નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 30

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૂગોલં દ્વિજસત્તમાઃ
સંક્ષેપાત્ પર્વતાકીર્ણં નદીભિશ્ ચ સમન્તતઃ ॥

ઃજમ્બુપ્લક્ષશાલ્મલકુશક્રૌઞ્ચશાકપુષ્કરસંજ્ઞાઃ સપ્ત દ્વીપાઃ ।
ઃલક્ષયોજનપ્રમાણાજ્ જમ્બુદ્વીપાદ્ ઉત્તરોત્તરદ્વિગુણાઃ ।
ઃલવણેક્ષુરસસુરાસર્પિર્દધિદુગ્ધસ્વચ્છોદકસંજ્ઞૈઃ પરસ્પરં દ્વિગુણૈઃ સપ્તસમુદ્રૈર્ વલયાકારૈસ્ તે દ્વીપાઃ પરિધિષ્ઠિતાઃ ॥

ઃત્રયઃ પ્રવ્રજિતાઃ ।
ઃશિષ્ટાનાં સપ્તાનાં સપ્તદ્વીપાઃ પિત્રા દત્તાઃ ।
ઃતત્ર જમ્બુદ્વીપાધિપતેર્ અગ્નીધ્રસ્ય નવ પુત્રાઃ જાતાઃ ॥

નાભિઃ કિંપુરુષશ્ ચૈવ હરિવર્ષ ઇલાવૃતઃ
રમ્યો હિરણ્યયશ્ ચૈવ કુરુર્ ભદ્રશ્ ચ કેતુમાન્ ॥

ઃનવવર્ષાઃ વિભજ્ય પુત્રેભ્યઃ પિત્રા દત્તા વનં પ્રવિશતા ।
ઃઅગ્નીધ્રીયં હિમાહ્વયમ્ ।
ઃયસ્યાધિપતિર્ નાભેઃ ઋષભઃ પુત્રો બભૂવ ॥

ઃઇલાવૃતસ્ય મધ્યે મેરુઃ સુવર્ણમયશ્ ચતુરશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનિ તસ્યોચ્છ્રાયઃ ।
ઃષોડશસહસ્રમ્ અપ્ય્ અધસ્તાદ્ અવગાઢઃ ।
ઃતદ્દ્વિગુણો મૂર્ધ્નિ વિસ્તારઃ ॥

ઃવાયવ્યાં વાયોર્ ગન્ધવતી ।
ઃઉદીચ્યાં સોમસ્ય વિભાવરીતિ ।
ઃનવવર્ષાન્વિતં જમ્બૂદ્વીપં પુણ્યપર્વતૈઃ પુણ્યનદીભિર્ અન્વિતમ્ ॥

તત્રૈવ કર્મભિઃ સ્વર્ગં કૃતેઃ પ્રાપ્સ્યન્તિ માનવાઃ
મુક્તિશ્ ચાત્રૈવ નિષ્કામૈઃ પ્રાપ્યતે જ્ઞાનકર્મભિઃ
અધોગતિમ્ ઇતો વિપ્ર યાન્તિ વૈ પાપકારિણઃ ॥

ઃઅથ સપ્ત કુલપર્વતાઃ કથ્યન્તે ।
ઃમહેન્દ્રો મલયઃ શુક્તિમાન્ ઋષ્યમૂકઃ સહ્યપર્વતો વિન્ધ્યઃ પારિયાત્રઃ ।
ઃઇત્ય્ એતે ભારતે કુલપર્વતાઃ ॥

જમ્બુનામ્ના ચ વિખ્યાતં જમ્બુદ્વીપમ્ ઇદં શુભમ્
લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણમ્ ઇદં શ્રેષ્ઠં તુ ભારતમ્ ॥

ઃઋક્ષદ્વીપાદિપુણ્યા જનપદાઃ ।
ઃનિષ્કામા યે સ્વધર્મેણ નરસિંહં યજન્તિ તે તત્ર નિવસન્તિ ।
ઃઅધિકારક્ષયાન્ મુક્તિં ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ॥

ઃજમ્બ્વાદ્યાઃ સ્વાદૂદકાન્તાઃ સપ્ત પયોધયઃ ।
ઃતતઃ પરા હિરણ્મયી ભૂમિઃ ।
ઃતતો લોકાલોકપર્વતઃ એષ ભૂર્લોકઃ ॥

સ્વર્ગસ્થાનં મહાપુણ્યં પ્રોચ્યમાનં નિબોધત
ભારતે કૃતપુણ્યાનાં દેવાનામ્ અપિ ચાલયમ્ ॥

મધ્યે પૃથિવ્યામ્ અદ્રીન્દ્રો ભાસ્વાન્ મેરુર્ હિરણ્મયઃ
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરાશીતિમ્ ઉચ્છ્રિતઃ ॥

પ્રવિષ્ટઃ ષોડશાધસ્તાદ્ ધરણ્યાં ધરણીધરઃ
તાવત્પ્રમાણા પૃથિવી પર્વતસ્ય સમન્તતઃ ॥

તસ્ય શૃઙ્ગત્રયં મૂર્ધ્નિ સ્વર્ગો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતઃ
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનાપુષ્પોપશોભિતમ્ ॥

મધ્યમં પશ્ચિમં પૂર્વં મેરોઃ શૃઙ્ગાણિ ત્રીણિ વૈ
મધ્યમં સ્ફાટિકં શૃઙ્ગં વૈડૂર્યમણિકામયમ્ ॥

ઇન્દ્રનીલમયં પૂર્વં માણિક્યં પશ્ચિમં સ્મૃતમ્
યોજનાનાં સહસ્રાણિ નિયુતાનિ ચતુર્દશ ॥

ઉચ્છ્રિતં મધ્યમં શૃઙ્ગં સ્વર્ગો યત્ર ત્રિવિષ્ટપઃ
અપ્રભાન્તરિતં શૃઙ્ગં મૂર્ધ્નિ છત્રાકૃતિ સ્થિતમ્ ॥

પૂર્વમ્ ઉત્તરશૃઙ્ગાણામ્ અન્તરં મધ્યમસ્ય ચ
ત્રિવિષ્ટપો નાકપૃષ્ઠે હ્ય્ અપ્સરાઃ સન્તિ નિર્વૃતાઃ ॥

આનન્દો ઽથ પ્રમોદશ્ ચ સ્વર્ગશૃઙ્ગે તુ મધ્યમે
શ્વેતશ્ ચ પૌષ્ટિકશ્ ચૈવ ઉપશોભનમન્મથૌ ॥

આહ્લાદઃ સ્વર્ગરાજા વૈ સ્વર્ગશૃઙ્ગે તુ પશ્ચિમે
નિર્મમો નિરહંકારઃ સૌભાગ્યશ્ ચાતિનિર્મલઃ ॥

સ્વર્ગાશ્ ચૈવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ પૂર્વશૃઙ્ગે સમાસ્થિતઃ
એકવિંશાનિ સ્વર્ગા વૈ નિવિષ્ટા મેરુમૂર્ધનિ ॥

અહિંસાદાનકર્તારો યજ્ઞાનં તપસાં તથા
તત્ તેષુ નિવસન્તિ સ્મ જનાઃ ક્રોધવિવર્જિતાઃ ॥

જલપ્રવેશે ચાનન્દં પ્રમોદં વહ્નિસાહસે
ભૃગુપ્રપાતે સૌખ્યં ચ રણં ચૈવાસ્ય નિર્મલમ્ ॥

અનાશકે તુ સંન્યાસે મૃતો ગચ્છેત્ ત્રિવિષ્ટપમ્
ઋતુયાજી નાકપૃષ્ઠં અગ્નિહોત્રી ચ નિર્વૃતિમ્ ॥

તડાગકૂપકર્તા ચ લભતે પૌષ્ટિકં દ્વિજઃ
સુવર્ણદાયી સૌભાગ્યં લભન્ સ્વર્ગં તપઃ ફલમ્ ॥

શીતકાલે મહાવહ્નિં પ્રજ્વાલયતિ યો નરઃ
સર્વસત્ત્વહિતાર્થાય સ્વર્ગં સો ઽપ્સરસં લભેત્ ॥

હિરણ્યગોપ્રદાને હિ નિરહંકારમ્ આપ્નુયાત્
ભૂમિદાનેન શુદ્ધેન લભતે શાન્તિકં પદમ્ ॥

રૌપ્યદાનેન સ્વર્ગં તુ નિર્મલં લભતે નરઃ
અશ્વદાનેન પુણ્યાહં કન્યાદાનેન મઙ્ગલમ્ ॥

દ્વિજેભ્યસ્ તર્પણં કૃત્વા દત્ત્વા વસ્ત્રાણિ ભક્તિતઃ
શ્વેતં તુ લભતે સ્વર્ગં યત્ર ગત્વા ન શોચતે ॥

કપિલાગોપ્રદાનેન પરમાર્થે મહીયતે
ગોવૃષસ્ય પ્રદાનેન સ્વર્ગં મન્મથામ્ આપ્નુયાત્ ॥

માઘમાસે સરિત્સ્નાયી તિલધેનુપ્રદસ્ તથા
છત્રોપાનહદાતા ચ સ્વર્ગં યાત્ય્ ઉપશોભનમ્ ॥

દેવતાયતનં કૃત્વા દ્વિજશુશ્રૂષકસ્ તથા
તીર્થયાત્રાપરશ્ ચૈવ સ્વર્ગરાજે મહીયતે ॥

એકાન્નભોગી યો મર્ત્યો નક્તભોગી ચ નિત્યશઃ
ઉપવાસી ત્રિરાત્રાદ્યૈઃ શાન્તઃ સ્વર્ગં શુભં લભેત્ ॥

સરિત્સ્નાયી જિતક્રોધો બ્રહ્મચારી દૃઢવ્રતઃ
નિર્મલં સ્વર્ગમ્ આપ્નોતિ યથાભૂતહિતે રતઃ
વિદ્યાદાનેન મેધાવી નિરહંકારમ્ આપ્નુયાત્ ॥

યેન યેન હિ ભાવેન યદ્ યદ્ દાનં પ્રયચ્છતિ
તત્ તત્ સ્વર્ગમ્ અવાપ્નોતિ યદ્ યદ્ ઇચ્છતિ માનવઃ ॥

ચત્વારિ અતિદાનાનિ કન્યા ગૌર્ ભૂઃ સરસ્વતી
નરકાદ્ ઉદ્ધરન્ત્ય્ એતે જયવાહનદોહનાત્ ॥

યસ્ તુ સર્વાણિ દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ
સંપ્રાપ્ય ન નિવર્તેત સ્વર્ગં શાન્તમ્ અનામયમ્ ॥

શૃઙ્ગે તુ પશ્ચિમે યત્ર બ્રહ્મા તત્ર સ્થિતઃ સ્વયમ્
પૂર્વશૃઙ્ગે સ્વયં વિષ્ણુઃ મધ્યે ચૈવ શિવઃ સ્થિતઃ ॥

અતઃ પરં તુ વિપ્રેન્દ્ર સ્વર્ગાધ્વાનમ્ ઇમં શૃણુ
વિમલં વિપુલં બુદ્ધમ્ ઉપર્ય્ ઉપરિ સંસ્થિતઃ ॥

પ્રથમે તુ કુમારસ્ તુ દ્વિતીયે માતરઃ સ્થિતઃ
તૃતીયે સિદ્ધગન્ધર્વાસ્ તુર્યે વિદ્યાધરા દ્વિજ ॥

પઞ્ચમે નાગરાજા ચ ષષ્ઠે તુ વિનતાસુતઃ
સપ્તમે દિવ્યપિતરો ધર્મરાજસ્ તથાષ્ટમે
નવમે તુ તથા દક્ષ આદિત્યો દશમે પથિ ॥

ભૂર્લોકાચ્ છતસહસ્રાદ્ ઊર્ધ્વં ચરતિ ભાસ્કરઃ
યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે વિષ્ટમ્ભનસમં તતઃ ॥

ત્રિગુણં પરિણાહેન સૂર્યબિમ્બં પ્રમાણતઃ
સોમપુર્યાં વિભાવર્યાં મધ્યાહ્ને ચાર્યમા યદા
મહેન્દ્રસ્યામરાવત્યાં તદા તિષ્ઠતિ ભાસ્કરઃ ॥

મધ્યાહ્ને ત્વ્ અમરાવત્યાં યદા ભવતિ ભાસ્કરઃ
તદા સંયમને યામ્યે તત્રોદ્યંસ્ તુ પ્રદૃશ્યતે ॥

મેરું પ્રદક્ષિણં કુર્વન્ ભાત્ય્ એવ સવિતા સદા
ધ્રુવાધારસ્ તથોત્તિષ્ઠન્ વાલિખિલ્યાદિભિઃ સ્તુતઃ ॥