મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.10

મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ યદ્ એતદ્ અવશિષ્યતે ।
ભવત્વ્ એતદ્ અનાકારં નામ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ॥

ન શૂન્યં કથમ્ એતત્ સ્યાન્ ન પ્રકાશઃ કથં ભવેત્ ।
કથં વા ન તમોરૂપં કથં વા નૈવ ખાત્મકમ્ ॥

કથં વા નૈવ ચિદ્રૂપં જીવો વા ન કથં ભવેત્ ।
કથં ન બુદ્ધિતત્ત્વં સ્યાત્ કથં વા ન મનો ભવેત્ ॥

કથં વા ન નકિઞ્ચિત્ સ્યાત્ કથં વા સર્વમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
અનયા ચ વચોભઙ્ગ્યા મમ મોહ ઇવોદિતઃ ॥

વિષમો ઽયમ્ અતિ પ્રશ્નો ભવતા સમુદાહૃતઃ ।
ભિનદ્મ્ય્ એનં ત્વ્ અયત્નેન નૈશં તમ ઇવાંશુમાન્ ॥

મહાકલ્પાન્તસમ્પત્તૌ યત્ તત્ સદ્ અવશિષ્યતે ।
તન્ નામ ન યથા શૂન્યં તદ્ ઇદં કથ્યતે શૃણુ ॥

અનુત્કીર્ણા યથા સ્તમ્ભે સંસ્થિતા સાલભઞ્જિકા ।
તથા વિશ્વં સ્થિતં તત્ર તેન શૂન્યં ન તત્ પદમ્ ॥

અયમ્ ઇત્થં મહાભોગો જગદાખ્યો ઽવભાસતે ।
સત્યો ભવત્વ્ અસત્યો વા યત્ર તત્ર ક્વ શૂન્યતા ॥

યથા ન પુત્રિકાશૂન્યસ્ સ્તમ્ભો ઽનુત્કીર્ણસાલિકઃ ।
તથા તાત જગદ્ બ્રહ્મ તેન શૂન્યં ન તત્ પદમ્ ॥

સૌમ્યામ્ભસિ યથા વીચિર્ ન ચાસ્તિ ન ચ નાસ્તિ ચ ।
તથા જગદ્ બ્રહ્મણીદં શૂન્યાશૂન્યપદં ગતમ્ ॥

દેશકાલાદિશાન્તત્વાત્ પુત્રિકારચનં દ્રુમે ।
સમ્ભવત્ય્ અજધાતૌ તુ કેન નાન્તર્ વિમુહ્યતે ॥

તત્ સ્તમ્ભપુત્રિકાદ્ય્ એતત્ પરમાર્થજગત્સ્થિતેઃ ।
એકદેશેન સદૃશમ્ ઉપમાનં ન સર્વતઃ ॥

ન કદાચિદ્ ઉદેતીદં પરસ્માન્ ન ચ શામ્યતિ ।
ઇત્થંરૂપં કેવલં સદ્ બ્રહ્મ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતમ્ ॥

અશૂન્યાપેક્ષયા શૂન્યશબ્દાર્થપરિકલ્પના ।
અશૂન્યત્વાસમ્ભવતશ્ શૂન્યતાશૂન્યતે કુતઃ ॥

બ્રહ્મણ્ય્ અયં પ્રકાશો હિ ન સમ્ભવતિ ભૂતજઃ ।
સૂર્યાનલેન્દુતારાદિ કુતસ્ તત્ર કિલાવ્યયે ॥

મહાભૂતપ્રકાશાનામ્ અભાવસ્ તમ ઉચ્યતે ।
મહાભૂતાભાવજં તુ તેનાત્ર ન તમઃ ક્વચિત્ ॥

સ્વાનુભૂતિપ્રકાશો ઽસ્ય કેવલં વ્યોમરૂપિણઃ ।
યો ઽન્તર્ અસ્તિ સ તેનૈવ ન ત્વ્ અન્યેનાનુભૂયતે ॥

મુક્તં તમઃપ્રકાશાભ્યામ્ ઇત્ય્ એતદ્ અજરં પદમ્ ।
આકાશકોશમ્ એવૈનં વિદ્ધિ કોશં જગત્સ્થિતેઃ ॥

બિલ્વસ્ય બિલ્વસઞ્જ્ઞસ્ય યથા ભેદો ન કશ્ચન ।
તથેહ બ્રહ્મજગતોર્ ન મનાગ્ અપિ ભિન્નતા ॥

સલિલે ઽન્તર્ યથા વીચિર્ મૃદો ઽન્તર્ ઘટકો યથા ।
તથા યત્ર જગત્સત્તા તત્ કથં ખાત્મકં ભવેત્ ॥

મૃજ્જલાદ્યુપમાનશ્રીસ્ સાકારાત્રા સમા ન સા ।
બ્રહ્મ ત્વ્ આકાશવિશદં તસ્યાન્તસ્સ્થં તથૈવ તત્ ॥

તસ્માદ્ યાદૃક્ ચિદાકાશમ્ આકાશાદ્ અપિ નિર્મલમ્ ।
તદન્તસ્સ્થં તાદૃગ્ એવ જગચ્છબ્દાર્થભાગ્ અપિ ॥

મરિચે ઽન્તર્ યથા તૈક્ષ્ણ્યમ્ ઋતે ભોક્તુર્ ન લક્ષ્યતે ।
ચિન્માત્રત્વં પરાકાશે તથા ચેત્યકલાં વિના ॥

તસ્માચ્ ચિદ્ અપ્ય્ અચિદ્રૂપા ચેત્યરિક્તતયાત્મનિ ।
જગત્તા તાદૃશ્ય્ એવેયં તાદૃઙ્માત્રાત્મતાવશા ॥

રૂપાલોકમનસ્કારાસ્ તન્મયા એવ નેતરત્ ।
યથાસ્થિતમ્ અતો વિશ્વં સુષુપ્તં તુર્યમ્ એવ વા ॥

તેન યોગી સુષુપ્તાત્મા વ્યવહાર્ય્ અપિ શાન્તધીઃ ।
આસ્તે બ્રહ્મ નિરાભાસં સર્વભાસાં સમુદ્ગકમ્ ॥

આકારિણિ યથા સૌમ્યે સ્થિતસ્ તોયે દ્રવક્રમઃ ।
અનાકૃતૌ તથા વિશ્વં સ્થિતં તત્સદૃશં પરે ॥

પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રસરતિ નિરાકારાન્ નિરાકૃતિ ।
બ્રહ્મણો વિશ્વમ્ આભાતં તદ્ વિશ્વાર્થવિવર્જિતમ્ ॥

પૂર્ણાત્ પૂર્ણં પ્રસરતિ સંસ્થિતં પૂર્ણમ્ એવ તત્ ।
અતો વિશ્વમ્ અનુત્પન્નં યચ્ ચોત્પન્નં તદ્ એવ તત્ ॥

ચેત્યાસમ્ભવતસ્ તસ્મિન્ પદે કેવ ચિદર્થતા ।
આસ્વાદકાસમ્ભવતો મરિચે કેવ તીક્ષ્ણતા ॥

સત્યેવેયમ્ અસત્યૈવ ચિતેશ્ ચિત્તોદિતા પરે ।
અભાવાત્ પ્રતિબિમ્બસ્ય પ્રતિબિમ્બાર્હતા કુતઃ ॥

પરમાણોર્ અપિ પરં તદ્ અણીયો ઽપ્ય્ અણીયસઃ ।
શુદ્ધં સૂક્ષ્મં પરં શાન્તં તદ્ આકાશોદરાદ્ અપિ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નરૂપત્વાદ્ અતિવિસ્તૃતમ્ ।
તદ્ અનાદ્યન્તમ્ આભાસં ભાસનીયવિવર્જિતમ્ ॥

ચિદ્રૂપમ્ એવ નો યત્ર લભ્યતે તત્ર જીવતા ।
કથં સ્યાચ્ ચિત્તતાકારા વાસનાનિલરૂપિણી ॥

ચિદ્રૂપાનુદયાદ્ એવ તત્ર નાસ્ત્ય્ એવ જીવતા ।
ન બુદ્ધિતા ન ચિત્તત્વં નેન્દ્રિયત્વં ન વાસનાઃ ॥

એવં સ્થિતં લયારમ્ભપૂર્ણમ્ અપ્ય્ અજરં પદમ્ ।
અસ્મદ્દૃષ્ટ્યા સ્થિતં શાન્તં શૂન્યમ્ આકાશતો ઽધિકમ્ ॥

પરમાર્થસ્ય કિં રૂપં તસ્યાનન્તચિદાકૃતેઃ ।
પુનર્ એતત્ સમાચક્ષ્વ નિપુણં બોધવૃદ્ધયે ॥

મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ સર્વકારણકારણમ્ ।
શિષ્યતે યત્ પરં બ્રહ્મ તદ્ ઇદં વર્ણ્યતે શૃણુ ॥

નાશયિત્વા સ્વમ્ આત્માનં મનસો વૃત્તિસઙ્ક્ષયે ।
યદ્ રૂપં યદ્ અનાખ્યેયં તદ્ રૂપં તસ્ય વસ્તુનઃ ॥

નાસ્તિ દૃશ્યં જગદ્ દ્રષ્ટા દૃશ્યાભાવાદ્ વિલીનવત્ ।
ભાતીતિ ભાસનં યત્ સ્યાત્ તદ્ રૂપં તસ્ય વસ્તુનઃ ॥

ચિતેર્ જીવસ્વભાવો યો યદિ ચેત્યોન્મુખો વપુઃ ।
ચિન્માત્રં વિમલં શાન્તં યત્ તત્ કારણકારણમ્ ॥

અઙ્ગુષ્ઠસ્યાથ વાઙ્ગુલ્યા વાતાદ્યસ્પર્શને સતિ ।
જીવતશ્ ચેતસો રૂપં યત્ તદ્ પરમમ્ આત્મનઃ ॥

અસ્વપ્નાયા અનન્તાયા અજડાયા ઘનસ્થિતેઃ ।
યદ્ રૂપં ચિરચિન્તાયાસ્ તત્ તદાનઘ શિષ્યતે ॥

યદ્ વ્યોમ્નો હૃદયં યદ્ વા શિલાયાઃ પવનસ્ય ચ ।
તસ્યાચેત્યસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નસ્ તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

અચેત્યસ્યામનસ્કસ્ય જીવતો યા ક્રિયાવતઃ ।
સ્યાત્ સ્થિતિસ્ સા પરા શાન્તા સત્તા તસ્યાદ્યવસ્તુનઃ ॥

ચિત્પ્રકાશસ્ય યન્ મધ્યં પ્રકાશસ્ય ઘનસ્ય વા ।
દર્શનસ્ય ચ યન્ મધ્યં તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

વેદનસ્ય પ્રકાશસ્ય દૃશ્યસ્ય તમસસ્ તથા ।
વેદનં યદ્ અનાદ્યન્તં તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

યતો જગદ્ ઉદેતીવ નિત્યાનુદિતરૂપ્ય્ અપિ ।
વિભિન્નવદ્ ઇવાભિન્નં તદ્ રૂપં પારમાત્મનઃ ॥

વ્યવહારપરસ્યાપિ યત્ પાષાણવદ્ આસનમ્ ।
અવ્યોમ્ન એવ વ્યોમત્વં તદ્ રૂપં પારમાત્મિકમ્ ॥

વેદ્યવેદનવેત્તૃત્વરૂપત્રયમ્ ઇદં પુનઃ ।
યત્રોદેત્ય્ અસ્તમ્ આયાતિ તત્ તત્ પરમમ્ ઉત્તમમ્ ॥

વેદ્યવેદનવેત્તૃત્વં યત્રેદં પ્રતિબિમ્બતિ ।
અબુદ્ધ્યાદૌ મહાદર્શે તદ્ રૂપં પરમં સ્મૃતમ્ ॥

મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયોન્મુક્તં યદ્ રૂપં સ્યાન્ મહાચિતેઃ ।
જઙ્ગમે સ્થાવરે વાપિ તત્ સર્ગાન્તે ઽવશિષ્યતે ॥

સ્થાવરાણાં હિ યદ્ રૂપં તચ્ ચેદ્ બોધમયં ભવેત્ ।
મનોબુદ્ધ્યાદિનિર્મુક્તં તત્ પરેણ સમં ભવેત્ ॥

બ્રહ્માર્કવિષ્ણુહરશક્રસદાશિવાદિશાન્તૌ શિવં પરમમ્ એતદ્ ઇહૈકમ્ આસ્તે ।
શિષ્ટં પ્રદિષ્ટમ્ અવિનષ્ટમ્ અકષ્ટમ્ ઇષ્ટં મિશ્રં ન મિશ્રમ્ અણુનાશ્રિતમ્ આશ્રિતેન ॥