મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.2

ઇદમ્ આકાશજાખ્યાનં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
ઉત્પત્ત્યાખ્યં પ્રકરણં યેન રાઘવ બુધ્યસે ॥

અસ્તીહાકાશજો નામ દ્વિજઃ પરમધાર્મિકઃ ।
ધ્યાનૈકનિષ્ઠસ્ સતતં પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ ॥

સ ચિરં જીવતિ યદા તદા મૃત્યુર્ અચિન્તયત્ ।
સર્વાણ્ય્ એવ ક્રમેણાહં ભૂતાન્ય્ અદ્મિ કિલાક્ષયઃ ॥

એવમ્ આકાશજં વિપ્રં ન કસ્માદ્ ભક્ષયામ્ય્ અહમ્ ।
અત્ર મે કુણ્ઠિતા શક્તિઃ ખડ્ગધારા યથોપલે ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય તં હન્તુમ્ અગચ્છત્ તત્પુરં તદા ।
ત્યજન્ત્ય્ ઉદ્યમમ્ ઉદ્યુક્તા ન કદાચન કેચન ॥

તતસ્ તત્સદનં યાવન્ મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ સ્વયમ્ ।
તાવદ્ એનં દહત્ય્ અગ્નિઃ કલ્પાન્તજ્વલનોપમઃ ॥

અગ્નિજ્વાલામહાજાલં વિદાર્યાન્તર્ગતો ઽપ્ય્ અસૌ ।
દ્વિજં દૃષ્ટ્વા સમાદાતું હસ્તેનૈચ્છત્ પ્રયત્નતઃ ॥

ન ચાશકત્ પુરો દૃષ્ટમ્ અપિ હસ્તશતૈર્ દ્વિજમ્ ।
બલવાન્ અપ્ય્ અવષ્ટબ્ધું સઙ્કલ્પપુરુષં યથા ॥

અથાગત્ય યમં મૃત્યુર્ અપૃચ્છત્ સંશયચ્છિદમ્ ।
કિમ્ ઇત્ય્ અહં ન શક્નોમિ ભોક્તુમ્ આકાશજં પ્રભો ॥

મૃત્યો ન કિઞ્ચિચ્ છક્તસ્ ત્વમ્ એકો મારયિતું બલાત્ ।
મારણીયસ્ય કર્માણિ તત્કર્તૄણીહ નેતરત્ ॥

તસ્માદ્ એતસ્ય વિપ્રસ્ય મારણીયસ્ય યત્નતઃ ।
કર્માણ્ય્ અન્વિચ્છ તેષાં ત્વં સાહાય્યેનૈનમ્ અત્સ્યસિ ॥

તતસ્ સ મૃત્યુર્ બભ્રામ તત્કર્માન્વેષણાદૃતઃ ।
મણ્ડલાનિ દિગન્તાંશ્ ચ સરાંસિ સરિતો દિશઃ ॥

વનજઙ્ગલજાલાનિ શૈલામ્ભોધિતટાન્ય્ અપિ ।
દ્વીપાન્તરાણ્ય્ અરણ્યાનિ નગરાણિ પુરાણિ ચ ॥

ગ્રામાન્ અખિલરાષ્ટ્રાણિ દેશાન્તગહનાનિ ચ ।
એવં ભૂમણ્ડલં ભ્રાન્ત્વા સ કુતશ્ચિન્ ન કાનિચિત્ ॥

તાન્ય્ આકાશજકર્માણિ લબ્ધવાન્ મૃત્યુર્ ઉદ્યતઃ ।
વન્ધ્યાપુત્રમ્ ઇવ પ્રાજ્ઞસ્ સઙ્કલ્પાદ્રિમ્ ઇવાપરઃ ॥

સમપૃચ્છદ્ અથાગત્ય યમં સર્વાર્થકોવિદમ્ ।
પરાયણં હિ પ્રભવસ્ સન્દેહેષ્વ્ અનુજીવિનામ્ ॥

આકાશજસ્ય કર્માણિ ક્વ સ્થિતાનિ વદ પ્રભો ।
ધર્મરાજો ઽથ સઞ્ચિન્ત્ય સુચિરં પ્રોક્તવાન્ ઇદમ્ ॥

આકાશજસ્ય કર્માણિ મૃત્યો સન્તિ ન કાનિચિત્ ।
એષ હ્ય્ આકાશજો વિપ્રો જાતઃ ખાદ્ એવ કેવલાત્ ॥

આકાશાદ્ એવ યો જાતસ્ સ વ્યોમૈવામલં ભવેત્ ।
સહકારીણિ નો સન્તિ કારણાણ્ય્ અસ્ય કાનિચિત્ ॥

સમ્બન્ધઃ પ્રાક્તનેનાસ્ય ન મનાગ્ અપિ કર્મણા ।
અસ્તિ વન્ધ્યાસુતસ્યેવ તથાજાતાકૃતેર્ ઇવ ॥

તસ્માદ્ અજાત એવૈષ સ્વયમ્ભૂર્ અજ એવ ચ ।
નૈતસ્ય પૂર્વકર્માસ્તિ નભસીવ મહાદ્રુમઃ ॥

નૈતદ્ અસ્યાવશં ચિત્તમ્ અભાવાત્ પૂર્વકર્મણઃ ।
અદ્ય તાવદ્ અનેનાન્યન્ ન કિઞ્ચિત્ કર્મ સઞ્ચિતમ્ ॥

એષ આકાશકોશાત્મા વિશદાકાશરૂપિણિ ।
સમાધૌ સંસ્થિતો નિત્યં કર્માણ્ય્ અસ્ય ન કાનિચિત્ ॥

પ્રાક્તનાનિ ન સન્ત્ય્ અસ્ય કર્માણ્ય્ અદ્ય કરોતિ નો ।
કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એવમ્ એષો ઽત્ર વિજ્ઞાનાકાશમાત્રકમ્ ॥

પ્રાણસ્પન્દો ઽસ્ય યત્ કર્મ લક્ષ્યતે ચાસ્મદાદિભિઃ ।
દૃશ્યતે ઽસ્માભિર્ એવૈતન્ ન ત્વ્ અસ્યાસ્ત્ય્ અત્ર કર્મધીઃ ॥

દેહો ઽસ્ય દૃશ્યતે ઽસ્માભિર્ નૈષ વેત્તિ પરાત્ પદાત્ ।
ભિન્નમ્ આકાશમ્ આત્મીયં ચિત્સ્તમ્ભે સાલભઞ્જિકામ્ ॥

અનુત્કીર્ણા યથા સ્તમ્ભે સંસ્થિતા સાલભઞ્જિકા ।
તથૈષ પરમાત્માન્તસ્ સ્વાત્મભૂતસ્ સ્થિતો દ્વિજઃ ॥

યથા દ્રવત્વં પયસિ શૂન્યત્વં ચ યથામ્બરે ।
મારુતે ચ યથા સ્પન્દસ્ તથૈષ પરમે પદે ॥

કર્માણ્ય્ અદ્યતનાન્ય્ અસ્ય સઞ્ચિતાનિ ન સન્તિ હિ ।
ન પૂર્વાણ્ય્ એવ તેનેહ ન સંસારવશં ગતઃ ॥

સહકારિકારણાનામ્ અભાવે યઃ પ્રજાયતે ।
નાસૌ સ્વકારણાદ્ ભિન્નો ભવતીત્ય્ અનુભૂયતે ॥

નિર્મલાકાશકોશાત્મા દ્વિજ એષ સ્વયમ્ભવઃ ।
કર્તા ન પૂર્વં નાપ્ય્ અદ્ય કથમ્ આક્રમ્યતે વદ ॥

યદૈષ કલનાં બુદ્ધ્યા મૃત્યુનામ્નીં કરિષ્યતિ ।
તદૈવ રહિતો બુદ્ધ્યા સ્વયમ્ એવ મરિષ્યતિ ॥

પૃથ્વ્યાદિમાન્ અહમ્ અયમ્ ઇતિ યસ્ય સ્વનિશ્ચયઃ ।
સ પાર્થિવો ભવત્ય્ આશુ ગ્રહીતું સ ચ શક્યતે ॥

એષ ત્વ્ અપાર્થિવાકારશ્ શુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપવાન્ ।
દૃઢરજ્જ્વેવ ગગનં ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે ॥

ભગવઞ્ જાયતે શૂન્યઃ કથં નામ વદેતિ મે ।
પૃથ્વ્યાદયઃ કથં સન્તિ ન સન્તિ વદ વા કથમ્ ॥

ન કદાચન જાતો ઽસૌ ન ચ નાસ્તિ કદાચન ।
દ્વિજઃ કેવલવિજ્ઞાનભામાત્રં તત્ તથા સ્થિતમ્ ॥

મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ ન કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે ।
બ્રહ્માસ્તે શાન્તમ્ અજરમ્ અનન્તાત્મૈવ કેવલમ્ ॥

ચેત્યનિર્મુક્તચિન્માત્રમ્ અણૂનામ્ અણુ વિદ્ધિ તત્ ।
તથા તદ્ અણુ યેનાસ્ય નિકટે ઽદ્રિનિભં નભઃ ॥

સ ચિન્માત્રસ્વભાવત્વાદ્ દેહો ઽહમ્ ઇતિ ચેતસિ ।
કાકતાલીયવદ્ ભાતમ્ આકારં તેન પશ્યતિ ॥

સ એષ બ્રાહ્મણસ્ તસ્મિન્ સર્ગાદાવ્ અમ્બરોદરે ।
સ્વયં ભાતસ્ સ્વયમ્ભૂત્વં ગતો ભાત્ય્ અજરામરઃ ॥

નાસ્ય દેહો ન કર્માણિ ન કર્તૃત્વં ન વાસના ।
એષ શુદ્ધચિદાકાશો વિજ્ઞાનઘનમ્ આતતમ્ ॥

પ્રાક્તનં વાસનાજાલં કિઞ્ચિદ્ અસ્ય ન વિદ્યતે ।
કેવલં વ્યોમરૂપસ્ય ભારૂપસ્યેવ તેજસઃ ॥

કેવલં વેદનામાત્રાદ્ એવમ્ એષો ઽવલોક્યતે ।
વેદનામાત્રસંશાન્તાવ્ ઈદૃશો ઽપિ ન દૃશ્યતે ॥

તસ્માદ્ યથા ચિદાકાશસ્ તથા તત્પ્રતિપત્તયઃ ।
કુતઃ કિલાત્ર પૃથ્વ્યાદેઃ કીદૃશસ્ સમ્ભવઃ કથમ્ ॥

એતદાક્રમણે મૃત્યો તસ્માન્ મા યત્નવાન્ ભવ ।
ગ્રહીતું યુજ્યતે વ્યોમ ન કદાચન કેનચિત્ ॥

બ્રહ્મૈવ કથિતો બ્રહ્મંસ્ ત્વયા મે પ્રપિતામહઃ ।
સ્વયમ્ભૂર્ અજ એકાત્મા વિજ્ઞાનાત્મેતિ મે મતિઃ ॥

એવમ્ એતન્ મયા રામ બ્રહ્મૈષ કથિતસ્ તવ ।
વિવાદમ્ અકરોન્ મૃત્યુર્ યમેનૈતત્કૃતે પુરા ॥

મન્વન્તરે સર્વભક્ષો યદા મૃત્યુર્ હરન્ પ્રજાઃ ।
બલમ્ એત્ય્ અબ્જજાક્રાન્તાવ્ આરમ્ભમ્ અકરોત્ સ્વયમ્ ॥

તદ્ એવં ધર્મરાજેન યમેનાશ્વ્ અનુશાસિતઃ ।
યદ્ એવ ક્રિયતે નિત્યં રતિસ્ તત્રૈવ જાયતે ॥

બ્રહ્મા કિલ પરાકાશવપુર્ આક્રમ્યતે કથમ્ ।
મનોમાત્રમ્ અસઙ્કલ્પઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાકૃતિઃ ॥

યશ્ ચિદ્વ્યોમચમત્કારઃ કિલાકાશાનુભૂતિમાન્ ।
સ ચિદ્વ્યોમૈવ નો તસ્ય કારણત્વં ન કાર્યતા ॥

આકાશસ્ફુરદાકારસ્ સઙ્કલ્પપુરુષો યથા ।
પૃથ્વ્યાદિરહિતો ભાતિ સ્વયમ્ભૂર્ ભાસતે તથા ॥

ન દૃશ્યમ્ અસ્તિ નો દ્રષ્ટા પરમાત્મનિ કેવલે ।
સ્વયં ચિત્ત્વાત્ તથાપ્ય્ એષ સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ ભાસતે ॥

સઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવૈતન્ મનો બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
સઙ્કલ્પાકાશપુરુષો નાસ્ય પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે ॥

યથા ચિત્રકૃદન્તસ્સ્થા નિર્દેહા ભાતિ પુત્રિકા ।
તથૈવ ભાસતે બ્રહ્મા ચિદાકાશાચ્છરઞ્જનમ્ ॥

ચિદ્વ્યોમ કેવલમ્ અનન્તમ્ અનાદિમધ્યં બ્રહ્મેતિ ભાતિ નિજચિત્તવશાત્ સ્વયમ્ભૂઃ ।
આકારવાન્ ઇવ રસાદ્ ઇહ વસ્તુતસ્ તુ વન્ધ્યાતનૂજ ઇવ નાસ્તિ તુ તસ્ય દેહઃ ॥