મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.14

શાસ્ત્રાવબોધામલયા ધિયા પરમપૂતયા ।
કર્તવ્યઃ કારણજ્ઞેન વિચારો નિયતાત્મના ॥

વિચારાત્ તીક્ષ્ણતામ્ એત્ય ધીઃ પશ્યતિ પરં પદમ્ ।
દીર્ઘસંસારરોગસ્ય વિચારો હિ મહૌષધમ્ ॥

આપદ્વનમ્ અનન્તેહાપરિપલ્લવિતાકૃતિ ।
વિચારક્રકચચ્છિન્નં નૈવ ભૂયઃ પ્રરોહતિ ॥

મોહેષુ બન્ધુનાશેષુ સઙ્કટેષુ ભ્રમેષુ ચ ।
સર્વેષ્વ્ એવ મહાપ્રાજ્ઞ વિચારો હિ સતાં ગતિઃ ॥

ન વિચારં વિના કશ્ચિદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ વિપચ્છમે ।
વિચારાદ્ અશુભં ત્યક્ત્વા શુભમ્ આયાતિ ધીસ્ સતામ્ ॥

બલં બુદ્ધિશ્ ચ તેજશ્ ચ પ્રતિપત્તિઃ ક્રિયાફલમ્ ।
ફલન્ત્ય્ એતાનિ સર્વાણિ વિચારેણૈવ ધીમતઃ ॥

યુક્તાયુક્તમહાદીપમ્ અભિવાઞ્છિતસાધકમ્ ।
સ્ફારં વિચારમ્ આશ્રિત્ય સંસારજલધિં તરેત્ ॥

આલૂનહૃદયામ્ભોજં મહામોહમતઙ્ગજમ્ ।
વિદારયતિ શુદ્ધાત્મા વિચારોદારકેસરી ॥

મૂઢાઃ કાલવશેનેહ યદ્ ગતાઃ પરમં પદમ્ ।
તદ્ વિચારપ્રદીપસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્ અનુત્તમમ્ ॥

રાજ્યાનિ સમ્પદસ્ સ્ફારો ભોગો મોક્ષશ્ ચ શાશ્વતઃ ।
વિચારકલ્પવૃક્ષસ્ય ફલાન્ય્ એતાનિ રાઘવ ॥

યા વિવેકવિલાસિન્યો મતયો મહતામ્ ઇહ ।
ન તા વિપદિ મજ્જન્તિ તુમ્બકાનીવ વારિણિ ॥

વિચારોદયહારિણ્યા ધિયા વ્યવહરન્તિ યે ।
ફલાનામ્ અત્યુદારાણાં ભાજનં હિ ભવન્તિ તે ॥

મૂર્ખહૃત્કાનનસ્થાનામ્ આશાપ્રસરરોધિનામ્ ।
અવિચારકરઞ્જાનાં મઞ્જર્યો દુઃખરીતયઃ ॥

કજ્જલક્ષોદમલિના મદિરામોદધર્મિણી ।
અવિચારમયી નિદ્રા યાતુ તે રાઘવ ક્ષયમ્ ॥

મહાપદ્ય્ અપિ દીર્ઘેષુ સદ્વિચારપરો નરઃ ।
ન નિમજ્જતિ મોહેષુ તેજોરાશિસ્ તમસ્સ્વ્ ઇવ ॥

માનસે સરસિ સ્વચ્છે વિચારકમલોત્કરઃ ।
નૂનં વિકસિતો યસ્ય હિમવાન્ ઇવ ભાતિ સઃ ॥

વિચારવિકલા યસ્ય મતિર્ માન્દ્યમ્ ઉપેયુષઃ ।
તસ્યોદેત્ય્ અશનિશ્ ચન્દ્રાન્ મુધા યક્ષશ્ શિશોર્ ઇવ ॥

દુઃખષણ્ડકવલ્મીકં વિપન્નવલતામધુઃ ।
રામ દૂરે પરિત્યાજ્યો નિર્વિવેકો નરાધમઃ ॥

યે કેચન દુરારમ્ભા દુરાચારા દુરાધયઃ ।
અવિચારેણ તે ભાન્તિ વેતાલાસ્ તમસા યથા ॥

અવિચારિણમ્ એકાન્તજરદ્દ્રુમસધર્મિણમ્ ।
અક્ષમં સાધુકાર્યેષુ દૂરે કુરુ રઘૂદ્વહ ॥

વિવિક્તં હિ મનો જન્તોર્ આશાવૈવશ્યવર્જિતમ્ ।
પરાં નિર્વૃતિમ્ અભ્યેતિ પૂર્ણશ્ ચન્દ્ર ઇવાત્મનિ ॥

વિવેકિતોદિતા દેહં સર્વં શીતલયત્ય્ અલમ્ ।
અલઙ્કરોતિ ચાત્યન્તં જ્યોત્સ્નેવ ભુવનમ્ નવા ॥

પરમાર્થપતાકાયા ધિયો ધવલચામરમ્ ।
વિચારો રાજતે જન્તો રજન્યામ્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

વિચારચારવો ભાવા ભાસયન્તો દિશો દશ ।
ભાન્તિ ભાસ્કરવદ્ ભગ્નભૂયોભવભયામયાઃ ॥

બાલસ્ય સ્વમનોમોહકલ્પિતઃ પ્રાણહારકઃ ।
રાત્રૌ તમસિ વેતાલો વિચારેણ વિલીયતે ॥

સર્વ એવ જગદ્ભાવા અવિચારણચારવઃ ।
અવિદ્યમાનસદ્ભાવા વિચારવિશરારવઃ ॥

પુંસો નિજમનોમોહકલ્પિતો ઽનલ્પદુઃખદઃ ।
સંસારચિરવેતાલો વિચારેણ વિલીયતે ॥

સમસ્વચ્છં નિરાબાધમ્ અનન્તમ્ અનપાશ્રયમ્ ।
વિદ્ધીમં કેવલીભાવં વિચારોગ્રતરોઃ ફલમ્ ॥

અચલસ્થિતિનોદારપ્રકટાભોગતેજસા ।
તેન નિષ્કામતોદેતિ શીતતેવોદિતેન્દુના ॥

ચિન્તાજ્વરમહૌષધ્યા સાધુચિત્તનિષણ્ણયા ।
તયોત્તમત્વપ્રદયા નાભિવાઞ્છતિ નોજ્ઝતિ ॥

તત્ સદાલમ્બનં ચેતસ્ સ્ફારમ્ આભાસમ્ આગતમ્ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ ખમ્ ઇવાતિતતાન્તરમ્ ॥

ન જહાતિ ન ચાદત્તે ન તામ્યતિ ન શામ્યતિ ।
કેવલં સાક્ષિવત્ પશ્યઞ્ જગદ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

ન ચ શામ્યતિ નાપ્ય્ અન્તર્ નાપિ બાહ્યે ઽવતિષ્ઠતિ ।
ન ચ નૈષ્કર્મ્યમ્ આદત્તે ન ચ કર્મણિ મજ્જતિ ॥

ઉપેક્ષતે ગતં વસ્તુ સમ્પ્રાપ્તમ્ અનુવર્તતે ।
ન ક્ષુબ્ધો નાતિ ચાક્ષુબ્ધો ભાતિ પૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ ॥

એવંરૂપેણ મનસા મહાત્માનો મહાશયાઃ ।
જીવન્મુક્તા જગત્ય્ અસ્મિન્ વિહરન્તિ હિ યોગિનઃ ॥

ઉષિત્વા સુચિરં કાલં ધીરાસ્ તે યાવદીપ્સિતમ્ ।
તનુમ્ અન્તે પરિત્યજ્ય યાન્તિ કેવલતાં તતામ્ ॥

કો ઽહં કસ્ય ચ સંસાર ઇત્ય્ આપદ્ય્ અપિ ધીમતા ।
ચિન્તનીયં પ્રયત્નેન સપ્રતીકારમ્ આત્મના ॥

કાર્યસઙ્કટસન્દેહં રાજા જાનાતિ રાઘવ ।
નિષ્ફલં સફલં વાપિ વિચારેણૈવ નાન્યથા ॥

વેદવેદાન્તસિદ્ધાન્તસ્થિતયસ્ સ્થિતિકારણમ્ ।
નિર્ણીયન્તે વિચારેણ દીપેનેવ ભુવો નિશિ ॥

અનષ્ટમ્ અન્ધકારેષુ બહુતેજસ્સ્વ્ અજિહ્મિતમ્ ।
પશ્યત્ય્ અપિ વ્યવહિતં વિચારચ્ ચારુલોચનમ્ ॥

વિવેકાન્ધો હિ જાત્યન્ધશ્ શોચ્યશ્ સર્વસ્ય દુર્મતિઃ ।
દિવ્યચક્ષુર્ વિવેકાત્મા જયત્ય્ અખિલવસ્તુષુ ॥

પરમાત્મમયી પાલ્યા મહાનન્દૈકસાધની ।
ક્ષણમ્ એકં પરિત્યાજ્યા ન વિચારચમત્કૃતિઃ ॥

વિચારચારુઃ પુરુષો મહતામ્ અપિ રોચતે ।
પરિપક્વં ચમત્કારિ સહકારફલં યથા ॥

વિચારકાન્તમતયો નાનેકેષુ પુનઃ પુનઃ ।
પતન્તિ દુઃખગર્તેષુ જ્ઞાતોર્ધ્વગતયો નરાઃ ॥

ન વિરૌતિ તથા રોગી નાનર્થશતજર્જરઃ ।
અવિચારવિનષ્ટાત્મા યથાજ્ઞઃ પરિરોદિતિ ॥

વરં કર્દમકીટત્વં શ્વભ્રકણ્ટકતા વરમ્ ।
વરમ્ અન્ધગુહાહિત્વં ન નરસ્યાવિચારિતા ॥

સર્વાનર્થનિજાવાસં સર્વસાધુતિરસ્કૃતમ્ ।
સર્વદૌસ્સ્થિત્યસીમાન્તમ્ અવિચારં પરિત્યજેત્ ॥

નિત્યં વિચારયુક્તેન ભવિતવ્યં મહાત્મના ।
ભવાન્ધકૂપે પતતાં વિચારો હ્ય્ અવલમ્બનમ્ ॥

સ્વયમ્ એવાત્મનાત્માનમ્ અવષ્ટભ્ય વિચારતઃ ।
સંસારમોહજલધેસ્ તારયેત્ સ્વમનોમૃગમ્ ॥

કો ઽહં કથમ્ અયં દોષસ્ સંસારાખ્ય ઉપાગતઃ ।
ન્યાયેનેતિ પરામર્શો વિચાર ઇતિ કથ્યતે ॥

અન્ધાન્ધમોહમુખરં ચિરં દુઃખાય કેવલમ્ ।
કૃતં શિલાયા હૃદયં દુર્મતેશ્ ચાવિચારિણઃ ॥

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગદૃશામ્ ઇહ હિ રાઘવ ।
ન વિચારાદ્ ઋતે તત્ત્વં જ્ઞાયતે સાધુ કિઞ્ચન ॥

વિચારાજ્ જ્ઞાયતે તત્ત્વં તત્ત્વાદ્ વિશ્રાન્તિર્ આત્મનિ ।
તતો મનસિ શાન્તે તુ સર્વદુઃખપરિક્ષયઃ ॥

સફલતા ફલતે ભુવિ કર્મણાં પ્રકટતાં કિલ ગચ્છત ઉત્તમાત્ ।
સ્ફુટવિચારદૃશૈવ વિચારિતા શમવતે ભવતે ઽપિ વિરોચતામ્ ॥