મોક્ષોપાય · અધ્યાય 1.5

ઇત્ય્ ઉક્તે મુનિનાથેન સન્દેહવતિ પાર્થિવે ।
ખેદવત્ય્ આસ્થિતે મૌનં કઞ્ચિત્ કાલં પ્રતીક્ષિણિ ॥

પરિખિન્નાસુ સર્વાસુ રાજ્ઞીષુ નૃપસદ્મસુ ।
સ્થિતાસુ સાવધાનાસુ રામચેષ્ટાસુ સર્વતઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ વિશ્વામિત્ર ઇતિ શ્રુતઃ ।
મહર્ષિર્ આગમદ્ દ્રષ્ટું તમ્ અયોધ્યાં નરાધિપમ્ ॥

તસ્ય યજ્ઞો ઽથ રક્ષોભિસ્ તદા વિલુલુપે કિલ ।
માયાવીર્યબલોન્મત્તૈર્ ધર્મકામસ્ય ધીમતઃ ॥

રક્ષાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય દ્રષ્ટુમ્ ઐચ્છત્ સ પાર્થિવમ્ ।
ન હિ શક્તો હ્ય્ અવિઘ્નેન તમ્ આપ્તું સ મુનિઃ ક્રતુમ્ ॥

તતસ્ તેષાં વિનાશાર્થમ્ ઉદ્યતસ્ તપસાં નિધિઃ ।
વિશ્વામિત્રો મહાતેજા અયોધ્યામ્ અભ્યયાત્ પુરીમ્ ॥

સ રાજ્ઞો દર્શનાકાઙ્ક્ષી દ્વારાધ્યક્ષાન્ ઉવાચ હ ।
શીઘ્રમ્ આખ્યાત માં પ્રાપ્તં કૌશિકં ગાધિનસ્ સુતમ્ ॥

તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા દ્વાસ્સ્થા રાજગૃહં યયુઃ ।
સમ્ભ્રાન્તમનસસ્ સર્વે તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ ॥

તે ગત્વા રાજભવનં વિશ્વામિત્રમ્ ઋષિં તતઃ ।
પ્રાપ્તમ્ આવેદયામ્ આસુઃ પ્રતીહારપતિં તદા ॥

અથાસ્થાનગતં ભૂપં રાજમણ્ડલમાલિતમ્ ।
સમુપેત્ય ત્વરાયુક્તો યાષ્ટીકો ઽસૌ વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

દેવ દ્વારિ મહાતેજા બાલભાસ્કરભાસ્વરઃ ।
જ્વાલારુણજટાજૂટઃ પુમાઞ્ શ્રીમાન્ અવસ્થિતઃ ॥

સચામરપતાકાઢ્યં સાશ્વેભપુરુષાયુધમ્ ।
કૃતવાંસ્ તં પ્રદેશં યસ્ તેજોભિઃ કીર્ણકાઞ્ચનમ્ ॥

વક્ત્ય્ અસ્માન્ આશુ યાષ્ટીકા નિવેદયત રાજનિ ।
વિશ્વામિત્રો મુનિઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અનુદ્ધતયા ગિરા ॥

ઇતિ યાષ્ટીકવચનમ્ આકર્ણ્ય નૃપસત્તમઃ ।
સ સમન્ત્રી સસામન્તઃ પ્રોત્તસ્થે હેમવિષ્ટરાત્ ॥

પદાતિર્ એવ મહતાં રાજ્ઞાં વૃન્દેન પાલિતઃ ।
વસિષ્ઠવામદેવાભ્યાં સહ સામન્તસંસ્તુતઃ ॥

જગામ તત્ર યત્રાસૌ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ ।
દદર્શ મુનિશાર્દૂલં દ્વારભૂમાવ્ અધિષ્ઠિતમ્ ॥

કેનાપિ કારણેનોર્વીતલમ્ અર્કમ્ ઇવાગતમ્ ।
બ્રાહ્મેણ તેજસાક્રાન્તં ક્ષાત્રેણ ચ મહૌજસા ॥

જરાજરઢયા નિત્યં તપઃપ્રસરરૂક્ષયા ।
જટાવલ્લ્યા વૃતસ્કન્ધં સસન્ધ્યાભ્રમ્ ઇવાચલમ્ ॥

ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દીપ્તમ્ અપ્રતિઘં તથા ।
નિભૃતં ચોર્જિતાકારં દધાનં ભાસ્વરં વપુઃ ॥

પેશલેનાતિભીમેન પ્રસન્નેનાકુલેન ચ ।
ગમ્ભીરેણાતિપૂર્ણેન તેજસા રઞ્જિતપ્રજમ્ ॥

અનન્તજીવિતદશાસખીમ્ એકામ્ અનિન્દિતામ્ ।
ધારયન્તં કરે શ્લક્ષ્ણાં વીણામ્ અમ્લાનમાનસમ્ ॥

કરુણાક્રાન્તચેતસ્ત્વાત્ પ્રસન્નમધુરેક્ષિતૈઃ ।
ઈક્ષણૈર્ અમૃતેનેવ સંસિઞ્ચન્તમ્ ઇમાઃ પ્રજાઃ ॥

સિતાસિતતતાપાઙ્ગં ધવલપ્રોન્નતભ્રુવમ્ ।
આનન્દં ચ ભયં ચાન્તઃ પ્રયચ્છન્તમ્ અવેક્ષિતુઃ ॥

મુનિમ્ આલોક્ય ભૂપાલો દૂરાદ્ એવાનતાકૃતિઃ ।
પ્રણનામ ગલન્મૌલિમણિમાલિતભૂતલમ્ ॥

મુનિર્ અપ્ય્ અવનેર્ ઈશં ભાસ્વાન્ ઇવ શતક્રતુમ્ ।
તત્રાભિવાદયાં ચક્રે મધુરોદારયા ગિરા ॥

તતો વસિષ્ઠપ્રમુખાસ્ સર્વ એવ દ્વિજાતયઃ ।
સ્વાગતાદિક્રમેણૈનં પૂજયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ ॥

અશઙ્કિતોપનીતેન ભાસ્વતા દર્શનેન તે ।
સાધો સ્વનુગૃહીતાસ્ સ્મો રવિણેવામ્બુજાકરાઃ ॥

યદ્ અનાદિ યદ્ અક્ષુબ્ધં યદ્ અપાયવિવર્જિતમ્ ।
તદ્ આનન્દસુખં પ્રાપ્તા અદ્ય ત્વદ્દર્શનાન્ મુને ॥

અદ્ય વર્તામહે નૂનં ધર્મ્યાણાં ધુરિ ધર્મતઃ ।
ભવદાગમનસ્યેમે યદ્ વયં લક્ષ્યતાં ગતાઃ ॥

એવં પ્રકથયન્તો ઽત્ર રાજાનો ઽથ મહર્ષયઃ ।
આસનેષુ સભાસ્થાનમ્ આસ્થાય સમુપાવિશન્ ॥

સ દૃષ્ટ્વા જ્વલિતં લક્ષ્મ્યા ભીતસ્ તમ્ ઋષિમ્ આગતમ્ ।
પ્રહૃષ્ટવદનો રાજા સ્વયમ્ અર્ઘ્યં ન્યવેદયત્ ॥

સ રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્યાર્ઘ્યં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન કર્મણા ।
પ્રદક્ષિણં પ્રકુર્વન્તં રાજાનં પર્યપૂજયત્ ॥

સ રાજ્ઞા પૂજિતસ્ તેન પ્રહૃષ્ટવદનસ્ તદા ।
કુશલં ચાપ્યયં ચૈવ પર્યપૃચ્છન્ નરાધિપમ્ ॥

વસિષ્ઠેન સમાગમ્ય પ્રહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ ।
યથાર્હં ચાર્ચયિત્વૈનં પપ્રચ્છાનામયં તતઃ ॥

ક્ષણં યથાર્હમ્ અન્યોઽન્યં પૂજયિત્વા સમેત્ય ચ ।
તે સર્વે હૃષ્ટમનસો મહારાજનિવેશને ॥

યથોચિતાસનગતા મિથસ્ સંવૃદ્ધતેજસઃ ।
પરસ્પરેણ પપ્રચ્છુસ્ સર્વે ઽનામયમ્ આદરાત્ ॥

ઉપવિષ્ટાય તસ્મૈ સ વિશ્વામિત્રાય ધીમતે ।
પાદ્યમ્ અર્ઘ્યં ચ ગાશ્ ચૈવ ભૂયો ભૂયો ન્યવેદયત્ ॥

અર્ચયિત્વા ચ વિધિવદ્ વિશ્વામિત્રમ્ અભાષત ।
પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો વાક્યમ્ ઇદં પ્રીતમના નૃપઃ ॥

યથામૃતસ્ય સમ્પ્રાપ્તિર્ યથા વર્ષમ્ અવર્ષકે ।
યથાન્ધસ્યેક્ષણપ્રાપ્તિર્ ભવદાગમનં તથા ॥

યથેષ્ટધનસમ્પર્કઃ પુત્રજન્માપ્રજાવતઃ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટાર્થલાભશ્ ચ ભવદાગમનં તથા ॥

યથેપ્સિતેન સંયોગ ઇષ્ટસ્યાગમનં યથા ।
પ્રણષ્ટસ્ય યથા લાભો ભવદાગમનં તથા ॥

યથા હર્ષો નભોગત્યા મૃતસ્ય પુનર્ આગમાત્ ।
તથા ત્વદાગમાદ્ બ્રહ્મન્ સ્વાગતં તે મહામુને ॥

બ્રહ્મલોકનિવાસો હિ કસ્ય ન પ્રીતિમ્ આવહેત્ ।
મુને તવાગમસ્ તદ્વત્ સત્યમ્ એવ બ્રવીમિ તે ॥

કશ્ ચ તે પરમઃ કામઃ કિં ચ તે કરવાણ્ય્ અહમ્ ।
પાત્રભૂતો ઽસિ મે વિપ્ર પ્રાપ્તઃ પરમધાર્મિકઃ ॥

પૂજ્યો રાજર્ષિશબ્દેન તપસા દ્યોતિતપ્રજઃ ।
બ્રહ્મર્ષિત્વમ્ અનુ પ્રાપ્તઃ પૂજ્યો ઽસિ ભગવન્ મમ ॥

ગઙ્ગાજલાભિષેકેણ યથા પ્રીતિર્ ભવેન્ મમ ।
તથા ત્વદ્દર્શનાત્ પ્રીતિર્ અન્તશ્ શીતયતીવ મામ્ ॥

વિગતેચ્છાભયક્રોધો વીતરાગો નિરામયઃ ।
ઇદમ્ અત્યદ્ભુતં બ્રહ્મન્ યદ્ ભવાન્ મામ્ ઉપાગતઃ ॥

શુભક્ષેત્રગતં ચાહમ્ આત્માનમ્ અપકલ્મષમ્ ।
ચન્દ્રબિમ્બ ઇવોન્મગ્નં વેદ્મિ વેદ્યવિદાં વર ॥

સાક્ષાદ્ ઇવ બ્રહ્મણો મે તવાભ્યાગમનં મતમ્ ।
પૂતો ઽસ્મ્ય્ અનુગૃહીતો ઽસ્મિ તવાભ્યાગમનાન્ મુને ॥

ત્વદાગમનપુણ્યેન સાધો યદ્ અનુરઞ્જિતમ્ ।
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં તત્ સુજીવિતમ્ ॥

ત્વામ્ ઇહાભ્યાગતં દૃષ્ટ્વા પ્રતિપૂજ્ય પ્રણમ્ય ચ ।
આત્મન્ય્ એવ નમામ્ય્ અન્તર્ દૃષ્ટેન્દુર્ જલધિર્ યથા ॥

યત્ કાર્યં યેન ચાર્થેન પ્રાપ્તો ઽસિ મુનિપુઙ્ગવ ।
કૃતમ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ વિદ્ધિ માન્યો ઽસિ હિ ભૃશં મમ ॥

સ્વકાર્યેણ વિમર્શં ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ કૌશિક ।
ભગવન્ નાસ્ત્ય્ અદેયં હિ ત્વયિ યત્ પ્રતિપદ્યતે ॥

કાર્યસ્ય ચ વિચારં ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ ધર્મતઃ ।
કર્તા ચાહમ્ અશેષં તે દૈવતં પરમં ભવાન્ ॥

ઇદમ્ અતિમધુરં નિશમ્ય વાક્યં શ્રુતિસુખમ્ અર્થવિદા વિનીતમ્ ઉક્તમ્ ।
પ્રથિતગુણવશાદ્ ગુણૈર્ વિશિષ્ટં મુનિવૃષભઃ પરમં જગામ હર્ષમ્ ॥