મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 27

અભૂમ્ અતીતમ્ અધ્વાનં નાભૂવમ્ ઇતિ દૃષ્ટયઃ ।
યાસ્ તાઃ શાશ્વતલોકાદ્યાઃ પૂર્વાન્તં સમુપાશ્રિતાઃ

દૃષ્ટયો ન ભવિષ્યામિ કિમ્ અન્યો ઽનાગતે ઽધ્વનિ ।
ભવિષ્યામીતિ ચાન્તાદ્યા અપરાન્તં સમાશ્રિતાઃ

અભૂમ્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઇત્ય્ એતન્ નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ સ એવ ન ભવત્ય્ અયમ્

સ એવાત્મેતિ તુ ભવેદ્ ઉપાદાનં વિશિષ્યતે ।
ઉપાદાનવિનિર્મુક્ત આત્મા તે કતમઃ પુનઃ

ઉપાદાનવિનિર્મુક્તો નાસ્ત્ય્ આત્મેતિ કૃતે સતિ ।
સ્યાદ્ ઉપાદાનમ્ એવાત્મા નાસ્તિ ચાત્મેતિ વઃ પુનઃ

ન ચોપાદાનમ્ એવાત્મા વ્યેતિ તત્ સમુદેતિ ચ ।
કથં હિ નામોપાદાનમ્ ઉપાદાતા ભવિષ્યતિ

અન્યઃ પુનર્ ઉપાદાનાદ્ આત્મા નૈવોપપદ્યતે ।
ગૃહ્યેત હ્ય્ અનુપાદાનો યદ્ય્ અન્યો ન ચ ગૃહ્યતે

એવં નાન્ય ઉપાદાનાન્ ન ચોપાદાનમ્ એવ સઃ ।
આત્મા નાસ્ત્ય્ અનુપાદાનો નાપિ નાસ્ત્ય્ એષ નિશ્ચયઃ

નાભૂમ્ અતીતમ્ અધ્વાનમ્ ઇત્ય્ એતન્ નોપપદ્યતે ।
યો હિ જન્મસુ પૂર્વેષુ તતો ઽન્યો ન ભવત્ય્ અયમ્

યદિ હ્ય્ અયં ભવેદ્ અન્યઃ પ્રત્યાખ્યાયાપિ તં ભવેત્ ।
તથૈવ ચ સ સંતિષ્ઠેત્ તત્ર જાયેત ચામૃતઃ

ઉચ્છેદઃ કર્મણાં નાશઃ કૃતમ્ અન્યેન કર્મ ચ ।
પ્રતિસંવેદયેદ્ અન્ય એવમ્ આદિ પ્રસજ્યતે

નાપ્ય્ અભૂત્વા સમુદ્ભૂતો દોષો હ્ય્ અત્ર પ્રસજ્યતે ।
કૃતકો વા ભવેદ્ આત્મા સંભૂતો વાપ્ય્ અહેતુકઃ

એવં દૃષ્તિર્ અતીતે યા નાભૂમ્ અહમ્ અભૂમ્ અહમ્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ નૈષા સમુપપદ્યતે

અધ્વન્ય્ અનાગતે કિં નુ ભવિષ્યામીતિ દર્શનમ્ ।
ન ભવિષ્યામિ ચેત્ય્ એતદ્ અતીતેનાધ્વના સમમ્

સ દેવઃ સ મનુષ્યશ્ ચેદ્ એવં ભવતિ શાશ્વતમ્ ।
અનુત્પન્નશ્ ચ દેવઃ સ્યાજ્ જાયતે ન હિ શાશ્વતમ્

દેવાદ્ અન્યો મનુષ્યશ્ ચેદ્ અશાશ્વતમ્ અતો ભવેત્ ।
દેવાદ્ અન્યો મનુષ્યશ્ ચેત્ સંતતિર્ નોપપદ્યતે

દિવ્યો યદ્ય્ એકદેશઃ સ્યાદ્ એક્દેશશ્ ચ માનુષઃ ।
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ ભવેત્ તચ્ ચ ન યુજ્યતે

અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ પ્રસિદ્ધમ્ ઉભયં યદિ ।
સિદ્ધે ન શાશ્વતં કામં નૈવાશાશ્વતમ્ ઇત્ય્ અપિ

કુતશ્ચિદ્ આગતઃ કશ્ચિત્ કિંચિદ્ ગચ્છેત્ પુનઃ ક્વ ચિત્ ।
યદિ તસ્માદ્ અનાદિસ્ તુ સંસારઃ સ્યાન્ ન ચાસ્તિ સઃ

નાસ્તિ ચેચ્ છાશ્વતઃ કશ્ચિત્ કો ભવિષ્યત્ય્ અશાશ્વતઃ ।
શાશ્વતો ઽશાશ્વતશ્ ચાપિ દ્વાભ્યામ્ આભ્યાં તિરસ્કૃતઃ

અન્તવાન્ યદિ લોકઃ સ્યાત્ પરલોકઃ કથં ભવેત્ ।
અથાપ્ય્ અનન્તવાલ્ લોકઃ પરલોકઃ કથં ભવેત્

સ્કન્ધાનામ્ એષ સંતાનો યસ્માદ્ દીપાર્ચિષામ્ ઇવ ।
તસ્માન્ નાનન્તવત્ત્વં ચ નાન્તવત્ત્વં ચ યુજ્યતે

પૂર્વે યદિ ચ ભજ્યેરન્ન્ ઉત્પદ્યેરન્ ન ચાપ્ય્ અમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાન્ અથ લોકો ઽન્તવાન્ ભવેત્

પૂર્વે યદિ ન ભજ્યેરન્ન્ ઉત્પદ્યેરન્ ન ચાપ્યમી ।
સ્કન્ધાઃ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યેમાલ્ લોકો ઽનન્તો ભવેદ્ અથ

અન્તવાન્ એકદેશશ્ ચેદ્ એકદેશસ્ ત્વ્ અનન્તવાન્ ।
સ્યાદ્ અન્તવાન્ અનન્તશ્ ચ લોકસ્ તચ્ ચ ન યુજ્યતે

કથં તાવદ્ ઉપાદાતુર્ એકદેશો વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશ એવં ચૈતન્ ન યુજ્યતે

ઉપાદાનૈકદેશશ્ ચ કથં નામ વિનઙ્ક્ષ્યતે ।
ન નઙ્ક્ષ્યતે ચૈકદેશો નૈતદ્ અપ્ય્ ઉપપદ્યતે

અન્તવચ્ ચાપ્ય્ અનન્તં ચ પ્રસિદ્ધમ્ ઉભયં યદિ ।
સિદ્ધે નૈવાન્તવત્ કામં નૈવાનન્તવદ્ ઇત્ય્ અપિ

અથ વા સર્વભાવાનાં શૂન્યત્વાચ્ છાશ્વતાદયઃ ।
ક્વ કસ્ય કતમાઃ કસ્માત્ સંભવિષ્યન્તિ દૃષ્ટયઃ

સર્વદૃષ્ટિપ્રહાણાય યઃ સદ્ધર્મમ્ અદેશયત્ ।
અનુકમ્પામ્ ઉપાદાય તં નમસ્યામિ ગૌતમમ્