નાગાનન્દ · અધ્યાય 1

નાગાનન્દમ્
પ્રથમો ઽઙ્કઃ
નાન્દી
ધ્યાનવ્યાજમુપેત્ય ચિન્તયસિ કામુન્મીલ્ય ચક્ષુઃ ક્ષણં
પધ્યાનઙ્ગશરાતુરં જનમિમં ત્રાતા ઽપિ નો રક્ષસિ ।
મિથ્યાકારુણિકો ઽસિ નિર્ઘૃણાતરસ્ત્વત્તઃ કુતો ઽન્યઃ પુમાન્
સેર્ષ્યં મારવધૂભિરિત્યભિહિતો બોધૌ જિનઃ પાતુ વઃ

અપિ ચ-
કામેનાકૃષ્ય ચાપં હતપટુહાવલ્ગિભિર્મારવીરૈર્
ભ્રભઙ્ગોત્કલ્પજૃમ્ભાસ્મિતચલિતદ્દૃશા દિવ્યનારીજનેન ।
સિદ્ધૈઃ પ્રહ્વોત્તમાઙ્ગૈઃ પુલકિતવપુષા વિસ્મયાદ્ વાસવેન
ધ્યાયન્ બોધેરવાપ્તાવચલિત ઇતિ વઃ પાતુ દૃષ્ટો મુનીન્દ્રઃ

શ્રીહર્ષો નિપુણઃ કવિઃ પરિષદપ્યેષા ગુણાગ્રાહિણી
લોકે હારિ ચ બોધિસત્ત્વચરિતં નાટ્યે ચ દક્ષા વયમ્ ।
વસ્ત્વેકૈકમપીહ વાઞ્છિતફલપ્રાપ્તેઃ પદં કિં પુન-
ર્મદૂભાગ્યોપચયાદયં સમુદિતઃ સર્વો ગુણાનાં ગણઃ

દ્વિજપરિજનબન્ધુહિતે મદ્ભવનતટાકહંસિ મૃદુશીલે ।
પરપુરુષચન્દ્રકમલિન્યાર્યે કાર્યાદિતસ્તાવત્

પિત્રોર્વિધાતું શુશ્રૂષાં ત્યક્ત્વૈશ્વર્ય ક્રમાગતમ્ ।
વનં યામ્યહમદ્યૈવ યથા જીમૂતવાહનઃ

રાગસ્યાસ્પદમિત્યવૈમિ ન હિ મે ધ્વંસીતિ ન પ્રત્યયઃ
કૃત્યાકૃત્યવિચારણાસુ વિમુખં કો વા ન વેત્તિ ક્ષિતૌ ।
એવં નિન્દ્યમપીદમિન્દ્રિયવશં પ્રીત્યૈ ભવેદ્ યૌવનં
ભક્ત્યા યાતિ યદીત્થમેવ પિતરૌ શુશ્રૂષમાણસ્ય મે

તિષ્ઠન્ ભાતિ પિતુઃ પુરો ભુવિ યથા સિંહાસને કિં તથા?
યત્ સંવાહયતઃ સુખં તુ ચરણૌ તાતસ્ય કિં રાજકે?
કિં ભુક્તે ભુવનત્રયે ધૃતિરસૌ ભુક્તોજ્ઝિતે યા ગુરોઃ?
આયાસઃ ખલુ રાજ્યમુજ્ઝિતગુરુસ્તત્રાસ્તિ કશ્ચિદ્ ગુણઃ?

ન્યાય્યે વર્ત્મનિ યોજિતાઃ પ્રકૃતયઃ સન્તઃ સુખં સ્થાપિતા
નીતો બન્ધુજનસ્તથાત્મસમતાં રાજ્યે ચ રક્ષા કૃતા ।
દત્તો દત્તમનોરથાધિકફલઃ કલ્પદ્રુમો ઽપ્યર્થિને
કિં કર્ત્તવ્યમતઃ પરં કથય વા યત્તે સ્થિતં ચેતસિ

માદ્યદ્દિગ્ગજગણ્ડભિત્તિકષણૈર્ભનસ્રવચ્ચન્દનઃ
ક્રન્દત્કન્દરગહ્વરો જલનિધેરાસ્ફાલિતો વીચિભિઃ ।
પાદાલક્તકરક્તમૌક્તિકશિલઃ સિદ્ધાઙ્ગનાનાં ગતૈઃ
સેવ્યો ઽયં મલયાચલઃ કિમપિ મે ચેતઃ કરોત્યુત્સુકમ્

દક્ષિણં સ્પન્દતે ચક્ષુઃ ફલાકાઙ્ક્ષા ન મે ક્વચિત્ ।
ન ચ મિથ્યા મુનિવચઃ કથયિષ્યતિ કિં ન્વિદમ્

વાસો ઽર્થં દયયૈવ નાતિપૃથવઃ કૃત્તાસ્તરૂણાં ત્વચો
ભગ્નાલક્ષ્યજરત્કમણ્ડલુ નભઃસ્વચ્છં પયો નૈર્ઝરમ્ ।
દૃશ્યન્તે ત્રુટિતોજ્ઝિતાશ્ચ બટુભિઓર્મૌઞ્જ્યઃ ક્વચિન્મેખલા
નિત્યાકર્ણનયા શુકેન ચ પદં સામ્નામિદં પઠયતે

મધુરમિવ વદન્તિ સ્વાગતં ભૃઙ્ગશબ્દૈ-
ર્નતિમિવ ફલનમ્રૈઃ કુર્વતે ઽમી શિરોભિઃ ।
મમ દદત ઇવાર્ઘ્યં પુષ્પવૃષ્ટીઃ કિરન્તઃ
કથમતિથિસપર્ય્યાં શિક્ષિતાઃ શાખિનો ઽપિ

સ્થાનપ્રાપ્ત્યા દધાનં પ્રકટિતગમકાં મન્દ્રતારવ્યવસ્થાં
નિર્હ્રાદિન્યા વિપઞ્ચ્યા મિલિતમલિરુતેનેવ તન્ત્રીસ્વરેણ ।
એતે દન્તાન્તરાલસ્થિતતૃણકવલચ્છેદશબ્દં નિયમ્ય
વ્યાજિહ્યાઙ્ગાઃ કુરઙ્ગાઃ સ્ફુટલલિતપદં ગીતમાકર્ણયન્તિ

ઉલ્ફુલ્લકલમલકેસરપરાગગૌરદ્યુતે ! મમ હિ ગૌરિ !
અભિવાઞ્છિતં પ્રસિધ્યતુ ભગવતિ ! યુષ્મત્પ્રસાદેન

વ્યક્તિર્વ્યઞ્ચનધાતુના દશવિધેનાપ્યત્ર લબ્ધામુના
વિસ્પષ્ટો દ્રુતમધ્યલમ્બિતપરિચ્છિન્નસ્ત્રિધાયં લયઃ ।
ગોપુચ્છપ્રમુખાઃ ક્રમેણ યતયસ્તિસ્ત્રો ઽપિ સમ્પાદિતા-
સ્તત્ત્વૌઘાનુગતાશ્ચ વાદ્યવિધયઃ સમ્યક્ ત્રયો દર્શિતાઃ

સ્વર્ગસ્ત્રી યદિ તત્કૃતાર્થમભવચ્ચક્ષુઃસહસ્ત્ર હરે-
ર્નાગી ચેન્ન રસાતલં શશભૃતા શૂન્યં મુખે ઽસ્યાઃ સ્થિતે ।
જાતિર્નઃ સકલાન્યજાતિજયિની વિદ્યાધરી ચેદિયં
સ્યાત્સિદ્ધાન્વયજા યદિ ત્રિભુવને સિદ્ધા પ્રસિદ્ધાસ્તતઃ

તનુરિયં તરલાયતલોચને ! શ્વસિતકમ્પિતપીનઘનસ્તનિ !
શ્રમમલં તપસૈવ ગતા પુનઃ કિમિતિ સમ્ભ્રમકારિણિ ! ખિદ્યતે

ઉષ્ણીષઃ સ્ફુટ એષ મૂર્દ્ધનિ વિભાત્યૂર્ણેયમન્તર્ભ્રુવો-
શ્ચક્ષુસ્તામરસાનુકારિ હરિણા વક્ષઃસ્થલં સ્પર્દ્ધતે ।
ચક્રાઙ્કઞ્ચ યથા પદદ્વયમિદં મન્યે તથા કો ઽપ્યયં
નો વિદ્યાધરચક્રવર્ત્તિપદવીમપ્રાપ્ય વિશ્રામ્યતિ

એક્કતો ગુરુવઅણં અણ્ણતો દૈઅદંસણસુહાઇં ।
ગમણાગમણાધિરૂઢં અજ્જ બિ દોલએદિ મે હિઅઅં
એકતો ગુરુવચનમન્યતો દયિતદર્શનસુખાનિ ।
ગમનાગમનાધિરૂઢમદ્યાપિ દોલાયતે મે હૃદયમ્

અનયા જઘનાભોગમન્થરયાનયા ।
અન્યતો ઽપિ વ્રજન્ત્યા મે હૃદયે નિહિતં પદમ્

તાપાત્ તત્ક્ષણઘૃષ્ટચન્દનરસાપાણ્ડૂ કપાલૌ વહન્
સંસવક્તૈર્નિજકર્ણતાલપવનૈઃ સંવિજ્યમાનાનનઃ ।
સમ્પ્રત્યેષ વિશેષસિક્તહૃદયા હસ્તોજ્ઝિતૈઃ શીકરૈ-
ર્ગાઢાયલ્લકદુઃસહામિવ દશાં ધત્તે ગજાનાં પતિઃ