મોક્ષોપાય · અધ્યાય 1.17

આર્દ્રાન્ત્રતન્ત્રીગહનો વિકારી પરિતાપવાન્ ।
દેહસ્ સ્ફુરતિ સંસારે સો ઽપિ દુઃખાય કેવલમ્ ॥

અજ્ઞો ઽપિ તજ્જ્ઞસદૃશો વલિતાત્મચમત્કૃતિઃ ।
યુક્ત્યા ભવ્યો ઽપ્ય્ અભવ્યો મે ન જડો નાપિ ચેતનઃ ॥

જડાજડદૃશોર્ મધ્યે દોલાયિતદુરાશયઃ ।
ન વિવેકી ન મૂઢાત્મા મોહમ્ એવ પ્રયચ્છતિ ॥

સ્તોકેનાનન્દમ્ આયાતિ સ્તોકેનાયાતિ ખેદિતામ્ ।
નાસ્તિ દેહસમશ્ શોચ્યો નીચો ગુણબહિષ્કૃતઃ ॥

આગમાપાયિના નિત્યં દન્તકેસરશાલિના ।
વિકાસિસ્મિતપુષ્પેણ પ્રતિક્ષણમ્ અલઙ્કૃતઃ ॥

ભુજશાખૌઘનમિતો દ્વિજાનુસ્તમ્ભસુસ્થિતઃ ।
લોચનાલિવપાક્રાન્તશ્ શિરઃપીઠબૃહત્ફલઃ ॥

સ્રવદસ્રુરસસ્રોતા હસ્તપાદસુપલ્લવઃ ।
ગુલ્ફવાન્ કાર્યસઙ્ઘાતવિહઙ્ગમતતાસ્પદમ્ ॥

સચ્છાયો દેહવૃક્ષો ઽયં જીવપાન્થગણાસ્પદમ્ ।
કસ્યાત્મીયઃ કસ્ય પર આસ્થાનાસ્થે કિલાત્ર કે ॥

ભારસન્તારણાર્થેન ગૃહીતાયાં પુનઃ પુનઃ ।
નાવિ દેહલતાયાં ચ કસ્ય સ્યાદ્ આત્મભાવના ॥

દેહનામ્નિ વને શૂન્યે બહુગર્તસમાકુલે ।
તનૂરુહાસઙ્ખ્યતરૌ વિશ્વાસં કો ઽધિગચ્છતિ ॥

ચર્મસ્નાય્વસ્થિવલિતે શરીરપટહે દૃઢે ।
માર્જારવદ્ અહં નાન્તસ્ તિષ્ઠામ્ય્ અવિરતધ્વનૌ ॥

સંસારારણ્યસંરૂઢો વિલસચ્ચિત્તમર્કટઃ ।
ચિન્તામઞ્જરિકાકારો દીર્ઘદુઃખઘુણક્ષતઃ ॥

તૃષ્ણાભુજઙ્ગમીગેહઃ કોપકાકકૃતાલયઃ ।
સ્મિતપુષ્પો દ્રુમશ્ શ્રીમાઞ્ શુભાશુભમહાફલઃ ॥

સુસ્કન્ધો દોર્લતાજાલો હસ્તસ્તબકસુન્દરઃ ।
પવનસ્પન્દિતાશેષસ્વાઙ્ગાવયવપલ્લવઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયખગાધારસ્ સુજાનુસ્ સુત્વગ્ ઉન્નતઃ ।
સરસચ્છાયયા યુક્તઃ કામપાન્થનિષેવિતઃ ॥

મૂર્ધ્નિ સઞ્જનિતાદીર્ઘશિરોરુહતૃણાવલિઃ ।
અહઙ્કારજરદ્ગૃદ્ધકુલાયસુષિરોદરઃ ॥

ઉદ્ભિન્નવાસનાજાલમૂલત્વાદ્ દુર્બલાકૃતિઃ ।
વ્યાયામવિરમઃ કાયવૃક્ષો ઽયં ન સુખાય મે ॥

કલેવરમ્ અહઙ્કારગૃહસ્થસ્ય મહાગૃહમ્ ।
લુઠત્વ્ અભ્યેતુ વા સ્થૈર્યં કિમ્ અનેન મુને હિ મે ॥

પઙ્ક્તિબદ્ધેન્દ્રિયપશુ વલ્ગત્તૃષ્ણાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
રજોરઞ્જિતસર્વાઙ્ગં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

કાષ્ઠાસ્થિકાષ્ઠસઙ્ઘટ્ટપરિસઙ્કટકોટરમ્ ।
અન્ત્રદામભિર્ આબદ્ધં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

પ્રસૃતસ્નાયુતન્ત્રીકં રક્તામ્બુકૃતકર્દમમ્ ।
જરામક્કોલધવલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

ચિત્રકૃત્યભૃતાનન્તચેષ્ટાવષ્ટબ્ધસંસ્થિતિ ।
મિથ્યામોહમહાસ્થૂણં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

દુઃખાર્ભકકૃતાક્રન્દં સુખશય્યામનોહરમ્ ।
દુરીહાદગ્ધદાસીકં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

મલાઢ્યવિષયવ્યૂહભાણ્ડોપસ્કરસઙ્કટમ્ ।
અજ્ઞાનક્ષારવલિતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજાનૂચ્ચસ્તમ્ભમસ્તકમ્ ।
દીર્ઘદોર્દારુસુદૃઢં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

પ્રકટાક્ષગવાક્ષાન્તઃક્રીડત્પ્રજ્ઞાગૃહાઙ્ગનમ્ ।
ચિન્તાદુહિતૃકં બ્રહ્મન્ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

મૂર્ધજચ્છાદનચ્છન્નકર્ણશ્રીચન્દ્રશાલિકમ્ ।
આદીર્ઘાઙ્ગુલિનિર્યૂહં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

સર્વાઙ્ગકુડ્યસઞ્જાતઘનરોમયવાઙ્કુરમ્ ।
સંશૂન્યપીઠપિઠિરં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

નખોર્ણનાભનિલયૈશ્ શારમ્ આરણિતાન્તરમ્ ।
ભાઙ્કારકારિપવનં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

પ્રવેશનિર્ગમવ્યગ્રવાતવેગમ્ અનારતમ્ ।
વિતતાક્ષગવાક્ષં ચ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

જિહ્વામર્કટિકાક્રાન્તવદનદ્વારભીષણમ્ ।
દૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

ત્વક્સુધાલેપમસૃણં યન્ત્રસઞ્ચારચઞ્ચલમ્ ।
મનોઽમન્દાખુનોત્ખાતં નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

સ્મિતદીપપ્રભાભાસિ ક્ષણમ્ આનન્દસુન્દરમ્ ।
ક્ષણં વ્યાપ્તં પ્રભાપૂરૈર્ નેષ્ટં દેહગૃહં મમ ॥

સમસ્તરોગાયતનં વલીપલિતપત્તનમ્ ।
સર્વાધિસારઙ્ગવનં નેષ્ટં મમ કલેવરમ્ ॥

અક્ષર્ક્ષક્ષોભવિષમા શૂન્યા નિસ્સારકોટરા ।
તમોગહનહૃત્કુઞ્જા નેષ્ટા દેહાટવી મમ ॥

દેહાલયં ધારયિતું ન શક્તો ઽસ્મિ મુનીશ્વરાઃ ।
પઙ્કમગ્નં સમુદ્ધર્તું ગજમ્ અલ્પબલો યથા ॥

કિં શ્રિયા કિં ચ કાયેન કિં કામેન કિમ્ ઈહયા ।
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ કાલસ્ સર્વં નિકૃન્તતિ ॥

રક્તમાંસમયસ્યાસ્ય સબાહ્યાભ્યન્તરં મુને ।
નાશૈકધર્મિણો બ્રૂહિ કેવ કાયસ્ય રમ્યતા ॥

મરણાવસરે કાયા જીવં નાનુસરન્તિ યે ।
તેષુ તાત કૃતઘ્નેષુ કેવાસ્થા વત ધીમતઃ ॥

મત્તેભકર્ણાગ્રચલઃ કાયો લમ્બામ્બુભઙ્ગુરઃ ।
ન સન્ત્યજતિ માં યાવત્ તાવદ્ એનં ત્યજામ્ય્ અહમ્ ॥

પવનસ્પન્દતરલઃ પેલવઃ કાયપલ્લવઃ ।
જર્જરસ્ તનુવૃત્તશ્ ચ નેષ્ટો ઽયં કટુનીરસઃ ॥

ભુક્ત્વા પીત્વા ચિરં કાલં બાલપલ્લવપેલવમ્ ।
તનુતામ્ એત્ય યત્નેન વિનાશમ્ અનુધાવતિ ॥

તાન્ય્ એવ સુખદુઃખાનિ ભાવાભાવમયાન્ય્ અસૌ ।
ભૂયો ઽપ્ય્ અનુભવન્ કાયઃ પ્રાકૃતો હિ ન લજ્જતે ॥

સુચિરં પ્રભુતાં કૃત્વા સંસેવ્ય વિભવશ્રિયમ્ ।
નોચ્છ્રાયમ્ એતિ ન સ્થૈર્યં કાયઃ કિમ્ ઇતિ પાલ્યતે ॥

જરાકાલે જરામ્ એતિ મૃત્યુકાલે તથા મૃતિમ્ ।
સમમ્ એવાવિશેષજ્ઞઃ કાયો ભોગિદરિદ્રયોઃ ॥

સંસારામ્ભોધિજઠરે તૃષ્ણાકુહરકાન્તરે ।
સુપ્તસ્ તિષ્ઠતિ મુક્તેહો મૂકો ઽયં કાયકચ્છપઃ ॥

દહનૈકાર્થયોગ્યાનિ કાયકાષ્ઠાનિ ભૂરિશઃ ।
સંસારાબ્ધાવ્ ઇહોહ્યન્તે કઞ્ચિત્ તેષુ નરં વિદુઃ ॥

દીર્ઘદૌરાત્મ્યચલયા નિપાતફલયાનયા ।
ન દેહલતયા કાર્યં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ વિવેકિનઃ ॥

મજ્જન્ કર્દમકોશેષુ ઝગિત્ય્ એવ જરાં ગતઃ ।
ન જ્ઞાયતે યાત્ય્ અચિરાત્ ક્વ કથં દેહદર્દુરઃ ॥

નિસ્સારસકલારમ્ભાઃ કાયાશ્ ચપલવાયવઃ ।
રજોમાર્ગેણ ગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે નેહ કેનચિત્ ॥

વાયોર્ દીપસ્ય મનસો ગચ્છતો જ્ઞાયતે ગતિઃ ।
આગચ્છતશ્ ચ ભગવન્ ન શરીરશરસ્ય નઃ ॥

બદ્ધાશા યે શરીરેષુ બદ્ધાશા યે જગત્સ્થિતૌ ।
તાન્ મોહમદિરોન્મત્તાન્ ધિગ્ ધિગ્ અસ્તુ પુનઃ પુનઃ ॥

નાહં દેહસ્ય નો દેહો મમ નાયમ્ અહં તથા ।
ઇતિ વિશ્રાન્તચિત્તા યે તે મુને પુરુષોત્તમાઃ ॥

માનાવમાનબહુલા બહુલાભમનોરમાઃ ।
શરીરમાત્રબદ્ધાસ્થં ઘ્નન્તિ દોષદૃશો નરમ્ ॥

શરીરસઙ્ગશાયિન્યા પિશાચ્યા પેશલાઙ્ગયા ।
અહઙ્કારચમત્કૃત્યા છલેન ચ્છલિતા વયમ્ ॥

પ્રજ્ઞા વરાકી સર્વૈવ કાયબદ્ધાસ્થયાનયા ।
મિથ્યાજ્ઞાનકુરાક્ષસ્યા છલિતા કષ્ટમ્ એકિકા ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અપિ યસ્યાસ્તિ સત્યં તેન હતાત્મના ।
ચિત્રં દગ્ધશરીરેણ જનતા વિપ્રલભ્યતે ॥

દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ નિર્ઝરામ્બુકણો યથા ।
પતત્ય્ અયમ્ અયત્નેન જર્જરઃ કાયપલ્લવઃ ॥

કાયો ઽયમ્ અચિરાપાયો બુદ્બુદો ઽમ્બુનિધાવ્ ઇવ ।
વ્યર્થં કાર્યપરાવર્તે પરિસ્ફુરતિ નિષ્ફલઃ ॥

મિથ્યાજ્ઞાનવિકારે ઽસ્મિન્ સ્વપ્નસમ્ભ્રમપત્તને ।
કાયે સ્ફુટતરાપાયે ક્ષણમ્ આસ્થા ન મે દ્વિજ ॥

તડિત્સુ શરદભ્રેષુ ગન્ધર્વનગરેષુ ચ ।
સ્થૈર્યં યેન વિનિર્ણીતં સ વિશ્વસિતિ વિગ્રહે ॥

સતતભઙ્ગુરકાર્યપરમ્પરાવિજયિ જાતજયં શઠવૃત્તિષુ ।
સકલદોષમ્ ઇદં કુકલેવરં તૃણમ્ ઇવાહમ્ ઉપોજ્ઝ્ય સુખં સ્થિતઃ ॥