઞ્ચ યજ્ઞાશ્ચ સર્વે તિષ્ઠન્તિ મન્ત્રતઃ ।
તત્ર મન્ત્રાણિ વર્તન્તે તત્ર જ્ઞેયં સુનિષ્કલમ્

તસ્માત્ મન્ત્રોદિતં સર્વં વિદ્યાદપરમાર્થિકમ્ ।
પ્. ૨૪૪)
સર્વે ધર્મા વિરુધ્યન્તે પરમાર્થસ્ય નિશ્ચયાત્

નૈતદ્બાહ્યં ગૃહસ્થાનાં જ્ઞાનમેતત્તુ નૈષ્ઠિકમ્ ।
ન ચ નાસ્તિ ક્રિયા યજ્ઞા અસ્તિત્વે ચ ફલપ્રદાઃ

ફલઞ્ચાત્મા પ્રિયૈસ્ત્યક્તઃ તેષાં તેનાસ્તિ સુન્દરી ।
ના પૃષ્ઠઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાત્ ન ચાન્યાયેન પૃચ્છિતઃ

અન્યાયૈઃ પૃચ્છિતે યસ્તુ ન બ્રૂયાત્તસ્ય પૃચ્છતઃ ।
વિદિતો યોગસદ્ભાવે તદાક્ષમપુનર્ગૃહી

અપુનર્ગૃહ્નવાસેતિ યેનોક્તં તસ્ય ભાષયેત્ ।
વિરાગે નિશ્ચયો યસ્ય જ્ઞેયસ્ય પ્રાઙ્ નિવેદયેત્

પુત્રદારકુટુંબેષુ સક્તં સર્વમિદં જગત્ ।
પ્. ૨૪૫)
તસ્ય ત્યાગઃ કૃતો યેન તદ્વિરાગસ્ય લક્ષણમ્

અનૈષ્ઠિકેન વક્તવ્યં ગોષ્ઠિકામે કુટુંબિને ।
સસ્પૃહે ચાવરક્તે ચ દુષ્ટચિત્તેઽજિતેન્દ્રિયે

તવ દેવિ મમ ખ્યાતં મમ ભક્તેતિ સુન્દરિ ।
તસ્માત્સન્યાસિનં મુક્ત્વા નાખ્યેયં કસ્યચિત્ત્વયા

દેયુવાચ
મત્સરીત્વં મહાદેવ સમત્વં યન્ન પશ્યતિ ।
સિદ્ધાન્તે બ્રૂહિ કો દોષો ગૃહસ્થાનાં પ્રકાશતે

શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતો માર્ગો ધર્મકામાર્થસંયુતઃ ।
સિદ્ધાન્તે કેવલં જ્ઞાનં ધર્મકામાર્થવર્જિતમ્

પ્. ૨૪૬)
ધર્માદ્યાસ્તત્ર હીયન્તે તેષાઞ્ચૈવ પ્રકાશતે ।
ન સિધ્યતે ચ તત્કાર્યં તસ્યારંભો નિરર્થકઃ

દદ્યાદ્યો વિમલં વેદ્યા અદત્ત્વામલશોધનમ્ ।
ઓષધીન્નૈવ સિધ્યેત મતિગ્રસ્તસ્ય દેહિનઃ

તદ્વદ્દોષો ભવેદ્દેવિ ગૃહસ્થાનાં પ્રકાશતે ।
ન દોષોયમિયદ્બ્રૂહિ શ્રૂયતાં કેન હેતુના

ઐહિકામુષ્મિકાન્ ભોગાન્ યો ભુઙ્ક્તે તુ વરાનને ।
કદાચિદ્યજતે યજ્ઞં તેન યજ્ઞો વિદૂષિતઃ

અભોજ્યં ભોક્તુકામસ્ય અનર્થકમિદં ભવેત્ ।
વિધિયજ્ઞ પ્રમાણસ્તુ સસ્પૃહસ્ય ન યુજ્યતે

પ્. ૨૪૭)
ત્યાગાત્સંસિધ્યતે જ્ઞેયઃ સસ્પૃહસ્તુ ન સિધ્યતિ ।
ગૃહસ્થસ્ય પરિત્યાગો ન કદાચિદ્ભવિષ્યતિ

ઐહિકામુષ્મિકાન્ તૃષ્ણાન્ ત્યક્ત્વા ત્યાગી ભવિષ્યતિ ।
ગૃહસ્થોઽપિ પરિત્યક્તું ઐહિકં નૈવ શક્યતે

વિત્તહીને ગૃહસ્થત્વં ન કદાચિત્પ્રસિધ્યતિ ।
ઉપાદાનન્તુ વિત્તસ્ય સર્વોપાયેન કારણમ્

તૃષ્ણાઞ્ચાશેષતઃ ત્યક્ત્વા વૈરાગ્યેન યદા સ્થિતઃ ।
પઞ્ચસુ નાદૃતૈર્દોષૈઃ ગૃહીણાં ગૃહ્યતે તદા

ગૃહસ્થત્વં ભયં ઘોરં લોભા * * * જેષ્યતિ ।
ન સ ત્યજતિ સંસારલોભમોહતમો વ્રતઃ

પ્. ૨૪૮)
યથા સર્વં પરિત્યજ્ય તથેદં શ્રુતિરબ્રવીત્ ।
ઈશાવાસ્યમિદં સર્વં યત્કિઞ્ચ જગતાં જગત્

તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથા માહૃથાઃ કસ્યવિદ્ધનમ્ ।
તદ્ગૃહસ્થસ્ય કિં બાહ્યમસ્મિન્ લોકેપ્યવસ્થિતમ્

યત્રાસક્તો દયાં ત્યક્ત્વા ભૂતગ્રામં જિઘાંસતિ ।
તસ્માત્સુન્દરિ તસ્યાપિ ગૃહે મુક્તિર્ન દૃશ્યતે

ન ચ સંયાસયોગેન ઇચ્છાદ્વેષસ્ય વર્જનાત્ ।
ન માયા મત્સરાદ્યુક્તો ગૃહસ્થોઽપિ ન સિધ્યતિ

ત્યાગહીના ન સિધ્યન્તિ પક્ષદ્વયવિડંબકાઃ ।
પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ દ્વિવિધં કર્મ કીર્તિતમ્

પ્. ૨૪૯)
અન્તઃકરણહીનસ્ય ન કિઞ્ચિદપિ સિધ્યતિ ।
લોકસ્ય સર્વતો મૌની સમશ્શાન્તઃ સમાહિતઃ

સર્વમાત્મવશં પશ્યેત્ ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે ।
દેવ્યુવાચ
નોપકારાય યત્કિઞ્ચિત્ ન ચાન્યો જાયતે ગુણઃ

મૌનભાવેન દેવેશ તસ્માન્મૌનં નિરર્થકમ્ ।
ઈશ્વરઃ
ઉપકારકૃતસ્તેન પરેષાં હિતકામ્યયા

યેન નિર્વાપિતો હ્યાત્મા વૈરાગ્યં ગૃહ્યતે યતઃ ।
અનેન હેતુના દુઃખં શરીરાદ્વિનિવર્તતે

યેન નિર્વાપિતો હ્યાત્મા વૈરાગ્યં ગૃહ્યતે યતઃ ।
અનેન હેતુના દુઃખં શરીરાદ્વિનિવર્તતે

પ્. ૨૫૦)
પરેભ્યઃ કુરુતે દુઃખં યં યં વાચા સમીહતે ।
દેવ્યુવાચ
અસ્ય વૈરાગ્યયોગસ્ય કિં ભવેત્સિદ્ધિ વા ન વા

એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં તસ્યસિદ્ધિમનૌપમામ્

ન રૂપં ન ચ વર્ણઞ્ચ ન ચ તસ્યૈવ ભાવના ।
સકલં નિષ્કલઞ્ચૈવ કરણાધારવર્જિતમ્

ન ચોચ્ચારવિભક્તિશ્ચ વર્ણરૂપવિવર્જિતઃ ।
અમનસ્થ મહાયોગં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ

પ્. ૨૫૧)
ગુરુપ્રસાદમાત્રન્તુ પારંપર્યં વરાનને ।
તં લબ્ધ્વા લબ્ધમાત્રસ્તુ યથા સિદ્ધિં લભેન્નરઃ

સમુદાયમિદં જ્ઞાનં ન પૃથક્ત્વં કદાચન ।
સ્વરવર્ણવિહીનસ્તુ સર્વસિદ્ધિપ્રદં શુભમ્

તેન જ્ઞેયમિતિ પ્રોક્તં યસ્માદ્ભ્રાન્તિર્ન જાયતે ।
ભ્રાન્તિ નિર્નાશનં હ્યેતત્ સર્વજ્ઞાનાર્થ સાધકમ્

સર્વજ્ઞાનમિતિ જ્ઞેયં સર્વવર્ણપ્રસાધકમ્ ।
એતદ્દેવિ મહાજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં શૂન્યમવ્યયમ્

બિન્દુમાત્રા વિનિર્મુક્તસ્વરવર્ણવિવર્જિતમ્ ।
જ્ઞેયમેતત્સમાખ્યાતં જરામૃત્યુવિનાશનમ્

પ્. ૨૫૨)
સર્વવ્યાધિહરઞ્ચૈવ સર્વપાપાન્તકં તથા ।
અચિન્ત્યં સૂક્ષ્મમાકાશમશેષવ્યાપકં પરમ્

ઈષત્પ્રસાર્ય વક્ત્રન્તુ જિહ્વાકાશે નિયોજયેત્ ।
તસ્મિંસ્થાને તુ યત્કિઞ્ચિત્ સ્પર્શમીષદ્વિભાવયેત્

ભવિતવ્યન્તુ યોગીભિઃ સિધ્યર્થમિદમુત્તમમ્ ।
અસ્યૈવ કથયેદ્દેવિ યોગસ્ય વિધિમુત્તમમ્

વિજ્ઞપ્તેન તુ કુર્વીત સત્યં દેવિ વદામ્યહમ્ ।
ન દેવા નાસુરા યક્ષા ન નાગા ન ચ રાક્ષસાઃ

કિન્નરાપ્સરસશ્ચૈવ પિશાચા ન ચ ભૂતલે ।
ન વસુઃ ન ચ વિદ્યા ચ વિદ્યાધરગણેન ચ

પ્. ૨૫૩)
લોકપાલાન નક્ષત્રા ચન્દસૂર્યૌ ન ચૈવ હિ ।
ન વાયુસ્સલિલઞ્ચૈવ ન વૃક્ષા ન ચ પર્વતાઃ

ન મેરુર્ગિરિરાજાનો ન ચૈવ વિષયસ્તથા ।
ન બ્રહ્મા ન ચ વૈ વિષ્ણુઃ નાહં દેવિ ત્વયા સહ

અનન્તં સર્વમેતત્તુ સ કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્ ।
એવં યો ભાવયેદ્યોગી વિતતં શૂન્યમવ્યયમ્

ન યમો મયતો વાઽપિ ન કાર્યં તસ્ય વર્તતે ।
દષ્ટો યદિ મહાનાગૈરનન્તગુલિકાદિભિઃ

ન વિષં ક્રમતે તસ્ય યસ્તુ શૂન્યં વિચિન્તયેત્ ।
અપરઞ્ચ પરઞ્ચૈવ સર્વમસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્

પ્. ૨૫૪)
શૂન્યધ્યાનમિદં દેવિ મયોક્તં વિધિવત્ત્વયા ।
ધર્માધર્મક્ષયં કર્મ જન્મવ્યાધિ વિનાશનમ્

ઈદૃશજ્ઞાનસદ્ભાવં ન દદ્યાદ્યસ્ય કસ્યચિત્ ।
દીક્ષયિત્વા મહાદેવિ દાતવ્યં સુપરીક્ષિતે

ઇદઞ્ચારમિદઞ્ચારમિહ દેહસ્યગોચરે ।
ઇદં તત્વમિદં તત્વમિદં જ્ઞાનમિદં સર્વજ્ઞમેવ ચ

ઇદન્નાડીસુસઞ્ચારમેવં જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ।
એવં વદન્તિ બહવ અન્યોન્યજ્ઞાનગર્વિતાઃ

એવઞ્ચ નિશ્ચિતં જ્ઞાત્વા ન તુ તત્વં પ્રકાશયેત્ ।
બ્રહ્મચારીતિ વક્તવ્યમહો શાન્તેતિ વા પુનઃ

પ્. ૨૫૫)
એવં વા તોષયિત્વા તુ તૂષ્ણીં ભૂતસ્સમાચરેત્ ।
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં સ મુદ્રાભિનયમુત્તમમ્

એતદ્વિજ્ઞાનમાત્રેણ અભાવં પદમાપ્નુયાત્ ।
સવ્યહસ્તેન કર્તવ્યં મુદ્રાબન્ધમનુત્તમમ્

સર્વેષાં જ્ઞાનિનામેતત્ સર્વદર્પાપહં મહત્ ।
યદિ સ્યાત્ જ્ઞાનિનઃ કશ્ચિત્ જ્ઞાનિનો ગૃહમાગતઃ

દર્શયેભિનયં દેવિ યેન વિજ્ઞાયતે શ્રમમ્ ।
એવં જ્ઞાની યદા જ્ઞાનં પૃષ્ટવ્યં પુનરેવ હિ

કથયેદ્યસ્ય મુદ્રાયા દેવતામનુપૂર્વશઃ ।
તદા તસ્ય પુનર્દેવિ પૃષ્ટવ્યાઃ ગુરવઃ ક્રમાત્

પ્. ૨૫૬)
ગુરૂ શાસ્ત્રક્રમઞ્ચૈવ જ્ઞાત્વા તદ્વદ્વિશારદઃ ।
તદા તત્પૂજયેદ્દેવિ શિવવચ્છિવસંમતઃ

તસ્ય લક્ષણતો બ્રૂહિ મુદ્રાયા વરવર્ણિની ।
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ ન પુનર્જન્મ ચાપ્નુયાત્

કનિષ્ઠાયાં સ્થિતો બ્રહ્મા અનામાયાઞ્ચ કેશવઃ ।
મધ્યમાયાં સ્થિતો રુદ્રઃ તર્જન્યામજમીશ્વરઃ

સદાશિવસ્થિતોઙ્ગુષ્ઠે કથિતન્તુ સમાસતઃ ।
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠકૌ લગ્નૌ નીતોર્ધ્વં વિસૃજેત્પુનઃ

સંમુખેન તુ દેવેશિ સકૃતત્વપ્રકીર્તિતઃ ।
મધ્યમાનામિકા ચૈવ કનિષ્ઠાયા સમન્વિતઃ

પ્. ૨૫૭)
પ્રસૃતાદિ સદા દેવિ મુદ્રયાભિનયં શુભમ્ ।
જ્ઞાતેનાઽનેન મુદ્રાયા મુચ્યતે પાશબન્ધનાત્

કુલકોટિશતં સાગ્રં નરકાત્તાર ઇષ્યતિ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં દ્વાત્રિંશત્પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
જ્ઞાત્વા જ્ઞાનં પરં દિવ્યં યોગસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
કૃતાઞ્જલિ પુટાભૂત્વા દેવી વચનમબ્રવીત્

દેવ્યુવાચ
તત્વવિજ્ઞાનયોગઞ્ચ શક્તિનાદન્તથૈવ ચ ।
બિન્દુદેવસ્ય વિજ્ઞાનમષ્ટભેદસ્ય શઙ્કર

પ્. ૨૫૮)
યોગસદ્ભાવવિજ્ઞાનં જ્ઞાતં મે ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
ન યત્ર સૂત્રે દેવેશ પતિસદ્ભાવમુત્તમમ્

એકસ્મિન્ કથિતાસ્સર્વે વિદિતાસ્ત્વત્પ્રસાદતઃ ।
પુનશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ

પ્રકૃતિમાદિતઃ કૃત્વા નાડીં વાયુ સમન્વિતામ્ ।
કથયસ્વ મહેશાન પ્રશ્નં ગુહ્યતરં પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યોગસદ્ભાવમુત્તમમ્ ।
સર્વસંહિતસામાન્યં કથયામિ મહાફલમ્

પ્રત્યાહુસ્તથા ધ્યાનં પ્રાણાયામોઽથ ધારણા ।
પ્. ૨૫૯)
તર્કશ્ચૈવ સમાધિશ્ચ ષડઙ્ગો યોગ ઉચ્યતે

ચિત્તં ચેતા તથા ચિન્તા પઞ્ચધા કથિતં મયા ।
યોગસ્ય કરણાન્યેતે કથિતાનિ મયા તવ

એવમુત્પદ્યતે યોગો ધારણા સુકૃતશ્રમઃ ।
દેવ્યુવાચ
ધ્યાનધારણચિન્તાભિઃ યોગારંભક્રિયાદિભિઃ

કાલેન યદિ સિધ્યેત ભગવન્ કિં કૃતં ત્વયા ।
યદાત્મપીડારહિતં વિના ક્લેશૈરવાપ્યતે

જ્ઞાનં કથય દેવેશ સદ્યઃ ફલવિભૂતિદમ્ ।
પુરાણે સાંખ્યયોગે ચ યાદૃશં કથિતં પ્રભો

પ્. ૨૬૦)
અત્રાપિ તાદૃશં પ્રોક્તં કિં વિશેષમુદાહૃતમ્ ।
યોગધારણસંયુક્તા વેદાદ્યાઃ પરમેશ્વર

મહાજ્ઞાનં વિનૈવ કિંમત્ર ભવતા કૃતમ્ ।
અનાખ્યેયમનિર્દેશ્યં ભગવન્ કથિતન્તુ યત્

તન્મયા વિદિતં દેવ ગૃહીતજીવિતં દૃઢમ્ ।
પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ નિયતિં કાલમેવ ચ

માયાવિદ્યેશમીશઞ્ચ સદ્યોગં કથયસ્વ મે ।
વિના તુ કરણૈર્દેવો ધ્યાનધારણવર્જિતઃ

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વરઃ
પ્. ૨૬૧)
અહં તે કથયિષ્યામિ યોગસદ્ભાવમુત્તમમ્

યત્ જ્ઞાત્વા તત્ક્ષણાદેવ કૃતાર્થો જાયતે નરઃ ।
યેતદત્યન્તસુખદમશેષફલભૂષિતમ્

દેવતાનામૃષીણાઞ્ચ જ્ઞાનઞ્ચૈતત્પ્રકાશિતમ્ ।
યદેતદમૃતં બ્રહ્મ જનસ્સર્વોઽધિગચ્છતિ

તદા વિમુચ્યતે લોકે શૂન્યા ચ પૃથિવી ભવેત્ ।
સર્વે ધર્માઃ પ્રલીયન્તે વેદયજ્ઞતપઃ ક્રિયાઃ

નશ્યન્તિ ચાગ્નિહોત્રાણિ મર્યાદાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ।
યાન્તિ દેવા અદેવત્વમધ્યા તપ વિવર્જિતાઃ

એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ ગોપિતં કથિતં મયા ।
પ્. ૨૬૨)
યોગધર્માર્થ શાસ્ત્રાણિ વિસ્તીર્ણગહનાનિ ચ

દૃષ્ટાન્યોન્યવિરોધીનિ તેષુ નિષ્ઠા ન વિદ્યતે ।
વિદેહચક્રમારૂઢમેવં ભ્રામ્યતિ વૈ જગત્

પરસ્પરવિરોધેન વર્તન્તે સર્વયોગિનઃ ।
ત્વયા દુર્લલિતેનાહં પૃષ્ટો ભક્ત્યા પ્રચોદિતઃ

ગ્રાહેણૈવ ગૃહીતોઽસ્મિ અવશ્યં કથયામિ તે ।
ન બ્રહ્મા ન ચ વૈ વિષ્ણુઃ ઉતાન્યે સુરસત્તમાઃ

વક્તુમેવં વિધં પ્રશ્નં ત્વદ્દૃતે તુ વરાનને ।
તસ્માચ્છૃણુષ્વ સદ્ભાવં નિસ્સંદિગ્ધમવિસ્તરમ્

દિ લક્ષણગુણાવાપ્તિં ક્ષણાદાયાસવર્જિતાઃ ।
પ્. ૨૬૩)
સિદ્ધિદા મોક્ષદા ચૈવ તુષ્ટિદા પુષ્ટિવર્ધના

જ્ઞાનદા પ્રીતિદા ચૈવ આયુરારોગ્યદા તથા ।
ઘોષિણી પિઙ્ગલા ચૈવ વૈદ્યુતી બિન્દુમાલિની

ચાન્દ્રી મનોનુગા ચૈવ સુકૃતા ચ તથા પરા ।
સૌમ્યા નિરઞ્જના ચૈવ નિરાલંબા ચ કથ્યતે

નાડ્યસ્ત્વેતા વિનિર્દિષ્ટા મરુતાદિતૃલંકૃતા ।
પૂર્વમાત્મા તુ મેધાવી શિવેન પરમેણ તુ

કૃત્વા પૂર્વમશેષન્તુ પશ્ચાદ્ધ્યાનં સમારભેત્ ।
એકાગ્રમનસો ભૂત્વા જિતક્રોધા જિતેન્દ્રિયાઃ

ચતુર્વિંશતિ મે તત્વે માત્રા નામ્ના તુ ઘોષિણી ।
પ્. ૨૬૪)
દ્વિતીયા પિઙ્ગલા નામ્ના સા તત્વે પઞ્ચવિંશકે

ષડ્વિંશકે સમાશ્રિત્ય સંસ્થિતા વૈદ્યુતી સદા ।
સપ્તવિંશતિ મે તત્વે વિજ્ઞેયા બિન્દુમાલિની

અષ્ટાવિંશતિ મે તત્વે માત્રા તિષ્ઠતિ ચન્દ્રિણી ।
એકોનત્રિંશતિતમે માત્રા તિષ્ઠેન્મનોનુગા

તતસ્ત્રિંશતિ મે તત્વે તામાહુઃ સુકૃતેતિ ચ ।
એકવિંશત્ સમાશ્રિત્ય સૌમ્યા માત્રા વ્યવસ્થિતાઃ

દ્વિત્રિંશકે સમાશ્રિત્ય સ્થિતા માત્રા નિરઞ્જના ।
ત્રયસ્ત્રિંશે નિરાલંબા તસ્યા લક્ષં ન વિદ્યતે

ત્રયસ્ત્રિંશતિકઃ પુરુષે નવમાત્રાવલંબકઃ ।
પ્. ૨૬૫)
તેષુ લક્ષણદિન્યાનિ લક્ષિતવ્યા વિપશ્ચિતૈઃ

દેવ્યુવાચ
યાન્યેતાનિ ચ તત્વાનિ નવમાત્રાશ્રયાણિ તુ ।
તેષામવાપ્તિં ગમયન્ કથં સદ્યોપલભ્યતે

સામાન્યયોગશાસ્ત્રેષુ અનેકાકારવાગુરૈઃ ।
સીદન્ત્યાયાસબહુલૈઃ મૃગાઃ કૂટેવ સંસ્થિતાઃ

વાયુરોધં વિના દેવ ધ્યાનધારણવર્જિતમ્ ।
સદ્યોપલબ્ધિસુખદં તન્મે બ્રૂહિ મહેશ્વર

ઈશ્વરઃ
શૃણુષ્વાવહિતા દેવિ અશ્રાવ્યમકૃતાત્મનામ્ ।
પ્. ૨૬૬)
યં પ્રાપ્ય સદ્યશ્શિવતાં લભન્ત્યાયાસવર્જિતાઃ

યત્ર તત્રાશ્રમરતાઃ યત્ર તત્ર નિવાસિનઃ ।
લીયન્તે તુ યથા લક્ષે નિમેષાધ્યે તુ ?

સ્રોત્રરાદ્ધૌ તથાઙ્ગુષ્ઠૌ ઘ્રાણમઙ્ગુલિભિસ્તથા ।
તતોઽસ્ય સર્વતો વ્યાપી ધ્વનિરૂર્ધ્વં વિજૃમ્ભતે

ભુક્તં ભુક્તં પચત્યગ્નિઃ શરીરેષુ શરીરિણામ્ ।
તસ્ય તેન પ્રયોગેન શબ્દમાહુરકૃત્રિમમ્

ચતુર્વિંશતિ તત્વસ્ય સ્રુત્વા પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
તસ્માત્ ષડ્જાદયસ્સપ્ત સ્વયંભુરસૃજત્પુરા

યૈરિદં સતતં સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ।
પ્. ૨૬૭)
સપ્ત સ્વરાસ્તુ સંભૂતા ધ્વનિમભ્યસતસ્સદા

તતોઽસ્ય માસમાત્રેણ * ક પિણ્ડીકૃતો નલઃ ।
રજસ્તમં તતો ભિત્વા જ્યોતિરન્તે પ્રકાશતે

બાહ્યતોઽપિ યથા દૃષ્ટં પશ્યત્યન્તે તથૈવ સઃ ।
ત્રિભિર્માસૈ સ્વતન્ત્રશ્ચ શિવત્વં તસ્ય જાયતે

એષા તે પ્રથમા માત્રા કથિતા દેવિ ઘોષિણી ।
લક્ષેસ્મિન્ મનસા જ્ઞાનં નાવજ્ઞાં કર્તુમર્હસિ

એવં વૈ યો વિજાનાતિ સ પાપેન ન લિપ્યતે ।
શ્વપચેષ્વપિ ભુઞ્જાનાઃ પદ્મપત્રમિવાંભસિ

ઇતિ તે કથિતા દેવિ પ્રથમા ત્રાતુ ઘોષિણી ।
પ્. ૨૬૮)
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ લયમાયાસવર્જિતમ્

સ્વદેહાદુત્થિતાં સદ્ય શૃણુમાત્રાન્તુ પિઙ્ગલામ્ ।
સૂર્યાતપે બહિસ્થિત્વા કિઞ્ચિત્ ભક્તિસમાશ્રિતઃ

લક્ષયેદાત્મનો ધૂમં તાલું ભિત્વા વિનિર્ગતમ્ ।
યથા યથા તુ ચૈતસ્મિન્ મનો લક્ષે સમાદધે

તથા તથાઽસ્ય મહતી વર્ત્તિ ધૂમસ્ય વર્દ્ધતે ।
એવં માસપ્રયોગેન મૂધ્નિચારમપાવૃતમ્

તુર્યાન્તે પિઙ્ગલા માત્રં લયં તસ્યોપલક્ષયેત્ ।
દેવયાનપથં દૃષ્ટ્વા પશ્યતાત્માનમાત્મનિ

લોકાલોકાંશ્ચ સકલાન્ સહાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતાન્ ।
પ્. ૨૬૯)
ધૂમાનુમાર્ગાઞ્જ્યોતીંષિ તાં દૃષ્ટ્વા ન ભૃતં પદમ્

વિમુક્તસ્સર્વપાપેભ્યો નિર્દ્વન્દ્વં પદમાપ્નુયાત્ ।
એવં તે પિઙ્ગલાલક્ષં મનસા પરિલક્ષિતમ્

આત્માનં પશ્યતે તત્ર શિવઞ્ચૈવ પરાપરમ્ ।
અનેન વિધિના દેવ તેજસા પરિસંવૃતઃ

સતતાઽભ્યાસયોગેન ષણ્માસેનૈવ સિધ્યતિ ।
ચિન્તિતં મનસા સર્વં સંપાદયતિ લીલયા

દેહપાતે વ્રજત્યાશુ શિવસ્ય પરમં પદમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિ મે તત્વે લક્ષમેતત્પ્રકીર્તિતમ્

કથિતન્તુ રહસ્યન્તુ મોક્ષમાર્ગવિશોધનમ્ ।
પ્. ૨૭૦)
પઞ્ચવિંશતિમં લક્ષં કથિતં તવ શોભને

અથ ષડ્વિંશકે તત્વે વૈદ્યુતીં શૃણુ સુવૃતે ।
યોગારંભં વિનાયામં લીલામાર્ગોપશોભિતમ્

રાત્રૌ શયનકાલે તુ પ્રવિશ્યાભ્યન્તરં વિના ।
વિના દીપાન્ધકારે તુ ઉદ્વત્ય નયને સ તુ

તતસ્તાન્ નેત્રજાન્ દીપ્તિં તટદ્વલયસન્નિભામ્ ।
સૌદામિનીવ ચપલાં દૃષ્ટ્વા દ્રષ્ટૃ પ્રણશ્યતિ

પ્રયોગમેતત્ સતતં કૃત્વા કૃત્વા તુ વિશ્રમેત્ ।
સ્થિત્વા કાલાન્તરં કિઞ્ચિત્ તાન્યેવાભ્યસતઃ પુનઃ

યથા યથા તુ ચાભ્યાસં કુરુતે સાધકો નિશિ ।
પ્. ૨૭૧)
તથા વર્ધતિ તત્તેજસ્તૈલબિન્દુરિવાંભસિ

પશ્યતેઽન્યાવૃતં વ્યોમ સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ કાઞ્ચને ।
તાનેવ તુ ગૃહાન્ વિદ્વાન્ પશ્યતે ચ ન સંશયઃ

દશાર્ધમાસયોગેન જ્યોતિરન્તે પ્રકાશતે ।
દૃષ્ટ્વા જ્વલનં સર્વત્ર દિવ્યં ચક્ષુઃપ્રવર્તતે

તત સ્વતન્ત્રતામેતિ વિશતે ચ પરે શિવે ।
એતત્તે કથિતં લક્ષં સુષુમ્નાયાં વ્યવસ્થિતમ્

કથિતં તે યથા ન્યાયં ગૂદં સઙ્ગોપિતં મયા ।
તતસ્વચ્છન્દતામેતિ શિવતત્વેન સંશયઃ

સપ્તવિંશતિ મે તત્વે યા સ્થિતા બિન્દુમાલિની ।
પ્. ૨૭૨)
તસ્યોપલબ્ધિં તસ્યાપિ લક્ષન્તુ કથયામિ તે

શુચિર્ભૂત્વા બહિર્ગ્રામાત્ તરુચ્છાયાં સમાશ્રિતઃ ।
કિઞ્ચિદુન્નમ્ય વક્ત્રન્તુ શુદ્ધમાલોક્યેન્નભઃ

તસ્મિન્ સ લાય ચૈતન્યં પશ્યત્યાકાશસાતપમ્ ।
જ્યોતિસ્ફટિકસંકાશા નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ

ઇડયાસ્તદ્ભવેદ્રૂપં દેવાનાન્તે ચ વિદ્યુષા ।
યથા યથા હિ યોગેન તસ્મિન્ લક્ષં સ સન્દધે

તથા તથા દિશસ્સર્વા બહિઃ પૂર્ણૈરિવા વૃતાઃ ।
અનેકાકારવશ્યે તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરે સ્થિતાઃ

દૃષ્ટ્વાઽત્મના તદા યોગી પુણ્યપાપૈર્ન લિપ્યતે ।
પ્. ૨૭૩)
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુભગઃ પ્રિયદર્શનઃ

જાયતે નાત્ર સન્દેહઃ તતો નામાધિ ગચ્છતિ ।
એષ તે કથિતા માત્રા સૌમ્યાખ્યા બિન્દુમાલિની

મુચ્યતે સર્વરોગૈશ્ચ દેહપાતે શિવં વ્રજેત્ ।
સપ્તવિંશતિ મે તત્વે લક્ષમાયાસવર્જિતમ્

અષ્ટાવિંશતિ મે તત્વે માત્રા નામ્ના તુ ચાન્દ્રિણી ।
યોગારંભં વિનાયાસં મન્ત્રોચ્ચારવિવર્જિતમ્

યત્ર યત્ર સ્થિતો દેશે યત્ર તત્રાશ્રમે રતઃ ।
પૂર્વમધ્યા પરા હેતુઃ અભ્યસેલ્લક્ષમુત્તમમ્

શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
પ્. ૨૭૪)
વર્ચસં સ્ફટિકાભન્તુ લક્ષયેત્પરમાણવમ્

કિઞ્ચિદુન્નમ્ય વક્ત્રન્તુ નિર્મલે તુ નભસ્થલે ।
એકૈકાભ્યાસયોગેન સિધ્યતે સાધકેશ્વરઃ

વાયવ્યાઃ કૃષ્ણવર્ણાસ્તુ આદ્યે શેષવિનાશને ।
ઉચ્ચાટને યથોન્મત્તે યોજયેદ્યોગવિત્સદા

એવમાદીનિ ચાન્યૈસ્તુ તાડનં સ્તંભનાદિ ચ ।
આપ્યાયનઞ્ચ પુષ્ટિશ્ચ શાન્તિકાદિ ક્રમેણ ચ

કુરુતે યોગવિચ્છ્રીમાન્ એકૈકાભ્યાસયોગતઃ ।
પ્રતિમાસપ્રયોગેન એભિઃ કર્માણિ કારયેત્

ષણ્માસા ધ્યાનયોગેન ત્રૈલોક્યં યત્પ્રવર્તતે ।
પ્. ૨૭૫)
પ્રત્યક્ષં જાયતે તસ્ય સિધ્યન્તે ચ શિવો ભવેત્

પઞ્ચમઃ સર્વકર્માણિ કુરુતે પરમાણવઃ ।
પઞ્ચરૂપધરં હ્યેતત્ પઞ્ચમં યત્પ્રકીર્તિતમ્

ધ્યાત્વાત્મૈવં વિધં યોગી સર્વકર્માણિ કારયેત્ ।
તેષાં મધ્યે પુનર્યોગી પશ્યતે ઊર્મિસઙ્કુલામ્

વીચીતરઙ્ગકુટિલાં વિદ્યુદ્રેખાસમપ્રભમ્ ।
સભોગ ભોગિસઙ્કાશામિન્દ્રાયુધસમપ્રભામ્

યથા યથા તુ ચૈતન્યસ્તસ્મિન્ લક્ષે સમાદધે ।
તથા તથા તુ સંપશ્ય ઊર્મિરેવતિરન્તરમ્

એતાં દૃષ્ટ્વા તુ યોગીન્દ્ર પુણ્યપાપક્ષયો ભવેત્ ।
પ્. ૨૭૬)
સતતાભ્યાસયોગેન સિધ્યતે નાત્ર સંશયઃ

દ્વાદશાર્ધાર્ધમાસેન ક્ષુત્તૃષ્ણા પરિવર્જિતઃ ।
દિવ્યદૃષ્ટિતનુર્દિવ્યા જાયતે નાત્ર સંશયઃ

સંવત્સરેણ યુક્તાત્મા યોગીન્દ્રઃ સુસમાહિતઃ ।
દૂરાચ્છ્રવણવિજ્ઞાનં મનશ્ચાવલોકનમ્

પ્રત્યક્ષં જાયતે તસ્ય ત્રૈલોક્યં યત્પ્રવર્તતે ।
અન્તર્ધાનો તથા કર્ષો પાદચારે તથૈવ ચ

વાયવ્યેન ચ કર્તવ્યં કે ચ વૈહાયસાદયઃ ।
આગ્નેયૈઃ શોષણં કુર્યાત્ તાડનં મારણાનિ ચ

સ્તંભનં મૂકતાઞ્ચૈવ પાર્થિવેન તુ કારયેત્ ।
પ્. ૨૭૭)
આપ્યાયનાદિતઃ કૃત્વા વારુણેન તુ કારયેત્

પઞ્ચમં સર્વકાર્યેષુ પ્રયોજ્યં યોગિના સદા ।
અષ્ટાવિંશતિ માત્રસ્ય લક્ષહ્યેતાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

એકોનત્રિંશકે તત્વે માત્રા તત્ર મનોનુગા ।
લક્ષિતવ્યા પ્રયત્નેન યદિચ્છેત્સિદ્ધિમાત્મનઃ

એકાન્તે વિજને ગત્વા દિવ્યે ચાક્ષ્ણૌ નિમીલયેત્ ।
આત્મા તુ કાઞ્ચનચ્છાયા અક્ષ્ણી આવૃત્ય તિષ્ઠતિ

તસ્મિન્ સન્ધાય ચૈતન્યં નિનાદસ્સંપ્રવિશ્યતિ ।
સિતરક્તપીતકૃષ્ણમિન્દ્રાયુધસમપ્રભમ્

અન્યોન્યવેધિનાં વર્ણા દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ ।
પ્. ૨૭૮)
લક્ષયીત પુનસ્તાન્તુ રાજિકાપરિવર્ત્તુલામ્

છાયામધ્યે તુ લક્ષ્યન્તે ચિત્રાસ્સર્વગતાશ્શુભાઃ ।
સર્વદેવમયો દેવિ દેવાનાઞ્ચ પૃથક્ પૃથક્

તાનિ રૂપાણિ પશ્યન્તે બિન્દુરૂપાણિ સુન્દરી ।
તયોર્યોગી દિવારાત્રૌ નાન્યં પશ્યતિ ચક્ષુષા

માસેનાલ્પપુરીષત્યં ક્ષુત્તૃષ્ણાપરિવર્જિતઃ ।
સુગન્ધાસ્ય તનુર્દિવ્યા જાયતે તૃપ્તિરેવ ચ

માસદ્વયાનુબન્ધેન દિવ્યચક્ષુઃ પ્રજાયતે ।
નશ્યન્તિ પુણ્યપાપાનિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા

સતતાભ્યાસયોગેન ત્રિભિઃ માસૈર્ન સંશયઃ ।
પ્. ૨૭૯)
એકોનત્રિંશકે તત્વે તુલ્યમેતદ્વરાનને

નાડી વૈ સુકૃતા નાનામા મહાપાતકનાશિની ।
તસ્ય લક્ષમિદં દેવિ શૃણુ એકમના મમ

અપ્રયોગમનાયાસ માત્રા બિન્દુવિનાકૃતિઃ ।
કણ્ઠતાલ્વોષ્ઠરહિતં મન્ત્રોચ્ચારવિવર્જિતમ્

સુનિષ્ણાતો નરસ્તસ્મિન્ અમૃતત્વાય કલ્પતે ।
અપ્રયોગમનારંભમનાયાસોપલક્ષિતમ્

યેન સર્વમિદં પૂર્ણમાકાશં સર્વગેન તુ ।
તસ્ય યત્નાત્ શૃણુ દેવિ આકાશે મનસં દધેત્

યત્ર તત્ર સ્થિતો વાઽપિ શુચિવાપ્યથવાઽશુચિઃ ।
પ્. ૨૮૦)
ચિત્તં શ્રોત્ર સમાધાય બાહ્યશબ્દવિવર્જિતમ્

નિવાતે સ્વલ્પવાતે વા ઘણ્ટાનામિવ તાડિતા ।
યવનિકાઽકર્ણયેદ્દેવિ પુણ્યપાપક્ષયઙ્કરીમ્

કાંસસ્ય સુવિશુદ્ધસ્ય સુપ્રભારહિતસ્ય ચ ।
સદૃશં શબ્દ આકર્ણ્ય અમૃતત્ત્વાય કલ્પતે

તેન સર્વમિદં પૂર્ણં આકાશં સર્વગેન તુ ।
તસ્યાભ્યાસેન સતતં ચિદ્રા પશ્યતિ મેદિનીમ્

માસાર્ધં યેન યોગીન્દ્રો વ્યાધિભિશ્ચ ન પીડ્યતે ।
પ્રાપ્નોતિ સુભગત્વઞ્ચ દેહપાતે શિવં વ્રજેત્

આદિતસ્ત્ર્યક્ષરો યોઽસૌ ત્રિવિધો યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્. ૨૮૧)
શિવસ્ય વૈ સ વિજ્ઞેયઃ સામાન્યત્વાત્પ્રકાશકઃ

દ્વિતીયઃ પ્રણવો દેવિ હંસાકારસમન્વિતઃ ।
બિન્દુના સહિતેનૈવ રુદ્રાકારઃ પ્રકીર્તિતઃ

અકામાદ્યાઃ પ્રવર્તન્તે વ્યાપકત્વોપલક્ષિતાઃ ।
સ્વચ્છન્દવૃત્તિઃ સૂક્ષ્મોઽયં નિધાનોઙ્કાર ઉચ્યતે

હકારા ઉકારસંયુક્તમોંકારેણ સમન્વિતઃ ।
બિન્દુના સહિતો દેવિ તૃતીયઃ પરિકીર્તિતમ્

આબ્રહ્મપથમોંકારસ્સ તુ સૂતિઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
શ્રીકણ્ઠાદિમનન્તાન્તં રુદ્રોઙ્કારસ્સ ઉચ્યતે

તસ્યોપરિષ્ઠાદ્વિજ્ઞેયં તૃતીયં પ્રણવસ્મૃતમ્ ॥
પ્. ૨૮૨)
શાન્તિવિદ્યાધિકા સિદ્ધિઃ નિધને નિધનાન્તિકા

શબ્દાકાશે વ્યતીતા તુ ગતિસ્તસ્યૈરનુત્તમા ।
ત્રિભિન્નમેતત્સકલમધ્વાનં પરિકીર્તિતમ્

સકલઃ પઞ્ચતત્ત્વસ્તુ ત્રયસ્સકલનિષ્કલઃ ।
ઉચ્ચારેણ યદા હીનો બિન્દું નિષ્કલતાં ગતઃ

શિવેચ્છયાઽનુગૃહ્ણાતિ સાધકો મુક્તિમિચ્છતિ ।
સૌમ્યનાડીતિ વિખ્યાતા મહાપાતકનાશિની

કિં સ સ્વરાદતિક્રમ્ય ઘણ્ટાશબ્દાદિલક્ષણઃ ।
યશ્શબ્દઃ શ્રૂયતે દેવિ રુદ્રોંકારસ્સ ઉચ્યતે

સર્વકર્મકરં દિવ્યં અણિમાદિફલપ્રદમ્ ।
પ્. ૨૮૩)
એકત્ત્રિંશદ્વિજાનીયાત્ શિવોઙ્કારસ્તુ તત્પરઃ

દ્વાત્ત્રિંશત્ તત્સમાખ્યાતં તન્માત્રગુણવર્જિતમ્ ।
વ્યાપકેન સમાયુક્તા નાડી પ્રોક્તા નરઞ્જના

શિવોઙ્કારા પરં દિવ્યં ઓઙ્કારમમલં વિદુઃ ।
સતતાઽભ્યાસયોગેન સાધકાનાં પ્રયચ્છતિ

માસાર્ધ દશભિશ્ચૈવ અણિમાદિ ગુણાષ્ટકમ્ ।
દૂરશ્રવણવિજ્ઞાનં સર્વલોકેષુ ભાષિતમ્

પશ્યતે ચ મહાતેજઃ સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્ ।
વ્યાપ્તોઽતિ કામરૂપિત્વં સર્વજ્ઞત્વં તથૈવ હિ

દેહપાતો વ્રજન્ત્યાશુ શિવસ્ય પરમં પદમ્ ।
પ્. ૨૮૪)
ઘણ્ટાનાદવિરામાન્તે શિવોઙ્કારં નિગદ્યતે

શિખા સા લક્ષણેનોક્તા વિમલા પરિકીર્તિતા ।
કાલતત્વઃ સ એવોક્તો નાડીપ્રોક્તા નિરઞ્જના

વિમલાખ્યા વરારોહે પરમાક્ષરસંયુતા ।
નિરાલંબં પ્રવક્ષ્યામિ નવતત્વફલપ્રદમ્

પરાક્ષરપરોચ્ચાર્યં બિન્દુતત્વમનુસ્મરેત્ ।
પશ્ચાત્તુ પરમેતત્તુ ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતં તત્વં વિમલન્તુ વરાનને ।
દ્વાત્ત્રિંશકસ્સમાખ્યાતો નિરાલંબે પરે સ્થિતઃ

ત્રયસ્ત્રિંશત્ પરો યસ્તુ નિર્દેશ્યો નામ વર્જિતઃ ।
પ્. ૨૮૫)
તં જ્ઞાત્વા દેવિ સિદ્ધ્યન્તે લક્ષૈતત્પરિકીર્તિતમ્

એવં બહુવિધં પ્રોક્તં તત્વમેકં શિવેન તુ ।
સિદ્ધિદં મોક્ષદઞ્ચૈવ દિષ્ટન્તત્તુ વિચિન્તયેત્

જ્ઞાત્વૈવં જ્ઞાનસર્વસ્વં વિચરસ્વ યથા સુખમ્ ।
એતન્ન કસ્યચિદ્દેયં જ્ઞાનામૃતમિદં શુભમ્

એતત્સર્વં સમાખ્યાતં તત્વધ્યાનં સુનિર્મલમ્ ।
પરં તાવદિદં દેવિ તત્ત્વાનાં પરિકીર્તિતમ્

એતેષાં યદપરો નિરૂપાખ્યો નિરામયઃ ।
સર્વેષાન્ધારકસ્સોહિ સ વૈ ચાઽધાર વર્જિતઃ

ન ચ તસ્યેદૃશં ધ્યાનં તવ દેવિ પ્રકીર્તિતમ્ ।
પ્. ૨૮૬)
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં ત્રયસ્ત્રિંશત્પટલઃ ।
દેવિ
આચાર્યઃ શિવતન્ત્રન્તુ શિવજ્ઞાનં શિવસ્ય ચ ।
વેત્તિસર્વમશેષેણ લોકહેતુ વિવર્જિતઃ

વિરક્તો લૌકિકે શાસ્ત્રે શિવજ્ઞાનૈક રાગવાન્ ।
તેષાઞ્ચ ઉત્તરં વાચ્યં યેનોપાયેન ઈશ્વરમ્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્મહેશ્વર ।
ઈશ્વર ઉવાચ
યો બ્રૂયાત્ કશ્ચિત્ કશ્શબ્દો વિનાશિત્વેન પઠ્યતે

પ્. ૨૮૭)
ઇતસ્તસ્ય પુનર્બ્રૂયાત્ તચ્છૃણુષ્વ વરાનને ।
ત્રિગુણઃ પુદ્ગલો વાયુરાકાશસ્યાથ વા ગુણઃ

વર્ણાદન્યોઽથ નાદન્તે બિન્દુરૂપેશવાચકઃ ।
પદવાક્યાત્મકસ્ફોટઃ પ્રણમ્ય વિનિવર્તતે

પદાનાં સંહિતા પૂર્વમિત્યાચાર્યઃ પ્રભાષતે ।
વાક્યં પદાશ્રયં સર્વં પદં વર્ણાશ્રયં સ્મૃતમ્

વર્ણાવાગાશ્રયાસ્સર્વે વાક્ ચ પ્રાણસમાશ્રયા ।
પ્રાણો હિ ભગવાન્ વાયુરાકાશાશ્રય ઉચ્યતે

શબ્દતન્માત્રમાશ્રિત્ય સંસ્થિતો ભૂતયોનિષુ ।
ભૂતાદિસ્તુ મહાશ્ચૈવ સ ચૈવાપરમાશ્રિતઃ

પ્. ૨૮૮)
અન્તર્યાગાદિતો દેવિ * * તસ્માત્સદાત્મકઃ ।
તસ્માદપિ પરો દેવઃ સર્વકારણકારણઃ

પરતસ્તસ્ય યો દેવ નિસ્સંદિગ્ધઃ પરશ્શિવઃ ।
તદાધારમિદં સર્વં પરોઽયં પરમો મતઃ

ન વાક્ પ્રવર્તતે ચૈવ ન મનો યાતિ તત્વતઃ ।
યત્રાઽસૌ પરમો દેવઃ સર્વકારણકારણઃ

આરાધ્યસ્સાધ્યતે યેન સ શબ્દસ્તુ સમાસતઃ ।
શબ્દેન સાધ્યતે દેવો શબ્દો નાસ્તિ તુ દેવતા

અવ્યક્તાચ્છબ્દસ્યોત્પત્તિઃ શબ્દસ્તસ્ય પ્રકાશકઃ ।
ત્રિવિધોઽથ વિનિર્મુક્તસ્સૂક્ષ્મશ્શબ્દસ્સ ઉચ્યતે

પ્. ૨૮૯)
અનૈષ્ઠિકેન શબ્દેન બુદ્ધિર્મનવિવર્જિતે ।
તેન દિવ્યેન શબ્દેન નિત્યં દૃશ્યમનામયમ્

શબ્દમાત્રન્તુ યત્સૂક્ષ્મં દેહે દેહવ્યવસ્થિતમ્ ।
સર્વશબ્દવિશિષ્ટોઽસૌ અનૌપમ્યમનામયમ્

સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરો દેવો દિવ્યશ્શિવ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
શ્રુતિમાત્રરસાદ્યેષાં પ્રધાનપુરુષેશ્વરાન્

ન શબ્દેનાત્ર ગૃહ્યન્તે ન કરેણ ન ચક્ષુષા ।
વિના શબ્દેન યશ્શબ્દ હુતભુઙ્માષસન્નિભઃ

હૃદયે સર્વદેહીનાં વા વિશુદ્ધઃ પરશ્શિવઃ ।
ઘોષોરાવસ્વનશ્શબ્દો સ્ફોટાખ્યો ધ્વનિરેવ ચ

પ્. ૨૯૦)
ઝઙ્કારો હુઙ્કૃતિશ્ચૈવ શબ્દમેવાષ્ટમંબરમ્ ।
શ્રવણાઙ્ગુષ્ઠસંયોગાદ્યશ્શબ્દસ્સંપ્રજાયતે

દીપ્તવહ્નિશિખાતુલ્યે ઘોષ ઇત્યભિધીયતે ।
ઘોષ્યતે તુ યશ્શબ્દઃ ઈષન્મન્દો વિભાવ્યતે

ભિન્નકાંસરવો રૂક્ષો રવેતિ પરિકીર્તિતઃ ।
તતો વંશધ્વનિસ્સૂક્ષ્મો નિવાતવર્ષોપમમ્

સસ્વનઃ પરમસ્સૂક્ષ્મો યત્તત્પદમનામયમ્ ।
ચતુર્થન્તુ મહશ્શબ્દઃ સર્વશબ્દભચારિણીમ્

સ્વશબ્દસ્સાધયેત્સર્વં યોગિનસ્તુ ન સંશયઃ ।
પઞ્ચમન્તુ મહશ્શબ્દં સર્વયોગિહિતાવહમ્

પ્. ૨૯૧)
મનોહ્લાસ્સાદકરં નૄણાં સ્ફોટ એવૌષધસ્મૃતઃ ।
શબ્દતત્વપરે લીનં શબ્દાન્તર્ગતમાનસઃ

પરાં સિદ્ધિમવાપ્નોતિ સ્ફોટસ્સર્વાર્થસિદ્ધિદઃ ।
વંશધ્વનિવિનિર્મુક્તો યશ્શબ્દસ્સંપ્રવર્તતે

શાશ્વતોઽનાદિરવ્યક્તસ્સશબ્દો ધ્વનિલક્ષણઃ ।
મૃદુવીણાસ્વનશ્શબ્દઃ શાન્તઘણ્ટનિનાદિતઃ

કુસુમામોદમત્તાનાં ષટ્પદાનામિવ ધ્વનિઃ ।
ઝઙ્કારસ્તુ સ્મૃતઃ શબ્દઃ સમસ્ત પરમેશ્વરી

વિદ્યુત્પુઞ્જમિવાભાતં ઘનં ગભીરનિસ્વનમ્ ।
સકલાકલસંઘાતં વજ્રપાતસુભૈરવમ્

પ્. ૨૯૨)
ધ્વંકૃતેષુ સ્મૃતશ્શબ્દઃ શબ્દાન્તલયમાલયમ્ ।
સ શિવશ્શિવતત્વસ્થો ધ્વંકૃતઃ પ્રણવસ્મૃતઃ

અષ્ટૌ શબ્દાઃ પરા દેવિ સમાખ્યાતા સમાસતઃ ।
સેવિતવ્યાઃ પ્રયત્નેન યદિચ્છેત્ સિદ્ધિમાત્મનઃ

દેવી
શબ્દોઽર્થં બોધયેદ્દેવ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્વતઃ ।
અનાનાત્ત્વેન વર્તન્તે નાનાત્વેન મહેશ્વર

ઈશ્વરઃ
શબ્દાર્થયોશ્ચ સંબન્ધં કાર્યકારણરૂપકઃ ।
વાચ્યવાચકરૂપો વા ના સંબન્ધઃ પ્રયુજ્યતે

પ્. ૨૯૩)
અન્યથા તુ પ્રયત્નોઽસૌ સર્વસ્યૈવ તુ સંશયઃ ।
સ્વભાવસ્યાવિનાભાવી નાન્યા નાન્યતયા મતઃ

કાર્યકારણભાવશ્ચ વસ્તુનો યદિ હેતુતઃ ।
અન્યાર્થવાચકસ્સો વૈ સર્વેષાઞ્ચ તદા ભવેત્

અથ શબ્દઃ પ્રદીપઃ પૂર્વશબ્દસ્તતશ્ચ ? ।
વિજ્ઞાનમિવજ્ઞાનં શબ્દપ્રકૃષ્ટન્તુકન્તત્

* પ્રતિપત્તૌ શબ્દો વિજ્ઞાનં જાયતે ક્વચિત્ ।
શબ્દસ્તુ પાશયેદ્ધર્મો શમકામાર્થસાધકઃ

પશુશબ્દાત્પરં જ્ઞાનં પતિરૂપં વિધીયતે ।
શબ્દેન સાધ્યતે હ્યર્થો હ્યર્થ એવ તુ શબ્દતઃ

પ્. ૨૯૫)
શબ્દાર્થવિસ્મૃતં જ્ઞાનં અજ્ઞાનન્તુ નિરર્થકમ્ ।
વાચા શબ્દનિબન્ધાસ્તુ પ્રભુઃ પ્રભવતામિહ

અર્થગ્રહણનિષ્પતીઃ શબ્દમાહુઃ સ્વયંભુવઃ ।
યો યસ્યાર્થસ્ય નિષ્પતીઃ ભૂતગ્રામે ચતુર્વિધે

સ એવ શબ્દો વિજ્ઞેયઃ કાર્યાર્થો યેન સિધ્યતિ ।
યદર્થહીનં લોકેઽસ્મિન્ વચનં સંપ્રવર્તતે

અપશબ્દસ્તુ તજ્જ્ઞેયં સર્વતઃ પ્રાકૃતોઽપિ વા ।
ગમકાશ્ચૈવ શબ્દાસ્તુ ઋષિદૈવતભાષિતાઃ

આગમાદ્યપશબ્દાનિ વર્ણયન્તિ વિદુર્બુધાઃ ।
સંસ્કૃતેનાપિ કિં તેન મૃદુના લલિતેન ચ

પ્. ૨૯૬)
અવિદ્યારાગવાક્યેન સંસારક્લેશહેતુના ।
યચ્છૃત્વા જાયતે પુણ્યં પાપાદીનાં પરિક્ષયઃ

વિનષ્ટમપિ તદ્વાક્યં વિજ્ઞેયમતિ શોભનમ્ ।
પુત્રદારાદિ સંસારઃ પુંસાં સંમૂઢચેતસામ્

વિદુષાં શાસ્ત્રસંસારઃ સ યોગાભ્યાસ વિઘ્નકૃત્ ।
દેહે દેહે યદા કત્વં વિજ્ઞાતત્વં ચરેન્મુખાત્

તદા વિમુચ્યતે જન્તુઃ અન્યથા ન કદાચન ।
કેચિદ્વદન્તિ પુરુષાસ્તદિદં સુમિથ્યા

દેહે સ્થિતસ્તુ ભગવાન્ પરમાત્મનેતિ ।
ત્વં માંસકીટકફશોણિતમૂત્રમધ્યે

પ્. ૨૯૭)
યદ્દુર્લભં સુરમુનેઽપિ કથં શરીરે ।
યદ્દૃશ્યતે ગૃહગૃહેઽપિ જગત્સમસ્તા

ઽનાદિકાભિમુદિતો જગદેકભાનુઃ ।
એવં પરેણ પરમસ્થિતસૂક્ષ્મશક્ત્યા

સંગ્રન્થિતં જગતિ જન્તુષુ મોહજાલમ્ ।
દેવ્યુવાચ
અષ્ટૌ શબ્દાઃ પરાઃ સૂક્ષ્માઃ કે તત્વા વર્ણકાશ્ચ યે

દેવતા તત્ર દેવેશ કથયસ્વ પ્રસાદતઃ ।
ઈશ્વરઃ
એતાનિ કથયિષ્યામિ સર્વતત્વેષુ દેવતાઃ

પ્. ૨૯૮)
યેન વિજ્ઞાતમાત્રેણ સાધકસ્સિદ્ધિમાપ્નુયાત્ ।
ન પાપ્મનો વરારોહે તે વર્ણાસ્તે ચ દેવતાઃ

તે શબ્દાસ્તાનિ તત્ત્વાનિ બોદ્ધવ્યાનિ વરાનને ।
દેવૈસ્તત્ત્વૈઃ સમાયુક્તો મે ક્ષરેણ ચ સુન્દરિ

તદા સિદ્ધિમવાપ્નોતિ દેહપા દેવિ મુચ્યતે ।
શબ્દે ચ દેવતાસ્સર્વે બ્રહ્માદ્યાશ્ચ વરાનને

તસ્મિન્ લયઙ્ગતા દેવાઃ શ્રીકણ્ઠાદ્યાશ્ચ શોભને ।
દેવાશ્શબ્દપરન્ધામ શબ્દાત્ વર્ણા સમુદ્ભવાઃ

વર્ણાદ્યૈઃ મન્ત્રસંભૂતિ તસ્માત્ સર્વં પ્રવર્તતે ।
શબ્દાત્ સર્વમિદં જાતં ત્રૈલોક્યં સ ચરાચરમ્

પ્. ૨૯૯)
તસ્માચ્છબ્દપરં દેવિ સેવિતવ્યં હિ તે વિધિઃ ।
શબ્દધ્યાનપરો ભૂત્વા યોઽભ્યસેત્સુસમાહિતઃ

તસ્ય તે કથિતા સિદ્ધિઃ અશબ્દેનૈવ સિદ્ધયા ।
પ્રથમં યત્ સ્પૃશેચ્છબ્દં પ્રાકૃતં સિદ્ધિદાયકમ્

તૃતીયં યત્પરં શબ્દં પૌરુષં સિદ્ધિદાયકમ્ ।
તૃતીયં યત્પરં શબ્દં નિયતં સિદ્ધિદાયકમ્

ચતુર્થં શબ્દતત્ત્વન્તુ કલાતત્વં સમાસતઃ ।
તેન ધ્યાનેન દેવેશે સર્વેષાં ફલભાક્ ભવેત્

પઞ્ચમં યત્સ્મૃતં શબ્દં માયા દુર્ધરા પરા ।
ષષ્ઠં યચ્છબ્દતત્ત્વન્તુ વિદ્યા નામ્ના તુ સા સ્મૃતા

પ્. ૩૦૦)
સા તુ વાગીશ્વરી દેવી તત્ર જાતો ન જાયતે ।
સપ્તમં યત્પરં તત્વં ઈશ્વરં તં પ્રવક્ષ્યતે

તત્ર શબ્દે યદાલીનમીશ્વરેણ સમો ભવેત્ ।
અષ્ટમં યત્પરં શબ્દમનૌપમ્યમનામયમ્

તત્ર લીનો યદા યોગી સાદાખ્યપદવાચકમ્ ।
નવમં યત્પરં દેવિ સર્વશબ્દમયં સ્મૃતમ્

તસ્માચ્છબ્દાદ્વિનિષ્ક્રાન્તા અધશ્ચોર્ધ્વે ચ સુવૃતે ।
તેન ધ્યાનેન દેવેશિ સર્વેષાં ફલભાક્ ભવેત્

સર્વે શબ્દસ્થિતાસ્તસ્મિન્ બિન્દુદેવે મહેશ્વરી ।
તેન તે કથિતો બિન્દુશ્શબ્દરાશિમયસ્તતઃ

પ્. ૩૦૧)
દશ પશ્ચાત્પરં દેવિ શબ્દજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રં તત્રૈવ પારંપર્યેણ સંસ્થિતમ્

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં ચતુસ્ત્રિંશત્પટલઃ ॥ ૬૭ ૧।૨ ॥
દેવ્યુવાચ
શબ્દાત્ સર્વમિદં જાતં યત્ત્વયોક્તં મહેશ્વરી ।
વર્ણતત્વસમૂહન્તુ જ્ઞાતં મે ત્વત્પ્રસાદતઃ

શબ્દે શબ્દે સમુત્પત્તિઃ દેવાન્યાનાં મહેશ્વર ।
યોગં ધ્યાનઞ્ચ દેવેશ વિદ્યેશાનાં તથૈવ ચ

અણિમાદ્યષ્ટકાનાઞ્ચ કથયાદ્ય પ્રસાદતઃ ।
પ્. ૩૦૨)
ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છ્રિતમ્

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સાધકાનાં હિતાવહમ્ ।
ન મયા કસ્યચિત્ ખ્યાતં ઇદં યો વરં મહત્

ઋષિભિર્દૈવતૈર્દેવિ નૈવ પૃષ્ટં કથઞ્ચન ।
શબ્દમાત્રેણ તે તુષ્ટા નાહં પૃષ્ટસ્તુ શોભને

શબ્દે શબ્દે યથા સૃષ્ટિઃ યો નિયોગાદિ સંભવઃ ।
વિદ્યેશાનાં પ્રવક્ષ્યામિ અણિમાત્તારમં ભવોઃ

ઘોષશબ્દસ્તુ યઃ પ્રોક્તો વર્ણોચ્ચારવિવર્જિતઃ ।
કરણેન તુ સંપ્રાપ્તિઃ તસ્ય સૃષ્ટિં વદામ્યહમ્

પ્. ૩૦૩)
તસ્માત્પ્રકૃતિરુત્પન્ના સા માયા કથિતા તવ ।
વાચકસ્તત્ર મન્ત્રોઽયં ઊકારઃ પરિકીર્તિતઃ

વિદ્યેશપ્રથમોઽનન્તઃ તસ્મિસ્તત્વે પ્રકીર્તિતઃ ।
યોગિનામકૃતઞ્ચૈવ પૈશાચં યોનિષુ સ્મૃતમ્

કરણેન તુ સંપ્રાપ્તં * * * * * * * * ।
અણિમા તુ તથૈશ્વર્યં તથા તુષ્ટિઃ પ્રકીર્તિતા

તારજ્ઞાનં સમાખ્યાતં શિશબ્દઃ પરમસ્મૃતઃ ।
પ્રથમે શબ્દતત્ત્વે તુ સૃષ્ટિરેષા પ્રકીર્તિતા

રાવશ્શબ્દસ્સમાખ્યાતં તત્ત્વયા વિદિતં પુરા ।
તસ્મિન્ પુરુષજાતો હિ તન્મયા કથિતં તવ

પ્. ૩૦૪)
વાચકસ્તત્ર મન્ત્રોઽયં યકારઃ પરિકીર્તિતઃ ।
સૂક્ષ્મો વિદ્યેશ્વરઃ પ્રોક્તો યોગિનાન્તુ કૃતસ્મૃતઃ

યોનિનાં રાક્ષસઃ પ્રોક્તઃ ઐશ્વર્યંલયમા સ્મૃતા ।
સલિલસૃષ્ટિરિત્યુક્તા સુતા રાજ્ઞા ન કીર્તિતા

દ્વિતીયે શબ્દતત્ત્વે તુ સૃષ્ટિરેષા પ્રકીર્તિતા ।
તૃતીયે સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકમના મમ

સ્વનાન્નિયતિરુત્પન્ના માયા પૂર્વમુદાહૃતા ।
વાચકસ્તુ વરારોહે વિદ્યેશાનાં શિવોત્તમઃ

યોગિનાં વૈભવં પ્રોક્તં યક્ષાઃ યોનિઃ પ્રકીર્તિતા ।
ઐશ્વર્યં મહિમા તેષાં મોઘા તુષ્ટિસ્તથૈવ ચ

પ્. ૩૦૫)
તારાયાં તત્સ્મૃતં જ્ઞાનં તૃતીયં કથિતં તવ ।
ચતુર્થં સંપ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

શબ્દઃ પૂર્વં મયા ખ્યાતઃ પૃચ્છિતસ્તે શુભાનને ।
તસ્માત્કાલઃ સમુત્પન્નો દુર્જયઃ સર્વયોગિનામ્

લકારે વાચકસ્તેઽસ્ય શબ્દતત્ત્વસ્ય કીર્તિતઃ ।
વિદ્યેશ એકનેત્રસ્તુ તસ્મિંસ્તુ કથિતસ્તવ

યોગિનાં બ્રહ્મા ઇત્યુક્તો યોનૌ ગન્ધર્વ ઉચ્યતે ।
પ્રાપ્તિરૈશ્વર્ય દેવેશિ ચતુર્થે કથિતં તવ

તુષ્ટિવૃષ્ટિઃ સમાખ્યાતા મયાં ચૈવ વરાનને ।
પ્રમોદો જ્ઞાનમાખ્યાતં ચતુર્થે કથિતં તવ

પ્. ૩૦૬)
પઞ્ચમં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાયતલોચને ।
સ્ફોટશ્શબ્દપરશ્રેષ્ઠો માયાતત્વસ્ય સંભવઃ

સ્વશબ્દો મોહયત્યેષાં વાદજલ્પવિતણ્ડકૈઃ ।
પરં ભાવમજાનન્તો શબ્દવાદેન મોહિતાઃ

મકારો વાચકસ્તસ્ય શબ્દતત્ત્વસ્ય કીર્તિતઃ ।
* * * * * * * કથિતં તવ શોભને

વિદ્યેશ એકદૃષ્ટિસ્તુ તવ દેવિ ઉદાહૃતઃ ।
યોગિનાં વૈષ્ણવં તત્ર પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્

ઐન્દ્રં યોનિસ્સમુદ્દિષ્ટા ઐશ્વર્યં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ।
પ્રાકામ્ય ઇતિ વિખ્યાતઃ સુતરા તુષ્ટિરુચ્યતે

પ્. ૩૦૭)
જ્ઞાનં પ્રમુદિતઃ પ્રોક્તશ્શિવેન પરમાત્મના ।
પઞ્ચમં તે સમાખ્યાતમનુપૂર્વં યથાક્રમમ્

ષષ્ઠં તે સંપ્રવક્ષ્યામિ કથ્યમાનં મયા શૃણુ ।
ધ્વનિઃ પૂર્વં મયા ખ્યાતો યસ્મિન્ વિદ્યાસમુદ્ભવઃ

ક્ષકારો વાચકસ્તસ્ય શબ્દતત્ત્વસ્ય કીર્તિતઃ ।
વિદ્યેશાનાં ત્રિમૂર્તિસ્તુ કથિતશ્ચાનુ પૂર્વશઃ

કૌમારં યોગિનાં પ્રોક્તં યોનૌ સૌમ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ।
ઈશિત્વઞ્ચ સમાખ્યાતં ગુણાનાં સુરસુન્દરિ

સુતારા તુષ્ટિરિત્યુક્તા મોદો જ્ઞાનં પ્રકીર્તિતમ્ ।
એતત્તે કથિતં દેવિ ષષ્ટં શબ્દમનુત્તમમ્

પ્. ૩૦૮)
સપ્તમં સંપ્રવક્ષ્યામિ શબ્દં પરમદુર્લભમ્ ।
ઝઙ્કારેતિ સમાખ્યાતઃ ત્વસ્મિન્નીશ સમુદ્ભવઃ

વાચકસ્તસ્ય તત્ત્વસ્ય રકારં મન્ત્રમુત્તમમ્ ।
વિદ્યેશાત્તુ શ્રીકણ્ઠો યોગિનામૌમકીર્તિતમ્

યોન્યાઞ્ચૈવ પ્રજેશસ્તુ કથિતસ્તવ શોભને ।
ઐશ્વર્યઞ્ચ પુનસ્તસ્મિન્ શિવત્વં તત્પ્રકીર્તિતમ્

સુનેત્રાત્તુષ્ટિરાખ્યાતા જ્ઞાનં રમ્યકમુચ્યતે ।
એતત્તે તુ સમાખ્યાતં સપ્તમં શબ્દમુત્તમમ્

અષ્ટમં સંપ્રવક્ષ્યામિ તદેકાગ્રમનાઃ શૃણુ ।
ધ્વંકૃતન્તે સમાખ્યાતં યસ્માત્તત્વં સદાશિવમ્

પ્. ૩૦૯)
વાચકસ્તસ્ય તત્ત્વસ્ય હકારઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિદ્યેશાનાં શિખણ્ડીશો યોગી શ્રીકણ્ઠ ઉચ્યતે

યોનિબ્રહ્મા સમુદ્દિષ્ટો અષ્ટમઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ઐશ્વર્યં તત્ર દેવેશિ સર્વકામાવસાધિતા

સુમારી તુષ્ટિરિત્યેવં તસ્મિન્ તત્વે ન સંશયઃ ।
જ્ઞાનં તત્ર સમાખ્યાતં સદા પ્રમુદિતં મયા

અષ્ટમં તે મયા ખ્યાતં શબ્દઃ પરમકારણમ્ ।
જ્ઞાનેન મુચ્યતે જન્તુઃ અશેષપશુબન્ધનાત્

નવમીયા ભવેત્તુષ્ટિઃ બિન્દુદેવ ઉદાહૃતઃ ।
બિન્દુશ્ચતુષ્કલશ્ચૈવ શાન્ત્યતીતશ્ચ સુવ્રતે

પ્. ૩૧૦)
શક્તિઃ ચતુષ્કલશ્ચૈવ નવધા તુ યથા ભવેત્ ।
તથા તે કથયિષ્યામિ ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મહત્

અષ્ટાષ્ટૌ યે મયા પ્રોક્તા ભેદાસ્તુ તવ સુવૃતે ।
તેષાન્તુ યજનં વક્ષ્યે યથાવત્તન્નિબોધ મે

પૂર્વોક્તભૂપ્રદેશે તુ કેશકીટાસ્થિવર્જિતે ।
તત્ર પદ્મં સમાલિખ્ય અષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

કર્ણિકાયાં યજેદ્દેવં શિવં પરમકારણમ્ ।
અનન્તઃ પૂર્વમેવોક્તઃ પદ્મશક્તિં તથા પુરા

ધર્માદ્યાન્ ગાત્રકાંશ્ચૈવ વિન્યસેત્તુ યથાક્રમમ્ ।
હૃત્પદ્મે તુ યથા પ્રોક્તં ન્યાસં મન્ત્રઞ્ચ તાદૃશમ્

પ્. ૩૧૧)
પ્રકૃતિં પૂર્વપત્રે તુ આગ્ને યેનં તમેવ ચ ।
અકૃતં દક્ષિણે ચૈવ પૈશાચં નૈર્-ઋતેન તુ

અણિમાં પશ્ચિમેનૈવ વાયવ્યામંભસિ ન્યસેત્ ।
ઉત્તરેણ તુ વિન્યસ્ય તારાજ્ઞાનં સમાહિતઃ

બિન્દુદેવં મહાદેવિ ઈશાન્યાં પરિકલ્પયેત્ ।
મધ્યે ઘોષન્તુ વિન્યસ્ય ઇદં કુર્યાત્તતઃ પુનઃ

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતેનૈવ ઉકારેણ તુ શોભને ।
ત્રિતત્ત્વં કારયેત્તત્ર ઘોષમાર્ગં યથાક્રમમ્

હ્રસ્વઞ્ચૈવાત્મતત્ત્વન્તુ દીર્ઘં વિદ્યા પ્રકીર્તિતમ્ ।
પ્લુતેન તુ સદા કુર્યાત્ શિવતત્ત્વન્તુ સર્વતઃ

પ્. ૩૧૨)
એવં ત્રિતત્ત્વવિન્યાસં સ્વશબ્દે અક્ષરત્રયે ।
કર્તવ્યં દેવદેવેશિ સર્વેષામનુપૂર્વશઃ

ઈકારાદિસમારભ્ય આકારાન્તે ચ યે સ્થિતાઃ ।
યે વર્ણા દેવતા પ્રોક્તાઃ પૂર્વાદારભ્ય સુન્દરિ

સર્વેષાં વાચકસ્તે વૈ યાવત્સર્વં સમાપ્યતે ।
સકલં ભૌમકર્મેષુ સર્વેષાં પરિકલ્પયેત્

પઞ્ચાશચ્ચૈવમપ્યુક્તાં પૂર્વાદારભ્ય હોમયેત્ ।
શબ્દે શતન્તુ હોતવ્યં ત્રિતત્વે ત્રિશતં હુનેત્

પૂર્ણાહુતિસ્તુ દાતવ્યા ઘોષમાકર્ણ્ય સુવૃતે ।
ધ્યાયેચ્છબ્દમયં દેવં સિદ્ધિમોક્ષાર્થકાઙ્ક્ષિતઃ

પ્. ૩૧૩)
પઞ્ચબ્રહ્મૈર્વિના દેવિ શિવાઙ્ગૈશ્ચ તથૈવ ચ ।
લોકપાલૈશ્ચ વિદ્યૈશૈઃ અસ્ત્રેણૈવ તુ સુવૃતે

દ્વિવિધેન તુ યષ્ટવ્યં યોગમેતત્સમાસતઃ ।
સદ્દ્રવ્યે દ્રવ્યયાગન્તુ નિર્ધને ધ્યાનમેવ ચ

મોચયેદ્વિવિધેનાપિ આચાર્યચ્છિન્નસંશયઃ ।
દ્વિતીયે નિષ્કલં તત્ત્વં રાવશ્શબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ

તૃતીયે શૂન્યતત્ત્વન્તુ સ્વનશ્શબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
એવમાદિક્રમેણૈવ શબ્દે તત્વં યથાક્રમમ્

ન કુર્યાદન્યથા દેવિ અસ્તિનાસ્તીતિ કલ્પના ।
આજ્ઞાસિદ્ધિ ચ દેવેશિ ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

પ્. ૩૧૪)
નયસૂત્રે યથા પ્રોક્તા રેખાસિદ્ધિઃ શિવેન તુ ।
પ્રતિમાસપ્રયોગેન શબ્દસિદ્ધિર્ન સંશયઃ

નાઽનેન સદૃશો યોગઃ સર્વતન્ત્રેષુ સુવૃતે ।
નાનેન સદૃશી સિદ્ધિઃ ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

પ્રત્યયો ન પરો દેવિ એભિસ્તુ સદૃશો ભવેત્ ।
જ્ઞાતવ્યં પરમં કિઞ્ચિત્ શબ્દજ્ઞાનં પરં ભવેત્

અવિકલ્પઞ્ચતુર્થઞ્ચ પ્રત્યક્ષં સર્વતઃ સ્થિતમ્ ।
બિન્દુઃકલા ચતુષ્કોણકલાશક્તિચતુષ્ટયમ્

એતદ્યાગપરં પ્રોક્તં નાદં કર્ણિકયા ન્યસેત્ ।
ઉત્ક્ષણી ઉકારસ્તુ શક્તિસ્તુ પ્રથમા કલા

પ્. ૩૧૫)
એકારસ્તુ દ્વિતીયા વૈ સૂક્ષ્મા સંપરિકીર્તિતા ।
અમૃતા તુ તૃતીયા વૈ ઇકારઃ પરિકીર્તિતઃ

અમૃતામૃતા ચતુર્થન્તુ ઈકારઃ કથિતસ્તવ ।
બિન્દુદેવકલા યા તુ મયા પૂર્વમુદાહૃતા

નાદસ્યાપિ મયાપ્યુક્તં બિન્દુયાગે વરાનને ।
પ્રથમં બિન્દુદેવસ્ય કલાં પૂર્વેણ વિન્યસેત્

દ્વિતીયં દક્ષિણેનૈવ તૃતીયં પશ્ચિમેન તુ ।
ચતુર્થીં ઉત્તરે ચૈવ કલા બિન્દોઃ પ્રકીર્તિતા

ઉત્કર્ષણી તુ આગ્નેયયાં સુસૂક્ષ્માન્નૈર્-ઋતેન તુ ।
અમૃતા નામ કલા યા તુ વાયવ્યેન તુ વિન્યસેત્

પ્. ૩૧૬)
અમૃતા મૃતા તુ ઈશાન્યે ન્યસેચ્છક્તિચતુષ્ટયમ્ ।
નાદશાક્તસમાયુક્તં કર્ણિકાયાન્તુ વિન્યસેત્

સોચ્ચામાત્મતત્ત્વન્તુ કથિતં તવ સુવૃતે ।
બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્રઃ ત્રયો વૈ વર્ણતસ્થિતાઃ

ઈશ્વરો નાદશક્તિશ્ચ ઊર્ધ્વભાગે વ્યવસ્થિતઃ ।
તત્ત્વેન વિતતાસ્સર્વે સર્વે તત્વા ન સંશયઃ

દ્વિવિધેન ભવેદ્દીક્ષા ધ્યાનદ્રવ્યે ન શોભને ।
શતં શતઞ્ચ હોમેન દીક્ષા નિર્વાણગામિની

પૃથિવ્યાદીનિ તત્વાનિ કથિતાનિ મયા પુરા ।
આનુપૂર્વેણ બોદ્ધવ્યં શક્તિનાદે સ બિન્દુકે

પ્. ૩૧૭)
એષ યાગવરો દેવિ દુર્લભો હ્યકૃતાત્મનામ્ ।
દેવા અપ્યસ્ય યાગસ્ય ઈહન્તે સુરસુન્દરિ

ના પ્રસન્ને મયિ દેવિ પ્રાપ્યતે વિધિરીદૃશી ।
ના શિષ્યાય પ્રદાતવ્યં નાભક્તાય કદાચન

ગુરુપ્રિયાય દાન્તાય અભિષિક્તા યદા ભવેત્ ।
સર્વાધ્વાનવિધિજ્ઞસ્ય દાતવ્યા વિધિરીદૃશી

કુલશીલગુણોપેતે શિષ્યાય પ્રિયવાદિને ।
અન્યથા તુ ન દાતવ્યં આજ્ઞૈષા પારમેશ્વરી

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં પઞ્ચતૃંશત્ પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
ચક્ષુષા વાચયા સ્પર્શાં મનસા ઉદકેન વા ।
ધારણા ધ્યાનયોગેન કરોત્યનુગ્રહેચ્છયા

એતદ્દેવ મહદ્ગુહ્યં કથિતન્તુ ત્વયા વિભો ।
એતેષાં તુ અવિભાગોઽયં યત્ત્વયા હૃદિ ગોપિતમ્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વરઃ
એતેષાં કથયિષ્યામિ એકૈકસ્ય વિભાગશઃ

જ્ઞાતવ્યં દેશિકેનૈવ દીક્ષાકાલે સમાસતઃ ।
પદ્માનિ ચ યથા લોકે આદિત્યઃ સંપ્રબોધયેત્

પ્. ૨૧૯)
એવં સંસ્કાર્ય પદ્માનિ પ્રસન્નો બોધયેચ્છિવઃ ।
દૂરસ્થોઽપિ સમીપસ્થઃ પિણ્ડસ્થઃ પિણ્ડવર્જિતઃ

મલિનો નિર્મલશ્ચૈવ તિષ્ઠત્યેકો હ્યનેકશઃ ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરો નિત્યં દૂરાદ્દૂરતરો વિભુઃ

સન્નિકૃષ્ટે તમો દેહો વ્યાપી ન પ્રભુરવ્યયઃ ।
તત્ત્વાનિ દેવતાશ્ચૈવ વિભાગેન યથા સ્થિતાઃ

ઐશ્વર્યં જ્ઞાનતુષ્ટિઞ્ચ ધર્માન્યા દૈવતૈસ્સહ ।
તેષાં સ્થાનવિભાગઞ્ચ સ્વશરીરે યથાક્રમમ્

જ્ઞાત્વા સર્વં વિશેષેણ સર્વપાશક્ષયો ભવેત્ ।
દેહપદ્મં પ્રવક્ષ્યામિ વ્યોમપદ્મં વિશેષતઃ

પ્. ૩૨૦)
વાસવાષ્ટદલોપેતં રુદ્રૈકાદશ કેસરમ્ ।
આદિત્યાઃ કર્ણિકા જ્ઞેયાઃ પુષ્કરે દ્વાદશ સ્મૃતાઃ

ભવ હે ભાવના યસ્ય સર્વદેવમયે પુરે ।
તસ્યાહં ભાવિતો દેવિ શેષા યે ભ્રામિતા જનાઃ

કદલીપુષ્પસંકાશં હૃદયં સર્વદેહિનામ્ ।
તસ્ય મધ્યે સ્થિતં પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

વિતસ્તિમાત્રહૃદયં કમલં ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
અષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણન્તુ નાભેરૂર્ધ્વં વ્યવસ્થિતમ્

પદ્મનાલં નવદ્વારં સમન્તાત્કામનાન્વિતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠપર્વતુલ્યન્તુ કર્ણિકા વૈ સ કેસરા

પ્. ૩૨૧)
કર્ણિકાયાં ભવેત્સૂર્યઃ તસ્ય મધ્યે તુ ચન્દ્રમાઃ ।
ચન્દ્રમધ્યે ભવેદ્વહ્નિઃ વહ્નિમધ્યે મહેશ્વરઃ

સદાશિવો મહેશસ્ય તસ્યાપિ પરતશ્શિવઃ ।
સર્વેષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ પ્રમાણં શિવનિર્મિતમ્

કિઞ્ચિદૂનતરં સૂર્યં કુર્યાત્સોમં તથૈવ ચ ।
સોમાદૂનં વિજાનીયાત્ વહ્નિમણ્ડલમુત્તમમ્

વિધૂમનિર્મલં દિવ્યમાદિત્યોદસન્નિભમ્ ।
ભૂતા સુમાત્રમીશાનં જ્વલત્કટકસન્નિભમ્

દશાર્ધાસ્ય પરં દિવ્યં શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલમ્ ।
સદાશિવં મહાત્માનં તસ્યાપ્યૂર્ધ્વં પરાપરમ્

પ્. ૩૨૨)
સિતં સુનિર્મલં દિવ્યમગ્રાહ્યં પરમં શિવમ્ ।
દેહનાલં સમાખ્યાતં બ્રહ્મપત્રમયં વિદુઃ

કર્ણિકાયાં સ્થિતો વિષ્ણુઃ ગ્રન્થિર્માયા પ્રકીર્તિતા ।
અવ્યક્તદક્ષિણે પત્રે બુદ્ધિઞ્ચૈવ તુ નૈર્-ઋતે

પશ્ચિમેન અહઙ્કારં શબ્દતન્માત્રં વાયવે ।
ઉત્તરે તન્માત્રમીશાન્યાં રસનં તથા

રૂપગ્રાહી તુ પૂર્વેણ ઘ્રાણમગ્નિદલે સ્થિતમ્ ।
પત્રાન્તેષુ મહાભૂતાઃ કેસરાણિ તુ ઇન્દ્રિયાઃ

તન્માત્ર ઇન્દ્રિયાણાઞ્ચ મનસ્સર્વત્ર તિષ્ઠતિ ।
યોઽસૌ હૃદ્યુપરોધી તુ તામસો નિદ્રરૂપિણઃ

પ્. ૩૨૩)
અધસ્તાત્ કર્ણિકાયા તુ તસ્ય દેહો પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અન્તે તુ કર્ણિકા ચેતા ભાવૈશ્ચ સહ સંયુતાઃ

સ શિવઃ સર્વદેહેષુ કર્ણિકોપરિ સંસ્થિતઃ ।
પદ્મનાલે સ્થિતા દેવાઃ કણ્ટકેષ્વધસ્થિતાઃ

ગણાશ્ચ વિવિધાઃ પત્રે દૈત્યાશ્ચૈવાઽથ રોમસુ ।
ગ્રહનક્ષત્રતારાશ્ચ યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

ભગિન્યો માતરશ્ચૈવ નાલમૂલે વ્યવસ્થિતાઃ ।
સર્વદેવમયં પદ્મં યો ભિત્વા જ્ઞાનસૂચિભિઃ

પશ્યતે વિમલાત્માનં પ્રત્યક્ષં દેહમધ્યતઃ ।
જાગ્રતશ્ચાસ્ય સર્વસ્ય આચાર્યઃ પ્રભુરુચ્યતે

પ્. ૩૨૪)
તેન તુષ્ટેન તુષ્ટાસ્તુ અશેષભુવનાધિપાઃ ।
દીક્ષકસ્તુ ગુરુશ્રેષ્ઠશ્શિવતત્વસ્ય પારગઃ

અન્યથા ન ગુરુર્જ્ઞેયઃ ન ચ દીક્ષા ન મુક્તિદા ।
મન્ત્રમૂર્તિસ્મૃતાચાર્યો મન્ત્રમૂર્તિપરશ્શિવઃ

મન્ત્રાસ્તદાત્મકા જ્ઞેયાઃ શિવો જ્ઞેયસ્તદાત્મકઃ ।
તસ્માત્સર્વેષુ ભૂતેષુ અનુગ્રહં સંપ્રવર્તતે

ઇચ્છા ભગવતશ્ચૈષા તાન્યથા તુ વિચિન્તયેત્ ।
શિવો દેશિકદેહસ્થઃ પ્રાણ્યનુગ્રાહકારકઃ

દદાતિ વિવિધાં સિદ્ધિં મોક્ષઞ્ચ નયતે પશુમ્ ।
યત્તચ્છાન્તં પરં તત્ત્વં કારણં કારણાધિપમ્

પ્. ૩૨૫)
શિવવિદ્યાત્મતત્ત્વાનિ તત્સ્થો ભૂત્વા પ્રકાશયેત્ ।
અણિમાદિગુણાં સિદ્ધિં શિવં પરમકારણમ્

પ્રકાશયતિ તત્રસ્થો યથા ભૂતં યથા સ્થિતમ્ ।
દેવ્યુવાચ
ત્રિતત્ત્વસ્ય તુ યદ્ભૂતં અક્ષરાદ્વિદિતં યથા

કથં લોકેહ્યવિજ્ઞાનં સર્વસત્વે તથા વદ ।
યો યથાઽવસ્થિતોહ્યર્થો ગુણદોષસ્વભાવતઃ

યાવત્ફલઞ્ચ પુણ્યઞ્ચ તત્સર્વં વિદિતં પ્રભો ।
કથં લોકે હ્યવિજ્ઞાતં સર્વજ્ઞત્વે તથા વદ

ઈશ્વરઃ
પ્. ૩૨૬)
મધ્યસ્થન્તુ યદા જ્ઞાતં તત્ત્વજ્ઞાનં સુનિર્મલમ્ ।
સર્વજ્ઞત્વં તદા તસ્ય સર્વોપાયો વિભાવિતમ્

ક્રોધાભિધાનમાત્સર્યકામમોહાર્થલુબ્ધતા ।
પૈશુન્યમનૃતદ્રૌપ્યં વયોઽતીતેષ્વપિ નૃષુ

દમ્ભક્રૌર્યાસ્થિરત્વઞ્ચ સાધ્યં કુટિલચિન્તિતા ।
એભિરેવાવૃતો લોકસ્તેન દેવં ન વિન્દતિ

એતત્પદવિધિં કૃત્વા આચાર્યસ્સુસમાશ્રિતઃ ।
દીક્ષયેત્સર્વજન્તૂનિ ધ્યાનેનાનેન સુવૃતે

એતદ્ધ્યાનવિધિઃ ખ્યાતો માનસં પ્રોચ્યતેઽધુના ।
એકેન્દ્રિયે તુ તે સર્વે વિધિમેતન્નિયોજયેત્

પ્. ૩૨૭)
એકેન્દ્રિયપ્રમાણેન પ્રવૃત્તાસ્સર્વચેન્દ્રિયઃ ।
એકેન સર્વભૂતાસ્તુ તત્વાશ્ચૈવ વરાનને

પ્રવૃત્તિસ્સર્વકાર્યેષુ અનાદિશ્ચ ન સંશયઃ ।
મનસા ગૃહ્યતે દેવિ યુજ્યતે મનસા પશુઃ

એકેન્દ્રિયપ્રમાણૈસ્તુ મનસ્સર્વેષુ સુન્દરિ ।
મનસા ગૃહ્યતે યસ્માત્ તસ્માદેવાન્મનાત્મકઃ

તત્સ્થાનં મનસા સર્વં તન્મનો બુદ્ધિસંયુતમ્ ।
સર્વૈઃ કરણયોગૈશ્ચ ઉપલબ્ધું મહેશ્વરે

આત્મવિદ્યાશિવઞ્ચૈવ સૃષ્ટિસંહારકલ્પના ।
એવં તત્વાનિ વિન્યસ્ય શિવાહ્યુપરિ વિન્યસેત્

પ્. ૩૨૮)
એવન્તુ મનસા ધ્યાત્વા કર્તવ્યાનુગૃહેચ્છયા ।
માનસં વિધિમેકન્તુ કથિતન્તુ સમાસતઃ

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે સંસ્કારોપન્યાસમાનસાનુગ્રહવિધિઃ
ષટ્ત્રિંશત્ પટલઃ ॥
ઈશ્વર ઉવાચ
સૃજતે ઈશ્વરો ભૂત્વા સંહરેચ્ચ સદાશિવઃ ।
શિવન્તુ સ્થ્તિકર્તૃત્વે શાન્તેતિ પરમં પદમ્

આત્મતત્વં ભવેચ્છ્રષ્ટા પદ્મપત્રં સ ઉચ્યતે ।
વિદ્યા વૈ કેસરં તસ્ય સંહારં કર્ણિકાહ્યધઃ

પ્. ૩૨૯)
કર્ણિકાયાં શિવં તત્ત્વં સ્થિતિતત્વપ્રકર્તૃકઃ ।
એતત્ત્રિતત્વતત્ત્વાદિં કૈલાસકમલં વિદુઃ

ઓષ્ઠૌ પદ્મસ્ય પત્રાણિ દન્તાઃ કેસરસંજ્ઞિતાઃ ।
જિહ્વા વૈ કર્ણિકા પ્રોક્તા શરીરન્નાલમુચ્યતે

મુખમધ્યે યદાકાશં તત્ર દેવો જગદ્ગુરુઃ ।
સગિકા તાલુમધ્યે તુ જિહ્વા કૈલાસપિણ્ડિકા

સ્વયમાચરતે યસ્માદાચારં દર્શયેતિ ચ ।
ઉચ્ચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાણિ આચાર્યસ્તેન પઠ્યતે

અશબ્દદેહોઽપિ સ શબ્દકારી કૃતસ્ય કર્મસ્ય ચ અન્તકારી ।
ત્રૈલોક્યમાયાપુરસૂત્રધારી યસ્તન્તુ પશ્યેત્સતુ સર્વકારી

પ્. ૩૩૦)
એવં કૃત્વા તુ દેવેશે દેવતાનાં નિવેશનમ્ ।
મુખમન્ત્યે પિ * ન્ત્યેન કરોત્યનુગ્રહેચ્છયા

વાચયાનુગ્રહેદ્દેવિ કથિતન્તુ વરાનને ।
ઇતિ વાચનુગ્રહઃ * * * * * * * * *

દેવ્યુવાચ
સૂત્રન્નામ મહાદેવ આલોકપદવાચકમ્ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્ વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
સૂચનાત્સૂત્રમિત્યાહુઃ સૂત્રન્નામ મહત્પદમ્ ।
તેન સર્વમિદં પ્રોક્તં સૂત્રે ગણિગણા ઇવ

પ્. ૩૩૧)
અખણ્ડિતન્તુ વિજ્ઞેયં ખં વ્યાપી અજરં પદમ્ ।
તદિદ્વલયસંકાશં ઘટિકાયાં પ્રકાશયેત્

હૃત્પૌણ્ડરીકમધ્યસ્થં સોમસૂર્યાગ્નિમધ્યશમ્ ।
યઃ પશ્યેત્પરમં સૂક્ષ્મં સુલેખ્યં કર્તુમર્હસિ

દેવ્યુવાચ
તત્ત્વાદેવ ગણાશ્ચ સર્વે ન્યાસે વ્યવસ્થિતાઃ ।
તેષાં મન્ત્રવિવાહોઽયં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

ઈશ્વર ઉવાચ
સર્વે મન્ત્રાત્મકા દેવાઃ સર્વે મન્ત્રાઃ શિવાત્મકાઃ ।
શિવાત્મકેન મન્ત્રેણ શિવયાગે તુ પૂજયેત્

પ્. ૩૩૨)
અપ્રાપ્ય શિવસદ્ભાવંઃ પઠન્તોઽપિ હિ સંહિતામ્ ।
અજ્ઞાત્વા કુરુતે દીક્ષાં શિષ્યાચાર્યૌ વ્રજત્યધઃ

તસ્માન્ન સમાનવસોઃ શિષ્યત્વેનોપતિષ્ઠતિ ।
નચાભ્યુભયોઃ પત્યનુગ્રહોઽયં પ્રવર્તતે

વિભુરેકઃ પરઃ પશ્યેચ્છિષ્યાચાર્યૌ પ્રવર્તતે ।
અવિદિત્વા સ્વયં સમ્યક્ ક્રિયાં યઃ કુરુતે ભિષક્

આતુરો દુઃખમાપ્નોતિ વૈદ્યોઽપિ ન ફલં ભવેત્ ।
જ્ઞાનવિજ્ઞાનકુશલઃ સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ યઃ

સ મોચયતિ પાપેભ્યો જ્ઞાનનિર્ધૂતકિલ્બિષઃ ।
સર્વલક્ષણહીનોઽપિ જ્ઞાનવાન્ ગુરુરુચ્યતે

પ્. ૩૩૩)
દીક્ષાવિત્તુ વિધાનજ્ઞઃ પાશજાલપ્રદાહકઃ ।
શિવભક્તો મહાભક્તિઃ ભક્તિભાવેન દેશિકઃ

ઉભયોરન્તરં નાસ્તિ દેશિકસ્ય શિવસ્ય ચ ।
સ ચૈવાઙ્કારબિન્દુશ્ચ સ નાદો લયનિષ્કલઃ

તસ્મિન્ સર્વાણિ વિદ્યન્તે સ ચૈવ ચ પરશ્શિવઃ ।
સર્વવિદ્યાસુસંપૂર્ણઃ સર્વવિદ્યાર્થકોવિદઃ

આચાર્યસ્ય ચ મન્ત્રસ્ય શિવજ્ઞાનશિવસ્ય ચ ।
નાનાત્વં નૈવ કુર્વન્તિ અનન્તેશાદયઃ શિવાઃ

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે વાચાનુગ્રહવક્ત્ર પદ્મપ્રકરણે
સપ્તતૃંશત્ પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
અનન્તમાસનં દેવ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
કીદૃશન્તુ ભવેદન્તઃ આસનઞ્ચ મહેશ્વરઃ

ઈશ્વરઃ
* * * તમાદિતઃ કૃત્વા યો * * * * તે ।
ભાવાર્ણવવિનિર્મુક્તાઃ શિવં યાન્તિ તનુક્ષયે

આસનં આશ્રયન્નામ તત્વાનાં ગગનસ્ય ચ ।
ઇચ્છાશક્તિસમુદ્ભૂતં અનન્તાખ્યં તદાસનમ્

મયાચાદિ ધરિત્ર્યન્તં તત્ર જ્ઞાતમશેષતઃ ।
વ્યા * * * * * * * શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

પ્. ૩૩૫)
માયાકર્મમપઙ્કાઢ્યં સંવત્સરમહોદધૌ ।
સદાશિવશિવાધારં નિત્યાધારેતિ સંજ્ઞિતમ્

માયયા સ ચ દ્વાત્રિંશજ્જલે તત્ત્વા વ્યવસ્થિતાઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશતિમાવિદ્યા * * * * * * * *

ચતુસ્ત્રિંશતિમસ્ત્વીશ અષ્ટધા દલસંસ્થિતમ્ ।
અનાદિમૂલપઙ્કાઢ્યં જ્ઞાનતોયસમુદ્ભવમ્

પ્રક્રિયાનાલવિન્યાસં ભુવનાઃ કણ્ટકે સ્થિતાઃ ।
દશ કોટ્યસ્તુ મન્ત્રાણાં શિવપદ્મે વ્યવસ્થિતાઃ

મહાસારો હિ મન્ત્રાણાં સર્વદેવાશ્રયઃ પરઃ ।
એતદધ્વનપદ્મન્તુ શિવાખ્યે સર્વમાશ્રિતમ્

પ્. ૩૩૬)
આસનાત્પરતો નાસ્તિ અધ્વાનન્તુ વરાનને ।
પુરુષાણામનન્તત્વાત્ તત્વાદીનામનન્તતા

પ્રકૃતીનામનન્તત્વાચ્છક્તીનાઞ્ચાપ્યનન્તતા ।
પશૂનાં ભુવનાનાઞ્ચ પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે

તદનુગ્રહશક્તીનાં મન્ત્રાણાઞ્ચાપ્યનન્તતા ।
અનાદિરેષ સંસારો યસ્યાન્તો ન હિ વિદ્યતે

ધારકત્વાદનન્તત્વાત્ અનન્તસ્તેન ઉચ્યતે ।
ન પદ્મસ્ય પ્રમાણોઽસ્તિ અનન્તત્વાચ્છિવસ્ય તુ

અનન્તો અન્તહીનત્વાત્ અનન્તં તેન સોચ્યતે ।
અનન્તઃ ખાપ્યતે તેન અનન્તેનત્વધિષ્ઠિતઃ

પ્. ૩૩૭)
અનન્તસ્તુ શિવો જ્ઞેયો અપ્રમેયસ્ત્વનૌપમઃ ।
અપ્રમેયં પશુજ્ઞાનૈઃ સ્વતન્ત્રે ગીયતે કલૈઃ

તદનન્તમનન્તન્તુ યોગપીઠમહાત્મને ।
કર્તૃત્વમીશ્વરત્વઞ્ચ નિત્યતૃપ્તઃ પ્રશાન્તતા

શક્તેખ્યાહતત્ત્વાચ્ચ ધર્મોઽયં શાઙ્કરસ્મૃતઃ ।
સકૃત્ સર્વત્ર સત્ જ્ઞાનં સર્વજ્ઞત્વઞ્ચ સર્વદા

સર્વજ્ઞાનાશ્રયત્વાચ્ચ જ્ઞાનમેતત્પરં પ્રભોઃ ।
વિરક્તઃ પ્રાકૃતૈર્ભાવૈઃ નિસ્પૃહત્વઞ્ચ સર્વદા

નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચર્યઞ્ચ વૈરાગ્યં તત્પરં પ્રભોઃ ।
અણિમાદિગુણૈસ્સર્વૈઃ યા ભૂત્યસ્ત્વભિઘાતિની

પ્. ૩૩૮)
નાસ્વાદિતા જગત્યન્યૈઃ તદૈશ્વર્યં પરે શિવે ।
ન તદ્ભુવનમધ્વાનં ન રૂપં ન ચ વાઙ્મયમ્

ન શબ્દં નાપિ ચાકાશં વિમલં સર્વતઃ સ્થિતમ્ ।
વિરજન્નિર્મલં વ્યોમં સમન્તાદનિવારિતમ્

નિર્ગુણં વાઙ્મનાતીતં ગ્રહનક્ષત્રવર્જિતમ્ ।
તપ્તચામીકરાકારં ક્વચિત્પ્રાલેયસન્નિભમ્

ક્વચિદિન્દ્રાયુધપ્રખ્યં ક્વચિત્તારકસમપ્રભમ્ ।
ચન્દ્રચન્દ્રકસંકાશં ક્વચિન્મરતકપ્રભમ્

વિમલં દોષરહિતં તેજસ્તેજો મહદ્યુતિઃ ।
વ્યાપકં અપ્રમેયઞ્ચ પદ્મં સાર્વં મહોજ્વલમ્

પ્. ૩૩૯)
વ્યોમનાલં દિશાપત્રં વ્યોમકણ્ટકકેસરમ્ ।
વ્યાપિનીભિરનન્તાભિઃ વ્રતં અમૃતશક્તિભિઃ

વિતીર્ણમવ્યવચ્છિન્નં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્ ।
વિશ્વસ્વચ્છં મહાતેજઃ સ્વરૂપાનન્તવર્ચસમ્

અદ્ભુતાશ્શક્તયઃ સૂક્ષ્માઃ શાન્તાશાન્તા અનૌપમાઃ ।
પ્રદિષ્ઠાસ્તુ ગુણોપેતાઃ શિવસ્યાનન્તશક્તયઃ

એતાભિઃ શક્તિભિરસૌ ભાતિ નિત્યં વિભૂષિતમ્ ।
શોભતે નિર્મલં તન્તુ નિર્મલાભિલઙ્કૃતમ્

સ તુ તત્પ્રભાકમલં દિવ્યમદ્ભુતદર્શનમ્ ।
અત્યન્તવિમલં શાન્તભાસ્વરં કમલચ્છદમ્

પ્. ૩૪૦)
તટિત્ સહસ્રસઙ્ઘાતં કિરણાનેકસઙ્કુલમ્ ।
વિશુદ્ધચન્દ્રિકાકારં સ્ફુરન્નિક ચ કેસરમ્

સ્ફુરત્કિરણસઙ્ઘાતં શબલીકૃતમુન્મુખમ્ ।
બહુવર્ણમવર્ણઞ્ચ પ્રચલચ્ચારુકેસરમ્

સૂર્યાંશુકરવિષ્ટબ્ધં વ્રૈતગ્રસદૃશદ્યુતિમ્ ।
અનેકકિરણપ્રખ્યં વિદ્યુત્કોટિસમપ્રભમ્

તપ્તચામીકરાકારં ક્વચિત્પ્રલયસન્નિભમ્ ।
ક્વચિદિન્દ્રાયુધપ્રખ્યં ક્વચિત્તારસમપ્રભમ્

સ્ફટિકોપલસઙ્કાશં પદ્મરાગસમદ્યુતિમ્ ।
ક્વચિદ્રશિસુસઙ્ઘાતં વિતાનિતનભસ્થલમ્

પ્. ૩૪૧)
ક્વચિત્પ્રલ્યસાટોપં યુગાન્તકિરણત્વિષમ્ ।
ક્વચિચ્ચ વર્ણસઙ્ઘાતં વિનિર્મુક્તવપૂંષિ ચ

સ્વશક્તિવિભવદ્યોતં વ્યાપયન્તં સમન્તતઃ ।
જલબુદ્બુદસઙ્કાશં શરદિન્દુસમપ્રભમ્

પ્રોત્ફુલ્લકિરણામોદં વિદ્યેશમધુપાકુલમ્ ।
સુષુમ્નાનાલસન્તાનં કાલાનલશિવાન્તકમ્

તટિદ્વલયસઙ્કાશં પરિવૃત્ય સમન્તતઃ ।
સહસ્રરશ્મિસઙ્ઘાતં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તતઃ

અસમાન ક્રિયાજ્ઞાન પ્રભાવ * * * દ્ધ્રુવમ્ ।
સ્વતો ભાવિતધર્માન્તં તદિચ્છાદ્યવતિસ્વતે

પ્. ૩૪૨)
ઇચ્છાશક્તિપરો ધર્મ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ ।
તેન યુક્તસ્સુધર્માત્મા ધર્મિસદ્ભિર્નિગદ્યતે

દ્ધ્રુવે ધર્મિણિ ધર્મોઽસૌ સત્કારણમિહોચ્યતે ।
નાભાવે ધર્મિણા ધમઃ પ્રસિદ્ધિમુપગચ્છતિ

ઇચ્છા ચ પ્રેરણી ચૈકા કાલનીકલિની તથા ।
અભાવભાવિની જ્ઞાની ક્રિયાશક્તિઃ પ્રકીર્તિતા

મોહની રઞ્જિની બોધા પ્રભાવા વિભુની રસૌ ।
દમની ધામની બોધા મનની ઉન્મની શિવા

ધાત્રી ચ જનની ક્રોધા ચાલિનીહ્યપરિગ્રહા ।
વિરજા વિજયા સૌમ્યા માયાઽવિદ્યા ચ રાગિણી

પ્. ૩૪૩)
અલુપ્તા ચ પ્રતીઘાતા અજરા અપરાજિતા ।
અગ્રજા ચ વિલોમા ચ કલાનાપિ વિનિર્મિણી

બલદા બલદાયી ચ દમની ધર્મદાપિ ચ ।
સ્વરૂપા વર્ણરૂપા ચ પાશજાલાવકુણ્ઠિની

પાશિની મોહિની ત્રાણિ નિગ્રહાનુગ્રહેતિ ચ ।
મહી ચ હર્ષિણી ભાવા સૌમ્યા વૈ સૌમ્યધર્મિણી

ભાવા સ્વભાવિની યાતિ તીવ્રા શાન્તા ચ સિદ્ધિદા ।
અપ્રમેયા પ્રમેયા ચ પ્રમાણા ચ વિકલ્પિની

વ્યાપિની સર્વગોપ્તા ચ ભયા ચ ભયહારિણી ।
સૃષ્ટિસંહારિણી ચેતા તૃપ્તિર્નિદ્રા પ્રભા ક્ષુધા

પ્. ૩૪૪)
દહની શ્રુતિર્મતિઃ પ્રજ્ઞા ભાવિની ચ વિભાવિની ।
ભાવ્યની ચ વ સૌમ્યા ચ ધ્રુવા ચ ધ્રુવહારિણી

અનન્તા ચામૃતા ચૈવ ઈશ્વરી અવ્યયા તથા ।
રતિઃ પ્રીતિશ્ચ વિજ્ઞેયા વિષાદજનનીતિ ચ

સ્થિતિરુત્સાદિની ચૈવ પ્રાણિનાઞ્ચ વિનિર્મિણી ।
આવેશિની નિરોધી ચ પ્રાણિનાં કલ્પિની તથા

અમૃતાઽનન્તશક્તિશ્ચ પરાશક્તિસ્તથૈવ ચ ।
ઇત્યેતાઃ શક્તયસ્સર્વાઃ કેસરે નિત્યસંસ્થિતાઃ

શુદ્ધગોરોચનાભાસ્તુ જ્ઞેયા શક્તિગણાસ્તુ વૈ ।
કર્ણિકાપીઠપર્યન્તા ભાસયન્તિ દિશો દશ

પ્. ૩૪૫)
કન્દં પટોલકાકારં શક્તિભિઃ પરિવારિતમ્ ।
કર્ણિકાસ્થં પ્રભુર્નિત્યં શક્તિભિઃ પરિવારિતમ્

આદિત્યસ્ય યથા રશ્મિઃ અવિભક્તા વ્યવસ્થિતાઃ ।
એવં શક્તિગણાસ્સર્વે રશ્મયઃ પરિકીર્તિતાઃ

શક્ત્યા તુ ચેષ્ટતે નિત્યં હૃત્પદ્મે પરમેશ્વરી ।
તત્તેજો નિર્વૃતાસ્સર્વાઃ શક્તયઃ પરિકીર્તિતાઃ

એવં શક્ત્યાત્મકં જ્ઞાત્વા તદા મુચ્યતિ મોચતિ ।
યથેન્દ્રવદ્બલં દીપ્તં વ્યાપયન્તિ ચરાચરમ્

તચ્ચાચલમનિર્દેશ્યમનન્તમજકર્ણિકમ્ ।
અનાદિમધ્યનિધનમેકં અપ્રતિપત્તિમમ્

પ્. ૩૪૬)
નિષ્પ્રપઞ્ચં નિરધ્વાનં અતીન્દ્રિયમનામયમ્ ।
નિષ્કલં વિમલં વૃત્તમુત્તુઙ્ગવ્યાપિનં પરમ્

હેમાર્કસંપ્રતીકાશં સર્વતત્વપ્રકાશકમ્ ।
પ્રકાશવૃત્તિસ્તજ્જ્ઞેયં વિમલં વ્યોમકર્ણિકમ્

એવં વ્યાપ્ય પરન્દેવમનન્તાદિદ્શિવાન્તકમ્ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે અનન્તશક્તિપ્રકરણે અષ્ટત્તૃંશત્પટલઃ
॥
દેવ્યુવાચ
ઈદૃશે આસને શુભે શક્તિભિઃ પરિવારિતે ।
મૂર્તિં કથય દેવેશ આસને આસનાધિપમ્

પ્. ૩૪૭)
ઈશ્વરઃ
મૂર્તિઃ પૂર્વં મયાખ્યાતં બ્રહ્માદ્યાનાં પુરા ઘિયામ્ ।
ઋષયશ્ચ તથાઽન્યે ચ દુર્વ્યાસાદ્યાસ્તથા પરે

આત્મા મૂર્તિસ્તુ વિજ્ઞેયો નિષ્ક્રિયો અસ્વતન્ત્રકઃ ।
તસ્ય મન્ત્રે સમાયોગઃ ક્રિયતે સુરસુન્દરિ

પઞ્ચધા તૂચ્યતે મન્ત્રો યેનાઽસૌ સકલો ભવેત્ ।
મન્ત્રૈર્યુક્તઃ સ મન્ત્રાત્મા વર્ણૈર્યુક્તસ્સદાત્મકઃ

કલાભિસ્તુ યદા યુક્તઃ તદા પ્રોક્તઃ કલાત્મકઃ ।
પદભેદાત્મકશ્ચૈવ તત્ત્વભેદાત્મકસ્તથા

પશુઃ પૂર્વં મયાખ્યાતઃ સા મૂર્તિઃ પરિકીર્તિતા ।
પ્. ૩૪૮)
કરણં સદાત્મકં યસ્માત્ તસ્માત્પ્રોક્તઃ સદાશિવઃ

સદા નિત્યોહ્યચિન્ત્યશ્ચ તેન પ્રોક્તઽસ્સદાશિવઃ ।
સતતં તત્પદં શાન્તં તત્પ્રાપ્ય તત્પદાનુગમ્

આસંપૂર્ણં શિવં શાન્તં ગુરું ત્રિદશ વન્દિતમ્ ।
અશેષભુવનાધારં વ્યોમપીઠાન્તસંસ્થિતમ્

શક્તિકેસરમધ્યસ્થં શક્ત્યાલઙ્કારભૂષિતમ્ ।
સર્વશક્તિસુસંપૂર્ણં સર્વશક્તિપ્રદીપકમ્

નૈશન્તમો યથા સૂર્યઃ સ્વપ્રભાલોક્ય રશ્મિભિઃ ।
નિહત્ય તિષ્ઠતે વ્યોમ્નિ તથા મૂર્તિઃ પરે શિવે

કૃત્સ્નમાભાસતે ભાભિઃ ભાભિર્ભિન્નમિવોદિતમ્ ।
પ્. ૩૪૯)
નિશ્ચલં પ્રજ્વલં ભાતિ નિત્યાનિત્યં નિરઞ્જનમ્

પ્રશાન્તં વિમલં શુદ્ધં વ્યાપી અત્યન્તનિર્મલમ્ ।
સૂર્યકોટિદ્યુતિહરં સકૃદ્યોદિતસુપ્રભમ્

નાસ્ય પ્રમાણં વ્યાપિત્વાત્ મૂર્તિઃ સમુપદિશ્યતે ।
અનાદિત્વાદસંભાવો નિત્યત્વાન્નિધનં ન ચ

નિર્ગુણસ્સર્વવિત્કર્તા સ્વતન્ત્રઃ સર્વતોમુખઃ ।
પરિપૂર્ણોઽવ્યયશ્શાન્તઃ સૂક્ષ્મોઽજઃ પરમો તનુઃ

નિત્યપ્રબુદ્ધશુદ્ધાત્મા કારણોઽમિતવિગ્રહઃ ।
અનન્તો નિધનશ્ચૈવ નિત્યતૃપ્તો નિરાશ્રયઃ

કૂટસ્થઃ પ્રભવો નાથો અનાથોહ્યમિતદ્યુતિઃ ।
પ્. ૩૫૦)
અનાદિરેકો નિયમ્યશ્ચેતનસ્સર્વહૃત્ શિવઃ

સર્વકૃત્ સર્વવિચ્છર્વસ્સર્વશક્તિરજોઽવ્યયઃ ।
સર્વૈઃ કારયિતાકર્તા તેન સર્વમિદં તતમ્

સર્વાન્તં સર્વપરમં સર્વદોષવિવર્જિતમ્ ।
સર્વતત્વપદાતીતં અજમીશાનમવ્યયમ્

સુશાશ્વતં સુસંપૂર્ણં સુનિર્વાણં સુશોભનમ્ ।
સર્વાવરણનિર્મુક્તમદ્ભુતૈકં સનાતનમ્

સર્વવ્યાપી સસર્વજ્ઞઃ સર્વસ્યોપરિ સંસ્થિતઃ ।
સર્વગઃ સર્વગાતીતઃ મૂર્તીનાં સકલો મલઃ

સોઽયં રુદ્રો મહાદેવો મૂર્તીનાં મન્ત્રવિગ્રહી ।
પ્. ૩૫૧)
પરાપરવિભાગેન વિશ્વમૂર્તિમિવાવ્યયમ્

અનન્તરૂપોઽનન્તશ્ચ અનન્તોઽનન્ત એવ ચ ।
અનન્તશક્તિરનન્તાત્માનન્તેન્દ્ર્યોનન્તવક્ત્રકઃ

સર્વધામાતિરિક્તોઽસૌ ઇન્દ્રિયાતીતતત્પદમ્ ।
તદાત્મકમિદં સર્વં તે વાચપ્રણિતં જગત્

તત્ત્વતત્વન્તુ તત્વેન તત્વતત્વન્તુ ભિસ્તકમ્ ।
અચિન્ત્યસ્સર્વસૂક્ષ્મો મતો દૃષ્ટિવિવર્જિતઃ

અનન્તો મૂર્તિસંયોગઃ સકલોઽસૌ પ્રકીર્તિતઃ ।
એષ તે કથિતોઽનન્તો યસ્યાન્તસ્તુ ન વિદ્યતે

અવિદિતત્વાત્તુ દેવેશે અનન્તવિધિમુત્તમમ્ ।
પ્. ૩૫૨)
શિવયાગન્તુ કુરુતે નાઽસૌ મોચયતે પશુમ્

ચક્ષુષા બિન્દુયોગેન કથિતોઽનુગ્રહો મયા ।
શિવહસ્તસમાયોગાત્ સ્પર્શાસ્સર્વત્ર કીર્તિતાઃ

ઉદકેન યથા કુર્યાત્ શૃણુ દેવિ વદામ્યહમ્ ।
સર્વસંહિતસામાન્યં વિધિરેષા મુદાહૃતા

પઞ્ચબ્રહ્મશિવાઙ્ગાશ્ચ શિવેન સહ સંયુતાઃ ।
ત્રિ તત્ર દેવતાન્યાસમધ્વાનં યત્પ્રકીર્તિતમ્

સર્વે સર્વત્ર કર્તવ્યા ઉદકે ચ વિશેષતઃ ।
ન યજ્ઞેન વિધિજ્ઞેન અધ્વન કુશલેન ચ

ત્રિતત્વદેવતત્ત્વેન કર્તવ્યા વિધિરુત્તમા ।
પ્. ૩૫૩)
ગ્રહણે યોજને તત્જ્ઞ ઉત્ક્ષેપસ્સન્નિયોજને

સન્ધાને ચૈવ સર્વેષાં લયં નિર્વાણમેવ ચ ।
સર્વજ્ઞાનાતિ તત્ત્વજ્ઞઃ સ તુ યોગ્યશ્શિવાધ્વરે

પ્રકૃતિં યો વિજાનાતિ વિકારૈસ્સહ સંયુતમ્ ।
આધારાધેયવિત્ પ્રાજ્ઞઃ સ તુ યોગ્યઃ શિવાધ્વરે

સસાધકસ્સદાચાર્યઃ સસંપૂજ્યો મહામતિઃ ।
સ ગુરુઃ સાધકેન્દ્રાણાં શેષા યન્નામધારકાઃ

એવં વિધિવિધાનજ્ઞઃ આચાર્યસ્તન્ત્રપારગઃ ।
દીક્ષકસ્સર્વજન્તૂનાં સ તુ નેતા પરં પદમ્

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે મૂર્તિવિન્યાસો નામ
એકોનચત્વારિંશત્પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
સર્વજ્ઞસ્યાર્ચનં બ્રૂહિ નિયોગઞ્ચ મહેશ્વર ।
કસ્મિન્ કાલે તુ ભગવાન્ અર્ઘ્યં દદ્યાત્પરે શિવે

પરેણ સહ ચાત્માનં યથા ચૈકત્ર તાં વ્રજેત્ ।
તથા ત્વં દેવદેવેશ અર્ચનં કથયસ્વ મે

ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં અર્ચનં સાર્વકામિકમ્ ।
યેન યષ્ટેન યષ્ટાસ્તુ અશેષભુવનાધિપાઃ

વામાઙ્ગે તુ તથા દેવિ વામા શક્તિઃપ્રકીર્તિતાઃ ।
પ્. ૩૫૫)
પિતૄણામાધિપત્યેન જ્ઞાતવ્યા જ્ઞાનચક્ષુષા

દક્ષિણાઙ્ગે પુનર્જ્યેષ્ટા દેવાનામધિદેવતા ।
મધ્યે રૌદ્રી સદા વિદ્યાત્ યોગીનાં યોગદેવતા

ઇડાયાં સંસ્થિતા વામા વામાઙ્ગે સર્વદેહિનામ્ ।
સુષમ્નાયાં પુનર્જ્યેષ્ઠા રૌદ્રી તુ પિઙ્ગલાશ્રિતા

એતાસ્તુ શક્તયઃ પ્રોક્તાઃ વર્ણત્રયસમાશ્રિતાઃ ।
નાડીત્રયસમાયુક્તા બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશસંયુતાઃ

પિઙ્ગલાયાં પ્રભુઃ રૌદ્રી સુષુમ્નાયાન્તુ બ્રહ્મણઃ ।
ઇડાયાન્તુ ઉપેન્દ્રો વૈ સર્વકાર્યેષુ સંસ્થિતાઃ

વામસ્થાને યદા દેવઃ સ્નાનં તત્ર સમાચરેત્ ।
પ્. ૩૫૬)
અગ્નિકાર્યન્તુ મન્ત્રજ્ઞઃ જપયે હેતુદક્ષિણે

ધ્યાનમેકં સદા સેવ્યં મધ્યદેશં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
નિર્હત્ય વ્યાપયિત્વા સર્વાવસ્થો ભવેત્ ક્ષણાત્

પુષ્પપૂર્ણાઞ્જલિઃ કૃત્વા યત્ર તત્ર મુખે સ્થિતઃ ।
માનસૈઃ પ્રાકૃતૈર્વાપિ અદ્ભિઃ સંપૂર્ણમઞ્જલિમ્

સ્વસંભવસ્થમાર્ગેણ યાવચ્છબ્દમુદાહરેત્ ।
શબ્દાન્તે લીયતે યાવત્ પુણ્યકાલમિહોચ્યતે

નિસ્તત્વે નિર્મલીભૂતં નિર્વિકલ્પં પ્રકલ્પયેત્ ।
તત્ર ચૈવાવતિષ્ઠેત કૃતકૃત્યશ્ચ જાયતે

એવં વૈ વ્યાપયિત્વા તુ પૂરકેન પુનર્વિશેત્ ।
પ્. ૩૫૭)
અપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધાત્મા તદા ભવતિ નાન્યથા

શિવં કરોતિ સર્વત્ર ઊર્ધ્વઞ્ચૈવ પ્રસાધયેત્ ।
ઉપાસ્ય સર્વકર્માણિ શિવેના શિવહારિણા

દેવ્યુવાચ
સિદ્ધાન્તજ્ઞાનજ્ઞેયઞ્ચ લક્ષણઞ્ચ મહેશ્વર ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ પ્રસાદાદ્વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
તત્ જ્ઞાનાર્થં સ્મૃતા વેદાઃ સિદ્ધાન્તાશ્ચ સહસ્રશઃ ।
એતસ્માત્કારણાદ્દેવિ જ્ઞેયમિત્યભિધીયતે

જ્ઞેયજ્ઞાનપદાર્થૌ ચ સિધ્યર્થં વિધિરૂપકમ્ ।
પ્. ૩૫૮)
શાસ્રેણ સિધ્યતે સિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તસ્તેન સ સ્મૃતઃ

સંજ્ઞાલક્ષણમિત્યુક્તં લક્ષ્યેઽર્થે લક્ષણસ્મૃતમ્ ।
લક્ષ્યં સંયક્ પરિજ્ઞાનાલ્લક્ષણં તેન સંસ્મૃતમ્

ધ્યાનધારણરહિતં યોગારંભે વિવર્જિતમ્ ।
તસ્યોપલબ્ધેર્વિજ્ઞાનં તત્ જ્ઞાતુન્નૈવ શક્યતે

તેનોક્તા કલ્પના પૂર્વન્નિશ્ચયેનાસ્તિ કલ્પના ।
અસ્તિત્વે યો ન સંમૂઢસ્સરજ્ઞસ્સ ચ પણ્ડિતઃ

પ્રયાસા યસ્ય અસ્તિ સ સર્વજ્ઞોઽયં વ્યવસ્થિતઃ ।
અસ્તિભાવેન ગૃહ્ણન્તિ દેહી માયાવિમોહિતઃ

યથા નાસ્તિ ધ્રુવં કિઞ્ચિત્ તથા તે કથિતં મયા ।
પ્. ૩૫૯)
તદક્ષયં તદમૃતં તત્સત્યં તત્સનાતનમ્

તાદૃશે વર્ત્તનાસોઽપિ યસ્ય યોગં સ સર્વવિત્ ।
બન્ધને માયયા માયી આશાપાશેન વેષ્ટિતઃ

આશાપાશૈર્વિમુક્તોઽયં અમૃતં પર્યુપાસતે ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે
સર્વજ્ઞાર્ચનસિદ્ધાન્તજ્ઞાનજ્ઞેયલક્ષણન્નામ ચત્વારિંશત્પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
પઞ્ચભૂતાત્મકે પિણ્ડે કસ્મિન્ કે દેવતા સ્થિતાઃ ।
પાદૌ ચ જાનૌ જઙ્ઘાયાં ઊરુયુગ્મે ચ કે સ્થિતાઃ

પ્. ૩૬૦)
લિઙ્ગે ચ દેવદેવેશ સ્ફિજૌ કટિકે સ્થિતાઃ ।
નાભિઃપ્રદેશપાર્શ્વે ચ પૃષ્ઠવંશે તથૈવ ચ

આન્ત્રે મજ્જે ચ દેવેશ રુધિરે કફપિત્તયોઃ ।
રોમકૂપે ચ કે ચોક્તા હસ્તૌ પાદૌ * * * *

* * * * * * * * * * * ચ કે
સ્થિતાઃ ।
ચુબુકે ચક્ષુષોશ્ચૈવ લલાટે મસ્તકે ચકે

વાચાં નાડી દેવેશ અહઙ્કારે ચ કે સ્થિતાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણાં ચ કે દેવ વિદિતે યત્ફલં ભવેત્

એતન્મે દેવદેવેશ પ્રસાદાદ્વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વર ઉવાચ
પ્. ૩૬૧)
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છ્રિતમ્

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ત્વત્પ્રિયાર્થં વરાનને ।
સત્ત્વઞ્ચ આદિતઃ કૃત્વા પ્રવક્ષ્યામિ નિબોધત

સત્ત્વં પ્રધાનમિત્યુક્તં સ બ્રહ્મા તુ નિગદ્યતે ।
રજો વિષ્ણુસ્તમો રુદ્રો બુદ્ધિરષ્ટગુણાઃ શૃણુ

ધર્મજ્ઞાનઞ્ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યઞ્ચ તથા પરા ।
અધર્મશ્ચૈવ વિજ્ઞેયં અજ્ઞાનઞ્ચ તથૈવ હિ

અવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યં યોગીશાનાં ક્રમેણ તુ ।
બ્રહ્માદિ દેવતા બુદ્ધેર્ધર્માદ્યાશ્શક્રદેવતાઃ

અહઙ્કારે સ્થિતો રુદ્રઃ શૂન્યે શબ્દઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પ્. ૩૬૨)
સ્પર્શે વાયુસ્સમાખ્યાતો રૂપે વહ્નિઃ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્ય તન્માત્રે વરુણો ગન્ધે તુ પૃથિવી સ્થિતા ।
પ્રજાપતિઃ પૃથિવ્યાં વૈ દ્રવે સોમઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ

સૂર્યસ્તુ સંસ્થિતસ્તેજે મારુતસ્પર્શને સ્થિતઃ ।
શિવતત્વં પરં ગુહ્યમાકાશે સંપ્રતિષ્ઠિતમ્

શ્રોત્રેન્દ્રિયે મહાદેવિ દિશઃ સર્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ત્વગિન્દ્રિયે તુ મરુતઃ ચક્ષુર્ભ્યાં હુતભુક્ સ્થિતઃ

જિહ્વેન્દ્રિયે સદા દેવિ ભુવશક્તિઃ સરસ્વતી ।
ઘ્રાણેન્દ્રિયે તુ વૈ જ્ઞાનં પાદયોર્વિષ્ણુરેવ હિ

ક્રિયાશક્તીતિ નિર્દિષ્ટા મિત્રો વાયુશ્ચ ગૃહ્યતે ।
પ્. ૩૬૩)
જ્યેષ્ઠા પ્રજાપતિર્લિઙ્ગે વામા રૌદ્રી ચ વચયા

જલેન્દુર્મનસિ જ્ઞેયા વાક્ સવિત્રી હૃદિ સ્થિતા ।
ગૌરી વાગીશ્વરી કર્ણે લલાટે વિમલારિ તુ

સ્નાયુવર્ગે સ્થિતોઽનન્તઃ સૂક્ષ્મઃ શુક્લે વ્યવસ્થિતઃ ।
શિવોત્તમોત્તમો દેવઃ સ્થિતોસ્થિ નિચયે સદા

એકનેત્રસ્થિતો માંસે એકરુદ્રસ્તથાપરે ।
રુધિરે સંસ્થિતો નિત્યં ત્રિમૂર્તિઃ કફપિત્તયોઃ

શ્રીકણ્ઠો રોમસઙ્ઘાતે મૂત્રેષુ ચ સદા સ્થિતઃ ।
શિખણ્ડી ચ પરો રુદ્રો નખેષુ સર્વતસ્થિતઃ

તન્મહેશસ્થિતો દેહે ઋષયશ્ચાપિ સન્ધિષુ ।
પ્. ૩૬૪)
પૃષ્ઠવંશે ચ ચણ્ડીશઃ પાર્શ્વેષુ ચ સંસ્થિતઃ

અઙ્ગુલીષુ સ્થિતા નાગા બાહૌ પિતરસ્સંસ્થિતાઃ ।
નાભૌ વહ્નિ સ્થિતઃ સાક્ષાત્ સર્વેષામેવ દેહિનામ્

વિદ્યાધરાસ્તથા યક્ષાઃ રોમકૂપેષુ સંસ્થિતાઃ ।
હસ્તયોરિન્દુદેવત્યો જાનુજઙ્ઘે તથાશ્વિનૌ

ઊરુયુગ્મૌ સ્થિતૌ દેવૌ મિત્રાવરુણવિશ્રુતૌ ।
નેત્રયોર્ગન્ધયોશ્ચૈવ ગ્રીવાયાં ચિબુકે સ્થિતાઃ

સપ્તગૃહાસ્સસપસ્સંસ્થિતાશ્ચાધિદૈવતાઃ ।
નક્ષત્રમણ્ડલં દિવ્યં મુક્તનાનુ કેઽનુ સંસ્થિતાઃ

એવં વૈ યો વિજાનાતિ સર્વદેવૈરધિષ્ઠિતમ્ ।
પ્. ૩૬૫)
શરીરં સર્વજં જ્ઞાનં ન પાપેન વિલિપ્યતે

એતન્યાસપરં દેવિ યોઽભ્યસેત દિને દિને ।
સ શ્રિયં લભતે દેવિ ઈશ્વરેણ સમો ભવેત્

ન પાપં ન ચ વૈ પુણ્યં ન ભયેષુ ભયં ભવેત્ ।
મુચ્યતે કિલ્બિષૈર્ઘોરૈઃ સપ્તજન્મકૃતૈરપિ

સેવિતવ્યં પ્રયત્નેન યોગિનાં મુક્તિમિચ્છતા ।
નવોપાયં મયાચોક્તં તેન ત્વામૃતસંસ્થિતાઃ

સર્વેષાં યઃ પરો દેવઃ સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થિતઃ ।
ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં જ્ઞાનકાણ્ડે સર્વદેવશરીરન્યાસે
એકચત્વારિંશત્પટલઃ ॥
દેવ્યુવાચ
આત્મા મૂર્તિસ્ત્વયા દેવ કથિતં શિવશાસને ।
સ પશુઃ પૂર્વમાખ્યાતો દેવો જ્ઞેયસ્તથૈવ ચ

નમશ્ચેતા ચ જીવશ્ચ કથિતન્તુ ત્વયા પુરા ।
સ પશુઃ નિષ્ક્રિયશ્ચૈવ અસ્વતન્ત્રમધોમુખમ્

કથં શિવત્વમાયાતિ જ્ઞેયં નામાદિ ક્રમેણ તુ ।
એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું ભગવન્ વક્તુમર્હતિ

ઈશ્વરઃ
શૃણુ દેવિ પરં ગુહ્યં યત્ત્વયા પરિપૃચ્છ્રિતમ્ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ત્વત્પ્રિયાર્થં વરાનને

પ્. ૩૬૭)
સર્વસંહિતસામાન્યં વિધિમેતત્સમાસતઃ ।
કથયામિ ન સન્દેહઃ એકૈકસ્ય યથાક્રમમ્

ષડ્વિધં માનસં જ્ઞેયં શક્તિસ્તુ નવધા સ્મૃતા ।
અનન્તપૂજામિત્યુક્તા વિસર્ગેણ સમન્વિતા

એવં પૂજ્ય અનન્તન્તુ મુક્તિં તત્રૈવ વિન્યસેત્ ।
હાં હૂઙ્કારસંયુક્તો અષ્ટભેદસ્ય ચાષ્ટમમ્

મૂર્તિવિન્યાસં દેવેશિ અસ્મિન્ તન્ત્રે ઉદાહૃતમ્ ।
દીક્ષાકાલે યથા યોગં ગ્રહણઞ્ચ યથા ભવેત્

તથા તે કથયિષ્યામિ ગ્રહણં યેન યદ્યથા ।
અનન્તમૂર્તિસંયોગમેભિર્બીજૈરુદાહૃતમ્

પ્. ૩૬૮)
એવં વિન્યસ્ય યત્નેન સકલીકરણં તતઃ ।
મન્ત્રાતીતશ્ચ મન્ત્રશ્ચ મયા પૂર્વમુદાહૃતઃ

તં જ્ઞાત્વા સકલં દેવં નિષ્કલઞ્ચ તથૈવ ચ ।
મૂર્ધ્નિ વક્ત્રૌ ચ હૃદયે ગુહ્યે ચૈવ યથાક્રમમ્

વિન્યસેદ્દેવદેવેશિ સદ્યોજાતન્તુ મૂર્તિષુ ।
સમયજ્ઞસ્ય દેવેશિ સકલીકરણં હિતમ્

અર્ચનં તસ્ય વક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ।
સ્થણ્ડિલે શિવલિઙ્ગન્તુ પ્રોક્ષણાભ્યુક્ષણાદિના

અગ્નૌ શિવે ચ દેવેશિ દ્રવ્યમાલભતે તથા ।
પઞ્ચભિર્ભ્રહ્મભિશ્ચૈવ વિધિસર્વમશેષતઃ

પ્. ૩૬૯)
ઈશાનમધ્યતો દદ્યાત્ પૂર્વે તત્પુરુષન્યસેત્ ।
અઘોરં દક્ષિણેચૈવ વામદેવં તથોત્તરે

પશ્ચિમે વિન્યસેન્નિત્યં સદ્યોજાતન્તુ સુવૃતે ।
અનેન વિધિના યસ્તુ યજેત સુસમાહિતઃ

ઈશ્વરાવાપ્તિસંયોગં સમયે કથિતં મયા ।
પઞ્ચબ્રહ્મસમાયોગાત્ કલાભિશ્ચ સ સુવૃતે

વિદ્યાઙ્ગૈશ્ચ સમાયુક્તં પુત્રકે કથિતં મયા ।
આવાહનાદિદેવસ્ય પૂર્વવત્કથિતં તવ

દ્વારાવરણસંયુક્તં કથયેત્તસ્ય દેશિકઃ ।
એવં તત્સકલીકૃત્ય સન્ધ્યાકાલે ઉપાસનમ્

પ્. ૩૭૦)
કર્તવ્યં પુત્રકેનૈવ કથિતં સુરસુન્દરી ।
અનેન વિધિના દેવિ પુત્રકસ્સુસમાહિતઃ

લભતે સામીપ્યપદં સાદાખ્યસ્ય ન સંશયઃ ।
તૈરેવ પૂર્વોક્તૈસ્તુ શિવાઙ્ગૈશ્ચ સમન્વિતઃ

આવાહરોધસંયોગ ધ્યાનયોગવિચક્ષણૈઃ ।
લભતે સાયુજ્યમાત્માનં સાદાખ્યસ્ય મહાત્મનઃ

ચતુરાવરણૈર્યુક્તં યજેત સુસમાહિતઃ ।
મન્ત્રૈઃ કરણયોગેન સ પશુઃ સુરસુન્દરિ

ભવેન્મન્ત્રાત્મકશ્ચૈવ સ પશુર્નાત્ર સંશયઃ ।
અમન્ત્રેણ પશુઃ પ્રોક્તઃ ચેતા માત્રં સમાવિશેત્

પ્. ૩૭૧)
સ ચેતનઃ સ્મૃતસ્તન્ત્રૈઃ અકિઞ્ચિત્જ્ઞઃ પશુઃ સ્મૃતઃ ।
સમન્ત્રૈશ્ચ સદાયુક્તશ્ચેતનઃ પરમેશ્વરિ

તદા યોગ્યશ્શિવધ્યાને ભવતે નાત્ર સંશયઃ ।
દેવ્યુવાચ
કથં મન્ત્રાત્મકં દેહં પશોર્વિજ્ઞાયતે પ્રભો

એતદિચ્છામિ વિજ્ઞાતું ભગવન્ વક્તુમર્હસિ ।
ઈશ્વરઃ
મન્ત્રૈસ્સંબદ્ધદેહસ્ય શૃણુ તસ્ય પરાક્રમમ્

પાતાલાદુદ્ધરેન્નાગાન્ પાતયેદ્દૈત્યરાક્ષસાન્ ।
નાશયેત્સર્વવિઘ્નાનિ શાન્તિં પુષ્ટિં કરોતિ ચ

પ્. ૩૭૨)
મન્ત્રૈઃ સંબદ્ધદેહસ્ય પ્રપલાયન્તિ નાયકાઃ ।
ઉત્તિષ્ઠેદન્તર્દ્ધાને ચ પાદચારે તથૈવ ચ

ખડ્ગે ચ પાદુકે ચૈવ રેચને અર્ચને તથા ।
ગુડિકાકાશગમને દણ્ડકાષ્ઠપવિત્રકે

આસનઞ્ચૈવ યાનઞ્ચ સર્વમન્ત્રૈઃ પ્રસિધ્યતિ ।
ચેતનાત્મા યદા દેવિ ન કિઞ્ચિદપિ સિધ્યતે

ભૂતૈશ્ચ બાધ્યતે દેવિ અજ્ઞાનેન સમાવૃતઃ ।
મન્ત્રાત્મા ચેતનાત્મા ચ કથિતસ્તવ સુવૃતે

કથિતઞ્ચ રહસ્યન્તુ ભેદસ્તુ ઉભયોરપિ ।
બિન્દુનાદસમાયોગાત્ વર્ણસ્તુ નદતે યદા

પ્. ૩૭૩)
તત્તુ મન્ત્રાત્મકં પ્રોક્તં શિવં પરમકારણમ્ ।
પઞ્ચબ્રહ્મકલૈર્યુક્તે કૃતે તુ સકલે શિવે

તસ્મિન્ પ્રકાશતે દેવો મન્ત્રાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
વર્ણવ્યૂહે સ્થિતો યસ્માત્ શિવઃ પરમકારણઃ

તેન દેવિ સમાખ્યાતો મન્ત્રાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
પ્રણવો ભયસંયુક્તો વ્યોમવ્યાપી ઇતિ સ્મૃતઃ

પદમન્ત્રસમાયુક્તો ધર્માત્મા પરમેશ્વરઃ ।
અનન્તેશાદિતઃ કૃત્વા શિખણ્ડ્યન્તં વરાનને

સ એવ સંસ્થિતો નિત્યં મન્ત્રાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
લોકપાલાન્ સહાસ્ત્રૈશ્ચ ત્રૈલોક્યં સ ચરાચરમ્

પ્. ૩૭૪)
મન્ત્રાત્માઽવસ્થિતો દેવઃ શિવઃ પરમકારણઃ ।
એવં મન્ત્રાત્મકં દેવિ કથિતં તવ સુવૃતે

જ્ઞાતવ્યં દેશિકેનૈવ શિવતન્ત્રાનુવર્તિના ।
બિન્દુર્નાદશ્ચ શક્તિશ્ચ અતીતઃ પરતશ્ચ યઃ

યદા વિજ્ઞાનતત્વેન મન્ત્રાતીતઃ પરસ્તુ સઃ ।
શબ્દરૂપરસાદીનાં અતીતઃ પરમેશ્વરઃ

તન્તુ દેવિ વિદિત્ત્વા તુ દેશિકઃ પાશહા ભવેત્ ।
નાદાતીતઃ પરશ્શાન્તઃ શક્તિરિત્યભિધીયતે

તસ્યાતીતઃ પરન્દેવિ મન્ત્રાતીતઃ સ ઉચ્યતે ।
પૂર્વમુચ્ચારયેદ્વર્ણાન્ શબ્દલીનઞ્ચ કારયેત્

પ્. ૩૭૫)
શબ્દલીનઃ પુનશ્શબ્દઃ શબ્દાતીતં પુનર્નયેત્ ।
તસ્યાતીતં પરન્દેવિ મન્ત્રાતીતઃ સ ઉચ્યતે

એષ તે કથિતો દેવિ કારિકાયાશ્ચ નિર્ણયઃ ।
પૂર્વસૂત્રે તુ કથિતં વ્યાખ્યાતં તવ સુવૃતે

દેવ્યુવાચ
સકલં પૂજયિત્વા તુ નિષ્કલન્તુ તતોપરિ ।
ત્વયા દેવ સમાખ્યાતં આદિસૂત્રે મહેશ્વર

પશુસ્તુ સકલઃ પ્રોક્તઃ સ મૂર્તિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
નિષ્કલઞ્ચ કથં તસ્મિન્ પૂજ્યતે પરમેશ્વરઃ

નિષ્કલઃ કલયાતીતં ન મન્ત્રસ્વરયોર્ગતિઃ ।
પ્. ૩૭૬)
કથં સકલદેહસ્તુ સ્થાતવ્યઃ પરમશ્શિવઃ

ઈશ્વરઃ
મન્ત્રમુચ્ચારયેત્પૂર્વં હૃદિ કૃત્વા મહેશ્વરમ્ ।
કૂટશબ્દપરે લીનં સ વૈ નિષ્કલ ઉચ્યતે

ઉચ્ચારણે યદા દેવિ નિર્વિકલ્પં પદં વ્રજેત્ ।
દેહે સકલયોગેન યદા જ્ઞાતં મહેશ્વરિ

અતીતઃ કલયાતીતઃ સ વૈ નિષ્કલ ઉચ્યતે ।
ઉચ્ચારણે યદા હીનં નિર્વિકલ્પપદં વ્રજેત્

મનસા ચિન્ત્યતે યચ્ચ બુદ્ધ્યા યત્ર વિકલ્પના ।
બુધ્યહંકારનિર્મુક્તં સ વૈ નિષ્કલ ઉચ્યતે

પ્. ૩૭૭)
સમયી પુત્રકો વાઽપિ સાધકાચાર્ય એવ વા ।
સર્વૈર્વિધિરનુષ્ઠેયો વિશેષઃ કથિતો મયા

ઇતિ નિશ્વાસકારિકાયાં દ્વિચત્વારિંશત્પટલઃ ।
દેવ્યુવાચ
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામિ દિક્ષાવિધિમનુત્તમમ્ ।
સંક્ષેપાત્ કથિતં સર્વં વિસ્તરં કથયસ્વ મે

પશુગ્રહણસંયોગં દીક્ષાકાલે યથા ભવેત્ ।
અસ્મિન્ દીક્ષે યથા યાગં તત્તથા વક્તુમર્હસિ

ઈશ્વરઃ
પ્. ૩૭૮)
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દીક્ષાવિધિમનુત્તમમ્ ।
સામાન્યં સર્વતન્ત્રાણાં કથયામીતિ વાઽખિલમ્

પઞ્ચબ્રહ્મ શિવાઙ્ગાશ્ચ શિવેન સહ સંયુતાઃ ।
શુધ્યર્થમધ્વરે મન્ત્રસ્તવ દેવિ ઉદાહૃતમ્

વામા જ્યેષ્ઠા ચ રૌદ્રી ચ શક્તયસ્ત્રીણિ કીર્તિતાઃ ।
જ્ઞાતવ્યા દેશિકેન્દ્રેણ વિયોગાત્ક્ષેપયોજને

વામયા યોજયેન્મન્ત્રી જ્યેષ્ઠયા ચ વિયોજયેત્ ।
રૌદ્ર્યા ચોત્કર્ષણં પ્રોક્તં પુનરન્યત્ર યોજયેત્

અવનીમાદિતઃ કૃત્વા યાવત્તત્વન્નિરામયમ્ ।
વિધિમેતં સકૃત્ જ્ઞાત્વા વ્યુહહોમેન શુદ્ધ્યતિ

પ્. ૩૭૯)
એકૈકમાહુતિં દેવિ જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ ।
એવમેવ વિધિં કુર્યાદ્યાવત્સર્વં સમાપ્યતે

અન્તે પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્ એષ એવ વિધિસ્મૃતઃ ।
શિખયા તાડનં કુર્યાત્ મુદ્રયા પુષ્પસંયુતમ્

પશુર્હંહુઙ્કૃતેનૈવ ગ્રાહ્યસ્સંહારમુદ્રયા ।
શિવેનચ્છન્દયેત્પાશાન્ તતઃ પૂર્ણાહુતિક્રમાત્

એવમાદિક્રમેણૈવ જ્ઞાતવ્યં દેશિકેન તુ ।
સર્વાધ્વાનસમાપ્તૌ તુ શિખોચ્છેદન્તુ કારયેત્

શિખયાચ્છેદયેન્મન્ત્રી છિત્વા પૂર્ણાહુતિં પુનઃ ।
પાશાશ્ચ વિવિધાન્ કૃત્ય તત્વે તત્ત્વે યથાક્રમમ્

પ્. ૩૮૦)
સૂક્ષ્માઃ સ્થૂલાશ્ચ યે પાશાસ્ત્વર્ષકંબુકવત્ સ્થિતાઃ ।
પાશાઃ કોટિસહસ્રાણિ શિવેન કથિતાસ્તુ તે

પાશાશ્શિવમુખં પ્રાપ્ય દહ્યન્તે નાત્ર સંશયઃ ।
દેવ્યુવાચ
અસંખ્યાયાં મહાદેવ પાશાસ્તુ કથિતાઃ પ્રભો

અત્યન્તગહનાશ્ચૈવ કથં દહ્યશ્શિવાધ્વરે ।
ઈશ્વરઃ
પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ નિયતિં કાલમેવ ચ

માયાઽવિદ્યા ચ ઈશશ્ચ સદાશિવશ્શિવસ્તથા ।
મૂલપાશા સ્મૃતાહ્યેતે નવ પાશા વરાનને

પ્. ૩૮૧)
એતૈર્દણ્ડૈરિમે દગ્ધાઃ પાશાઃ પઞ્ચાશત્કોટયઃ ।
પઞ્ચાશત્પ્રણવા દેવિ મયા પૂર્વમુદાહૃતાઃ

તેઽપિ શુદ્ધૈરિમે શુદ્ધાઃ પાશાઃ પઞ્ચાશત્કોટયઃ ।
અષ્ટત્ત્રિંશત્કલૈર્દેવિ યથાઽધ્વાનં વિશુદ્ધ્યતે

તૈર્વિશુદ્ધૈરિમે શુદ્ધાઃ પાશાઃ પઞ્ચાશત્કોટયઃ ।
નિવૃત્તિશ્ચ પ્રતિષ્ઠા ચ વિદ્યાશક્તિસ્તથૈવ ચ

એભિઃ શોધ્યં યદા ધ્વાનં શુદ્ધાઃ પઞ્ચાશત્કોટય ।
અમૃતા નામ કલા યા તુ તથા ચૈવામૃતા મૃતા

સુસૂક્ષ્મા ચ યથા દેવિ સૂક્ષ્મા ચ પરિકીર્તિતા ।
એભિસ્તુ શોધ્યમધ્વાનં પૂર્વદૃષ્ટેન કર્મણા

પ્. ૩૮૨)
એતૈઃ શુદ્ધૈરિમે શુદ્ધાઃ પાશાઃ પઞ્ચાશત્કોટયઃ ।
પદમન્ત્રપ્રયોગેણ શોધનીયાઃ શિવાધ્વરે

એભિશ્શુદ્ધે ઇમે શુદ્ધાઃ પાશાઃ પઞ્ચાશત્કોટયઃ ।
એવઞ્ચ સપ્તધા દેવિ અધ્વાનં પરિકીર્તિતમ્

વેદિતવ્યં પ્રયત્નેન શિવતન્ત્રાનુવર્તિભિઃ ।
ભુવનાધ્વા મયા પ્રોક્તા આહુતીનાન્તુ સંખ્યયા

કલાભિસ્તાવતી જ્ઞેયા સર્વાધ્વાનમશેષતઃ ।
ત્વયાઽધ્વાનં યદા દેવિ જાયતે દેશિકોત્તમઃ

શતં શતઞ્ચ હોતવ્યં તત્ત્વશુદ્ધિવિધિ સ્મૃતઃ ।
નવ તત્વૈસ્તથા દેવિ એવમેવ ન સંશયઃ

પ્. ૩૮૩)
કલાતત્ત્વે તથૈવેહ દ્વિતીયં ત્રયમેવ હિ ।
પઞ્ચાશચ્છતહોમેન વર્ણાધ્વાનં પ્રકીર્તિતમ્

તત્ત્વાધ્વાને કલાધ્વાને વર્ણાધ્વાને તથૈવ ચ ।
ઉક્ષેપં યોજનઞ્ચૈવ એભિરત્ર ન કારયેત્

પદાધ્વાને તથૈવેહ હોતવ્યં શતમેવ તુ ।
એવં શુધ્યતિ અધ્વાનં સપ્તધા પરમેશ્વરિ

એવં જ્ઞાત્વા તતો દીક્ષાં કારયેદ્દેશિકોત્તમઃ ।
દેવ્યુવાચ
સર્વાધ્વાનં ત્વયા દેવ સૂચિતં ન તુ વિસ્તૃતમ્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ બ્રવીહિ મે ।
પ્. ૩૮૪)
ઈશ્વરઃ
આદિસૂત્રે યદધ્વાનં સૂત્રમાત્રેણ ભાષિતમ્

તદેવ કથયિષ્યામિ વિસ્તરેણ નિબોધ મે ।
દેહાધ્વાનં પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રે સ્થિતો દેવસ્ત્વનન્તઃ પરમેશ્વરઃ ।
ચતુર્વક્ત્રો મહાતેજા આદિત્યોદય સન્નિભઃ

યોગિનં વાસમાસીનં વિદ્યાવિદ્યેશ્વરૈર્વૃતમ્ ।
અનન્તં ભુવનેશાનમધસ્તાત્પરિકલ્પયેત્

ઓં અનન્તાઽઽગચ્છાગચ્છ આહુતિં પ્રતિગૃહાણ શિવો દદાતિ તે સ્વાહા । ઓં
સદ્યોજાતાયેતિ આહુતિં જુહુયાત્ ।
પ્. ૩૮૫)
એવમાદિક્રમેણૈવ હુનેદેકાદશાત્મિકમ્ ।
અધિકારે યથા ભોગે લયે વાઽનુક્રમેણ તુ

પૂર્ણાહુતિં તતો દત્વા ઉદ્ધરેત યથાક્રમમ્ ।
એવં કાલાગ્નિરુદ્રાય નરકેષુ તથૈવ ચ

ઓં કાલાગ્નિરુદ્ર આગચ્છ આહુતિં પ્રતિગૃહાણ શિવોદદાતિ તે સ્વાહા ।
ઓં અવીચયે નમઃ । ઓં રૌરવાય નમઃ । ઓં મહારૌરવાય નમઃ । ઓં
તામિસ્ત્રાય નમઃ । ઓમન્ધતામિસ્રે નમઃ । ઓં શીત નમઃ । ઓં ઉષ્ણ નમઃ । ઓં
સઞ્જીવ નમઃ । ઓં સુજીવનાય નમઃ । ઓં પદ્માય નમઃ । ઓં મહાપદ્માય
નમઃ ।
પ્. ૩૮૬)
ઓં કાપં સૂત્રાય નમઃ । ઓં સૂચીમુખાય નમઃ । ઓં ક્ષુરધારાય નમઃ ।
ઓં પર્વતાય નમઃ । ઓં સિતાલવનાય નમઃ । ઓં રૌદ્રાય નમઃ । ઓં
કુંભીપાકાય નમઃ । ઓં અંબરીષાય નમઃ । ઓમઙ્ગારરાશયે નમઃ । ઓં
ભુવનનમઃ । ઓં તીક્ષ્ણતુણ્ડાય નમઃ । ઓં વજ્રતુણ્ડાય નમઃ । ઓં
શકુનયે નમઃ । ઓં મીનોદરાય નમઃ । ઓં ખરોદરાય નમઃ । ઓં
સન્દંશાય નમઃ । ઓં કાકતુણ્ડાય નમઃ । ઓં વાનરાનનાય નમઃ । ઓં
ઉગ્રીવાય નમઃ । તેજોષ્ટકમ્ । ઓં લોકાક્ષાધ્યક્ષાય નમઃ । ઓં ગણાધ્યક્ષ
નમઃ । ઓં ત્રિદશ નમઃ । ઓં ત્રિપુરાન્તક નમઃ । ઓં સર્વ રૂપ નમઃ । ઓં
શાન્ત નમઃ । ઓન્નિમેષ નમઃ । ઓમુન્મેષ નમઃ ।
પ્. ૩૮૭)
તેજોષ્ટકન્તુ હોતવ્યં દેશિકૈસ્સુસમાહિતૈઃ ।
અત ઊર્ધ્વં સમાખ્યાતં યોગાષ્ટમમનુત્તમમ્

ઓં કૃત નમઃ ।
એવમાદિક્રમેણૈવ હુનેદ્યોગાષ્ટકં પુનઃ ।
એતેષામુપરિષ્ઠાત્તુ સુશિવા દ્વાદશસ્મૃતાઃ

ઓં વામ નમઃ । ઓં ભીમ નમઃ । ઓં ઉગ્ર નમઃ । ઓં ભવ નમઃ । ઓં શર્વ
નમઃ । ઓં વિદ્યાધિપ નમઃ । ઓમેકવીર નમઃ । ઓં પ્રચણ્ડ નમઃ । ઓમીશ્વર
નમઃ । ઓજસે નમઃ । ઓમનન્ત નમઃ । ઓમેકશિવ નમઃ । સુશિવાહ્યેતે
પ્રકીર્તિતાઃ । શોધનીયાશ્શિવાધ્વરે ।
પ્. ૩૮૮)
અત ઊર્ધ્વં વીરભદ્રો મણ્ડલાધિપતિઃ પ્રભુઃ ।
ઓં મણ્ડલાધિપ નમઃ ।
અત ઊર્ધ્વં મહાદેવો વામદેવભવોદ્ભવૌ

ઓં વામદેવ નમઃ । ઓં ભવોદ્ભવ નમઃ । ઓમેકપિઙ્ગેક્ષણ નમઃ ।
ઓમીશાન નમઃ । ઓમઙ્ગુષ્ઠમાત્ર નમઃ । એતે મહાદેવાષ્ટકાસ્મૃતાઃ । અત
ઉપરિષ્ટાદ્ગુરુપઙ્ક્તિદ્વયમ્ । ઓં શિવાઽનન્ત નમઃ । અનન્ત નમઃ । ઓં પ્રભુ
નમઃ । ઓં વામન નમઃ । ઓં ચણ્ડ નમઃ । ઓં પ્રતાપ નમઃ । ઓં વ્રતાર્તિ
નમઃ । ઓં શિવ નમઃ । ઓં કપાલિ નમઃ । ઓં ભીમ નમઃ । ઓઙ્કારાલિ નમઃ ।
ઓં પિઙ્ગલ નમઃ । ઓં મહેન્દ્ર નમઃ ।
પ્. ૩૮૯)
ઓં દિનકૃન્નમઃ । ઓં પ્રતોદ નમઃ । ઓં દક્ષ નમઃ । ઓં ક્ષેમીશ નમઃ ।
ઓં કબલેશ નમઃ । ઓં કટઙ્કટ નમઃ । ઓં બુહન્તાન નમઃ । ઓમનાદર
નમઃ । ઓં શ્વેત નમઃ । ઓં યજુર્વેદ નમઃ । ઓં સામવેદ નમઃ । ઓં
ઋગ્વેદ નમઃ । ઓમથર્વવેદ નમઃ ઓમાચાર્ય નમઃ । ઓં શિવ નમઃ । ઓં
વિરૂપાક્ષ નમઃ । ઓં નારાયણાય નમઃ । ઓં વિબુચણ્ડોદર નમઃ । ઓં
સંવર્ત નમઃ । ઓં યમમાલી નમઃ । ઓં ગહનેશ નમઃ । ઓં પીડ નમઃ ।
પ્રથિમા પઙ્ક્તિરિષ્યતે । ઓં શ્વેત નમઃ । ઓં દારુ નમઃ । ઓં લોકાક્ષિ નમઃ ।
પ્. ૩૯૦)
ઓં સૂત્ર નમઃ । ઓં સુહોત્ર નમઃ । ઓમેકપાદ નમઃ । ઓં ગ્રન્થેશ્વર નમઃ ।
ઓં ગૌતમ નમઃ । ઓં જૈમિનિ નમઃ । ઓં દધિવાહ નમઃ । ઓમૃષભ નમઃ ।
ઓં ગોકર્ણ નમઃ । ઓં ગુહેશ્વર નમઃ । ઓં ગુહવાસિ નમઃ । ઓં શિખણ્ડિ
નમઃ । ઓં ઝટિમાલિ નમઃ । ઓમુગ્ર નમઃ । ઓં શિખિ નમઃ । ઓં શૂલી નમઃ ।
ઓં સુગતિ નમઃ । ઓં સુપાલ નમઃ । ઓમટ્ટહાસ નમઃ । ઓં દારુક નમઃ । ઓં
ષાઢી નમઃ । ઓં ત્રિદણ્ડીનમઃ । ઓં ભાવ નમઃ । ઓં ભાવ્ય નમઃ । ઓં
લકુલીશ નમઃ । દ્વિતીયા પઙ્ક્તિરિષ્યતે । ઓં દેવાવરણે નમઃ । ઓં દીર્ઘબાહૂ
નમઃ । ઓમૃભુ નમઃ ।
પ્. ૩૯૧)
ઓમૃતિ નમઃ । ઓં ભૃતિ નમઃ । ઓં સ્થાણુ નમઃ । ઓં સદ્યોજાતાય નમઃ ।
ઓં ભુવન્નમઃ । ઓં ચણ્ડિ નમઃ । ઓં ષણ્મુખ નમઃ । ઓઞ્ચતુરાનન નમઃ ।
ઓઞ્ચક્રપાણિ નમઃ । ઓં કૂર્માક્ષ નમઃ । ઓમર્ધનારીશ્વર નમઃ । ઓં મેષ
સંવર્તક નમઃ । ઓં ભસ્મેશ નમઃ । ઓં કામનાશન નમઃ । ઓં કપાલીશ
નમઃ । ઓં ભૂર્ભુવન્નમઃ । ઓં વષટ્કાર નમઃ ।
તૃતીયા પઙ્ક્તિરાખ્યાતા શોધનીયા શિવાધ્વરે ।
અથોર્ધ્વં તત્વસર્ગે તુ બોદ્ધવ્યં દેશિકેન તુ

પૃથિવ્યાદિ સમારભ્ય પ્રધાનાન્તન્તુ યાવતઃ ।
અસ્મિન્ મધ્યે તુ યે તત્વાઃ શોધનીયા વિપશ્ચિતૈઃ

પ્. ૩૯૨)
એવં પ્રકૃતિતત્ત્વન્તુ વ્યાખ્યાતં તવ શોભને ।
તસ્યાધસ્તાત્સ્મૃતાસ્સર્વે શોધનીયાઃ શિવાધ્વરે

યવયવાચાન્તરેણૈવ પરિવાર્ય વ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રકૃતેરૂપરિષ્ઠાત્તુ ભાવસર્ગં વિજાનતઃ

અણિમાં તારમંભાનાં શોધનીયં વિપશ્ચિતૈઃ ॥ ૪૩ ૧।૨ ॥
ઓં અંભન્નમઃ । ઓં સલિલન્નમઃ । ઓં ઓઘ નમઃ । ઓં વૃષ્ટિ નમઃ । ઓંતાર
નમઃ । ઓં સુપાર નમઃ । ઓં સુનેત્ર નમઃ । ઓં સુમારિ નમઃ । ઓમુત્તમાભા
નમઃ । ઇષ્ટયશ્શોધ્યાઃ । ઓં તારા નમઃ । ઓં સુતારા નમઃ । ઓં તારાયત
નમઃ ।
પ્. ૩૯૩)
ઓં પ્રમોદ નમઃ । ઓં પ્રમુદિત નમઃ । ઓં મોદમાન નમઃ । ઓં રદ્યક
નમઃ । ઓં સદા પ્રમુદિત નમઃ । ઓં સિદ્ધિ નમઃ । ઓં તાર નમઃ । ઓં સુવાર
નમઃ । ઓં સુનેત્ર નમઃ । ઓં સુમાનિ નમઃ । ઓમુત્તમાભા નમઃ ।
તુષ્ટયશ્શોધ્યાઃ । ઓં તારા નમઃ । ઓં સુતારા નમઃ । ઓં સુપાર નમઃ । ઓં
સુનેત્ર નમઃ । ઓં સુમારિ નમઃ । ઓમુત્તમાભા નમઃ ।
તુષ્ટયશ્શોધ્યાઃ દેશિકૈસ્સુસમાહિતૈઃ

ઓં અણિમા નમઃ । ઓં લઘિમા નમઃ । ઓં પ્રાપ્તિ નમઃ । ઓં પ્રાકામ્ય નમઃ ।
ઓં વશિત્વાય નમઃ । ઓમીશિત્વાય નમઃ ।
પ્. ૩૯૪)
ઓં સર્વકામાવસાયિત્વાય નમઃ ।
અણિમાદય ઐશ્વર્યાશ્શોધનીયા મુમુક્ષુભિઃ ।
અત ઊર્ધ્વં સ્થિતં દેવિ નાડી વિદ્યાષ્ટકં સ્મૃતમ્

ઓમિડા નમઃ । ઓં ચણ્ડી નમઃ । ઓં ગૌરી નમઃ । ઓં શાન્તિક નમઃ । ઓં માલા
નમઃ । ઓં મલી નમઃ । ઓં સ્વાહા નમઃ । ઓં સ્વધા નમઃ ।
રાગાદ્યા વિદ્યેશાન્તાશ્શોધનીયાસ્સદા બુધૈઃ ।
અત ઊર્ધ્વં વિગ્રહાષ્ટકં નિગ્રહાનુગ્રહે સ્થિતમ્

ઓં કાર્ય નમઃ । ઓં કારણ નમઃ । ઓં સુખ નમઃ । ઓં દુઃખ નમઃ । ઓં
જ્ઞાન નમઃ । ઓં સાધ્ય નમઃ । ઓં કારણ નમઃ ।
પ્. ૩૯૫)
ઇતિ નિગ્રહાનુગ્રહે સ્થિતાઃ । પુરુષતત્ત્વં શોધ્યમ્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વાવહિતા પ્રિયે ।
પ્રાકૃતે ચૈવ તત્ત્વે તુ યસ્મિન્ સંસ્કાર ઇષ્યતે

તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ।
ભૂલોકસ્તુ યદા પ્રાપ્તઃ તિર્યગ્યોનિં વિશોધયેત્

સ્થાવરં પ્રથમં શોધ્યં તતઃ શોધ્યં સરીસૃપમ્ ।
પક્ષિયોનિઃ તતશ્શોધ્યા મૃગાશ્ચ તદનન્તરમ્

પશુશ્ચ શોધ્યો દેવેશિ અનુપૂર્વં યથાક્રમમ્ ।
ગવાદ્યાઃ પશવઃ પ્રોક્તાઃ સિંહાદ્યાશ્ચ મૃગા સ્મૃતાઃ

ભાસાદ્યાઃ પક્ષિણઃ પ્રોક્તાઃ સર્પાદ્યાસ્તુ સરીસૃપાઃ ।
પ્. ૩૯૬)
સપ્તચ્છદાદ્યા દેવેશિ સ્થાવરા પરિકીર્તિતાઃ

એતાન્ શોધ્યવિધાનેન માનુષં સમુપક્રમેત્ ।
અન્ત્યજાઃ પ્રથમં શોધ્યાશ્શૂદ્રયોનિસ્તતઃ પુનઃ

વેશ્યયોનિં તતો નીત્વા ક્ષુદ્રયોનિં પુનર્નયેત્ ।
ક્ષુદ્રાદ્બ્રાહ્મેષુ સંયોજ્ય અધિકારં યથાક્રમમ્

અન્ત્યજે અધિકારન્તુ બન્ધરોધનમારણમ્ ।
હિંસકાદિ વિધાનાનિ અધિકારં ત્યજેત્સદા

શૂદ્રત્વે શૈવશુશ્રૂષાં સ વશિત્વઞ્ચ શોભને ।
અધિકારઃ સદા દેવિ શૂદ્રત્વે પરિકીર્તિતઃ

વાણિજ્યં કૃષિધર્મઞ્ચ વૈશ્યસ્ય પરિકીર્તિતમ્ ।
પ્. ૩૯૭)
ક્ષત્રક્રિયાંશસ્તત્રૈવ સંસ્થિતં વરવર્ણિની

યુદ્ધદ્યૂતઞ્ચ વ્યાયામં વિગ્રહં ફલમેવ ચ ।
ક્ષત્રિયાણામધિકારઃ કથિતન્તુ યથાક્રમમ્

ગર્ભાધાનાદિતઃ કૃત્વા અન્ત્યેષ્ટિઞ્ચાપ્યપશ્ચિમમ્ ।
અધિકારન્તુ વિપ્રસ્ય તવ દેવિ ઉદાહૃતમ્

આદૌ સંસ્કારાદ્દેવેશિ ચત્વારિંશત્તથૈવ ચ ।
અષ્ટાધિકઞ્ચ વિજ્ઞેયં સંશોધ્યા દેશિકેન તુ

બ્રહ્મચારી દ્વિજો ભૂત્વા કર્તવ્યન્તુ યથાક્રમમ્ ।
પત્નીસંયોજનં કૃત્વા યજેદ્યજ્ઞાન્ સ દક્ષિણાન્