મત્તવિલાસપ્રહસન · અધ્યાય 1

॥ શ્રીઃ ॥
મત્તવિલાસપ્રહસનં
શ્રીમહેન્દ્રવિક્રમવર્મપ્રણીતમ્ ।
- - -
(નાન્દ્યન્તે તતઃ પ્રવિશતિ સૂત્રધારઃ ।)
સૂત્રધારઃ - ભાષાવેષવપુઃક્રિયાગુણકૃતાન્ આશ્રિત્ય ભેદાન્ ગતં
ભાવાવેશવશાદ્ અનેકરસતાં ત્રૈલોક્યયાત્રામયમ્ ।
નૃત્તં નિષ્પ્રતિબદ્ધબોધમહિમા યઃ (1) પ્રેક્ષકશ્ ચ સ્વયં
સ વ્યાપ્તાવનિભાજનં દિશતુ વો દિવ્યઃ કપાલી યશઃ

ભોઃ ! સમાસાદિતઃ ખલુ મયા યવીયસીં ભાર્યાં અધિકૃત્ય સમુત્પન્નવ્યલીકાયાં જ્યેષ્ઠાયાં મે કુટુમ્બિન્યાં યુક્તતરઃ પ્રસાદનોપાયઃ, યચ્ ચિરસ્યાદ્ય વયં પ્રેક્ષાધિકારે પરિષદા નિયુક્તાઃ સ્મઃ । તદ્ યાવદ્ એનામ્ ઉપસર્પામિ । ({પરિક્રમ્ય ચ્દેહ્} નેપથ્યાભિમુખમ્ અવલોક્ય) આર્યે ! ઇતસ્ તાવત્ ।
(પ્રવિશ્ય)
નટી - (સરોષમ્) અય્ય! કિં ચિરસ્સ કાલસ્સ જોવ્વણ{ગુણ : ગુણ્ણ હ્}ભરમત્તવિલાસપ્પહસણં (ઓ?દં)સેદું (2) આઅદો સિ ।
[આર્ય! કિં ચિરસ્ય કાલસ્ય યૌવનગુણભરમત્તવિલાસપ્રહસનં દર્શયિતુમ્ આગતો ઽસિ ।]
સૂત્રધારઃ - યથાહ ભવતી ।
નટી - તાએ એવ {દાવ : દાણિં દ્} દંસેહિ, જા તુએ રમૈદવ્વા ।
[તયૈવ તાવદ્ દર્શય, યા ત્વયા રમયિતવ્યા ।]
સૂત્રધારઃ - ત્વયા સહ દર્શયિષ્યામીતિ ।
નટી - કિં તાએ એવ્વ ણિઉત્તો સિ ।
[કિં તયૈવ નિયુક્તો ઽસિ ।]
સૂત્રધારઃ - એવમ્ એતત્ । અપિ ચ, તત્ર ગતા મહાન્તમ્ અનુગ્રહં લપ્સ્યસે ।
નટી - તવ એવ્વ ખુ એદં જુજ્જૈ ।
[{તવૈવ : તથૈવં ગ્} ખલ્વ્ એતદ્ યુજ્યતે ।]
સૂત્રધારઃ - ભવતિ! કિમ્ ઇવ ન યુજ્યતે । ત્વત્પ્રયોગપરિતોષિતા પરિષદ્ અનુરહીષ્યતીતિ ।
નટી - (સહર્ષમ્) એવં । લદ્ધો અય્યમિસ્સાણં પસાદો ।
[એવમ્ । લબ્ધ આર્યમિશ્રાણાં પ્રસાદઃ ।]
સૂત્રધારઃ - બાઢમ્ । લબ્ધઃ ।
નટી - જૈ એવં, કિં દે પિઅક્ખાણિઅં દેમિ ।
[યદ્ય્ એવં, કિં તે {પ્રિયાખ્યાનિકં : પ્રિયાખ્યાનિતકં ગ્} દદામિ ।]
સૂત્રધારઃ - અલં પ્રિયાખ્યાનિકપુનરુક્તેન । {પશ્ય : કુતઃ એ},
ઉદ્ભિન્નરોમાઞ્ચકપોલરેખમ્
આવિર્મયૂખસ્મિતમ્ અઞ્ચિતભ્રુ ।
લબ્ધ્વા પ્રિયે દુર્લભમ્ આનનં તે
ભૂયો ઽપિ કિં પ્રાર્થયિતવ્યમ્ અસ્તિ

નટી - કિં દાણિ અય્યેણ પૌજ્જિદવ્વં ।
[કિમ્ ઇદાનીમ્ આર્યેણ {પ્રયોક્તવ્યમ્ : નાટકં નાટયિતવ્યમ્ ગ્} ।]
સૂત્રધારઃ - નનુ ત્વયૈવાભિહિતં મત્તવિલાસપ્રહસનમ્ ઇતિ ।
નટી - ણૂણં {ઇમસ્સિં : ઇમસ્મિ ઉન્નિ} પક્ખવાદી મે કોવો, જેણ અભિપ્પાઆણુ{રૂવં : ગદં ખ} ભણાવિદ હ્મિ । અય્ય! કદમો ઉણ સો કવી, જો ઇમાએ કિદીએ પઆસીઅદિ ।
[{નૂનમ્ : આમ્ ગ્} અસ્મિન્ પક્ષપાતી મે કોપઃ, યેનાભિપ્રાયાનુરૂપં ભાણિતાસ્મિ । આર્ય! કતમઃ પુનઃ સ કવિઃ, {યો ઽનયા કૃત્યા પ્રકાસ્યતે : યેનાનયા કૃત્યા આત્માનમ્ એવ પ્રકાશયિષ્યતિ ગ્} ।]
સૂત્રધારઃ - ભવતિ! શ્રૂયતામ્ । {વિદિત દ્}પલ્લવકુલધરણિમણ્ડલ{કુલ : ઓમ્. હ્}પર્વતસ્ય સર્વનયવિજિતસમસ્તસામન્તમણ્ડલસ્ય આખણ્ડલસમપરાક્રમશ્રિયઃ શ્રિમહિમાનુરૂપદાનવિભૂતિપરિભૂતરાજરાજસ્ય શ્રીસિંહવિષ્ણુવર્મણઃ પુત્રઃ શત્રુષડ્વર્ગનિગ્રહપરઃ પરહિતપરતન્ત્રતયા મહાભૂતસધર્મા મહારાજઃ શ્રીમહેન્દ્રવિક્રમવર્મા નામ । અપિ ચ -
પ્રજ્ઞાદાનદયાનુભાવધૃતયઃ કાન્તિઃ કલાકૌશલં
સત્યં શૌર્યમ્ અમાયતા વિનય ઇત્યેવમ્પ્રકારા ગુણાઃ ।
અપ્રાપ્તસ્થિતયઃસમેત્યશરણં યાતા યમ્ એકં કલૌ
કલ્પાન્તે જગદાદિમ્ આદિપુરુષં સર્ગપ્રભેદા ઇવ

કિં ચ -
આકરે સૂક્તિરત્નાનાં યસ્મિન્ ગુણગરીયસામ્ ।
અર્ઘન્તિ (3) બહુ સૂક્તાનિ સતાં સારલઘૂન્ય્ અપિ

નટી - કિં દાણિ અય્યેણ વિલમ્બીઅદિ । ણં અપુરુવદાએ તુરિઅં અણુટ્ઠિદવ્વો અઅં પઓઓ ।
[કિમ્ ઇદાનીમ્ આર્યેણ વિલમ્બ્યતે । નન્વ્ અપૂર્વતયા ત્વરિતમ્ અનુષ્ઠાતવ્યો ઽયં પ્રયોગઃ ।]
સૂત્રધારઃ - {અહં તુ : હન્ત એ} -
સમ્પ્રતિ સઙ્ગીતધનઃ
કવિગુણકથયાસ્મિ નિઘ્નતાં નીતઃ । 5અબ્ ।
({નેપથ્યે સ્ : નૈપથ્યે ઉ})
પ્રિયે! દેવસોમે!
સૂત્રધારઃ - {(શ્રુત્વા) એ}
યુવતિસખ એષ સુરયા
કપાલવિભવઃ કપાલીવ ॥ 5ચ્દ્ ॥
(નિષ્ક્રાન્તૌ ।)
{સ્થાપના : આમુખમ્ એહ્} ।
(તતઃ પ્રવિશતિ સપરિગ્રહઃ કપાલી ।)
કપાલી - (ક્ષીબતાં રૂપયિત્વા) પ્રિયે! દેવસોમે! સત્યમ્ એવૈતત્ - તપસા કામરૂપતા પ્રાપ્યત ઇતિ । યત્ ત્વયા પરમવ્રતસ્ય વિધિવદનુષ્ઠાનેનાન્ય એવ રૂપાતિશયઃ ક્ષણાત્ પ્રતિપન્નઃ । તવ હિ -
ઉદ્ભિન્નશ્રમવારિબિનુ વદનં સભ્રૂલતાવિભ્રમં
ખેલં યાતમ્ અકારણાનિ હસિતાન્ય્ અવ્યક્તવર્ણા ગિરઃ ।
રાગાક્રાન્તમ્ અધીરતારમલસાપાઙ્ગં યુગં નેત્રયોર્
અંસોપાન્તવિલમ્બિનશ્ ચ વિગલન્માલાગુણા મૂર્ધજાઃ

દેવસોમા - ભઅવં! મત્તં વિઅ મત્તં વિઅ મં ભનાસિ ।
[ભગવન્! મત્તામ્ ઇવ મત્તામ્ ઇવ માં ભણસિ ।]
કપાલી - કિમ્ આહ ભવતી ।
દેવસોમા - ણ હુ કિઞ્ચિ ભણામિ ।
[ન ખલુ કિઞ્ચિદ્ ભણામિ ।]
કપાલી - કિન્ નુ ખલુ મત્તો ઽસ્મિ ।
દેવસોમા - ભઅવં! પરિબ્ભમૈ પરિબ્ભમૈ પુહુવી । પુરો વદામિ વિઅ । અવલમ્બ દાણિ મં । [ભગવન્! પરિભ્રમતિ પરિભ્રમતિ પૃથિવી । પુરઃ પતામીવ । વલમ્બસ્વેદાનીં મામ્ ।]
કપાલી - પ્રિયે! {તથાસ્તુ : તથા દ્} । (અવલમ્બમાનઃ પતનં રૂપયિત્વા) પ્રિયે! સોમદેવે! કિં ત્વં કુપિતાસિ, યદ્ અવલમ્બિતુમ્ ઉપસર્પતો મે દૂરીભવસિ ।
દેવસોમા - અહો ણુ ખુ આઅદકોવા સોમદેવા, જા તુએ સીસેણ પણમિઅ અણુણીઅમાણા વિ દુરીહોઇ ।
[અહો નુ ખલ્વ્ આગતકોપા સોમદેવા, યા ત્વયા શીર્ષેણ પ્રણમ્યાનુનીયમાનાપિ દૂરીભવતિ ।]
કપાલી - નનુ ત્વમ્ એવાસિ સોમદેવા । (ધ્યાત્વા) ન હિ {ન હિ દ્}, દેવસોમા ।
દેવસોમા - ભઅવં! ણં તહા વલ્લહા સોમદેવા, ણાર્હદિ મમ ણામકેણાભિધાદું ।
[ભગવન્! નનુ તથા વલ્લભા સોમદેવા, નાર્હતિ મમ {નામકેનાભિધાતુમ્ : નામધેયેનાભિધાતુમ્ ગ્} ।]
કપાલી - ભવતિ! સુલભપદસ્ખલિતો મે મદો ઽયં {તવાત્રાપરાદ્ધઃ : તવાત્રાપરાધ્યતિ એગ્} ।
દેવસોમા - દિટ્ઠિઆ ણ તુવં ।
[દિષ્ટ્યા ન ત્વમ્ ।]
કપાલી - કથં મદ્યદોષો મામ્ એવં સઙ્ક્રામયતિ । ભવતુ {ભવતુ : ઓમ્. f} । {અહમ્ એ} અદ્યપ્રભૃતિ મદ્યનિષેવણાન્ નિવૃત્તો ઽસ્મિ ।
દેવસોમા - ભઅવં! મા મા મમ કારણાદો વદભઙ્ગેણ તવો ખણ્ડેદું ।
[{ભગવન્! મા મા મમ : મા મા એવં ભગવન્ મમ ગ્} કારણાદ્ વ્રતભઙ્ગેન તપઃ ખણ્ડયિતુમ્ ।] (પાદયોઃ પતતિ ।)
કપાલી - (સહર્ષમ્ {ઉત્થાપ્યાલિઙ્ગ્ય : ઉત્થાપ્યાલિડ્ય ચ ચ્દે)} {ધૃર્ણ ધૃર્ણ : ધૃષ્ણ ધૃષ્ણ દ્ : ધિર્ણ ધિર્ણ એગ્} નમઃ શિવાય । પ્રિયે!
પેયા સુરા પ્રિયતમામુખમ્ ઈક્ષિતવ્યં
ગ્રાહ્યઃ સ્વભાવલલિતો વિકૃતશ્ ચ વેષઃ ।
યેનેદમ્ ઈદૃશમ્ અદૃશ્યત મોક્ષવર્ત્મ
દીર્ઘાયુર્ અસ્તુ ભગવાન્ સ પિનાકપાણિઃ

દેવસોમા - ભઅવં! ણં તહા ભણિદવ્વં । અઘન્તે મોક્ખમગ્ગં અણ્ણહા વણ્ણઅન્તિ । [ભગવન્! નનુ તથા ભણિતવ્યમ્ । અર્હન્તો {મોક્ષમાર્ગમ્ અન્યથા : અન્યથા મોક્ષમાર્ગ ગ્ (નોતે અમ્બિગુઓઉસ્)} વર્ણયન્તિ । ]
કપાલી - ભદ્રે! તે ખલુ મિથ્યાદૃષ્ટયઃ । કુતઃ -
કાર્યસ્ય નિઃસંશયમ્ આત્મહેતોઃ
સરૂપતાં હેતુભિર્ અભ્યુપેત્ય ।
દુઃખસ્ય કાર્યં સુખમ્ આમનન્તઃ
સ્વેનૈવ વાક્યેન હતા વરાકાઃ

દેવસોમા - સન્તં સન્તં પાવં ।
[શાન્તં શાન્તં પાપમ્ ।]
કપાલી - શાન્તં શાન્તં પાપમ્ । ન ખલુ તે પાપા આક્ષેપમુખેનાપ્ય્ અભિધાતુમ્ અર્હન્તિ, યે બ્રહ્મચર્યકેશનિર્લોટન{મલધારણ : ઓમ્. f}ભોજનવેલાનિયમ{મલિનપટ : દિક્પટ દ્}પરિધાનાદિભિઃ પ્રાણિનઃ પરિક્લેશયન્તિ । તદિદાનીં કુતીર્થસઙ્કીર્તનોપહતાં જિહ્વાં સુરયા પ્રક્ષાલયિતુમ્ ઇચ્છામિ ।
દેવસોમા - તેણ હિ અણ્ણં {દાણિં સ્ : દાણિ ઉ} સુરાપણં ગ્ચ્છામો ।
[તેન હ્ય્ અન્યમ્ ઇદાનીં સુરાપાણં ગચ્છાવઃ ।]
કપાલી - પ્રિયે! {તથાસ્તુ । : તથાસ્તુ । કાઞ્ચી... (? ચ્)}
({ઉભૌ : ઓમ્. (ચ્?)} પરિક્રામતઃ ।)
કપાલી - અહો તુ ખલુ વિમાનશિખરવિશ્રાન્તઘનરસિતસન્દિગ્ધમૃદઙ્ગશબ્દસ્ય મધુસમયનિર્માણમાતૃકાયમાણમાલ્યાપણસ્ય કુસુમશરવિજયઘોષણાયમાનવરયુવતિકાઞ્ચીરવસ્ય {કાઞ્ચીપુરસ્ય : ઓમ્. હ્} પરા વિભૂતિઃ । અપિ ચ -
અનતિશયમ્ અનન્તં સૌખ્યમ્ અપ્રત્યનીકં
સમધિગતસતત્ત્વા મેનિરે યન્ મુનીન્દ્રાઃ ।
તદ્ ઇહ નિરવશેષં દૃષ્ટમ્ એતત્ તુ ચિત્રં
યદ્ ઉત કરણભોગ્યં કામભોગાત્મકં ચ

દેવસોમા - ભઅવં! ભઅવદી વારુણી વિઅ અણવગીઅમહુરા કઞ્ચી ।
[ભગવન્! ભગવતી વારુણીવાનવગીતમધુરા કાઞ્ચી ।]
કપાલી - પ્રિયે! પશ્ય પશ્ય । એષ સુરાપણો યજ્ઞવાટવિભૂતિમ્ અનુકરોતિ । {અત્ર હિ : તત્ર એ} ધ્વજસ્તમ્ભો યૂપઃ, સુરા સોમઃ, શૌણ્ડા ઋત્વિજઃ, ચષકાશ્ ચમસાઃ, શૂલ્યમાંસપ્રભૃતય ઉપદંશા હવિર્ વિશેષાઃ, મત્તવચનાનિ યજૂંસિ, ગીતાનિ સામાનિ, ઉદઙ્કાઃ સ્રુવાઃ, તર્ષો ઽગ્નિઃ, સુરાપણાધિપતિર્ યજમાનઃ ।
દેવસોમા - અહ્માઅં પિ એત્થ ભિક્ખા રુદ્દભાઓ ભવિસ્સદિ ।
[આવયોર્ અપ્ય્ અત્ર ભિક્ષા {રુદ્રભાગો : વિભાગઃ ગ્} ભવિષ્યતિ ।]
કપાલી - અહો દર્શનીયાનિ પ્રહત{મર્દલ : મદ્દલ ચ્દે}{કરણાનુગતાનિ : કરણાહિતાનિ f : કરણાહતાનિ ચ્} વિવિધાઙ્ગહારવચનભ્રૂવિકારાણિ ઉચ્છ્રિતૈકહસ્તાવલમ્બિતોત્તરીયાણિ {વિગલિત : વિગલિતાનિ એ}વસનપ્રતિસમાધાનક્ષણવિષમિતલયાનિ વ્યાકુલિતકણ્ઠગુણાનિ મત્તવિલાસનૃત્તાનિ ।
દેવસોમા - અહો રસિઓ ખુ આઅય્યો ।
[અહો રસિકઃ ખલ્વ્ આચાર્યઃ ।]
કપાલી - એષા ભગવતી વારુણી ચષકેષ્વ્ આવર્જિતા પ્રત્યાદેશો મણ્ડનાનામ્, અનુનયઃ પ્રણયકુપિતાનાં, પરાક્રમો યૌવનસ્ય, જીવિતં વિભ્રમાનામ્ । કિં બહુના -
મિથ્યા ત્રિલોચનવિલોચનપાવકેન
ભસ્મીકૃતાં મદનમૂર્તિમ્ ઉદાહરન્તિ ।
સ્નેહાત્મિકા તદભિતાપવશાદ્ વિલીના
સેયં પ્રિયે! મદયતિ પ્રસભં મનાંસિ

દેવસોમા - ભઅવં! જુજ્જૈ એદં । ણ હિ લોઓવઆરણિરદો લોઅણાહો લોઅં વિણાસેદિ ।
[ભગવન્! યુજ્યત એતત્ । ન હિ લોકોપકારનિરતો લોકનાથો લોકં વિનાશયતિ ।]
(ઉભૌ કપોલપટહં કુરુતઃ ।)
કપાલી - ભવતિ! ભિક્ષાં દેહિ ।
(નેપથ્યે) ભઅવં! એસા ભિક્ખા । પડિગણ્હદુ ભઅવં ।
[ભગવન્! એષા ભિક્ષા । પ્રતિગૃહ્ણાતુ {ભગવાન્ : ઓમ્. f : ભવાન્ ગ્} ।]
કપાલી - {એષ : એષ એષ ચ્દે} પ્રતિગૃહ્ણામિ । પ્રિયે! ક્વ મે કપાલમ્ ।
દેવસોમા - અહં વિ ણ પેક્ખામિ ।
[અહમ્ અપિ ન પશ્યામિ ।]
કપાલી - (ધ્યાત્વા) આ, તસ્મિન્ન્ એવ સુરાપણે વિસ્મૃતમ્ ઇતિ તર્કયામિ । ભવતુ, પ્રતિનિવૃત્ય દ્રક્ષ્યાવઃ ।
દેવસોમા - ભઅવં! અધમ્મો ખુ એસો આદરોવણીદાએ ભિક્ખાએ અપ્પડિગ્ગહો । કિં {દાણિ સ્ : દાણી ઉ} કરમ્હ ।
[ભગવન્! અધર્મઃ ખલ્વ્ એષ આદરોપનીતાયા ભિક્ષાયા અપ્રતિગ્રહઃ । કિમ્ ઇદાનીં કુર્વઃ ।]
કપાલી - {પ્રિયે! હ્} આપદ્ધર્મં પ્રમાણીકૃત્ય ગોશૃઙ્ગેણ પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
દેવસોમા - ભઅવં! તહ ।
[ભગવન્! તથા ।] (પ્રતિગૃહ્ણાતિ ।)
(ઉભૌ {તથા કૃત્વા એ} પરિક્રમ્યાવલોકયતઃ ।)
કપાલી - કથમ્ ઇહાપિ ન દૃશ્યતે । (વિષાદં રૂપયિત્વા) ભો ભો માહેશ્વરાઃ! માહેશ્વરાઃ! અસ્મદીયં ભિક્ષાભાજનમ્ ઇહ ભવદ્ભિઃ કિં દૃષ્ટં । {(કર્ણન્ દત્ત્વા એ)} કિમ્ આહુર્ ભવન્તઃ - ન ખલુ વયં પાશ્યામ ઇતિ । હા હતો ઽસ્મિ । ભ્રષ્ટં મે તપઃ । કેનાહમ્ ઇદાનીં કપાલી ભવિષ્યામિ । ભોઃ! કષ્ટમ્ ।
યેન મમ પાનભોજન-
શયનેષુ નિતાન્તમ્ ઉપકૃતં શુચિના ।
તસ્યાદ્ય માં વિયોગઃ
સન્મિત્રસ્યેવ પીડયતિ

(પતિતઃ શિરસ્તાડનં રૂપયિત્વા) ભવતુ । અસ્તિ લક્ષણમાત્રમ્ । ન મુક્તો ઽસ્મિ કપાલિ{સંજ્ઞાયાઃ : સંજ્ઞયા ખ} । (ઉત્તિષ્ઠતિ ।)
દેવસોમા - ભઅવં! કેણ ખુ ગહીડં કવાલં ।
[ભગવન્! કેન ખલુ ગૃહીતં કપાલમ્ {ભવેત્ ગ્} ।]
કપાલી - પ્રિયે! તર્કયામિ શૂલ્યમાંસગર્ભત્વાચ્ છુના વા શાક્યભિક્ષુના વેતિ ।
દેવસોમા - તેણ હિ અણ્ણેસણણિમિત્તં સવ્વં {કઞ્ચીઉરં : કઞ્ચીપુરમ્ ચ્f} પરિબ્ભમામો ।
[તેન હ્ય્ અન્વેષણનિમિત્તં સર્વં કાઞ્ચીપુરં પરિભ્રમાવઃ ।]
કપાલી - પ્રિયે! તથા ।
(ઉભૌ પરિક્રામતઃ ।)
- - -
({તતઃ પ્રવિશતિ શાક્યભિક્ષુઃ પાત્રહસ્તઃ । : ઓમ્. હ્(4)})
શાક્યભિક્ષુઃ - અહો {ઉવાસઅસ્સ : ઉવાઘઅસ્સ ક(5)અ(6)} ધણદાસસેટ્ઠિણો {મહા f}સવ્વાવાસમહાદાણમહિમાણો, જહિં મએ અભિમદવણ્ણગન્ધરસો મચ્છમંસપ્પઆરબહુલો અઅં પિણ્ડવાદો સમાસાદિદો । જાવ દાણિ રાઅવિહારં એવ્વ ગચ્છામિ । (પરિક્રમ્ય આત્મગતમ્) ભોઃ! પરમકારુણિએણ ભઅવદા તહાગએણ પાસાદેસુ વાસો, {સુવિહિ(અ)સય્યેસુ સ્ : સુવિહિઅસય્યેસુ ઉ : સુવિહિદસય્યેસુ ચ્ : સુવિહિસય્યેસુ f(7)} પજ્જઙ્કેસુ સઅણં, પુવ્વણ્હે ભોઅણં, અવરણ્હે સુરસાણિ પાણઆણિ, {પઞ્ચસુગ(ન્ધવ્વો?ન્ધોવ)હિઅં સ્ : પઞ્ચસુગન્ધવોધિઅં ક : પઞ્ચસુગન્ધોબોધિઅં અf : પઞ્ચસુગન્ધવ્વો ચ્દ્} {તમ્બોલ્લં : તમ્બુલ્લં ચ્દ્}, સણ્હવસણપરિઘાણં તિ એદેહિ ઉવદેસેહિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અણુગ્ગહં કરન્તેણ કિણ્ણુ {હુ : ખુ ચ્} ઇત્થિઆપરિગ્ગહો સુરાવાણવિહાણં ચ ણ દિટ્ઠં । અહવ કહં સવ્વઞ્ચો એદં ણ પેક્ખદિ । અવસ્સં એદેહિ દુટ્ઠબુદ્ધત્થવિરેહિ ણિરુચ્છાએહિ અહ્માણં તરુણજણાનં મચ્છરેણ પિડઅપુત્થએસુ ઇત્થિઆસુરાવાણ{વિહાણાણિ : વઅણાણિ ખબ્} પલામિટ્ઠાણિ ત્તિ તક્કેમિ । કહિં ણુ હુ અવિણટ્ઠમૂલપાઠં સમાસાદએઅં । તદો સમ્પુણ્ણં બુદ્ધવઅણં લોએ પઆસઅન્તો સઙ્ઘોવઆરં કરિસ્સં । (પરિક્રામતિ)
[{(ગન્ધમ્ આઘ્રાય એ)} અહો ઉપાસકસ્ય ધનદાસશ્રેષ્ઠિનઃ સર્વાવાસમહાદાનમહિમા, યસ્મિન્ મયાભિમતવર્ણગન્ધરસો મત્સ્યમાંસપ્રકારબહુલો ઽયં પિણ્ડપાતઃ સમાસાદિતઃ । યાવદ્ ઇદાનીં રાજવિહારમ્ એવ ગચ્છામિ । ભોઃ! પરમકારુણિકેન ભગવતા તથાગતેન પ્રાસાદેષુ વાસઃ, સુવિહિતશય્યેષુ પર્યઙ્કેષુ શયનં, પૂર્વાહ્ણે ભોજનમ્, અપરાહ્ણે સુરસાનિ પાનકાનિ, પઞ્ચ{સુગન્ધોપહિતં : સુગન્ધોદ્બોધિતં ગ્} તામ્બૂલં, શ્લક્ષ્ણવસનપરિધાનમ્ ઇત્ય્ એતૈર્ ઉપદેશૈર્ ભિક્ષુસઙ્ઘસ્યાનુગ્રહં કુર્વતા ખિન્ નુ ખલુ સ્ત્રીપરિગ્રહઃ {સુરાપાનવિધાનં : સુરાપાનં ગ્} ચ ન દૃષ્ટમ્ । અથ વા કથં સર્વજ્ઞ એતન્ ન {પશ્યતિ : પ્રેક્ષિષ્યતિ ગ્} । અવશ્યમ્ એતૈર્ દુષ્ટબુદ્ધસ્થવિરૈર્ નિરુત્સાહૈર્ અસ્માકં તરુણજનાનાં મત્સરેણ પિટકપુસ્તકેષુ સ્ત્રીસુરાપાન{વિધાનાનિ : વચનાનિ ગ્} પરામૃષ્ટાનીતિ તર્કયામિ । કુત્ર નુ ખલ્વ્ અવિનષ્ટમૂલપાઠં સમાસાદયેયમ્ । તતઃ સમ્પૂર્ણં બુદ્ધવચનં લોકે પ્રકાશયન્ સઙ્ઘોપકારં કરિષ્યામિ ।]
દેવસોમા - ભઅવં! પેક્ખ પેક્ખ । એસો રત્તપડો ઇમસ્સિં વિસ્સત્થપુરિસસમ્પાદે રાઅમગ્ગે સઙ્કુઇદસવ્વઙ્ગો ઉભયપક્ખસઞ્ચારિદદિટ્ઠી સઙ્કિદપદવિક્ખેવો {તુરિઅતુરિઅં સ્ : તુરિઅતુરિઓ સ્ વ્.લ્. : તુરિઅં ઉ : તુરિઓ બ્દ્} ગચ્છૈ ।
[ભગવન્! પશ્ય પશ્ય । એષ રક્તપટો ઽસ્મિન્ વિશ્વસ્તપુરુષ{સમ્પાતે : સઞ્ચારે ગ્} રાજમાર્ગે સઙ્કુચિતસર્વાઙ્ગ ઉભયપક્ષસઞ્ચારિતદૃષ્ટિઃ શઙ્કિતપદવિક્ષેપસ્ ત્વરિતત્વરિતં ગચ્છતિ ।]
કપાલી - પ્રિયે! એવમ્ એતત્ । અપિ ચાસ્ય હસ્તે ચીવરાન્તઃપ્રચ્છાદિતં કિમ્ અપ્ય્ અસ્તીવ ।
દેવસોમા - ભઅવં! તેણ હિ {ઓલમ્બિઅ : અવિલ સ્ વ્.લ્. બ્ચ્દ્)} આસાદિઅ જાનીમો ।
[ભગવન્! તેન હ્ય્ {અવલમ્બ્યાસાદ્ય : અવલમ્બિતં સમાસાદ્ય ગ્} જાનીવઃ ।]
કપાલી - ભવતિ! તથા । ({ઉપગમ્ય : ઉભાવ્ અનુગમ્ય દ્}) ભો ભિક્ષો! તિષ્ઠ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - કો ણુ ખુ મં એવં ભણાદિ । (નિવૃત્યાવલોક્ય) ઐ અયં એઅંવ્વવાસી દુટ્ઠકવાલિઓ । ભોદુ, ઇમસ્સ સુરાવિબ્ભમસ્સ લક્ખં ણ હોમિ । ({સત્વરં : ત્વરિતો ખબ્ચ્દ્} ગચ્છતિ ।)
[કો નુ ખલુ મામ્ એવં ભણતિ । અયિ અયમ્ એકામ્રવાસી દુષ્ટ{કાપાલિકઃ : કપાલી ગ્} । ભવતુ, અસ્ય સુરાવિભ્રમસ્ય લક્ષ્યં ન ભવામિ ।]
કપાલી - પ્રિયે! હન્ત લબ્ધં કપાલં । અસ્ય હિ મદ્દર્શનજનિતભયાત્ ત્વરૈવ ચૌર્યસાક્ષિત્વં પ્રતિપન્ના । (દ્રુતમ્ ઉપગમ્યાગ્રતો રુણદ્ધિ । આઃ ધૂર્ત્ત! {ક્વેદાનીં ગમિષ્યસિ : ઓમ્. ચ્} ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - કવાલિઆઉસ! મા મા એવં । કિં એદં । (આત્મગતમ્) અહો લલિઅરૂવા ઉવાસિઆ । [કાપાલિકોપાસિક! {મા મૈવમ્ : મા મૈવં વક્તુમ્ ગ્ : ઓમ્. ચ્f} । કિમ્ એતત્ । અહો લલિતરૂપા ઉપાસિકા ।]
કપાલી - ભો ભિક્ષો! દર્શય {ભવાન્ હ્} તાવત્ । યાવદ્ એતત્ તે પાણૌ {ચીવરાન્તઃપ્રચ્છાદિતં : ચીવરાન્તરિતં ચ્} દ્રષ્તુમ્ ઇચ્છામિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - કિં એત્થ પેક્ખિદવ્વં । ભિક્ખાભાઅણં ખુ એદં ।
[કિમ્ અત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ । ભિક્ષાભાજનં ખલ્વ્ એતત્ ।]
કપાલી - અત એવ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - આ, ઉસ! મા મા એવં । પચ્છણ્ણં ખુ એદં ણેદવ્વં ।
[આ, ઉપાસક! મા મૈવમ્ । પ્રચ્છન્નં ખલ્વ્ એતન્ નેતવ્યમ્ ।]
કપાલી - નૂનમ્ એવમાદિપ્રચ્છાદનનિમિત્તં બહુચીવરધારણં બુદ્ધેનોપદિષ્ટમ્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - સચ્ચં એદમ્ ।
[સત્યમ્ એતત્ ।]
કપાલી - ઇદં {તત્ : ઓમ્. દ્ગ્} {સંવૃતસત્યમ્ : સંવૃઠં સત્યમ્ ગ્ : સંવૃતં પરમસત્યમ્ દ્} । પરમાર્થસત્યં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - ભોદુ એત્તઓ પરિહાસો । અદિક્કમદિ ભિક્ખાવેલા । સાહેમિ અહં । (પ્રતિષ્ઠતે ।) [ભવત્વ્ એતાવાન્ પરિહાસઃ । અતિક્રામતિ ભિક્ષાવેલા । સાધયામ્ય્ અહમ્ ।]
કપાલી - {આઃ : હઃ ગ્}, ધૂર્ત્ત! ક્વ ગમિષ્યસિ । દીયતાં મે કપાલમ્ । (ચીવરાન્તમ્ {આલમ્બતે : અવલમ્બતે ચ્દે} ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - ણમો બુદ્ધાઅ ।
[નમો બુદ્ધાય ।]
કપાલી - નમઃ કરપટાયેતિ વક્તવ્યં, યેન ચોરશાસ્ત્રં પ્રણીતમ્ । અથવા ખરપટાદ્ અપ્ય્ અસ્મિન્ન્ અધિકારે બુદ્ધ એવાધિકઃ । કુતઃ -
વેદાન્તેભ્યો ગૃહીત્વાર્થાન્
યો મહાભારતાદ્ અપિ ।
વિપ્રાણાં મિષતામ્ એવ
કૃતવાન્ કોશસઞ્ચયમ્

શાક્યભિક્ષુઃ - સન્તં પાપં સન્તં પાપં ।
[શાન્તં {પાપં : ઓમ્. ગ્} શાન્તં પાપં ।]
કપાલી - એવં સુવૃત્તસ્ય તપસ્વિનઃ કથમ્ ઇવ પાપં ન શામ્યતિ ।
દેવસોમા - ભઅવં! પરિસ્સન્તો વિઅ લક્ખીઅસિ । ણ એદં સુહોવાઅસુલહં કવાલં । તા એદિના ગોસિઙ્ગેણ સુરં પિબિઅ જાદબલો ભવિઅ ઇમિણા સહ વિવાદં કરેહિ ।
[ભગવન્! પરિશ્રાન્ત ઇવ લક્ષ્યસે । નૈતત્ સુખોપાયસુલભં કપાલં । તદ્ એતેન ગોશૃઙ્ગેણ સુરાં પીત્વા જાતબલો ભૂત્વાનેન સહ વિવાદં કુરુ ।]
કપાલી - તથાસ્તુ ।
(દેવસોમા {કપાલિને : ઓમ્. ચ્} સુરાં પ્રયચ્છતિ ।)
કપાલી - (પીત્વા) પ્રિયે! ત્વયાપિ શ્રમાપનોદઃ કર્તવ્યઃ ।
દેવસોમા - ભઅવં! તહ । (પિબતિ ।)
[ભગવન્! તથા ।]
કપાલી - અયમ્ અસ્માકમ્ અપકારી । સંવિભાગપ્રધાનઃ સ્વસિદ્ધાન્તઃ {પ્રમાણયિતવ્યઃ ચ્} । શેષમ્ આચાર્યાય પ્રદીયતામ્ ।
દેવસોમા - જં ભઅવં આણવેદિ । ગહ્ણદુ ભઅવં ।
[યદ્ ભગવાન્ આજ્ઞાપયતિ । ગૃઃણાતુ {ભગવાન્ : ભવાન્ ગ્} ।]
શાક્યભિક્ષુઃ - (આત્મગતમ્) અહો સુહોવણદો અબ્ભુદઓ । એત્તઓ દોસો - મહાજણો પેક્ખિસ્સદિ । (પ્રકાશમ્) ભોદિ । મા મા એવં । ણ {વડ્ઢદિ : વદ્ધૈ કઅ} અહ્માણં । (સૃક્વણી લેઢિ ।)
[અહો સુખોપનતો ઽભ્યુદયઃ । એતાવાન્ {અત્ર ખલુ એષ ગ્} દોષઃ - મહાજનો દ્રક્ષ્યતિ । ભવતિ । મા મૈવમ્ । ન વર્ધતે ઽસ્માકમ્ ।]
દેવસોમા - ધંસ । કુદો દે એત્તિઆણિ ભાઅધેઆણિ ।
[{ધ્વંસસ્વ : દુષ્ટ ગ્} । કુતસ્ તે {એતાવન્તિ : એતાનિ ગ્} ભાગધેયાનિ ।]
કપાલી - પ્રિયે! ઇયમ્ અસ્યેચ્છાવિરોધિની વાગ્ મુખપ્રસેકેન સ્ખલ(ય?)તિ (8) ।
શાક્યભિક્ષુઃ - ઇદાણિં વિ ણત્થિ દે કરુણા ।
[ઇદાનીમ્ અપિ { નાસ્તિ તે : તે નાસ્તિ ગ્} કરુણા ।]
કપાલી - યદ્ય્ અસ્તિ કરુણા, કથં વીતરાગો ભવિષ્યામિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - એવં વીદરાગિણા વીદરોસેણ વિ હોદવ્વં ।
[એવં વીતરાગિણા વીતરોષેણાપિ ભવિતવ્યમ્ ।]
કપાલી - વીતરોષો ભવિષ્યામિ, યદિ મે સ્વકં દાસ્યતિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - કિં દે સઅં ।
[કિં તે સ્વકં ।]
કપાલી - કપાલમ્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - કહં કવાલં ।
[{કથં : કસ્મિન્ એગ્} કપાલમ્ ।]
કપાલી - કથં કપાલમ્ ઇત્ય્ આહ । અથવા યુક્તમ્ એતત્ ।
દૃષ્ટાનિ વસ્તૂનિ મહીસમુદ્ર-
મહીધરાદીનિ મહાન્તિ મોહાત્ ।
અપહ્નુવાનસ્ય સુતઃ કથં ત્વમ્
અલ્પમ્ ન નિહ્નોતુમ્ અલં કપાલમ્

દેવસોમા - ભઅવં! કેવલં લાલીયમાણો ણ દૈસ્સદિ । તા એદસ્સ હત્થાદો આચ્છિન્દિઅ ગચ્છામો । [ભગવન્! કેવલં લાલ્યમાનો ન દાસ્યતિ । તદ્ એતસ્ય હસ્તાદ્ આચ્છિદ્ય ગચ્છાવઃ ।]
કપાલી - પ્રિયે! તથા । (આચ્છેત્તું {વ્યાપ્રિયતે : વ્યાપ્રિયેતે ચ્} ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - ધંસ દુટ્ઠકવાલિઅ । (હસ્તેન નુદન્ પાદેન {તાડયતિ : પાતયતિ દ્} ।) [{ધ્વંસસ્વ : ધ્વંસ (9) ગચ્છ ગ્} દુષ્ટકાપાલિક!]
કપાલી - કથં પતિતો ઽસ્મિ ।
દેવસોમા - મુદો સિ દાસિએવુત્ત! ({કેશાપકર્શણં : કેશાકર્શણં દ્} રૂપયિત્વા નિરાલમ્બના પતિતા ।) [મૃતો ઽસિ દાસ્યાઃપુત્ર!]
શાક્યભિક્ષુઃ - (આત્મગતમ્) અઘં બુદ્ધસ્સ વિણ્ણાણં, જેણ મુણ્ડણં {દિટ્ઠં : કિદં કઅ} । (પ્રકાશમ્) ઉટ્ઠેહિ ઉટ્ઠેહિ ઉસિએ! ઉટ્ઠેહિ । (ઇતિ દેવસોમામ્ {ઉત્થાપયતિ : હસ્તેન ગૃહ્ણાતિ એ} ।)
[અર્હં {(અર્ઘં વા) સ્: (અઘં વા) ઉ} બુદ્ધસ્ય વિજ્ઞાનમ્, યેન મુણ્ડનં દૃષ્ટમ્ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ઉપાસિકે ઉત્તિષ્ઠ ।]
કપાલી - પશ્યન્તુ પશ્યન્તુ માહેશ્વરાઃ અનેન દુષ્ટભિક્ષુનામધારકેણ નાગસેનેન મમ પ્રિયતમાપાણિગ્રહણં ક્રિયમાણમ્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - આ વુસ! મા મા એવં । ધમ્મો ખુ અહ્માણં વિસમપદિદાણુકમ્પા ।
[આ ઉપાસક! {(આયુષ્મન્! વા) સુ} મા મૈવમ્ । ધર્મઃ ખલ્વ્ {અયમ્ ગ્} અસ્માકં {વિષમપતિતાનુકમ્પા : વિષમપતિતાનામ્ અનુકમ્પા ગ્} ।]
કપાલી - કિમ્ અયમ્ અપિ સર્વજ્ઞધર્મઃ । નન્વ્ અહં પૂર્વં પતિતો ઽસ્મિ । ભવતુ, કિમ્ અનેન । ઇદાનીં તવ શિરઃકપાલં મમ ભિક્ષાકપાલં ભવિષ્યતિ ।
(સર્વે કલહં {રૂપયન્તિ : કુર્વન્તિ ચ્} ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - દુક્ખં દુક્ખં ।
[દુઃખં દુઃખમ્ ।]
કપાલી - પશ્યન્તુ પશ્યન્તુ માહેશ્વરાઃ । એષ દુષ્ટભિક્ષુનામધારકો {નાગસેનો દ્f} મમ ભિક્ષાકપાલં મુષિત્વા સ્વયમ્ એવાક્રન્દતિ । ભવતુ, અહમ્ અપ્ય્ આક્રોશયિષ્યે । અબ્રહ્મણ્યમ્ અબ્રહ્મણ્યમ્ ।
- - -
(તતઃ પ્રવિશતિ પાશુપતઃ)
પાશુપતઃ - સત્યસોમ! કિમ્ અર્થમ્ આક્રન્દસિ ।
કપાલી - ભો બભ્રુકલ્પ! દુષ્ટભિક્ષુનામધારકો નાગસેનો મમ ભિક્ષાકપાલં ચોરયિત્વા દાતું નેચ્છતિ ।
પાશુપતઃ - (આત્મગતમ્) {અયે! દ્} યદ્ અસ્માભિર્ અનુષ્ઠેયં, ગન્ધર્વૈઃ તદ્ અનુષ્ઠિતમ્ । એષ દુરાત્મા,
તાં ક્ષૌરિકસ્ય દાસીં
મમ દયિતાં ચીવરાન્તદર્શિતયા ।
આકર્ષતિ કાકણ્યા
બહુશો {ગાં : ગઃ એ} ગ્રાસમુષ્ટ્યેવ

તદ્ ઇદાનીં પ્રતિહસ્તિપ્રોત્સાહનેન {અસ્મત્ ગ્}શત્રુપક્ષં ધ્વંસયામિ । (પ્રકાશમ્) ભો નાગસેન! અપ્ય્ એવમ્ એતદ્, યથાયમ્ આહ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - ભઅવં! તુવં પિ એવં ભણાસિ । આદિણ્ણાદાણા વેરમણં સિક્ખાપદં । મુધાવાદા વેરમણં સિક્ખાપદં । {અબ્બમ્હચય્યા : અબ્બમ્હઞ્ઞચય્યા (ક)(10)અ} વેરમણં સિક્ખાપદં । પાણાદિપાદા વેરમણં સિક્ખાપદં । {અકાલભોઅણા : ભોઅણકાલત્થેરા કઅf} વેરમણં સિક્ખાપદં । અહ્માઅં બુદ્ધધમ્મં સરણં ગચ્છામિ ।
[ભગવન્! ત્વમ્ {અપ્ય્ એવં ભણસિ : અપિ ન જાનાસિ ગ્} । અદત્તાદાનાદ્ વિરમનં શિક્ષાપદમ્ । મૃષાવાદાદ્ વિરમનં શિક્ષાપદમ્ । અબ્રહ્મચર્યાદ્ વિરમનં શિક્ષાપદમ્ । પ્રાણાતિપાતાદ્ વિરમનં શિક્ષાપદમ્ । અકાલભોજનાદ્ વિરમનં શિક્ષાપદમ્ । અસ્માકં {બુદ્ધધર્મં : બુદ્ધં ધર્મં ગ્} શરણં ગચ્છામિ ।]
પાશુપતઃ - સત્યસોમ! ઈદૃશ એષાં સમયઃ । કિમ્ અત્ર પ્રતિવચનમ્ ।
કપાલી - નન્વ્ અસ્માકમ્ અનૃતં ન વક્તવ્યમ્ ઇતિ સમયઃ ।
પાશુપતઃ - ઉભયમ્ અપ્ય્ ઉપપન્નમ્ । કો {ઽત્ર : ઓમ્. દ્} નિર્ણયોપાયઃ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - બુદ્ધવઅણં પમાણીકરઅન્તો ભિક્ખૂ સુરાભાઅણં ગણ્હદિ ત્તિ કો એત્થ હેદૂ । [{ભો ગ્} બુદ્ધવચનં પ્રમાણીકુર્વન્ ભિક્ષુઃ સુરાભાજનં ગૃહ્ણાતીતિ કો ઽત્ર હેતુઃ ।]
પાશુપતઃ - નહિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ હેતુવાદિનઃ સિદ્ધિર્ અસ્તિ ।
કપાલી - પ્રત્યક્ષે હેતુવચનં નિરર્થકમ્ ।
પાશુપતઃ - કથં પ્રત્યક્ષમ્ એવ ।
દેવસોમા - ભઅવં! એદસ્સ હત્થે ચિવરાન્તપ્પચ્છાદિદં કવાલં ।
[ભગવન્! એતસ્ય હસ્તે ચીવરાન્તઃપ્રચ્છાદિતં કપાલમ્ ।]
પાશુપતઃ - શ્રુતં ભવતા ।
શાક્યભિક્ષુઃ - ભો ભઅવં! એદં કવાલં ણ પરકેરઅં ।
[ભો ભગવન્! એતત્ કપાલં ન પરકીયમ્ ।]
કપાલી - તેન હિ દર્શય તાવત્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - તહ ।
[તથા ।] (દર્શયતિ ।)
કપાલી - પશ્યન્તુ પશ્યન્તુ માહેશ્વરાઃ કાપાલિકેન {કપાલિને કઅf} કૃતમ્ અન્યાય્યમ્ અસ્ય ભદન્તસ્ય સાધુવૃત્તતાં ચ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - આદિણ્ણાદાણા વેરમણં સિક્ખાપદં । {... (ઇતિ પુનસ્ તદ્ એવ પઠતિ ।) : કઅચ્દ્ રેપેઅત્ થે wહોલે પસ્સગે}
({ઇત્યાદિ પઠિત્વા એ} ઉભૌ નૃત્યતઃ ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - હદ્ધિ । {લજ્જિતવ્વે : ઉદિદવ્વે ચ્} કાલે ણચ્ચદિ ।
[હા ધિક્ । લજ્જિતવ્યે કાલે નૃત્યતિ ।]
કપાલી - આઃ કો નૃત્યતિ । (સર્વતો વિલોક્ય {આત્મગતમ્ ર્} ।) આ મમ નષ્ટભિક્ષાભાજન{દર્શન : જનિત હ્}કુતૂહલમલયાનિલપ્રયુક્તાયા ધ્રુવમ્ અસ્ય નૃત્તબુદ્ધિઃ પ્રીતિલતાયા વિલસિતેષુ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - ભઅવં! કેણ કારણેણ એદં ણ લક્ખીઅદિ । ભો આચિક્ખદુ ભઅવં । ઇમસ્સ અઅં વણ્ણો ।
[{ભો ગ્} ભગવન્! કેન કારણેનૈતન્ ન લક્ષ્યતે । ભોઃ આચષ્ટાં ભગવાન્ । અસ્યાયં વર્ણઃ ।]
કપાલી - કિમ્ અત્ર વક્તવ્યમ્ । નનુ મયા દૃષ્ટમ્ । કાકાદ્ અપિ કૃષ્ણમ્ ઇદં કપાલમ્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - તેણ હિ એદં મમકેરઅં તિ સઅં એવ અબ્ભુવગદં ।
[તેન હ્ય્ એતન્ મદીયમ્ ઇતિ સ્વયમ્ એવાભ્યુપગતમ્ ।]
કપાલી - સત્યમ્ અભ્યુપગતં તવ વર્ણાન્તરકરણે નૈપુણ્યમ્ ।
પશ્ય,
યદ્ એતદ્ આસીત્ પ્રથમં સ્વભાવતો
મૃણાલભઙ્ગચ્છવિચોરમ્ અમ્બરમ્ ।
નનુ ત્વયા નીતમ્ અચિન્ત્યકર્મણા
તદ્ એવ બાલારુણરાગતામ્રતામ્

અપિ ચ,
આવૃતં બહિર્ અન્તશ્ ચ કષાયેણાનપાયિના ।
ત્વાં પ્રાપ્તં સ્યાત્ કથં નામ કપાલમ્ અકષાયિતમ્

દેવસોમા - હા હદહ્મિ મન્દભાઆ । સવ્વલક્ખણસમ્પણ્ણદાએ કમલાસણસીસકવાલાણુભાવસ્સ પુણ્ણમાસિસોમદંસણસ્સ ણિચ્ચસુરાગન્ધિણો એદસ્સ મલિણપડસંસગ્ગેણ ઇઅ ઈદિસી અવિત્થા સંવુત્તા । (ઇતિ રોદિતિ ।)
[હા હતાસ્મિ મન્દભાગા । સર્વલક્ષણસંપન્નતયા {કમલાસનશીર્ષકપાલાનુભાવસ્ય : ઓમ્. ગ્} પૌર્ણમાસીસોમદર્શનસ્ય નિત્યસુરાગન્ધિન એતસ્ય મલિનપટસંસર્ગેણેયમ્ ઈદૃશ્ય્ અવસ્થા સંવૃત્તા ।]
કપાલી - પ્રિયે! અલં સન્તાપેન । પુનઃ શુચિર્ ભવિષ્યતિ । શ્રૂયન્તે હિ મહાન્તિ ભૂતાનિ પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ અપનીતકલ્મષાણિ ભવન્તિ । {તથા હિ : યથા ચ્} -
આસ્થાય પ્રયતો મહાવ્રતમ્ ઇદં બાલેન્દુચૂડામણિઃ
સ્વામી નો મુમુચે પિતામહશિરશ્છેદોદ્ભવાદ્ એનસઃ ।
નાથો ઽપિ ત્રિદિવૌકસાં ત્રિશિરસં ત્વષ્ટુસ્ તનૂજં પુરા
હત્વા યજ્ઞશતેન શાન્તદુરિતો ભેજે પુનઃ પુણ્યતામ્

ભો બભ્રુકલ્પ! નન્વ્ એવમ્ એતત્ ।
પાશુપતઃ - {આગમાનુગતમ્ : આગમાનુરૂપમ્ ચ્} અભિહિતમ્ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - {ભો : ભોદુ ચ્} વણ્ણો દાવ મએ કિદો । ઇમસ્સ સણ્ઠાણપરિમાણં કેણ ણિમ્મિદં । [ભોઃ! વર્ણસ્ તાવન્ મયા કૃતઃ । અસ્ય સંસ્થાનપરિમાણં {કેન નિર્મિતં : તાવત્ કથમ્ ગ્} ।]
કપાલી - નનુ માયાસન્તાનસમ્ભવાઃ ખલુ ભવન્તઃ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - કેત્તિઅં વેલં ભવન્તં અક્કોસામિ । ગણ્હદુ ભઅવં ।
[કિયન્તીં વેલાં ભવન્તમ્ આક્રોશામિ । ગૃહ્ણાતુ (11) ભગવાન્ ।]
કપાલી - નૂનમ્ એવં બુદ્ધેનાપિ દાનપરિમિતા પૂરિતા ।
શાક્યભિક્ષુઃ - એવં {ગદે : કિદે f} {કિં સ્ : કિ ઉ} દાણિં મે સરણં ।
[એવં ગતે કિમ્ ઇદાનીં મે શરણમ્ ।]
કપાલી - નનુ બુદ્ધધર્મસઙ્ઘાઃ ।
પાશુપતઃ - નાયં વ્યવહારો મયા પરિચ્છેત્તું શક્યતે । તદ્ અધિકરણમ્ એવ યાસ્યામઃ ।
દેવસોમા - ભગવન્! યદ્ય્ એવં, નમઃ કપાલાય ।
[ભઅવં! જૈ એવં, ણમો કવાલસ્સ ।]
પાશુપતઃ - કો ઽભિપ્રાયઃ ।
દેવસોમા - એસો ઉણ અણેઅવિહારભોઅસમધિગદવિત્તસઞ્ચઓ જહાકામં અધિકરણકારુણિઆણં મુહાણિ પૂરેદું પારેદિ । અહ્માઅં પુણ અહિચમ્મભૂદિમત્તવિભવસ્સ દરિદ્દકવાલિઅસ્સ પરિઆરિઆણં કો એત્ત વિભવો અધિકરણં પવિસિદું ।
[એષ પુનર્ અનેકવિહારભોગસમધિગતવિત્તસંચયો યથાકામમ્ {અધિકરણ : કારુણ ચ્}{કારણિકાનાં : કારુણિકાનાં અલ્લ્ મ્સ્સ્.(12)} મુખાનિ પૂરયિતું પારયતિ । અસ્માકં પુનર્ અહિચર્મભૂતિમાત્ર{વિભવસ્ય : વિભવ ગ્}દરિદ્રકાપાલિકસ્ય પરિચારિકાણાં કો ઽત્ર વિભવો ઽધિકરણં પ્રવેષ્ટુમ્ । ]
પાશુપતઃ - {નૈતદ્ એવમ્ : મા મૈવમ્ ચ્} ।
અજિહ્મૈઃ સારગુરુભિઃ
સ્થિરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ સુજન્મભિઃ ।
તૈર્ ધર્મો ધાર્યતે સ્તમ્ભૈઃ
પ્રાસાદ ઇવ સાધુભ્ઃ

કપાલી - કૃતમ્ અનેન । કુતશ્ ચિદ્ અપિ ન્યાય્ય{ન્યાય બ્ચે}વૃત્તેર્ ભયં નાસ્તિ ।
શાક્યભિક્ષુઃ - {(પાશુપતમ્ અવલોક્ય) દ્} ભો ભઅવં! તુમં દાવ અગ્ગદો હોહિ {હોદુ અબ્ચ્f} । [ભો ભગવન્! ત્વં તાવદ્ અગ્રતો ભવ ।]
પાશુપતઃ - બાઢમ્ {પ્રથમઃ કલ્પઃ ખબ્ચ્દે} ।
(સર્વે પરિક્રામન્તિ ।)
- - -
(તતઃ પ્રવિશત્ય્ ઉન્મત્તકઃ ।)
ઉન્મત્તકઃ - એશો એશો દુટ્ઠકુક્કુલે । શુલ્લમંશગબ્ભં કવાલં ગણ્હિઅ ધાવશિ । દાશીએવુત્ત! કહિં ગમિશ્શિશિ । એશો દાણિં કવાલં ણિક્ખિવિઅ મં ખાયિદુકામો અહિમુહં આહાવૈ । (દિશો વિલોક્ય) ઇમિણા પત્થલેણ દન્તાણિ શે ભઞ્જિશ્શં । કહં કવાલં ઉજ્ઝિઅ પલાઅશિ । ઉમ્મત્તે દુટ્ઠકુક્કુલે ઈદિશેણ {ણામ : ઓમ્. f} શૂલત્તણેણ મએ શહ વિ લોશં કલેશિ । ગામશૂગલં આલુહિઅ ગગણમ્ ઉપ્પદિદેણ શાગલેણ પડિપઞ્જિઅ લાવણં બલા ગહીદે શક્કશુદે તિમિઙ્ગલે । ઐ એલણ્ડલુક્ખ! કિં ભણાશિ । અલિઅં અલિઅં ત્તિ । ણં એશે મુશલશમવિશાલલમ્બહત્થે દદ્દુલે મે શક્ખી । અહવ તેલ્લોક્કવિદિઅપલક્કમશ્શ શક્ખિણા કિં કય્યં । {એવં : એવ્વં દાવ દ્} કલિશ્શં । કુક્કિલખાદિઅશેશં મંશખણ્ડં ખાદિશ્શં । (ખાદન્ ભ્રાન્તઃ ।) હા હા માલિદો મ્હિ, બપ્ફેણ માલિદો મ્હિ । (રુદિત્વા વિલોક્ય) કે એશે મં તાલેશિ । (વિલોક્ય ।) દુટ્ઠદાલઆ! જશ્શ વા કશ્શ વા {ભાઉણેઓ સ્ : ભાઅણેઓ ઉ} ખુ અહં, ભીમશેણશ્શ ઘટુક્કઓ વિઅ । અવિ અ શુણાથ -
ગહીદશૂલા બહુવેશધાલિણો
શદં પિશાઆ ઉદલે વહન્તિ મે ।
શદં ચ વગ્ઘાણ ણિશગ્ગભીશણં
મુહેણ મુઞ્ચામિ અહં {મહોલએ સ્ : મહોલયે ઉ}

કહં મં બાહન્તિ । પશીદન્તુ પશીદન્તુ દાલઅભટ્ટા । ઇમશ્શ મંશખણ્ડશ્શ કાલણાદો મા મં બાહેહ । (અગ્રતો વિલોક્ય ।) એશે ખુ અમ્હાણં આઆલિએ શૂલનન્દી । {જાવ સ્ : જાવં ઉ} ણં ઉવશપ્પામિ । (ઇતિ ધાવતિ ।)
[એષ એષ દુષ્ટકુક્કુરઃ । શૂલ્યમાંસગર્ભં કપાલં ગૃહીત્વા {ધાવસિ : ધાવતિ ગ્} । દાસ્યાઃપુત્ર! કુત્ર ગમિષ્યસિ । એષ ઇદાનીં કપાલં નિક્ષિપ્ય માં ખાદિતુકામો ઽભિમુખમ્ આધાવતિ । અનેન પ્રસ્તરેણ દન્તાન્ અસ્ય ભઙ્ક્ષ્યામિ । કથં કપાલમ્ ઉજ્ઝિત્વા પલાયસે । ઉન્મત્તો દુષ્ટકુક્કુર ઈદૃશેન નામ શૂરત્વેન {સહ ગ્} મયા {સહાપિ રોષં : સહ વિરોધં ગ્} કરોષિ । ગ્રામ{સૂકરમ્ : સૂકરગલમ્ ગ્} આરુહ્ય ગગનમ્ ઉત્પતિતેન {સાગરેણ : (પ્રોબબ્લ્ય્) શ્વગણેન ગ્(13)} {પ્રભઞ્જ્ય : પ્રતિભઞ્જ્ય ગ્} {રાવણં બલાદ્ : ઐરાવતં ગ્} ગૃહીતઃ {શક્રસુતસ્ : સસુતસ્ ગ્} તિમિઙ્ગિલઃ ।(14) અયિ એરણ્ડવૃક્ષ! કિં ભણસિ । અલીકમ્ અલીકમ્ ઇતિ । {નન્વ્ એષ મુસલસમવિશાલલમ્બહસ્તો દર્દુરો મે સાક્ષી : હનુમત એષા મુસલસમવિશાલલમ્બહસ્તે દર્દુરે મે શક્તિઃ ગ્} । {અથવા ત્રૈલોક્યવિદિતપરાક્રમસ્ય સાક્ષિણા કિં કાર્યમ્ : અથવા કિં મમ ત્રૈલોક્યવિદિતપરાક્રમસ્ય શક્ત્યાઃ કાર્યમ્ ગ્} । એવં {કરિષ્યામિ : તાવત્ કરિષ્યે ગ્} । કુક્કુરખાદિતશેષં માંસખણ્ડં ખાદિષ્યામિ । હા હા {બાષ્પેણ મારિતો ઽસ્મિ : માલિતો ઽસ્મિ બાષ્પેણ ગ્} । ક એષ માં તાડયસિ । {દુષ્ટદારકા : દુષ્ટદારકભર્તાર! વાસુદેવસ્ય ભાગિ ગ્}! યસ્ય વા કસ્ય વા ભાગિનેયઃ ખલ્વ્ અહં, ભીમસેનસ્ય ઘટોત્કચ ઇવ । અપિ ચ શૃણુથ -
ગૃહીતશૂલા બહુવેષધારિણઃ
શતં પિશાચા ઉદરે {વહન્તિ : વસન્તિ ગ્} મે ।
શતં ચ વ્યાઘ્રાણાં નિસર્ગભીષણં
મુખેન મુઞ્ચામ્ય્ અહં મહોરગાન્

કથં {માં બાધન્તે : પુનર્ અપિ માં તાડયન્તિ ગ્} । પ્રસીદન્તુ પ્રસીદન્તુ દારકભર્તારઃ! અસ્ય માંસખણ્ડસ્ય કારણાદ્ મા માં {બાધધ્વમ્ : તાડયથ ગ્} । એષ ખલ્વ્ અસ્માકમ્ આચાર્યઃ શૂરનન્દી । યાવદ્ એનમ્ {ઉપસર્પામિ : ઉપહરામિ ગ્(15)}।]
પાશુપત - અયે! અયમ્ ઉન્મત્તકઃ ઇત એવાભિવર્તતે । ય એષઃ -
નિર્વિષ્ટોજ્ઝિતચિત્રચીવરધરો રૂક્ષૈર્ નિતાન્તાકુલૈઃ
કેશૈર્ ઉદ્ધતભસ્મ{પાંસુ : પાણ્ડુ દ્}નિચયૈર્ નિર્માલ્ય{માલાકુલૈઃ : માલાવૃતઃ ચે : માલાવૃતૈઃ દ્} ।
ઉચ્છિષ્ટાશનલોલુપૈર્ બલિભુજામ્ અન્વાસ્યમાનો ગણૈર્
ભૂયાન્ ગ્રામકસારસઞ્ચય ઇવ ભ્રામ્યન્ મનુષ્યાકૃતિઃ

ઉન્મત્તકઃ - {(પાશુપતમ્ અવલોક્ય) ચ્દે} જાવ ણં ઉવશપ્પામિ । (ઉપસૃત્ય) મહાશાહુણો ચણ્ડાલકુક્કુલશ્શ શઆશાદો અહિઅદં એદં {કવાલં : ઓમ્. દ્} પડિગણ્હદુ ભઅવં ।
[યાવદ્ એનમ્ ઉપસર્પામિ । મહાસાધોશ્ ચણ્ડાલકુક્કુરસ્ય સકાશાદ્ {મયા ગ્} અધિગતમ્ એતત્ કપાલં પ્રતિગૃહ્ણાતુ {ભગવાન્ : ભવાન્ । ભગવન્(16) । મસ્તકેન વન્દામિ ગ્} ।]
પાશુપતઃ - (સદૃષ્ટિક્ષેપમ્ ।) પાત્રે પ્રતિપાદ્યતામ્ ।
ઉન્મત્તકઃ - મહાબમ્હણ! કલિઅદુ પશાદો ।
[મહાબ્રાહ્મણ! ક્રિયતાં પ્રસાદઃ ।]
શાક્યભિક્ષુઃ - એસો મહાપાસુવદો એદસ્સ જોગ્ગી ।
[એષ મહાપાશુપત એતસ્ય યોગ્યઃ ।] (સત્યસોમ!)
ઉન્મત્તકઃ - (કપાલિનમ્ ઉપગમ્ય કપાલં ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પાદયોઃ પતિત્વા) મહાદેવ! કલીઅદુ પશાદો । એશો દે અઞ્જલી ।
[મહાદેવ! ક્રિયતાં પ્રસાદઃ । એષ તે ઽઞ્જલિઃ ।]
કપાલી - {પ્રિયે! ચ્} અસ્મદીયં {ઇદં એ} કપાલમ્ ।
દેવસોમા - {ભગવન્! ગ્} એવં એદં ।
[એવમ્ એતત્ ।]
કપાલી - ભગવત્પ્રસાદાત્ પુનર્ અપિ કપાલી સંવૃત્તઃ । (ગ્રહીતુમ્ ઇચ્છતિ ।)
ઉન્મત્તકઃ - દાશીએવુત્ત! વિશં ખાદેહિ ।
[દાસ્યાઃપુત્ર! વિષં ખાદ ।]
(કપાલમ્ આચ્છિદ્ય ગચ્છતિ ।)
કપાલી - (અનુસૃત્ય) {એષ : હન્ત ચ્ : કષ્ટમ્ એષ એ} યમપુરુષો મે જીવિતં હરતિ । અભ્યવપદ્યેતાં ભવન્તૌ ।
ઉભૌ - હોદુ । અમ્હે દે સહાઆ હોમ ।
[ભવતુ । આવાં તે સહાયૌ ભવાવઃ ।]
(સર્વે રુન્ધન્તિ ।)
કપાલી - ભોઃ । તિષ્ઠ તિષ્ઠ ।
ઉન્મત્તકઃ - કિશ્શ મં લુન્ધન્તિ ।
[કસ્માન્ માં રુન્ધન્તિ ।]
કપાલી - અસ્મદીયં કપાલં દત્ત્વા ગમ્યતામ્ ।
ઉન્મત્તકઃ - મૂઢ! કિ ણ પેક્ખશિ, શુવણ્ણભાઅણં ખુ એદં ।
[મૂઢ! કિં ન પશ્યસિ, સુવર્ણભાજનં ખલ્વ્ એતત્ ।]
કપાલી - એવંવિધં સુવર્ણભાજનં કેન કૃતમ્ ।
ઉન્મત્તકઃ - એદિણા શુવણ્ણવણ્ણપડાવુદેણ શુવણ્ણકારાવુત્તએણ કિદં ત્તિ ભઅવં । શુવણ્ણભાઅણં ત્તિ ભણામિ ।
[એતેન સુવર્ણવર્ણપટાવૃતેન સુવર્ણ{કારાવુત્તેન : કારેણ ગ્} કૃતમ્ ઇતિ ભગવન્ । સુવર્ણભાજનમ્ ઇતિ ભણામિ ।]
શાક્યભિક્ષુઃ - કિમ્ અઅં ઉમ્મત્તઓ ।
[કિમ્ અયમ્ ઉન્મત્તકઃ ।]
ઉન્મત્તકઃ - ઉમ્મત્તઓ ત્તિ બહુશો એદં શદ્દં શુણોમિ । એદં ગણ્હિઅ દલિશેહિ ઉમ્મત્તઅં । (કપાલિને કપાલં પ્રયછતિ ।)
[{ઉન્મત્તક ઇતિ બહુશ એતં શબ્દં શૃણોમિ । એતદ્ ગૃહીત્વા દર્શયોન્મત્તકમ્ । : યુષ્માકં ઉન્મત્તકા । યુષ્માકં પુત્રા ઉન્મત્તકાઃ । એતદ્ દત્ત્વા દર્શયામિ ઉન્મત્તકત્વમ્ । ગ્}]
કપાલી - (કપાલં ગૃહીત્વા) અયમ્ ઇદાનીં કુડ્યેનાન્તર્હિતઃ । શીઘ્રમ્ અનુગમ્યતામ્ ।
ઉન્મત્તકઃ - લદ્ધપ્પશાદે હ્મિ ।
[લબ્ધપ્રસાદો ઽસ્મિ ।]
(નિષ્ક્રાન્તો જવેનોન્મત્તકઃ ।)
શાક્યભિક્ષુઃ - અહો અચ્છરિઅં । પરવક્ખસ્સ લાભેણ અહં પરિતુટ્ઠો હ્મિ ।
[અહો આશ્ચર્યમ્ । પરપક્ષસ્ય લાભેનાહં પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ ।]
કપાલી - (કપાલં પરિષ્વજ્ય ।)
ચિરં મયા ચરિતમ્ અખણ્ડિતં તપો
મહેશ્વરે ભગવતિ ભક્તિર્ {અસ્તિ : અસ્તુ ચ્} મે ।
તિરોહિતઃ સ તુ સહસા સુખેન નસ્
ત્વમ્ અદ્ય યત્ કુશલિ કપાલ દૃશ્યસે

દેવસોમા - ભઅવં! ચન્દસમાગદં વિઅ પઓસં ભઅવન્તં પેક્ખન્તીએ અજ્જ આણન્દદી વિઅ મે દિટ્ઠી ।
[ભગવન્! ચન્દ્રસમાગતમ્ ઇવ પ્રદોષં ભગવન્તં પશ્યત્યા અદ્યાનન્દતીવ મે દૃષ્ટિઃ ।]
પાશુપતઃ - દિષ્ટ્યા ભવાન્ વર્ધતે ।
કપાલી - નન્વ્ અભ્યુદયો ભવતામ્ એવ ।
પાશુપતઃ - (આત્મગતમ્ ।) સત્યમ્ એતત્ । નાસ્ત્ય્ અદોષવતાં ભયમ્ ઇતિ । {યદ્ : ઓમ્. ચ્દ્} અયમ્ અદ્ય {ભિક્ષુર્ : ઓમ્. દ્} વ્યાઘ્રમુખાત્ {કથમ્ અપિ એ} પરિભ્રષ્ટઃ । (પ્રકાશમ્ ।) યાવદ્ અહમ્ ઇદાનીમ્ એવ સુહૃદભ્યુદયકૃતમ્ આનન્દં પુરોધાય ભગવતઃ {પૂર્વ : પૂર્વં કઅ(17)}{સ્થલી : સ્થલ ચ્}નિવાસિનો {ધૂમ : ધૂમ્ર હ્}વેલાં {પ્રતિપાલયામિ : સમ્ભાવયામિ ચ્}। અયં ચાદ્યપ્રભૃતિ -
વિરોધઃ પૂર્વસમ્બદ્ધો
યુવયોર્ અસ્તુ શાશ્વતઃ ।
પરસ્પરપ્રીતિકરઃ
કિરાતાર્જુનયોર્ ઇવ

(નિષ્ક્રાન્તઃ પાશુપતઃ ।)
કપાલી - ભો નાગસેન! યન્ મયાપરાધઃ કૃતઃ, તત્ પ્રસન્નહૃદયં ત્વમ્ ઇચ્છામિ ।
શાક્યભિક્ષુ - કિં એદં પિ અબ્ભત્થણીઅં । કિં દે પિઅં કરેમિ ।
[કિમ્ એતદ્ અપ્ય્ અભ્યર્થનીયમ્ । કિં તે પ્રિયં કરોમિ ।]
કપાલી - યદિ મે ભગવાન્ પ્રસન્નઃ, કિમ્ અતઃ પરમ્ અહમ્ ઇચ્છામિ ।
{શાક્યભિક્ષુ - ગચ્છામિ દાવ અહં ।
[ગચ્છામિ તાવદ્ અહમ્ ।]
કપાલી - ગચ્છતુ ભવાન્ પુનર્દર્શનાય ।
શાક્યભિક્ષુ - તહ હોદુ । (નિષ્ક્રાન્તઃ ।)
[તથા ભવતુ ।]
કપાલી - પ્રિયે દેવસોમે! ગચ્છાવસ્ તાવત્ । : ઓમ્. (નો સિગ્લુમ્)(18)}
(ભરતવાક્યમ્)
શશ્વદ્ ભૂત્યૈ પ્રજાનાં વહતુ વિધિહુતામ્ આહુતિં જાતવેદા
વેદાન્ વિપ્રા ભજન્તાં સુરભિદુહિતરો ભૂરિદોહા ભવન્તુ ।
ઉદ્યુક્તઃ સ્વેષુ ધર્મેષ્વ્ અયમ્ અપિ વિગતવ્યાપદ્ આચન્દ્રતારં
રાજન્વાન્ અસ્તુ શક્તિપ્રશમિતરિપુણા શત્રુમલ્લેન લોકઃ