મોક્ષોપાય · અધ્યાય 1.2

જીવન્મુક્તસ્થિતિં બ્રહ્મન્ કૃત્વા રાઘવમ્ આદિતઃ ।
ક્રમાત્ કથય મે નિત્યં ભવિષ્યામિ સુખી યથા ॥

ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અપુનસ્સ્મરણં મન્યે સાધો વિસ્મરણં વરમ્ ॥

દૃશ્યાત્યન્તાભાવબોધં વિના તન્ નાનુભૂયતે ।
કદાચિત્ કેનચિન્ નામ સ બોધો ઽન્વિષ્યતામ્ અતઃ ॥

સ ચેહ સમ્ભવત્ય્ એવ તદર્થમ્ ઇદમ્ આતતમ્ ।
શાસ્ત્રમ્ આકર્ણયસિ ચેત્ તત્ત્વં પ્રાપ્નોષિ નાન્યથા ॥

જગદ્ભ્રમો ઽયં દૃશ્યો ઽપિ નાસ્ત્ય્ એવેત્ય્ અનુભૂયતે ।
વર્ણો વ્યોમ્ન ઇવાખેદાદ્ વિચારેણામુનાનઘ ॥

દૃશ્યં નાસ્તીતિ બોધેન મનસો દૃશ્યમાર્જનમ્ ।
સમ્પન્નં ચેત્ તદ્ ઉત્પન્ના પરા નિર્વાણનિર્વૃતિઃ ॥

અન્યથા શાસ્ત્રગર્તેષુ લુઠતાં ભવતામ્ ઇહ ।
ભવત્ય્ અકૃત્રિમજ્ઞાના કલ્પૈર્ અપિ ન નિર્વૃતિઃ ॥

પરિત્યાગો વાસનાયા ઉત્તમો મોક્ષ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મન્ સ એષ વિમલક્રમો જ્ઞાનપ્રકાશકઃ ॥

ક્ષીણાયાં વાસનાયાં તુ મનો ગલતિ સત્વરમ્ ।
ક્ષીણાયાં શીતસન્તત્યાં બ્રહ્મન્ હિમકણો યથા ॥

અયં વાસનયા દેહો ધ્રિયતે ભૂતપઞ્જરઃ ।
તનુનાન્તર્નિવિષ્ટેન મુક્તૌઘસ્ તન્તુના યથા ॥

વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા શુદ્ધા ચ મલિના તથા ।
મલિના જન્મનો હેતુશ્ શુદ્ધા જન્મવિનાશિની ॥

અજ્ઞાનસુઘનાકારા ઘનાહઙ્કારશાલિની ।
પુનર્જન્મકરી પ્રોક્તા મલિના વાસના બુધૈઃ ॥

પુનર્જન્માઙ્કુરત્યક્તા સ્થિતા સમ્ભૃષ્ટબીજવત્ ।
દેહાન્તં ધ્રિયતે જ્ઞાતજ્ઞેયા શુદ્ધેતિ સોચ્યતે ॥

અપુનર્જન્મકરણી જીવન્મુક્તેષુ દેહિષુ ।
વાસના વિદ્યતે શુદ્ધા દેહે ચક્ર ઇવ ભ્રમઃ ॥

યે શુદ્ધવાસના ભૂયો ન જન્માનર્થભાજનમ્ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયાસ્ ત ઉચ્યન્તે જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ ॥

જીવન્મુક્તપદં પ્રાપ્તો યથા રામો મહામતિઃ ।
તત્ તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ જરામરણશાન્તયે ॥

ભરદ્વાજ મહાબુદ્ધે રામક્રમમ્ ઇમં શુભમ્ ।
શૃણુ વક્ષ્યામિ તેનૈવ સર્વં જ્ઞાસ્યસિ સર્વથા ॥

વિદ્યાગૃહાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય રામો રાજીવલોચનઃ ।
દિવસાન્ય્ અનયદ્ ગેહે લીલાભિર્ અકુતોભયઃ ॥

અથ ગચ્છતિ કાલે ઽત્ર પાલયત્ય્ અવનિં નૃપે ।
પ્રજાસુ વીતશોકાસુ સ્થિતાસુ વિગતજ્વરમ્ ॥

તીર્થમુન્યાશ્રમશ્રેણીં દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ ।
રામસ્યાભૂદ્ ભૃશં તત્ર કદાચિદ્ ગુણશાલિનઃ ॥

રાઘવશ્ ચિન્તયિત્વૈવમ્ ઉપેત્ય ચરણૌ પિતુઃ ।
હંસઃ પદ્માવ્ ઇવ નવૌ જગ્રાહ નખકેસરૌ ॥

તીર્થાનિ દેવસદ્માનિ વનાન્ય્ આયતનાનિ ચ ।
દ્રષ્ટુમ્ ઉત્કણ્ઠિતં તાત મમેદં હિ ભૃશં મનઃ ॥

તદ્ એતામ્ અર્થનાં પૂર્વાં સફલીકર્તુમ્ અર્હસિ ।
ન સો ઽસ્તિ ભુવને તાત ત્વયા યો ઽર્થી વિમાનિતઃ ॥

ઇતિ સમ્પ્રાર્થિતો રાજા વસિષ્ઠેન સમં તદા ।
વિચાર્યામુઞ્ચદ્ એવૈનં રામં પ્રથમમ્ અર્થિનમ્ ॥

શુભે નક્ષત્રદિવસે ભ્રાતૃભ્યાં સહ રાઘવઃ ।
મઙ્ગલાલઙ્કૃતવપુઃ કૃતસ્વસ્ત્યયનો દ્વિજૈઃ ॥

વસિષ્ઠપ્રહિતૈર્ વિપ્રૈશ્ શાસ્ત્રતજ્જ્ઞૈસ્ સમન્વિતઃ ।
સ્નિગ્ધૈઃ કતિપયૈર્ એવ રાજપુત્રવરૈસ્ સહ ॥

અમ્બાભિર્ વિહિતાશીર્ભિર્ આલિઙ્ગ્યાલિઙ્ગ્ય ભૂષિતઃ ।
નિરગાત્ સ ગૃહાત્ તસ્માત્ તીર્થયાત્રાર્થમ્ ઉદ્યતઃ ॥

નિર્ગતસ્ સ્વપુરાત્ પૌરૈસ્ તૂર્યઘોષેણ વર્ધિતઃ ।
પીયમાનઃ પુરન્ધ્રીણાં નેત્રૈર્ ભૃઙ્ગૌઘભઙ્ગુરૈઃ ॥

ગ્રામીણલલનાલોકહસ્તપદ્માપવર્જિતૈઃ ।
લાજવર્ષૈર્ વિકીર્ણાત્મા હિમૈર્ ઇવ હિમાચલઃ ॥

આવર્જયન્ વિપ્રગણાન્ પરિશૃણ્વન્ પ્રજાશિષઃ ।
આલોકયન્ દિગન્તાંશ્ ચ પરિચક્રામ જઙ્ગલે ॥

અથારભ્ય સ્વકાત્ તસ્માત્ ક્રમાત્ કોસલમણ્ડલાત્ ।
સ્નાનદાનતપોધ્યાનપૂર્વકં સ દદર્શ હ ॥

નદીસ્ તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વનાન્ય્ આયતનાનિ ચ ।
જઙ્ગલાનિ વનાન્તેષુ તટાન્ય્ અબ્ધિમહીભૃતામ્ ॥

મન્દાકિનીમ્ ઇન્દુનિભાં કાલિન્દીં ચોત્પલામલામ્ ।
સરસ્વતીં શતદ્રું ચ ચન્દ્રભાગામ્ ઇરાવતીમ્ ॥

વેણાં ચ કૃષ્ણવેણાં ચ નિર્વિન્ધ્યાં સરયૂં તથા ।
ચર્મણ્વતીં વિતસ્તાં ચ વિપાશાં બાહુદામ્ અપિ ॥

પ્રયાગં નૈમિષં ચૈવ ધર્મારણ્યં ગયાં તથા ।
વારાણસીં શ્રીગિરિં ચ કેદારં પુષ્કરં તથા ॥

માનસં ચ ક્રમસરસ્ તથૈવોત્તરમાનસમ્ ।
વડવાં મડવાં ચૈવ તીર્થવૃન્દં સસોદરમ્ ॥

અગ્નિતીર્થં મહાતીર્થમ્ ઇન્દ્રદ્યુમ્નસરસ્ તથા ।
સરાંસિ સરસીશ્ ચૈવ તથા વાપીહ્રદાવલીમ્ ॥

સ્વામિનં કાર્ત્તિકેયં ચ સાલિગ્રામહરિં તથા ।
સ્થાનાનિ ચ ચતુષ્ષષ્ટિં હરસ્ય ગિરિજાપતેઃ ॥

નાનાશ્ચર્યવિચિત્રાણિ ચતુરબ્ધિતટાનિ ચ ।
વિન્ધ્યકન્દરકુઞ્જાંશ્ ચ કુલશૈલસ્થલાનિ ચ ॥

રાજર્ષીણાં ચ મહતાં બ્રહ્મર્ષીણાં તથૈવ ચ ।
દેવાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ પાવનાન્ આશ્રમાઞ્ શુભાન્ ॥

ભૂયો ભૂયસ્ સ બભ્રામ ભ્રાતૃભ્યાં સહ માનદઃ ।
ચતુર્ષ્વ્ અપિ દિગન્તેષુ સર્વાન્ એવ મહીતટાન્ ॥

અમરકિન્નરમાનવમાનિતસ્ સમવલોક્ય મહીમ્ અખિલામ્ ઇમામ્ ।
ઉપયયૌ સ્વગૃહં રઘુનન્દનો વિહૃતદિક્ શિવલોકમ્ ઇવેશ્વરઃ ॥