મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.32

સતામ્ અપ્ય્ અસતામ્ એવ બાલયક્ષપિશાચવત્ ન્17: °લ(ક્ષ)યક્ષ° ।
દામવ્યાલકટાદીનાં દુઃખસ્યાન્તઃ કથમ્ ભવેત્ ॥

દામવ્યાલકટાર્થં તૈસ્ તદૈવ યમકિઙ્કરૈઃ ।
પ્રાર્થિતેન યમેનોક્તમ્ ઇદં શૃણુ રઘૂદ્વહ ॥

યદા વિયોગમ્ એષ્યન્તિ શ્રોષ્યન્તિ ચ નિજાં કથામ્ ।
દામાદયસ્ તદા મુક્તા ભવિષ્યન્તીત્ય્ અસંશયમ્ ॥

સ્વવૃત્તાન્તમ્ ઇમં કુત્ર કદા કથય તે કથમ્ ।
શ્રોષ્યન્તિ ભગવન્ કેન વર્ણ્યમાનં યથાક્રમમ્ ॥

કશ્મીરેષુ મહાપદ્મસરસીતીરપલ્વલે વ્ગ્લ્. (ઇવ્) 31.10 ।
ભૂયો ભૂયો ઃનુભૂયૈતે મત્સ્યયોનિપરમ્પરામ્ ન્17: °નિ(ં)પ° ॥

આલાનિતાશયા લોલાઃ કાલેન લયમ્ આગતાઃ ।
તત્રૈવ પદ્મસરસિ તે ભવિષ્યન્તિ સારસાઃ ॥

તત્ર કલ્હારમાલાસુ સરોજપટલીષુ ચ ।
શેવાલવરવલ્લીષુ તરઙ્ગવલનાસુ ચ ॥

લલત્કુમુદદોલાસુ નીલોત્પલલતાસુ ચ ।
શીકરૌઘાભ્રલેખાસુ શીતલાવર્તવૃત્તિષુ ॥

સરઃસારસસમ્ભોગાન્ ભુક્ત્વા ભુવનભૂષણાઃ ।
વિહૃત્ય સુચિરં કાલમ્ અલમ્ આગતશુદ્ધયઃ ॥

તે વિયુક્તા ભવિષ્યન્તિ મુક્તયે લબ્ધયુક્તયઃ ।
રજઃસત્ત્વતમાંસીવ ભેદપ્રાપ્ત્યા યદૃચ્છયા ॥

કશ્મીરમણ્ડલસ્યાન્તર્ નગરં નગશોભિતમ્ ।
નામ્નાધિષ્ઠાનમ્ zઉ નમેન્ ઉન્દ્ તોપોગ્રફિએ દેર્ અલ્તેન્ હૌપ્સ્તદ્ત્ કસ્છ્મિર્સ્ વ્ગ્લ્. સ્તેઇન્ 1900, વોલ્. 2: સ્. 362; 439ff. ર્ત્ ઇઇઇ 99 (નેબ્સ્ત્ અન્મ્.). ઇત્ય્ એતચ્ છ્રીમત્ તત્ર ભવિષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશિખરં હારપર્વત્ ઇન્ °રીનગર્, વ્ગ્લ્. સ્તેઇન્ લોચ્. ચિત્. સ્. 443f; ર્ત્ ઇઇઇ 460 સોwઇએ અન્મ્. અદ્ ર્ત્ ઇઇઇ 339-349. નામ તસ્ય મધ્યે ભવિષ્યતિ ।
શૃઙ્ગં લઘુ સરોજસ્ય કોશચક્રમ્ ઇવોદરે ॥

તસ્ય મૂર્ધ્નિ ગિરેર્ ગેહં ન્17: ગ્⟨ઓ⟩[એ]હં કો ઃપિ રાજા કરિષ્યતિ ।
અભ્રઙ્કષમહાસાલં શૃઙ્ગે શૃઙ્ગમ્ ઇવાપરમ્ ॥

ગૃહસ્યેશાનકોણાદ્રિશિરોભિત્તિવ્રણોદરે ।
તસ્યાનિશમ્ અવિશ્રાન્તવાતોદ્ધૂતતૃણાઙ્કિતે ॥

આલયે દાનવો ન્17: દ્(ઇ)આન° વ્યાલઃ કલવિઙ્કો ભવિષ્યતિ ।
પ્રથમાલ્પશ્રુતચ્છાત્ત્ર ઇવાર્થરહિતારટિઃ ॥

તસ્મિન્ન્ એવ તદા કાલે તત્ર રાજા ભવિષ્યતિ ।
શ્રીયશસ્કરદેવાખ્યઃ રેગ્. 939-948 અ.દ્., વ્ગ્લ્. સ્તેઇન્ 1900, વોલ્. 1: 103f; ર્ત્ વ્ 469 - વિ 114. શક્રઃ સ્વર્ગ ઇવાપરઃ ॥

દાનવો દામનામા તુ મષકસ્ તસ્ય સદ્મનિ ।
ભવિષ્યતિ બૃહત્સ્તમ્ભપૃષ્ઠચ્છિદ્રે ન્17: °સ્તમ્*ભ*પૃ° મૃદુધ્વનિઃ ॥

અધિષ્ઠાનાભિધે તસ્મિન્ન્ એવોગ્રનગરે તદા ।
રત્નાવલીવિહારાખ્યો વ્ગ્લ્. ર્ત્ ઇઇઇ 476. વિહારો ઃપિ ભવિષ્યતિ ॥

તસ્મિંસ્ તદ્ભૂમિપામાત્યો નરસિંહ ઇતિ શ્રુતઃ ।
કરામલકવદ્ દૃષ્ટબન્ધમોક્ષો ભવિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યતિ ગૃહે તસ્ય ક્રીડનક્રકરઃ ખગઃ ।
કટો માયાસુરો નામ કૃતહિઞ્જીરપઞ્જરઃ ॥

સ નૃસિંહો નૃપામાત્યઃ ન્17: °મા(દ્ય)ત્યઃ શ્લોકૈર્ વિરચિતામ્ ઇમામ્ ।
દામવ્યાલકટાદીનાં કથયિષ્યતિ સઙ્કથામ્ ॥

સ કટઃ ક્રકરઃ શ્રુત્વા તાં કથાં સંસ્મૃતાત્મભૂઃ ।
શાન્તમિથ્યાહમંશો ન્17: °હ⟨સ્⟩[મ્]અં° ઃન્તઃ પરં નિર્વાણમ્ એષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશિખરપ્રાન્તવાસ્તવ્યઃ કલવિઙ્કકઃ ।
તથૈવ સ્વકથાં શ્રુત્વા પરં નિર્વાણમ્ એષ્યતિ ॥

રાજમન્દિરદાર્વન્તર્ વ્રણવાસ્તવ્યતાં ગતઃ ।
મષકો ઃપિ પ્રસઙ્ગેન શ્રુત્વા શાન્તિમ્ ઉપૈષ્યતિ ॥

પ્રદ્યુમ્નશૃઙ્ગાચ્ ન્17: °ગા⟨શ્⟩[ચ્] ચટકો મષકો રાજમન્દિરાત્ ।
વિહારાત્ ક્રકરશ્ ચેતિ મોક્ષમ્ એષ્યન્તિ રાઘવ ॥

એષ તે કથિતઃ સર્વો ન્17: °ર્વ્*ઓ* દામવ્યાલકટક્રમઃ ।
માયેયમ્ એવ સાંસારી ન્17: સં⟨મ્⟩[સ્]આ° શૂન્યૈવાત્યન્તભાસુરા ॥

ભ્રમયત્ય્ ન્17: °ય્(આ)અત્ય્ અપરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ ।
સંશામ્યતિ પરિજ્ઞાતા મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ ॥

મહતો ઃપિ પદાદ્ એવં રામાજ્ઞાનવશાદ્ અધઃ ।
પતન્તિ મોહિતા મૂઢા દામવ્યાલકટા ઇવ ॥

ક્વ ભ્રૂક્ષેપવિનિષ્પિષ્ટમેરુમન્દરસહ્યતા ।
ક્વ રાજગૃહદાર્વન્તર્ ન્17: °અ[ન્]તર્ વ્રણે મષકરૂપતા ॥

ક્વ ચપેટચ્છટામાત્રપાતિતાર્કેન્દુબિમ્બતા ।
ક્વ પ્રદ્યુમ્નગિરૌ ગેહે ન્17: °હ્⟨અર્⟩[એ] ભિત્તિવ્રણવિહઙ્ગતા ॥

ક્વ પુષ્પલીલયાલોલકરતોલિતમેરુતા ।
ક્વાર્ષ્યશૃઙ્ગે ન્17: ક્વ્*આ*ર્° નૃસિંહસ્ય ગૃહે ક્રકરપોતતા ॥

ચિદાકાશો હિ મિથ્યૈવ રજસારઞ્જિતપ્રભઃ ।
સ્વરૂપમ્ અત્યજન્ન્ એવ વિરૂપમ્ ઇવ બુધ્યતે ન્17: °⟨દ્⟩[ધ્]ય° ॥

સ્વયૈવ વાસનાભ્રાન્ત્યા સત્યયેવાપ્ય્ ન્17: સત્ય⟨મ્⟩[ય્]એવા° અસત્યયા ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધ્યેવ યાતિ જન્તુર્ અવાન્તરમ્ ॥

તરન્તિ તે ભવામ્ભોધિં સ્વપ્રવાહધિયૈવ યે ।
શાસ્ત્રેણાસદ્ ઇદં દૃશ્યમ્ ઇતિ નિર્વાસનં ન્17: °વા(મ)સ° સ્થિતાઃ ॥

તારારાવવિકારીણિ શુષ્કતર્કમતાનિ યે ।
યાન્તિ શ્વભ્રજલાન્ય્ ન્17: શ્⟨ઉ⟩[વ]ભ્ર° આશુ નાશુભં નાશયન્તિ તે ॥

સ્વાનુભૂતિપ્રસિદ્ધેન માર્ગેણાગમગામિના ।
ન વિનાશો ભવત્ય્ અઙ્ગ ગચ્છતામ્ પતતામ્ ઇવ ॥

ઇદમ્ મે સ્યાદ્ ઇદમ્ મે સ્યાદ્ ઇતિ બુદ્ધિમતામ્ મતિઃ ।
સ્વેન દૌર્ભાગ્યદૈન્યેન ન ભસ્માપ્ય્ ઉપતિષ્ઠતે ॥

વેત્તિ નિત્યમ્ ઉદારાત્મા ત્રૈલોક્યમ્ અપિ યસ્ તૃણમ્ ।
તં ત્યજન્ત્ય્ આપદઃ સર્વા રસતેવ જરત્તૃણમ્ ॥

પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તર્ નિત્યં સત્ત્વચમત્કૃતિઃ ।
બ્રાહ્મમ્ અણ્ડમ્ ઇવાખણ્ડં લોકેશાઃ પાલયન્તિ તમ્ ॥

અપ્ય્ આપદિ દુરન્તાયાં નૈવ રન્તવ્યમ્ અક્રમે ।
રાહુર્ અપ્ય્ અક્રમેણૈવ પિબન્ન્ અપ્ય્ અમૃતમ્ મૃતઃ ॥

સચ્છાસ્ત્રસાધુસમ્પર્કમ્ અર્કમ્ ઉગ્રપ્રકાશદમ્ ।
યે શ્રયન્તિ ન તે યાન્તિ મોહાન્ધ્યસ્ય પુનર્ વશમ્ ॥

અવશ્યા વશ્યમ્ આયાન્તિ યાન્તિ સર્વાપદઃ ન્17 °દ્(આ)અઃ ક્ષયમ્ ।
અવશ્યમ્ ભવતિ શ્રેયઃ ક્રેયં યસ્ય ગુણૈર્ યશઃ ॥

યેષાં ગુણેષ્વ્ અસન્તોષો રાગો યેષાં શ્રુતમ્ પ્રતિ ।
સત્યે વ્યસનિનો યે ચ તે નરાઃ પશવો ઃપરે ॥

યશશ્ચન્દ્રિકયા યેષામ્ ભાસિતં જનહૃન્નભઃ ।
તેષાં ક્ષીરસમુદ્રાણાં નૂનમ્ મૂર્તૌ સ્થિતો હરિઃ ॥

ભુક્તમ્ ભોક્તવ્યમ્ અખિલં દૃષ્ટા દ્રષ્ટવ્યદૃષ્ટયઃ ।
કિમ્ અન્યદ્ ભવભઙ્ગાય ભૂયો ભોગેષ્વ્ અલુબ્ધતા ॥

યથાક્રમં યથાશાસ્ત્રં યથાચારં યથાસ્થિતિ ।
સ્થીયતામ્ મુચ્યતામ્ અન્તર્ ભોગગાર્ધ્યમ્ અવાસ્તવમ્ ॥

સંસ્તવઃ ક્રિયતાં કીર્ત્યા ગુણૈર્ ગગનગામિભિઃ ।
ત્રાયન્તે મૃત્યુનોપેતં ન કદાચન ભોગકાઃ ॥

ગાયન્તિ સિદ્ધસુન્દર્યો યેષામ્ ઇન્દુસિતં યશઃ ।
ગીતિભિર્ ગગનાભોગે તે જીવન્તિ મૃતાઃ પરે ॥

પરમમ્ પૌરુષં યત્નમ્ આસ્થાયાદાય સૂદ્યમમ્ ।
યથાશાસ્ત્રમ્ અનુદ્વેગમ્ ન્17: અનુદ્⟨યો⟩[વે]ગમ્; zઉ (અન્)ઉદ્યોગ વ્ગ્લ્. મ્ટ્ (ઇઇ) 5,12 સોwઇએ મ્ટ્ અદ્ (ઇવ્) 32,57. શ્1, શ્3, ન્।એદ્: અનુદ્વેગમ્. આચારાત્ કો ન સિદ્ધિભાક્ ॥

યથાશાસ્ત્રં વિહરતા ન્17: °તા⟨સ્⟩ ત્વરા કાર્યા ન સિદ્ધિષુ ।
ચિરકાલપરાપક્વા સિદ્ધિઃ પુષ્ટફલા ભવેત્ ॥

વીતશોકભયાયાસમ્ અગર્ધમ્ અપયન્ત્રણમ્ ।
વ્યવહારો યથાશાસ્ત્રં ક્રિયતામ્ મા વિનશ્યતામ્ ॥

જીવો જીર્ણાન્ધકૂપેષુ ભવેષ્વ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ ।
ભવતામ્ ભૂરિભઙ્ગાનામ્ અધુનોદ્ધ્રિયતામ્ અતઃ ॥

ઇતઃ પ્રભૃતિ મા ભૂયો ગમ્યતામ્ અધરાદ્ અધઃ ।
ઇદં નિર્ધાર્યતાં ન્17: નિ[ર્]ધા° મિત્ શ્1, શ્3. શાસ્ત્રમ્ અસ્ત્રમ્ આપન્નિવારણે ॥

રણે રભસનિર્લૂનવારણે પ્રાણમ્ ઉજ્ઝતામ્ ।
કિમ્ અર્થમાત્રયા કાર્યમ્ આર્યાઃ શાસ્ત્રમ્ ન્17: શ્(ર્)આસ્ત્રમ્ અવેક્ષ્યતામ્ ॥

ઇદમ્ બિમ્બમ્ ઇદં નિમ્બમ્ ઇતિ મત્યા વિચાર્યતામ્ ।
સ્વયા પરપ્રેરણયા યાત મા પશવો યથા ॥

દૌર્ભાગ્યદાયિની દીના શુભહીનાવિચારણા ।
ઘનદીર્ઘમહાનિદ્રા ત્યજ્યતાં સમ્પ્રબુધ્યતામ્ ॥

સુપ્તૈઃ મા સ્થીયતાં વૃદ્ધમન્દકચ્છપવચ્ છનૈઃ ।
ઉત્થાનમ્ અઙ્ગીક્રિયતાં જરામરણશાન્તયે ॥

અનર્થાયાર્થસમ્પત્તિર્ ભોગૌઘો ભવરોગદઃ ।
આપદે ન્17: °દે⟨ઃ⟩ સમ્પદઃ સર્વાઃ સર્વત્રાનાદરો જયઃ ॥

લોકતન્ત્રાનુસારેણ વિચારાદ્ વ્યવહારિણામ્ ।
શાસ્ત્રાચારાવિરુદ્ધેન ન્17: *વિચારાદ્ → °દ્ધે⟨ષુ⟩[ન]*; મિત્ શ્1, શ્3. કર્મણા શર્મ સિધ્યતિ ॥

સ્વાચારચારુચરિતસ્ય વિવિક્તવૃત્તેઃ સંસારદુઃખલવસૌખ્યદશાસ્વ્ અગૃધ્નોઃ ।
આયુર્ યશાંસિ ચ ગુણાશ્ ચ સહૈવ લક્ષ્મ્યા ફુલ્લન્તિ માધવલતા ઇવ સત્ફલાય ॥