મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 4

અથાત્મવતાં મત્વા [વા] સ્વાધિકારં સુદુષ્કરમ્
યતેરન્નત્મવત્તાયૈ દેશિકાદ્યા જિગીષવઃ ॥

તદાત્મવત્ત્વં યોગિત્વં જિતાક્ષસ્યોપપદ્યતે
પ્રાણાયામાદ્યનુષ્ઠાનાજ્ જિતાક્ષત્વં શનૈઃ શનૈઃ ॥

પ્રાણાયામઃ પ્રત્યાહારો ધારણા ધ્યાનવીક્ષણે
જપઃ સમાધિરિત્યઙ્ગાન્ય્ અઙ્ગી યોગો ઽષ્ટમઃ સ્વયમ્ ॥

પ્રાણઃ પ્રાગુદિતો વાયુર્ આયામો ઽસ્ય પ્રખેદનમ્
પ્રેરણાકૃષ્ટિસંરોધ લક્ષણં ક્રતુદોષનુત્ ॥

તતઃ સુખલવાસ્વાદે તેષાં વૃત્તસ્ય ચેતસઃ
પ્રત્યાહારો વિધાતવ્યઃ સર્વતો વિનિવર્તનમ્ ॥

તેનેન્દ્રિયાર્થસંસર્ગ વિનિવૃત્તેશ્ચિતો મતિઃ
ધારણાયોગ્યતામેતિ પદે સ્વેચ્છાપ્રકલ્પિતે ॥

ચિન્તા તદ્વિષયા ધ્યાનં તચ્ચાદિષ્ટં મુહુર્મુહુઃ
તદેકતાનતામેતિ સ સમાધિર્વિધીયતે ॥

જપસ્તદ્ભાષણં ધ્યેય સંમુખીકરણં મુને
ઊહો ઽભિવીક્ષણં વસ્તુ વિકલ્પાનન્તરોદિતઃ ॥

યદા વેત્તિ પદં હેયમ્ ઉપાદેયં ચ તત્સ્થિતેઃ
તત્પોષકં વિપક્ષં ચ યચ્ચ તત્પોષકં પરમ્ ॥

એષુ વ્યસ્તસમસ્તેષુ કૃતયત્નસ્ય યોગિનઃ
વિભાન્તિ શક્તયો વિશ્વં વ્યાપ્ય ભાનોરિવ ત્વિષઃ ॥

ન તમીષ્ટે નરઃ કશ્ચિત્ રક્ષોદાનવમાનવાઃ
રોરુચાનમતીત્યૈતાન્ દૃક્ક્રિયાપ્રાણરોચિષા ॥

નિવૃત્તેર્મનસો હેતુઃ સંસર્ગાત્પ્રાણખેદનમ્
નિવૃત્તિર્ધારણાદીનાં મૂલં સર્વસ્ય તત્તતઃ ॥

વિસ્તરેણ સુરશ્રેષ્ઠ વિપ્રકૃષ્ટં ચ યત્સ્થિતમ્
યદન્યત્સાધનં કિંચિદ્ યોગસિદ્ધેશ્ચ કથ્યતામ્ ॥

ન શક્યં વિસ્તરાદ્વક્તું તત્પ્રસઙ્ગભયાદ્વિધેઃ
પ્રશ્નસ્યાવશ્યવાચ્યત્વાત્ તથાપ્યુદ્દેશ ઉચ્યતે ॥

મૂત્રાદ્યુત્સૃજ્ય વિધિવદ્ એકાર્ધદશસપ્તભિઃ
મૃદ્ભિર્લિઙ્ગગુદાસવ્ય હસ્તયુગ્માનિ શૌચયેત્ ॥

દ્વિર્વ્રતી ત્રિરપઃ પીત્વા દ્વિર્વિમૃજ્યાનનં સ્પૃશેત્
સ્વબાહુનાભિહૃત્કાનિ દ્વિસ્ત્રિર્વા શૌચિતાધરઃ ॥

હિતજીર્ણાશનસ્વસ્થસ્ ત્રિકુડ્યાવેષ્ટિતે ગૃહે
બાધાશૂન્યે વનાદૌ વા સ્વાસનસ્થ ઉદઙ્મુખઃ ॥

નમસ્કૃત્ય મહેશાનમ્ ઉમાસ્કન્દગણાધિપાન્
ઋજુગ્રીવાશિરોવક્ષા નાસાગ્રાહિતદૃગ્દ્વયઃ ॥

પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષન્ દન્તૈર્દન્તાનસંસ્પૃશન્
વિષ્ટભદેહો દન્તાગ્રે જિહ્વામાદાય સુસ્થિતઃ ॥

રેચયેચ્છક્તિપર્યન્તં પુટેનૈકેન મારુતમ્
સ રેચકસ્તદભ્યાસાદ્ વેધવિક્ષિપ્તકર્મસુ ॥

ક્રમશઃ શક્તતામેતિ વિકૃષ્ટવિષયેષ્વપિ
બાહ્યેન વાયુના મૂર્તેઃ શક્તિસીમપ્રપૂરણમ્ ॥

પૂરકઃ સ તદભ્યાસાત્ સુગુર્વપિ વિકર્ષયેત્
ત્યાગસંગ્રહણે હિત્વા નિરોધઃ કુમ્ભકઃ સ્મૃતઃ ॥

રોધશક્તિસ્તદભ્યાસાદ્ વ્યક્તિમેત્યનિવારિતા
તથાસ્ય ચરતો વિદ્વાન્ સોમસૂર્યેશવર્ત્મસુ ॥

તદ્ધર્મયોગ્યતાં બુદ્ધ્વા યોગી સંસાધયેન્મતમ્
પૂરકં કુમ્ભકં વાપિ ભજેચ્ચન્દ્રપથિ સ્થિતે ॥

પુષ્ટિમૃત્યુજયાદ્યર્થં સ્વાત્મનો ઽન્યસ્ય રેચકમ્
અનગ્નિજ્વલને વૃક્ષ શોષણે બીજનાશને ॥

સ્તોભોન્માદવિષોદ્દીપ્તિ પ્રમુખેષુ તુ રેચકમ્
ધ્યાનાર્ચનજપાદ્યેષુ દેહત્યાગે ચ શાઙ્કરે ॥

કુમ્ભકો રેચકશ્ચેષ્ટો દીક્ષાસંસ્થાપનેષુ ચ
યવીયાન્ મધ્યમો જ્યેષ્ઠઃ સ તાલૈર્દ્વાદશાદિભિઃ ॥

તાલો દ્વાદશભિર્જાનુ પરિણાહપરિભ્રમૈઃ
સો ઽપિ ધ્યાનજપોપેતઃ સગર્ભો ઽન્યસ્તદુજ્ઝિતઃ ॥

યથા સગર્ભઃ સ્થૈર્યાય મનસો ન તથેતરઃ
પ્રાતર્નિશાકૃતં પાપં દિનાન્તે ચ દિવાકૃતમ્ ॥

હન્ત્યગર્ભો ઽપિ દેવાનાં પ્રચલત્વં પ્રધાવતામ્
સ્નાતો ભવતિ તીર્થેષુ સર્વક્રતુષુ દીક્ષિતઃ ॥

પોતઃ પિતૄણાં યઃ શશ્વત્ સગર્ભમિમમાચરેત્
ધ્યાયેદધ્વાન્તગં દેવં જપેત્તદ્વાચકં સદા ॥

ક્ષિત્યાદીન્યથ તત્ત્વાનિ તદ્રૂપાધિકૃતાનિ વા
યસ્માન્નાચેતનં તત્ત્વં સિદ્ધમપ્યુપકારકમ્ ॥

શૈવં વપુરિતિ ધ્યાયેદ્ અતો યદ્યત્સમીહિતમ્
સિદ્ધયે ધારણાદીનાં વૃત્તીનામનિલસ્ય ચ ॥

સગર્ભં કુમ્ભકં વિદ્વાન્ આતિષ્ઠેદવિખિન્નધીઃ
અયમર્કગુણં કાલં કૃતચિત્તવ્યવસ્થિતિઃ ॥

પ્રાપ્નોતિ ધારણાશબ્દં ધારણાસિદ્ધિદાનતઃ
સ્થિત્યર્થો ધારણાશબ્દઃ સ્થાનાર્થો ઽપ્યુપચારતઃ ॥

સ્થાનં પ્રાથમિકસ્યેમાન્ યવન્યાદીનિ નેતરત્
તાનિ હેમહિમજ્યોતિઃ કૃષ્ણસ્વચ્છાનિ રૂપતઃ ॥

વેદ્યર્ધમણ્ડલત્ર્યસ્ત્ર વૃત્તપદ્માકૃતીનિ તુ
સ્થૈર્યાપ્યાયનવિપ્લોષ પ્રેરણાશૂન્યતાપ્તયે ॥

ભવન્તિ વજ્રકજ્વાલા બિન્દુશૂન્યાન્વિતાનિ તુ
બાધકાન્યનુવર્તીનિ મધ્યસ્થાન્યવગત્ય ચ ॥

યોગી વ્યસ્તસમસ્તાનિ બિભૃયાદિષ્ટસિદ્ધયે
ક્વ દેશે ધારણારૂપં ચિન્તનીયં વિપશ્ચિતા ॥

કિં ચ વ્યસ્તસમસ્તાનાં ફલં બ્રૂહિ સુરેશ્વર
હૃદિ ચેતસિ વિક્ષિપ્તે ધારયેત્ક્ષિતિમર્થવિત્ ॥

જલં પિપાસિતઃ કણ્ઠે મન્દે ઽગ્નૌ જઠરે ઽનલમ્
પ્રાણાદિવૃત્તિસિદ્ધ્યર્થં હૃત્કણ્ઠાદિષુ મારુતમ્ ॥

વિષાદ્યભિભવે વ્યોમ તેષુ યત્રોપયોગવત્
ખં સમસ્તેષુ ભૂતેષુ વારિવાયૂ શિખિક્ષિતી ॥

વાર્યગ્ની ભૂમિપવનૌ વારિક્ષ્મે અનલાનિલૌ
મધ્યસ્થારાતિમિત્રાણિ ચતુષ્કે યુગ્મયુગ્મશઃ ॥

પરિજ્ઞાયેતિ મતિમાન્ યોજયેદિષ્ટસિદ્ધયે
કાનિ પ્રાણાદિવૃત્તીનાં સ્થાનાન્યસ્મિન્ શરીરકે ॥

જિતાસુ તાસુ કિં ચ સ્યાદ્ ઇતિ બ્રૂહિ સુરોત્તમ
તસ્ય હૃન્નાભ્યુરઃકણ્ઠ પૃષ્ઠદેશેષુ ધારણાત્ ॥

જયઃ પ્રણયનાદીનાં વૃત્તીનાં યોગિનો ભવેત્
જિતપ્રણયનો ધત્તે સ્વેચ્છયા દેહમાત્મનઃ ॥

જિતાપનયનો ઽશ્નાતિ શકૃદાદિ જહાતિ ન
વિજિતોન્નયનો ઽભ્યેતિ વાગ્વશિત્વાદિકાન્ ગુણાન્ ॥

સમાનવૃતીવિજયાદ્ ભવેત્ત્યક્તજરો વશી
વપુર્વિહારવશિતા ભવેદ્વિનમને જિતે ॥

પઙ્કામ્બુકણ્ટકાસઙ્ગો વીર્યમક્ષયમદ્ભુતમ્
ધારણા દ્વાદશ ધ્યાનં દિવ્યાલોકપ્રવૃત્તિદમ્ ॥

સમાધિરણિમાદીનાં દ્વાદશૈતાનિ કારણમ્
પ્રાણાયામં વિનાપ્યેવં વશ્યાત્મા ચેતસિ સ્થિતઃ ॥

સમભ્યસ્યન્નવાપ્નોતિ ગુણાનુક્તાનનન્તરમ્
યદ્યદ્વસ્તુ યથોદ્દિષ્ટ ક્રમયોગાત્ પ્રપદ્યતે ॥

તત્ર તત્રાઅસ્ય ચિદ્વ્યક્તિસ્ તદ્વ્યાપ્તિવિષયા ભવેત્
ઇતિ બાહ્યે સ્થિતે સર્વમ્ આકલય્ય સ્વચક્ષુષા ॥

સર્વાન્ પદર્થાન્ સંત્યજ્ય શિવતત્ત્વં સમભ્યસેત્
શિવગર્ભાન્ સમાતિષ્ઠન્ પ્રાણાયામાદિકાનપિ ॥

જહાતિ જન્તુર્યઃ પ્રાણાન્ સ શિવત્વં પ્રપદ્યતે
રૂપં પરં મહેશસ્ય ધ્યાતું શક્યં ન જાતુચિત્ ॥

વૈચિત્ર્યાત્કલ્પિતં ભ્રાન્ત્યૈ તત્રાસ્થા ચેતસઃ કથમ્
પાર્થિવાપ્યે વિચિત્રાઙ્કે ન ધ્યેયે ધારણે તદા ॥

તથાપ્યભ્યાસતઃ સિદ્ધાઃ શ્રૂયન્તે યોગિનસ્તયોઃ
ભોગવિપ્લુતચિત્તસ્ય કથં સ્યાચ્ચિત્તસંસ્થિતિઃ ॥

નાધિકૃત્યાવિરક્તાણૂન્ પ્રાહેદં સાધનં હરઃ
શક્યતે વિષયીકર્તું જગદપ્યખિલં શનૈઃ ॥

કિમુ ચિત્રં વપુર્દાન્તૈર્ વૈરાગ્યાભ્યાસશાલિભિઃ
કેયં વા રૂપકેયત્તા સર્વાધિષ્ઠાનયોગિનઃ ॥

સર્વદા સર્વભૂતાનાં સર્વાકારોપકારિણઃ
સ્થાનરૂપપ્રમાણાનિ પરિકલ્પ્ય સ્વચેતસા ॥

યત્રોપરમતે ચિત્તં તત્તદ્ધ્યેયં પુનઃ પુનઃ
તેનાસ્ય ચેતસઃ સ્થૈર્યં સવિશેષગુણઃ શનૈઃ ॥

ઉન્મીલ્ય યોગસંસ્કારં હતવિઘ્નસ્ય જાયતે
એવમાતિષ્ઠતઃ સમ્યગ્ વિનૈવાકારકલ્પનામ્ ॥

અકિઞ્ચિચ્ચિન્તકસ્યાસ્ય રૂપમુન્મીલતિ સ્વકમ્
સર્વાર્થદૃક્ક્રિયારૂપમ્ આનન્દમવ્યયમ્ [..] ॥

યત્પ્રાપ્ય ન પુનર્દુઃખ યોગમેત્યશિવાવહમ્
એતત્સમસ્તગુહ્યાનાં ગુહ્યં સિદ્ધામરસ્તુતમ્ ॥

સાક્ષાદાલોચનં શમ્ભોર્ અત્યુત્પાવનમુત્તમમ્
નાલ્પકાલોષિતાયૈતદ્ દેયં નાતિપ્રમાદિને
નામેધિને નાતપસે યશ્ચ નાભ્યર્ચયેચ્છિવમ્ ॥

અસ્યાભ્યાસાદ્દિવ્યસિદ્ધ્યંશુજાલૈર્ ઇષ્ટાન્ લોકાન્ રોરુચાનો વિહૃત્ય
કાલે હિત્વાપાસ્રવં દેહમાસ્તે સ્વાત્મન્યેવાશ્ચર્યચર્યાધિવાસઃ ॥